Εισηγητής:

ο κ. Arnaud SCHWARTZ

Αίτηση γνωμοδότησης	Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 18.8.2023 Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 15.9.2023 Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 19.10.2023
Νομική βάση	Άρθρο 43, άρθρο 114, άρθρο 168 παράγραφος 4 στοιχείο β) και άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αρμόδιο τμήμα	Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	2.10.2023
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	26.10.2023
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	582
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	168/48/15

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) τάσσεται υπέρ της καινοτομίας, μεταξύ άλλων και στις φυτικές ποικιλίες, και των μέτρων για τη διασφάλιση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαίων παραγωγών, με στόχο τη διασφάλιση τόσο της επισιτιστικής ασφάλειας όσο και της βιωσιμότητας των τροφίμων στην ΕΕ. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ επικροτεί την αρχή μιας εκτίμησης των κινδύνων για το περιβάλλον και την υγεία, που θα είναι προσαρμοσμένη στο είδος της τροποποίησης που εφαρμόζεται, και πιστεύει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να διασφαλίζει τη διαφάνεια όσον αφορά τα φυτά που παράγονται με χρήση ορισμένων νέων γονιδιωματικών τεχνικών (NGT). Ωστόσο, η ΕΟΚΕ ζητεί να ενισχυθεί η επιτήρηση μέσω της παρακολούθησης των δυνητικών συστημικών επιπτώσεων στο περιβάλλον και την υγεία, με τη χρήση μεθοδολογίας που θα αναπτυχθεί σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC) και τους ενδιαφερόμενους φορείς της κοινωνίας των πολιτών.

1.2.

Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόθεση της Επιτροπής να προετοιμάσει το έδαφος για την επιτάχυνση των διαδικασιών βελτίωσης των φυτών και να παράσχει στους γεωργούς της ΕΕ πολλά υποσχόμενες και ανθεκτικές φυτικές ποικιλίες. Η αντιμετώπιση των συνεχώς αυξανόμενων πολυπαραγοντικών προκλήσεων στον τομέα αυτόν θα επιτρέψει στον τομέα να ενισχύσει τη συμβολή του στην επισιτιστική ασφάλεια, να συμβάλει καλύτερα στους διάφορους φιλόδοξους στόχους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και να βελτιώσει την ανταγωνιστικότητά του σε παγκόσμιο πλαίσιο.

1.3.

Η ΕΟΚΕ ζητεί επίσης από την Επιτροπή να διασφαλίσει ότι τα επιτυχημένα μοντέλα της βιολογικής γεωργίας και του τομέα «χωρίς ΓΤΟ» (1) θα συνεχίσουν να ευδοκιμούν. Πρέπει να καθοριστούν εναρμονισμένα μέτρα συνύπαρξης σε επίπεδο ΕΕ, ώστε να αποφευχθούν διαφορετικοί κανόνες και στρεβλώσεις του ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών μελών. Υπό την έννοια αυτή, εάν αυτή είναι η επιλογή αυτών των μοντέλων, η απαγόρευση βάσει του κανονισμού για τα βιολογικά προϊόντα φαίνεται καταλληλότερη από ό,τι βάσει του κανονισμού NGT, ο οποίος δεν συνιστά το αρμόζον νομικό πλαίσιο (όπως στην περίπτωση των ΓΤΟ).

1.4.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει τον δυνητικό κίνδυνο να υπάρξει μεγάλος αριθμός διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας σχετικών με τη χρήση NGT, γεγονός που θα μπορούσε να δημιουργήσει εξαρτήσεις για τους γεωργούς και τις ΜΜΕ παραγωγής σπόρων. Η προβλεπόμενη διαδικασία παρακολούθησης θα πρέπει να αντιμετωπίσει καταλλήλως αυτό το πρόβλημα. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ ζητεί αποσαφήνιση των κανόνων περί διανοητικής ιδιοκτησίας επί ζώντων οργανισμών πριν από την έναρξη ισχύος της υπό εξέταση νομοθεσίας.

1.5.

Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή να εξετάσει το ζήτημα της μη αναστρεψιμότητας και, ως εκ τούτου, των ευθυνών στον τομέα αυτό. Ειδικότερα, η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία, με δημόσιο και αποκεντρωμένο τρόπο, μιας ευρωπαϊκής τράπεζας παραδοσιακών σπόρων η οποία, μέσω των υφιστάμενων εθνικών τραπεζών σπόρων ή παρόμοιων δράσεων, θα συλλέγει σπόρους από ενδημικά φυτά με σκοπό τη διατήρησή τους (την αποφυγή της πιθανής εξαφάνισής τους και της διασταύρωσής τους με φυτά από NGT) και τη μελλοντική διάθεσή τους σε περίπτωση ανάγκης. Η τράπεζα αυτή είναι σημαντική για την επισιτιστική κυριαρχία και κληρονομιά της ΕΕ, καθώς και για τη στρατηγική αυτονομία της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να αξιολογήσει τις δυνατότητες συνεργασίας με το Global Seed Vault στη Νορβηγία και να βασιστεί στον κατάλογο των εθνικών συλλογών, καθώς και στην ευρωπαϊκή συλλογή γενετικών πόρων.

