Comhaontú comhlachais leis an Moldóiv

PRÍOMHPHOINTÍ

Tá 465 alt sa chomhaontú chomh maith le hiarscríbhinní agus prótacail bhreise. Cumhdaítear ann na réimsí seo a leanas:

Prionsabail ghinearálta (Teideal I), go sonrach:

• cearta daonlathacha, cearta an duine agus saoirsí bunúsacha;
• geilleagar margaidh, forbairt inbhuanaithe agus iltaobhachas éifeachtach;
• an smacht reachta, dea–rialachas, comhar agus dea-chaidreamh comharsanachta.

Idirphlé polaitiúil, athchóiriú intíre agus comhar um beartais eachtracha agus slándála (Teideal II), go sonrach:

• institiúidí polaitiúla cobhsaí agus éifeachtacha a fhorbairt;
• ailíniú beartas eachtrach agus slándála de réir a chéile;
• tiomantas do choinbhleachtaí a chosc, do chobhsaíocht réigiúnach, don chomhrac i gcoinne na sceimhlitheoireachta agus do bhearta i gcoinne airm ollscriosta.

Saoirse, slándáil agus ceartas (Teideal III), go sonrach:

• meas ar an smacht reachta, breithiúnacht neamhspleách agus comhar dlíthiúil;
• comhar maidir le himirce agus bainistiú teorainneacha;
• an comhrac i gcoinne na coireachta eagraithe, an éillithe, na sceimhlitheoireachta, an, sciúrtha airgid agus na ndrugaí neamhdhleathacha.

Comhar eacnamaíoch agus comhar earnála eile (Teideal IV), go sonrach:

• athchóiriú riaracháin phoiblí agus rialachas corparáideach;
• idirphlé eacnamaíoch, airgeadas poiblí, buiséad agus cánachas;
• fostaíocht, beartais shóisialta, beartais thionsclaíocha agus beartais fiontraíochta;
• earnálacha ó iascach, iompar agus fuinneamh go seirbhísí airgeadais, sláinte phoiblí agus gníomhú ar son na haeráide.

Trádáil agus cúrsaí a bhaineann le trádáil (Teideal V), go sonrach:

• Cóireáil náisiúnta agus rochtain ar an margadh le haghaidh earraí, lena n-áirítear:
  • limistéar domhain cuimsitheach saorthrádála a chur ar bun idir na páirtithe agus fáil réidh le dleachtanna custaim ar earraí a thionscnaíonn ón bpáirtí eile, le heisceachtaí áirithe (arna leagan amach sna hiarscríbhinní),
  • ailíniú de réir a chéile le reachtaíocht AE sna réimsí maidir le bacainní teicniúla ar thrádáil, cúrsaí sláintíochta agus fíteashláintíochta, custam agus éascú trádála, seirbhísí agussoláthar poiblí,
  • ailíniú de réir a chéile le reachtaíocht AE sna réimsí maidir le bacainní teicniúla ar, thrádáil cúrsaí sláintíochta agus fíteashláintíochta, custam agus éascú trádála, seirbhísí agus soláthar poiblí).

Maidir le cearta maoine intleachtúla, rinneadh an comhaontú a síníodh in 2012 idir an tAontas Eorpach agus an Mholdóiv maidir le tásca geografacha a chosaint a chomhtháthú sa chomhaontú comhlachais. Is é ceann de na tosaíochtaí sa chomhaontú comhlachais a áirithiú go bhforfheidhmeofar reachtaíocht na Moldóive sa réimse seo ar bhealach éifeachtach agus go gcuirfear oiliúint dhóthanach ar fáil d’oifigigh na rialtas ábhartha agus do bhaill na breithiúnachta. I gcomhthéacs na Comhairle Comhlachais (féach thíos), tagann an tAontas agus an Mholdóiv le chéile go rialta chun saincheisteanna agus dea-chleachtais sa réimse sin a phlé.

Cúnamh airgeadais agus bearta frithchalaoise agus rialaithe (Teideal VI), go háirithe:

• maoiniú don Mholdóiv ón Aontas Eorpach, ón mBanc Eorpach Infheistíochta, ón mBanc Eorpach Athfhoirgníochta agus Forbartha agus ó institiúidí airgeadais eile;
• creataí ilbhliantúla agus cláir bhliantúla gníomhaíochta le haghaidh réimsí tosaíochta caiteachais;
• malartú faisnéise agus comhar oibriúcháin;
• bearta chun calaois, éilliú agus gníomhaíochtaí neamhdhleathacha eile a chosc agus a chomhrac.

Forálacha institiúideacha, ginearálta agus deiridh (Teideal VII), go sonrach:

• cruthú:
  • Comhairle Comhlachais ar leibhéal na n-airí chun maoirseacht agus faireachán a dhéanamh ar chur chun feidhme
  • coiste comhlachais d'oifigigh shinsearacha chun cúnamh a thabhairt don Chomhairle Comhlachais,
  • an Coiste Parlaiminteach Comhlachais de chomhaltaí de Pharlaimint na hEorpa agus de chomhaltaí pharlaimint na Moldóive, chun teacht le chéile agus tuairimí a mhalartú,
  • ardán Sochaí Sibhialta chun teacht le chéile agus tuairimí a mhalartú;
• tiomantas ón Moldóiv a reachtaíocht a ailíniú de réir a chéile le dlí AE agus leis an dlí idirnáisiúnta;
• tá fad an chonartha gan teorainn agus rachaidh sé in éag 6 mhí i ndiaidh do pháirtí amháin fógra a thabhairt maidir lena chinneadh tarraingt siar as.

