Schengen

JAKI JEST CEL STREFY SCHENGEN?

Zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych przy jednoczesnym zapewnieniu obywatelom wysokiego poziomu bezpieczeństwa. Obejmuje to zaostrzenie i stosowanie jednolitych kryteriów kontroli na wspólnej granicy zewnętrznej, rozwijanie współpracy między funkcjonariuszami straży granicznej, krajowymi organami policyjnymi i sądowymi oraz stosowanie zaawansowanych systemów wymiany informacji.

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Ewolucja współpracy w strefie Schengen

Współpraca w strefie Schengen rozwinęła się na kolejnych etapach z pierwotnej inicjatywy pięciu państw w kluczowy obszar polityki UE obejmujący zarządzanie wewnętrznym ruchem bezgranicznym oraz kontrolę wspólnej granicy zewnętrznej:

• 1985. Belgia, Niemcy Zachodnie, Francja, Luksemburg i Niderlandy podpisują w luksemburskiej wiosce Schengen umowę w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na granicach wewnętrznych.
• 1990. Te same pięć państw podpisuje Konwencję wykonawczą do układu Schengen ustanawiającą środki i zabezpieczenia mające na celu wprowadzenie w życie umowy.
• 1995. Utworzenie strefy Schengen bez granic wewnętrznych poprzez zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych między siedmioma państwami członkowskimi UE.
• 1999. Protokół w sprawie dorobku Schengen do Traktatu z Amsterdamu włącza dorobek Schengen w ramy prawne Unii Europejskiej.
• 2022. Utworzenie Rady ds. Schengen oraz cyklu Schengen, które stanowią kamień węgielny systemu zarządzania strefą Schengen.
• 2025. Zatwierdzenie Deklaracji Schengen w celu uczczenia 40. rocznicy podpisania Układu z Schengen oraz odnowienia zobowiązania na rzecz obszaru bez granic wewnętrznych.

Członkostwo

• Począwszy od pięciu członków założycieli, strefa Schengen obejmuje obecnie wszystkie państwa członkowskie – z wyjątkiem Irlandii – wraz z czterema państwami stowarzyszonymi: Islandią, Liechtensteinem, Norwegią i Szwajcarią.

Kontrole na granicach wewnętrznych w praktyce

• Każdy legalnie przebywający w strefie Schengen, niezależnie od narodowości, może przekraczać granice wewnętrzne bez kontroli.
• Organy krajowe mogą przeprowadzać kontrole policyjne na miejscu na granicy lub na obszarach przygranicznych, jeżeli są one oparte na ogólnych informacjach i doświadczeniach i nie są systematycznymi kontrolami paszportowymi.
• Osoby fizyczne są zobowiązane do posiadania pewnych dokumentów podróży, w zależności od tego, czy są obywatelami UE, członkami rodziny spoza UE czy obywatelami spoza UE.
• W wyjątkowych przypadkach każde państwo należące do strefy Schengen może ponownie wprowadzić, jako tymczasowy środek ostateczny, kontrole na granicach wewnętrznych, jeżeli istnieje poważne zagrożenie dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego. Musi ono poinformować o takim fakcie inne państwa należące do strefy Schengen, Parlament Europejski, Komisję Europejską i społeczeństwo. W następstwie pandemii COVID Kodeks graniczny Schengen zawiera obecnie również szczegółowe przepisy dotyczące wprowadzania środków w przypadku kryzysu zdrowotnego, co nadaje rolę Radzie Unii Europejskiej.

Zwiększone bezpieczeństwo

Strefa Schengen obejmuje jeden zbiór zasad, które dotyczą:

• sposobu przeprowadzania kontroli osób przekraczających granicę zewnętrzną UE zgodnie z Kodeksem granicznym Schengen;
• harmonizacji warunków wjazdu ze wspólną polityką wizową oraz przepisami dotyczącymi wiz krótkoterminowych;
• ściślejszej współpracy między państwami i agencjami europejskimi na rzecz zwalczania przestępczości transgranicznej;
• ściślejszej współpracy sądowej poprzez szybszy system ekstradycji i przekazywanie wyroków karnych między jurysdykcjami.

System informacyjny Schengen (SIS)

Ten wielkoskalowy system informacyjny:

• wspiera kontrole granicy zewnętrznej i współpracę organów ścigania między państwami należącymi do strefy Schengen;
• został utworzony w 1995 r., a następnie był rozbudowywany, ostatnio w 2023 r., o nowe alerty, aktualizacje alertów i zdjęcia ze względu na nowe wyzwania związane z migracją i bezpieczeństwem;
• zawiera informacje dotyczące:
  • podejrzanych o przestępstwa;
  • osób, które mogą nie mieć prawa wjazdu lub pobytu na terytorium UE;
  • osób zaginionych;
  • skradzionych, sprzeniewierzonych lub zagubionych własności;
• wykorzystywany jest przez organy krajowe odpowiedzialne za:
  • kontrole graniczne;
  • kontrole policyjne i celne;
  • dochodzenia z oskarżenia publicznego w postępowaniu karnym i dochodzenia sądowe przed wniesieniem oskarżenia;
  • sprawy wizowe i dotyczące dokumentów pobytowych;
• dostęp do niego mogą uzyskiwać Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex), Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust) oraz Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania (Europol).

Wizowy system informacyjny (VIS)

Wizowy system informacyjny umożliwia państwom należącym do strefy Schengen wymianę danych wizowych, w szczególności dotyczących krótkoterminowych wniosków wizowych. Podobnie jak System informacyjny Schengen, jest on prowadzony przez Agencję Unii Europejskiej ds. Zarządzania Operacyjnego Wielkoskalowymi Systemami Informatycznymi w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości (eu-LISA).

Warunki członkostwa

Nowe państwa członkowskie muszą dostosować swoje systemy krajowe do wszystkich przepisów Schengen w ramach procesu rozszerzenia UE. Wiąże się to z budowaniem zdolności instytucjonalnych i operacyjnych do stosowania przepisów Schengen zgodnie z najwyższymi standardami dzięki silnym krajowym ramom zarządzania strefą Schengen.

Kiedy państwo przystępuje do UE, staje się państwem należącym do strefy Schengen, co oznacza, że wszystkie przepisy Schengen stają się wiążące po przystąpieniu. Niektóre przepisy mają jednak zastosowanie dopiero na późniejszym etapie – takie jak pełny aktywny dostęp do wszystkich systemów informacyjnych, prawo do wydawania wiz Schengen i zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych. Aby mogły one mieć zastosowanie, nowe państwo należące do strefy Schengen musi przejść kompleksową ocenę koordynowaną przez Komisję i przeprowadzaną w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi w ramach mechanizmu oceny Schengen (zob. streszczenie).

Gdy ocena potwierdzi, że państwo spełnia wszystkie niezbędne warunki i skutecznie stosuje dorobek Schengen, Rada przyjmuje decyzję zezwalającą na zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych. Ten końcowy krok oznacza, że państwo jest w pełni zintegrowane ze strefą Schengen bez kontroli na granicach wewnętrznych.