1.6.

Η ΕΟΚΕ καλεί επίσης την Επιτροπή να διορθώσει το συντομότερο δυνατόν την έλλειψη νομοθεσίας για τις ίδιες τις τεχνολογίες. Δεδομένων των πιθανών συστημικών επιπτώσεών τους από τη σκοπιά της προσέγγισης «Μία υγεία», η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι είναι αναγκαίο, για παράδειγμα, να καταστεί αδύνατο στους μη επαγγελματίες των NGT να αγοράζουν και να χρησιμοποιούν ανεξέλεγκτα εξοπλισμό που επιτρέπει να τροποποιούνται γενετικά ζωντανά όντα με τη χρήση τεχνικών όπως το CRISPR-Cas (2).

1.7.

Η ΕΟΚΕ θα μπορούσε να αποδεχθεί την πρόταση της Επιτροπής, υπό την προϋπόθεση ότι θα ενσωματώνει αποτελεσματικά τις ανησυχίες της. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θα πρέπει να εξετάσει συγκεκριμένα την εφαρμογή εκ των υστέρων συστημικής επιτήρησης και επισήμανσης των NGT κατηγορίας 1 για τον καταναλωτή. Η επισήμανση αυτή θα μπορούσε να βασίζεται στη διοικητική ιχνηλασιμότητα και να περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την προστιθέμενη αξία της ποικιλίας.

1.8.

Εν τω μεταξύ, η ΕΟΚΕ παραμένει πρόθυμη να συμβάλει στη βελτίωση της τρέχουσας πρότασης κανονισμού της Επιτροπής σχετικά με τις NGT.

2.   Νομοθετική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

2.1.

Στις 5 Ιουλίου, η Επιτροπή δημοσίευσε πρόταση (3) σχετικά με τα φυτά που προκύπτουν από ορισμένες NGT που προέρχονται από τη στοχευμένη μεταλλαξιγένεση και την ομογένεση (cisgenesis). H πρόταση διακρίνει δύο κατηγορίες χρήσης: — κατηγορία 1 για φυτά με έως 20 γενετικές τροποποιήσεις ανά NGT. Η Επιτροπή θεωρεί ότι τα φυτά αυτά είναι πιθανό να είναι παρόμοια με τα φυτά που προκύπτουν με συμβατικές μεθόδους βελτίωσης· — κατηγορία 2 για φυτά που έχουν χρειαστεί περισσότερες από 20 γενετικές τροποποιήσεις. Τα φυτά αυτά θεωρείται ότι δεν θα μπορούσαν να έχουν παραχθεί με συμβατικές μεθόδους βελτίωσης. Για τις ποικιλίες NGT1, η Επιτροπή προβλέπει την απαίτηση ιχνηλασιμότητας μέχρι τον γεωργό, την απουσία ειδικής επισήμανσης για τον καταναλωτή και τη διενέργεια τυποποιημένης αξιολόγησης κατά την εγγραφή στον κατάλογο (νομοθεσία σχετικά με τους σπόρους προς σπορά). Επιπλέον, η Επιτροπή σχεδιάζει να δημιουργήσει δημόσια βάση δεδομένων στην οποία θα απαριθμούνται όλα τα φυτά που παράγονται με NGT. Για τις ποικιλίες NGT2, θα υπάρχει υποχρεωτική ιχνηλασιμότητα, ειδική επισήμανση έως τον καταναλωτή και αξιολόγηση τύπου ΓΤΟ. Η Επιτροπή προτείνει την απαγόρευση των NGT, συμπεριλαμβανομένων των NGT1, για τη βιολογική παραγωγή.

2.2.

Η Επιτροπή προτίθεται να προωθήσει την ανάπτυξη των NGT1 και να διευκολύνει τη διάθεση στην αγορά της ΕΕ παράγωγων φυτών και τροφίμων και ζωοτροφών μέσω μιας απλουστευμένης διαδικασίας έγκρισης.

3.   Γενικές παρατηρήσεις

3.1.

Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η πρόταση της Επιτροπής αλλάζει το πλαίσιο που ισχύει στην ΕΕ μετά την απόφαση του Δικαστηρίου το 2018 η οποία ερμήνευε την οδηγία 2001/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (4) υπό την έννοια ότι οι οργανισμοί που προκύπτουν από σύγχρονες τεχνικές στοχευμένης μεταλλαξιγένεσης είναι ΓΤΟ που υπόκεινται στην ευρωπαϊκή νομοθεσία (5). Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής λαμβάνει υπόψη τις τελευταίες τεχνολογικές εξελίξεις, ιδίως μετά την ανακάλυψη του CRISPR-Cas, πριν από σχεδόν 10 χρόνια, χάρη στην οποία σημειώθηκε πρόοδος στην ιατρική, στον τομέα της ανοσοθεραπείας.

3.2.

Όσον αφορά το υφιστάμενο πλαίσιο (6), ορισμένοι γεωργοί, σποροπαραγωγοί, βιοτέχνες, βιομήχανοι και καταναλωτές, που επιθυμούν να ζουν χωρίς αυτό που αποκαλούν «νέους ΓΤΟ», θα θεωρούσαν ότι στερούνται μέρος των ελευθεριών τους, καθώς οι NGT1 και τα παράγωγα προϊόντα τους θα εξαιρούνται από την ενδελεχή αξιολόγηση των κινδύνων για το περιβάλλον και την υγεία, τη μέτρηση της ιχνηλασιμότητας, καθώς και την επισήμανση για τον τελικό καταναλωτή.

3.3.

Ταυτόχρονα, η πλειονότητα των γεωργών, που είναι μέλη της ΕΟΚΕ, και οι σποροπαραγωγοί κ.λπ. επιθυμούν να μπορούν να χρησιμοποιούν τις NGT, ως μία από τις μεθόδους για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη μείωση της χρήσης εισροών. Πιστεύουν, όπως και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ότι οι ποικιλίες NGT κατηγορίας 1 είναι πανομοιότυπες με τις ποικιλίες που παράγονται με συμβατικές μεθόδους βελτίωσης· οι εν λόγω ποικιλίες δε —οι παραγόμενες με συμβατική βελτίωση— χρησιμοποιούνται σε διαφόρων ειδών καλλιέργειες. Επίσης επιθυμούν να διευκρινίσουν ότι οι συμβατικές μέθοδοι βελτίωσης συμπεριλαμβάνουν την τυχαία μεταλλαξιγένεση, μια τεχνική ΓΤΟ που εξαιρείται από την οδηγία 2001/18/ΕΚ, και ορισμένες ποικιλίες της οποίας χρησιμοποιούνται στη βιολογική γεωργία.

3.4.

Η πρόταση της Επιτροπής βασίζεται στις επιστημονικές γνώσεις που παρείχαν το JRC και η EFSA. Ωστόσο, ορισμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών θεωρούν ότι οι γνώσεις αυτές παραβλέπουν κρίσιμη εμπειρογνωμοσύνη και ένα μέρος της αρχής της προφύλαξης.

3.5.

Ενώ ορισμένες οργανώσεις τάσσονται υπέρ της πρότασης της Επιτροπής όσον αφορά τις NGT1, άλλες επισημαίνουν ότι η Επιτροπή βασίζεται σε μια πλασματική παραδοχή «NGT = συμβατική» για την κατηγορία αυτή, καθώς η μέθοδος λήψης και το αποτέλεσμα δεν είναι όμοια, αντιτασσόμενες στις μελέτες της EFSA και του JRC και σε μια ευρεία πλειονότητα επιστημόνων που χρησιμοποιούν τις NGT.

3.6.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η πρόταση της Επιτροπής προβλέπει ένα πρόγραμμα για την αξιολόγηση των επιπτώσεων της εν λόγω ρύθμισης επί της βιωσιμότητας, της βιολογικής γεωργίας και της αποδοχής των NGT από τους καταναλωτές. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ ζητεί η επιτήρηση να περιλαμβάνει παρακολούθηση των δυνητικών συστημικών επιπτώσεων και ανάλυση κόστους-οφέλους.

3.7.

Η συστημική ή συνολική επιτήρηση διαφέρει από την κατά περίπτωση αξιολόγηση, όπως στην περίπτωση της αναλυτικής αξιολόγησης. Απαιτεί την ανάπτυξη δεικτών σχετικά με τη δυναμική των συστημάτων στα οποία ανήκουμε (κοινωνίες, οικοσυστήματα κ.λπ.) που θα αναπτυχθούν σε συνεργασία με την EFSA, το JRC και ενδιαφερόμενα μέρη της κοινωνίας των πολιτών. Μια τέτοια επιτήρηση αποσκοπεί στο να καταστήσει δυνατές πρακτικές που διαφορετικά θα εμποδίζονταν από την αρχή της προφύλαξης.