Déantar cur síos mion sna hiarscríbhinní teicniúla ar an dóigh a gcuirfear na tiomantais éagsúla sa chomhaontú chun feidhme. Rinneadh roinnt gnéithe, amhail na cinn ina gclúdaítear tásca geografacha, trádáil agus gnéithe sláinteachais/fíteashláintíochta, a leasú beagáinín ó 2016.

Bearta sealadacha maidir le léirscaoileadh trádála

• Tá tionchar tromchúiseach á imirt ag fogha míleata gan chúis gan údar a thug an Rúis faoin Úcráin ó mhí Feabhra 2022 ar chumas na Moldóive trádáil a dhéanamh leis an gcuid eile den domhan, mar gheall ar a spleáchas ar idirthuras trí chríoch na hÚcráine agus ar bhonneagar na hÚcráine.
• Sa chomhthéacs deacair sin, thacaigh an tAontas leis an Moldóiv tríd an méid den léirscaoileadh margaidh dá bhforáiltear sa chomhaontú comhlachais a mhéadú, go háirithe i gcás táirgí talmhaíochta áirithe.
• Le Rialachán (AE) 2023/1524 tugtar isteach bearta sealadacha léirscaoilte trádála trí allmhairiú na dtáirgí uile ón Moldóiv a léirscaoileadh go hiomlán, in ionad gnímh dhlíthiúil a rinneadh roimhe sin, Rialachán (AE) 2022/1279, a raibh feidhm aige ar feadh tréimhse bliana amháin go dtí 23 Iúil 2023.
• Le Rialachán (AE) 2024/1501 rinneadh na bearta a athnuachan in 2024 agus cuireadh i bhfeidhm iad go dtí an 24 Iúil 2025. Leis na bearta, baineadh na cuótaí rátaí taraife do sheacht dtáirge talmhaíochta nach raibh onnmhairí ón Moldóiv isteach san Aontas Eorpach léirscaoilte go hiomlán fós faoin gcomhaontú comhlachais: plumaí, fíonchaora boird, úlla, trátaí, gairleog, silíní agus sú fíonchaor. Le rialachán 2023, cuireadh deireadh freisin leis an gcóras praghsanna iontrála do tháirgí talmhaíochta áirithe agus, ar an gcaoi sin, rinneadh allmhairiú na dtáirgí sin go léir chuig an Aontas a léirscaoileadh go hiomlán.
• Le linn thréimhse chur i bhfeidhm na mbeart sealadach, rinne an Coimisiún Eorpach dlúthfhaireachán ar thionchar Rialachán (AE) 2023/1524 agus tugadh an chumhacht dó gníomhartha cur chun feidhme a ghlacadh chun na bearta léirscaoilte trádála a chur ar fionraí go sealadach i gcás ina ndearna na hallmhairí dochar do tháirgeoirí AE táirgí ‘comhchosúla’ nó táirgí ‘atá in iomaíocht dhíreach’ a tháirgeadh. Chuidigh an Coiste um Choimircí, a bunaíodh faoi Rialachán (AE) 2015/478 maidir le rialacha comhchoiteanna d’allmhairí chuig an Aontas (féach an achoimre), leis an gCoimisiún ina leith sin.

Caidreamh trádála nuachóirithe

• Tar éis do na bearta sealadacha léirscaoilte trádála dul in éag, chomhaontaigh an tAontas agus an Mholdóiv, faoi chuimsiú an chomhaontaithe comhlachais, a dtrádáil dhéthaobhach a léirscaoileadh a thuilleadh.
• Chuige sin, le Cinneadh Uimh. 1/2025 ó Choiste Comhlachais AE-na Moldóive ina Chumraíocht Trádála, arna ghlacadh faoi Airteagal 147(4) den chomhaontú, cuirtear iarscríbhinn nua leis an gcomhaontú ina leagtar amach gealltanais nuashonraithe maidir le dleachtanna custaim ar earraí tionscnaimh a laghdú agus a dhíothú.
• Leis an gcinneadh, déantar deonú fabhar taraife breise a nascadh freisin le hailíniú céimseach na Moldóive le reachtaíocht shonraithe an Aontais maidir le caighdeáin táirgthe, agus bunaítear creat lena n-áirítear an méid seo a leanas:
  • nósanna imeachta tuairiscithe agus comhairliúcháin;
  • an fhéidearthacht fabhair a chur ar fionraí agus iad a thabhairt isteach arís tráth níos déanaí;
  • bearta coimirce i gcás ina dtagann deacrachtaí tromchúiseacha chun cinn.

• Áirítear sa chomhaontú athbhreithniú ar leibhéal comhaontaithe an léirscaoilte taraifí atá beartaithe do 2027, agus próiseas aontachais na Moldóive á chur san áireamh.