Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Tytuł V TFUE, w którego skład wchodzą artykuły 67–89, koncentruje się na przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Oprócz przepisów ogólnych tytuł ten zawiera szczegółowe rozdziały dotyczące:

• polityki dotyczącej kontroli granicznych, azylu i imigracji;
• współpracy sądowej w dziedzinie prawa cywilnego;
• współpracy sądowej w dziedzinie prawa karnego;
• współpracy policyjnej.

Artykuł 47 Traktatu o Unii Europejskiej wyraźnie określa osobowość prawną Unii Europejskiej, co czyni ją niezależnym podmiotem w ramach własnego prawa. Zanim jednak Traktat wszedł w życie, kwestie związane ze współpracą sądową w sprawach karnych i współpracą policyjną były objęte tak zwanym trzecim filarem UE i były regulowane w ramach współpracy międzyrządowej. W ramach trzeciego filaru instytucje UE nie posiadały kompetencji i nie mogły wydawać rozporządzeń ani przyjmować dyrektyw. Traktat lizboński położył kres takiemu podziałowi, umożliwiając działania Unii Europejskiej we wszystkich dziedzinach dotyczących przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości.

Kontrola granic, polityki azylowej i imigracyjnej

Traktat lizboński udzielił nowych kompetencji instytucjom Unii Europejskiej, które mogą podejmować działania mające na celu:

• ustanowienie wspólnego systemu zarządzania granicami zewnętrznymi UE, w szczególności poprzez wzmocnienie Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej, funkcjonującej pod nazwą Frontex;
• stworzenie wspólnego europejskiego systemu azylowego, opartego na jednolitych zasadach i wspólnych procedurach przyznawania i cofania azylu w całej Unii Europejskiej;
• ustanowienie zasad, warunków i praw w zakresie legalnej imigracji.

Współpraca sądowa w sprawach cywilnych

Traktat lizboński zezwala instytucjom Unii Europejskiej, w szczególności Parlamentowi Europejskiemu i Radzie Unii Europejskiej, na podejmowanie działań w zakresie:

• wprowadzenie w życie zasady wzajemnego uznawania postanowień – każdy system wymiaru sprawiedliwości musi uznawać orzeczenia podjęte w ramach systemów wymiaru sprawiedliwości innych państw członkowskich jako ważne i wiążące;
• zapewniania rzeczywistego dostępu do wymiaru sprawiedliwości;
• opracowywania nowych sposobów rozstrzygania sporów;
• kształcenia sędziów i pracowników wymiaru sprawiedliwości.

Współpraca sądowa w sprawach karnych

Wraz z likwidacją trzeciego filaru współpraca sądowa w sprawach karnych stała się dziedziną, w której wszystkie instytucje europejskie mogą ustanawiać własne przepisy. Na mocy artykułu 83 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) instytucje te mogą opracowywać podstawowe przepisy określające i nakładające kary za najpoważniejsze przestępstwa.

Ponadto Unia Europejska może także określić wspólne przepisy dotyczące przebiegu postępowania karnego, na przykład dotyczące dopuszczalności dowodów lub praw jednostek.

Traktat lizboński przyczynił się do zwiększenia znaczenia Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiaru Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust), której misją jest pomoc w koordynacji dochodzeń i postępowań sądowych między właściwymi organami państw członkowskich.

Współpraca policyjna

Skuteczna współpraca policyjna jest kluczowym elementem tworzenia w Unii Europejskiej przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości opartej na poszanowaniu praw podstawowych. Od chwili wejścia w życie traktatu lizbońskiego zwykła procedura ustawodawcza została rozszerzona na wszystkie pozaoperacyjne aspekty współpracy policyjnej. Jednocześnie współpraca operacyjna podlega specjalnej procedurze legislacyjnej wymagającej jednomyślności w Radzie. Traktat lizboński przewiduje także możliwość ustanowienia wzmocnionej współpracy, jeśli Rada nie będzie w stanie osiągnąć jednomyślności.

Traktat lizboński pozwala również na stopniowe zwiększanie kompetencji Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania (Europol). Podobnie jak w przypadku Eurojustu, traktat zezwala Parlamentowi i Radzie na dalsze rozszerzanie zakresu kompetencji i zadań Europolu. Określa również, że nowe zadania obejmują między innymi koordynację, organizację i realizację działań operacyjnych, które zostały włączone do zmienionego rozporządzenia w sprawie Europolu (rozporządzenie (UE) 2016/794 – zob. streszczenie).

Wyłączenia

Dania i Irlandia są objęte specjalnymi ustaleniami. Dania nie uczestniczy w przyjęciu przez Radę działań przewidzianych w tytule V TFUE (Protokół nr 22 – „klauzula wyłączająca” – powoduje wyłączenie Danii z uczestnictwa w przedmiotowej procedurze). Irlandia uczestniczy w przyjmowaniu i stosowaniu niektórych działań dopiero po podjęciu decyzji o ich zastosowaniu („klauzula włączająca”) (Protokół nr 21).

W przypadku Danii i Irlandii zastosowanie mają dwa rodzaje klauzul derogacyjnych:

• klauzula włączająca („opt-in”) pozwalająca każdemu z tych państw na uczestniczenie w procedurze przyjęcia środka lub w stosowaniu środka już przyjętego. W takiej sytuacji będą związane takim środkiem w takim samym stopniu, co pozostałe państwa członkowskie UE;
• klauzula wyłączająca („opt-out”) pozwalająca w każdej chwili na niestosowanie pewnego środka.