3.8.

Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει την ισχύουσα νομοθεσία και σημειώνει ότι η πρόταση της Επιτροπής προτείνει να ρυθμιστούν τα ζητήματα διανοητικής ιδιοκτησίας έως το 2026 μέσω μιας αξιολόγησης των επιπτώσεων των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στη βελτίωση των φυτών. Εντούτοις, το ζήτημα των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας δεν έχει επιλυθεί ακόμη. Είναι δύσκολο να εκτιμηθεί ο κίνδυνος περιορισμού του δικαιώματος των καλλιεργητών και των λοιπών σποροπαραγωγών (εκτός των κατόχων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας) να χρησιμοποιούν φυτά για την παραγωγή των δικών τους σπόρων ή ο κίνδυνος υψηλού κόστους χρήσης για τους γεωργούς.

3.9.

Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ ζητεί να αναπτυχθεί προβληματισμός σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης του ζητήματος των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και να βρεθεί μία λύση που θα σέβεται επαρκώς τις ανάγκες των γεωργών, των σποροπαραγωγών και των παραγόντων της αλυσίδας εφοδιασμού τροφίμων. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την κατάρτιση κανονιστικών ρυθμίσεων για τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που αφορούν τις NGT με την εφαρμογή του κανονισμού ad hoc (δύο έτη μετά την κύρωσή του).

3.10.

Η ΕΟΚΕ προειδοποιεί σχετικά με την απειλή για τη βιολογική γεωργία και τον τομέα «χωρίς ΓΤΟ». Οι ΓΤΟ απαγορεύονται και οι NGT θα απαγορεύονταν επίσης, ωστόσο, δεδομένου ότι δεν απαιτείται μέθοδος ανίχνευσης, ταυτοποίησης και ιχνηλασιμότητας, οι αγοραστές, τα κράτη μέλη και η Επιτροπή δεν θα ήταν σε θέση να εφαρμόζουν σωστά τη νομοθεσία. Με τη θέσπιση της προτεινόμενης νομοθεσίας, υπάρχει ο κίνδυνος να απαιτούνται σημαντικά αυξημένες προσπάθειες παρακολούθησης των διαδικασιών για τη βιολογική γεωργία και τα άλλα μοντέλα παραγωγής «χωρίς ΓΤΟ». Ως εκ τούτου, θα πρέπει να διασφαλιστεί ότι οι σχετικές δαπάνες καλύπτονται με δίκαιο τρόπο και ότι η επιβάρυνση δεν βαρύνει μόνο τα μοντέλα βιολογικής παραγωγής και παραγωγής «χωρίς ΓΤΟ».

3.11.

Όσον αφορά την απαγόρευση ή όχι των NGT στη βιολογική γεωργία, η ΕΟΚΕ συνιστά την προσφυγή στη γνώμη των επαγγελματικών οργανώσεων του τομέα αυτού. Υπό την έννοια αυτή, εάν αυτή είναι η επιλογή τους, η απαγόρευση βάσει του κανονισμού για τα βιολογικά προϊόντα φαίνεται καταλληλότερη από ό,τι βάσει του κανονισμού NGT, ο οποίος δεν συνιστά το αρμόζον νομικό πλαίσιο (όπως στην περίπτωση των ΓΤΟ).

3.12.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι σημαντικό μέρος της κοινωνίας των πολιτών επιθυμεί ένα ασφαλέστερο πλαίσιο για τις NGT (αναφορές πολιτών, ΜΚΟ, ορισμένες γεωργικές οργανώσεις, πολλοί ευρωπαίοι διανομείς και σουπερμάρκετ). Ωστόσο, το κανονιστικό πλαίσιο που προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέχει ήδη ορισμένες εγγυήσεις ασφάλειας. Εάν οι καταναλωτές δεν επιθυμούν να έχουν NGT, αυτό θα μπορούσε να αντικατοπτριστεί στη συγκατάθεσή τους να πληρώνουν για τρόφιμα «χωρίς NGT», με όλες τις τεχνικές δυσκολίες που ενέχει η διασφάλιση του ισχυρισμού αυτού. Ως έχει, οι ποικιλίες NGT 1 δεν διακρίνονται από τις ποικιλίες που λαμβάνονται μέσω τυχαίας μεταλλαξιγένεσης, οι οποίες πωλούνται και καταναλώνονται ήδη ευρέως στην ΕΕ.

3.13.

