Easnamh daonlathach

Is téarma é an “t–easnamh daonlathach” a úsáidtear chun léiriú a thabhairt ar staid ina bhféadfadh easpa daonlathais agus cuntasachta a bheith thíos leis mar gheall areaspa daonlathais agus cuntasachta d’institiúidí agus dá nósanna imeachta cinnteoireachta. I gcás an Aontais Eorpaigh (AE), tagraítear ann don easpa inrochtaineachta a mheastar a bheith ann nó don easpa ionadaíochta don ghnáthshaoránach i ndáil le hinstitiúidí AE — tuiscint go bhfuil bearna idir cumhachtaí na n-institiúidí sin agus neamhábaltacht mheasta na saoránach tionchar a imirt ar chinntí na n-institiúidí sin.

Is saincheist íogair í ceist na dlisteanachta daonlathaí ag gach céim de phróiseas lánpháirtíochta na hEorpa. Tugadh aghaidh air i gConarthaí Maastricht, Amstardam agus Nice, a thug níos mó cumhachtaí de réir a chéile do Pharlaimint na hEorpa a toghadh go díreach agus a leathnaigh na réimsí ina bhfuil cumhachtaí comhpháirteacha cinnteoireachta aici le Comhairle an Aontais Eorpaigh. Mar thoradh air sin, d’fhorbair an Pharlaimint ó thionól comhairleach go comhreachtóir.

Bhí roinnt athruithe a tugadh isteach le Conradh Liospóin, a bhí i bhfeidhm ón 1 Nollaig 2009, chun aghaidh a thabhairt ar ábhair imní maidir le heasnamh daonlathach san AE. Neartaigh an conradh cumhachtaí na Parlaiminte sna trí réimse seo a leanas.

• Airgeadas. Tá ról lárnach ag an bParlaimint gach catagóir de chaiteachas bhuiséad bliantúil AE a fhormheas.
• Reachtaíocht. Rinneadh an gnáthnós imeachta reachtach de nós imeachta na comhchinnteoireachta agus baineann sé le beagnach gach réimse ina ndéanann an Chomhairle cinneadh trí vótáil trí thromlach cáilithe.
• Ainmniú. Toghann an Pharlaimint Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh ar bhonn iarrthóra arna mholadh ag an gComhairle Eorpach agus torthaí thoghcháin na Parlaiminte á gcur san áireamh. Tá an Coimisiún mar chomhlacht faoi réir thoiliú na Parlaiminte sula gceapfaidh an Chomhairle Eorpach é.

Agus prionsabal na coimhdeachta á chur san áireamh, tugadh isteach le Conradh Liospóin bealaí freisin chun parlaimintí náisiúnta a spreagadh páirt a ghlacadh i gceapadh beartas AE, rud a thug an deis dóibh grinnscrúdú a dhéanamh ar thograí reachtacha an Choimisiúin (ar a dtugtar an sásra grinnscrúdaithe coimhdeachta).

Bunaítear ceart tionscnaimh ó na saoránaigh le Conradh Liospóin freisin, áit ar féidir le saoránaigh iarraidh ar an gCoimisiún reachtaíocht a mholadh in aon réimse ina bhfuil sé de chumhacht aige gníomhú. Chun tionscnamh Eorpach ó na saoránaigh a sheoladh, ní mór grúpa d’eagraithe a chur ar bun, ina mbeidh seachtar saoránach de chuid an Aontais ar a laghad as seacht mBallstát éagsúla den Aontas. A luaithe a bheidh 1 mhilliún síniú agus na híostairseacha forordaithe i seacht mBallstát sroichte ag tionscnamh, cinnfidh an Coimisiún cén beart is ceart a dhéanamh.

Cáintear próisis chinnteoireachta na n–institiúidí uaireanta mar gheall ar an easpa trédhearcachta atá acu, go háirithe i gcomhthéacs na gcruinnithe tríthaobhacha idir an Chomhairle, an Coimisiún agus an Pharlaimint. Inniu, foilsíonn na hinstitiúidí an téacs comhréitigh deiridh a ghlactar mar thoradh ar chaibidlíocht idirinstitiúideach. Ina theannta sin, cuireadh feabhas ar na rialacha nós imeachta foirmiúla a bhaineann leis an bpróiseas caibidlíochta.

Tagann comhaltaí na Comhairle le chéile i seisiúin phoiblí nuair a bhíonn tograí le haghaidh gníomhartha reachtacha á bplé nó nuair a vótálann siad orthu. Tá an chéad phlé maidir le tograí neamhreachtacha tábhachtacha poiblí freisin agus tionólann an Chomhairle díospóireachtaí poiblí go rialta ar shaincheisteanna tábhachtacha a bhfuil tionchar acu ar leasanna an Aontais agus a chuid saoránach.

Cleachtadh ón mbun aníos a bhí sa Chomhdháil ar Thodhchaí na hEorpa, a tugadh chun críche go foirmiúil ar 9 Bealtaine 2022 (Lá na hEorpa), rud a chuir ar chumas na saoránach a dtuairimí a bheith acu faoin méid a bhfuil siad ag súil leis ón Aontas agus ról níos mó a bheith acu i múnlú a thodhchaí. Bhí an chomhdháil ina comhghnóthas ag an bParlaimint, ag an gComhairle agus ag an gCoimisiún, ag gníomhú dóibh mar chomhpháirtithe comhionanna i gcomhar leis na Ballstáit. Cuid lárnach den chomhdháil ba ea painéil saoránach a chruthú ar leibhéal an Aontais agus i roinnt Ballstát, a thionóil díospóireachtaí agus imeachtaí a bhí ceaptha cur leis an seisiún iomlánach comhdhála le moltaí d’institiúidí an Aontais. Cuirtear torthaí na comhdhála i láthair i dtuarascáil ina gcuirtear 49 togra ar aghaidh maidir le todhchaí na hEorpa, ina gcumhdaítear roinnt ábhar lena n–áirítear daonlathas na hEorpa. Thug institiúidí an AE a n-aiseolas maidir leis na tograí seo ag imeacht aiseolais i bhfómhar 2022.