Παρ’ όλα αυτά, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών και σπόρων (7). Ως εκ τούτου, θα μπορούσε να αποδεχθεί την πρόταση της Επιτροπής, υπό την προϋπόθεση ότι θα ενσωματώνει αποτελεσματικά τις ανησυχίες της.

3.14.

Επειδή οι NGT είναι επί του παρόντος δύσκολο να εντοπιστούν, οι έλεγχοι που περιλαμβάνουν βιολογικές αναλύσεις για τη διασφάλιση της επισήμανσης για τον καταναλωτή θα είναι αδύνατοι ή εξαιρετικά δαπανηροί. Λόγω της δυσκολίας διενέργειας αυτών των ελέγχων, η επισήμανση έως τον καταναλωτή θα πρέπει να γίνεται μόνο με τη χρήση διοικητικής ιχνηλασιμότητας, η οποία ήδη παρέχεται στον γεωργό για τους σπόρους. Δεδομένου ότι οι NGT είναι λιγότερο δαπανηρές από τη διαγένεση, η Επιτροπή θα πρέπει να διασφαλίσει, μετά από διαφανή διάλογο με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, ότι το κόστος αυτής της επισήμανσης δεν βαρύνει τους γεωργούς και άλλους μικρότερους παράγοντες της αγροδιατροφικής οικονομικής αλυσίδας.

3.15.

Στο ίδιο πνεύμα ανταλλαγής απόψεων, η Επιτροπή θα μπορούσε να αυξήσει τις ευκαιρίες που προσφέρουν οι NGT στις ευρωπαϊκές ΜΜΕ, με την ανάπτυξη ενός δημόσιου προγράμματος για τη συστημική αξιολόγηση των δημιουργημάτων τους,

3.16.

Ένα μεγάλο ποσοστό των γεωργικών και σποροπαραγωγικών οργανώσεων αναμένει τον νέο κανονισμό της ΕΕ, ιδίως σε ένα ανταγωνιστικό πλαίσιο όπου διάφορες τρίτες χώρες έχουν απλώς διευκολύνει τη διάθεση στην αγορά προϊόντων και σπόρων NGT. Η ΕΟΚΕ, περιμένοντας να καταστεί πλήρης και αποτελεσματικός ο κανονισμός, όπως το ζητεί η ΕΟΚΕ, καλεί ρητά την Επιτροπή να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα έναντι των τρίτων χωρών για την προστασία της ΕΕ από πιθανές στρεβλώσεις του ανταγωνισμού και έκθεση σε κινδύνους.

3.17.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τις έννοιες της αναλογικότητας (τα μέτρα που προτείνει η Επιτροπή πρέπει να είναι κατάλληλα και όχι αδικαιολόγητα περιοριστικά), της αρχής της προφύλαξης (καθώς υπάρχει επιστημονική αβεβαιότητα ως προς τον συνολικό αντίκτυπο των NGT) και της αρχής της αναστρεψιμότητας (για την ανάσχεση ή τον μετριασμό των δυνητικών ζημιών σε περίπτωση που η δραστηριότητα που ρυθμίζεται από την Επιτροπή έχει αρνητικές επιπτώσεις).

3.18.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να λάβει υπόψη τον αντίκτυπο των NGT στα διάφορα γεωργικά μοντέλα. Οι μικροκαλλιεργητές ανησυχούν ότι αυτοί οι νέοι σπόροι θα μολύνουν τις βιολογικές, οικολογικές, αναγεννητικές ή παραδοσιακές γεωργικές πρακτικές που ήδη χρησιμοποιούν. Ως εκ τούτου, καλούμε την Επιτροπή να εκπονήσει μελέτη επιπτώσεων που θα λαμβάνει υπόψη τη μελλοντική βιωσιμότητα και κερδοφορία αυτών των μορφών γεωργίας, καθώς και τις κοινωνικές και πολιτιστικές πτυχές τους. Είναι επίσης ιδιαίτερα αναγκαίο ο καταναλωτής να είναι σε θέση να προσδιορίζει την προέλευση του προϊόντος, προσδιορίζοντας το είδος της γεωργίας και του σπόρου, μέσω της ορθής επισήμανσης.

4.   Ειδικές παρατηρήσεις

4.1.   Η ΕΟΚΕ συνιστά τη διενέργεια ανάλυσης οφέλους-κινδύνου, η οποία θα εφαρμόζεται δέκα έτη μετά την εισαγωγή νέων τεχνικών

Σε μια συγκυρία προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, με δεδομένη τη μεγάλη ακρίβεια και αξιοπιστία που επιτρέπουν οι NGT σε σύγκριση με τις χρησιμοποιούμενες μεθόδους διαγένεσης, καθώς και τη γνώση του περιβαλλοντικού αντικτύπου των ΓΤΟ κατά την τελευταία τριακονταετία, η προσέγγιση οφέλους-κινδύνου κλίνει υπέρ της υπό όρους χρήσης των NGT, όπως αυτή προτείνεται στην πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Χάρη στην προσέγγιση οφέλους-κινδύνου, κυρίως περιβαλλοντικού, μπορεί να λαμβάνεται υπόψη ο αντίκτυπος της βιοτεχνολογίας σε ένα οικοσύστημα.

Ζούμε σε πολύπλοκα φυσικά συστήματα (οικοσυστήματα, κοινωνίες κ.λπ.). Η οργάνωσή τους είναι αποτέλεσμα της φύσης των συνιστωσών και των δεσμών που έχουν μεταξύ τους. Από την άλλη πλευρά, η οργάνωση αυτή επηρεάζει τις συνιστώσες και τους δεσμούς τους, δημιουργώντας συνολικά μια κυκλική σχέση. Η αξιολόγηση της παραδοσιακής τεχνολογίας είναι κυρίως αναλυτική: ασχολείται με τις προβλεπόμενες επιπτώσεις σε ορισμένα στοιχεία ή φαινόμενα που θεωρούνται συναφή. Η σημαντική επιτάχυνση της εξέλιξης των φυσικών συστημάτων πρέπει να συγκριθεί με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Η κλιματική αλλαγή δημιουργεί πολύ εκτενέστερη φυσική αποδιοργάνωση από ό,τι η χρήση φυτών που παράγονται μέσω βιοτεχνολογίας. Αντιθέτως, οι NGT μπορούν να προσφέρουν ανθεκτικότητα απέναντι σε αυτές τις διαταράξεις.

4.1.1.

Η τεχνητή αύξηση του ρυθμού μεταβολής των πολύπλοκων φυσικών συστημάτων που μας επηρεάζουν οφείλεται στον εκθετικό πολλαπλασιασμό των τεχνολογικών προϊόντων, αλλά και, στην περίπτωση των NGT, στην αστρονομική επιτάχυνση των δυνατοτήτων επίτευξης των επιθυμητών γενετικών τροποποιήσεων. Για παράδειγμα, κάποιοι ερευνητές (8) δημιούργησαν ανθεκτικό στον περονόσπορο σιτάρι με τη χρήση NGT με τρεις μεταλλάξεις σε συγκεκριμένα σημεία. Η πιθανότητα επίτευξης ενός τέτοιου αποτελέσματος με την επιλογή φυσικών μεταλλάξεων θα καθιστούσε αναγκαία την παρακολούθηση του συνόλου της παγκόσμιας παραγωγής επί τέσσερα εκατομμύρια έτη. Για έναν αραβόσιτο με 20 μεταλλάξεις, σε περίπτωση επιλογής φυσικών μεταλλάξεων, θα έπρεπε να εξεταστούν 1,25 × 10163 σπόροι! Ο αριθμός των ατόμων στο σύμπαν είναι 1080. Μια τόσο υψηλή επιτάχυνση αποτελεί δραστική ρήξη με την παράλληλη εξέλιξη και σημαντικό ανατρεπτικό στοιχείο στην οργάνωση των οικοσυστημάτων και των κοινωνιών.

4.2.   Η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη για ηθική βελτίωση

4.2.1.

Ο άνθρωπος ήταν ανέκαθεν αναγκασμένος να συγκροτεί κοινωνίες για να επιβιώσει. Αυτό σημαίνει ότι η συμπεριφορά του πρέπει να είναι συμβατή με την κοινωνική ζωή. Αυτός είναι ο ρόλος της ηθικής. Η ηθική ήταν αρχικά κοινωνική, με τη φύση να θεωρείται ως διαθέτουσα άπειρη ανθεκτικότητα. Επί του παρόντος, η τεχνική ισχύς που αναπτύσσεται διαταράσσει σημαντικά τα φυσικά συστήματα και θέτει σε κίνδυνο τη σταθερότητά τους. Αυτό απαιτεί αλλαγή στην ηθική, η οποία, αν και παραμένει κοινωνική, πρέπει να διασφαλίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά συνάδει με τα φυσικά συστήματα, γεγονός που συνεπάγεται επίσης αλλαγή στην ιεραρχία των αξιών: δεδομένου ότι η σταθερότητα των φυσικών συστημάτων είναι αναγκαία για την ύπαρξη των υπολοίπων, αυτό που είναι αναγκαίο για τη διατήρηση της σταθερότητας αυτής υπερισχύει έναντι κάθε άλλου στοιχείου, ενώ αυτό που είναι αναγκαίο για τη διατήρηση των κοινωνιών υπερισχύει έναντι των ατομικών συμφερόντων. Η πραγματοποίηση μελέτης σχετικά με το σύνολο των συστημάτων για την εισαγωγή κάθε νέας ποικιλίας είναι αδύνατη, λόγω του σημαντικού πρόσθετου χρόνου και κόστους. Ως εκ τούτου, η προτεινόμενη συστημική προσέγγιση θα περιοριστεί σε μια ενιαία συνολική επιτήρηση των τεχνικών και όχι για κάθε νέα ποικιλία.

4.2.2.

Σε ένα άλλο επίπεδο ηθικού πλαισίου, πολλοί Ευρωπαίοι επιθυμούν να ενημερώνονται σχετικά με την παρουσία ΓΤΟ στα τρόφιμα. Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να γίνονται σεβαστές οι προσωπικές πεποιθήσεις. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να πράξει το ίδιο για τα φυτά και τα προϊόντα που παράγονται με NGT.

4.3.   Γενική ασφάλεια: η ΕΟΚΕ τονίζει τον περίπλοκο και άκρως τεχνικό χαρακτήρα του θέματος

4.3.1.

Σε ορισμένα σχολεία, διδάσκεται η χρήση των NGT. Μερικές φορές οι μαθητές παίρνουν τα δημιουργήματά τους στο σπίτι. Πλήρης εξοπλισμός για την επεξεργασία βακτηρίων ή φυτών με CRISPR-Cas9 διατίθεται στο διαδίκτυο (9) για 85 δολάρια ΗΠΑ και ο εξοπλισμός βιολογίας γκαράζ για λιγότερο από 3 000 δολάρια ΗΠΑ. Η πώλησή τους δεν μπορεί επί του παρόντος να ρυθμιστεί, δεδομένου ότι η νομοθεσία αφορά τη διάθεση μόνο τελικών προϊόντων και όχι αντιδραστηρίων. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής βρίσκεται στη σωστή κατεύθυνση. Παρέχει ένα πλαίσιο για τη χρήση των NGT. Η πλήρης απαγόρευση θα οδηγούσε σε αύξηση των περιπτώσεων παράνομης χρήσης για την παραγωγή NGT ή αγοράς ποικιλιών NGT που είναι εγκεκριμένες εκτός της ΕΕ. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να θέσει σε εφαρμογή την κατάλληλη παρακολούθηση των διαδικτυακών πωλήσεων του εν λόγω εξοπλισμού και επισημαίνει ότι τυχόν μη εγκεκριμένα προϊόντα που προκύπτουν από τις εν λόγω πωλήσεις θα θεωρούνται προϊόντα απάτης.

4.3.2.

Η παρακολούθηση της βιοτρομοκρατίας θα μπορούσε να βελτιωθεί με τον προτεινόμενο κανονισμό. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η Επιτροπή θα πρέπει να ενεργήσει και να αντιμετωπίσει τις ανησυχίες για την ασφάλεια και την προστασία.

4.4.   Η ΕΟΚΕ κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για ορισμένες απλουστεύσεις που δεν συνάδουν με την πραγματικότητα

4.4.1.

Οι συγκρίσεις που πραγματοποίησε η Επιτροπή μεταξύ φυτών που λαμβάνονται από NGT και συμβατικών φυτών δείχνουν ότι επηρεάζεται μόνο το γονίδιο ενδιαφέροντος.

4.4.1.1.

Η διαγένεση, η ομογένεση, η ενδογένεση περιλαμβάνουν τεχνικές, συμπεριλαμβανομένων των καλλιεργειών in vitro, οι οποίες προκαλούν μεταλλάξεις και επιμεταλλάξεις, μη συμπεριλαμβανομένων των ακούσιων παρεμβολών ξένου DNA (Zang 2014). Αυτές οι ακούσιες αλλαγές αξιολογούνται στο πλαίσιο της πρότασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, είτε μέσω του φακέλου έγκρισης NGT κατηγορίας 1 είτε βάσει της ειδικής αξιολόγησης που αφορά τις NGT κατηγορίας 2. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι αρχές θα πρέπει να διαθέτουν τα μέσα για να εξακριβώνουν τις πληροφορίες που παρέχονται στο πλαίσιο αυτό, για παράδειγμα μέσω ανεξάρτητων φορέων.

4.4.1.2.

Η ομογένεση είναι η εισαγωγή γονιδίων προερχόμενων είτε από το ίδιο είδος είτε από σεξουαλικά συμβατό είδος σε μια ποικιλία ενδιαφέροντος.

4.4.1.3.

Τα αντιδραστήρια που χρησιμοποιούνται από όλες τις NGT (DNA, RNA, RNP) αφήνουν ίχνη ξένου DNA στα τροποποιημένα γονιδιώματα (Bertheau 2022, Kawall 2020, Norris 2019, 2020, Ono κ.ά., 2015, Ono κ.ά., 2019). Ως εκ τούτου, δεν υπάρχει ισοδυναμία μεταξύ ενός γενετικώς τροποποιημένου φυτού και ενός φυσικού φυτού.

4.4.1.4.

Οι σημειακές μεταλλάξεις σε ένα γονίδιο μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικές επιδράσεις ανάλογα με το γενετικό υπόβαθρο και το περιβάλλον όταν εμπλέκονται περισσότερα γονίδια (Siegal 2017) και να οδηγούν σε διαφορετικές λειτουργίες (Copley 2014, Huberts 2010, Jeffery 2014). Μια συνώνυμη μετάλλαξη μπορεί να μεταβάλει την τρισδιάστατη δομή μιας πρωτεΐνης και την ενζυμική της δράση χωρίς να μεταβάλει την αλληλουχία της (Chamary και Hurst 2009, Kimchi-Sarfaty 2007).

4.4.2.

Οι ακούσιες μη στοχευόμενες αλλαγές δεν εξαλείφονται με συνεχή αναδιασταύρωση (Bertheau 2019, 2022): εκτός από τις μη στοχευόμενες αλλαγές, οι NGT αφήνουν στο πέρασμά τους χρωμοθρυψίες και πολλές επιμεταλλάξεις. Μη στοχευόμενες αλλαγές, επιμεταλλάξεις και χρωμοθρυψίες ενδέχεται να προκύψουν και κατά την τυχαία μεταλλαξιγένεση in vivo ή in vitro, που ήδη επιτρέπεται, γεγονός που εγείρει επίσης ερωτήματα σχετικά με τους ΓΤΟ που προέρχονται από αυτή, οι οποίοι προς το παρόν δεν υπόκεινται σε μέτρα που αφορούν άλλους ΓΤΟ, ή σε απλουστευμένα μέτρα όπως αυτά που προτείνονται για τους NGT2. Οι ποικιλίες που προκύπτουν με τυχαία μεταλλαξιγένεση κυκλοφορούν στην αγορά εδώ και περισσότερο από 30 χρόνια χωρίς επιπτώσεις στην υγεία ή το περιβάλλον, παρά τις πιθανές μη στοχευόμενες αλλαγές και επιμεταλλάξεις που θα μπορούσαν να παραμείνουν παρά την αναδιασταύρωση.

---

(1)  Γενετικά τροποποιημένος οργανισμός.

(2)  Ακρωνύμιο του «Clustered Regularly Intersped Short Palindromic Repeats», ελληνιστί συγκεντρωμένες τακτικά παρεμβαλλόμενες σύντομες παλινδρομικές επαναλήψεις.

(3)  https://food.ec.europa.eu/plants/genetically-modified-organisms/new-techniques-biotechnology_el?etrans=el

(4)  Οδηγία 2001/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Μαρτίου 2001, για τη σκόπιμη ελευθέρωση γενετικώς τροποποιημένων οργανισμών στο περιβάλλον και την κατάργηση της οδηγίας 90/220/ΕΟΚ του Συμβουλίου — Δήλωση της Επιτροπής (ΕΕ L 106 της 17.4.2001, σ. 1).

(5)  https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2018-07/cp180111el.pdf

(6)  Σχετικές γνωμοδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ) για το θέμα αυτό: ΕΕ C 349 της 29.9.2023, σ. 80, ΕΕ C 293, 18.8.2023, σ. 1, ΕΕ C 184 της 25.5.2023, σ. 109, ΕΕ C 194 της 12.5.2022, σ. 72, ΕΕ C 364 της 28.10.2020, σ. 49, ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 203, ΕΕ C 68 της 6.3.2012, σ. 56.

(7)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προς μια δίκαιη αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων» (διερευνητική γνωμοδότηση) (ΕΕ C 517 της 22.12.2021, σ. 38).

(8)  Wang Y, Cheng X, Shan Q, Zhang Y, Liu J, Gao C, Qiu J-L. Simultaneous editing of three homoeoalleles in hexaploid bread wheat confers heritable resistance to powdery mildew. Nat Biotechnol. 2014· 32:947–51.

(9)  www.the-odin.com/diy-crispr-kit/