Deficyt demokratyczny

„Deficyt demokratyczny” to termin opisujący sytuację, w której instytucje i ich procedury decyzyjne mogą charakteryzować się brakiem demokracji i odpowiedzialności. W przypadku Unii Europejskiej (UE) odnosi się to do postrzegania instytucji UE jako podmiotów, które nie reprezentują zwykłego obywatela i są dla niego niedostępne – poczucia ogromnego dystansu wynikającego z braku wpływu obywateli na decyzje instytucji dysponujących rozległymi kompetencjami.

Na każdym etapie integracji europejskiej zagadnienie legitymacji demokratycznej było delikatną kwestią. Uwzględniono to w traktatach z Maastricht, Amsterdamu i Nicei, które stopniowo zwiększały kompetencje wybieranego w sposób bezpośredni Parlamentu Europejskiego oraz poszerzały obszary, w których może on podejmować decyzje wspólnie z Radą Unii Europejskiej. W wyniku tych działań Parlament wyewoluował z pozycji zgromadzenia o charakterze doradczym i ostatecznie przyjął rolę współustawodawcy.

W traktacie lizbońskim, który obowiązuje od 1 grudnia 2009 r., wprowadzono szereg zmian, które miały wyeliminować problemy związane z deficytem demokratycznym w UE. Traktat wzmocnił kompetencje Parlamentu w poniższych trzech dziedzinach.

• Finanse. Parlament odgrywa kluczową rolę w zatwierdzaniu wszelkich kategorii wydatków pokrywanych z rocznego budżetu UE.
• Ustawodawstwo. Procedura współdecydowania stała się zwykłą procedurą ustawodawczą i ma zastosowanie w niemal wszystkich dziedzinach, w odniesieniu do których Rada podejmuje decyzje większością kwalifikowaną.
• Nominacja. Parlament wybiera przewodniczącego Komisji Europejskiej, głosując na kandydata zaproponowanego przez Radę Europejską z uwzględnieniem wyników wyborów do Parlamentu. Komisja podlega kolegialnie zatwierdzeniu przez Parlament, zanim zostanie mianowana przez Radę Europejską.

Z myślą o zasadzie pomocniczości w traktacie lizbońskim zawarto także zapisy zachęcające parlamenty narodowe do uczestnictwa w procesie kształtowania polityki UE, dając im możliwość kontrolowania wniosków ustawodawczych Komisji (jest to tak zwany mechanizm kontroli zasady pomocniczości).

Traktat lizboński ustanawia także prawo do zgłaszania inicjatywy obywatelskiej, które daje obywatelom możliwość wezwania Komisji do zaproponowania aktu ustawodawczego w dziedzinach, w których ma ona prawo do inicjatywy legislacyjnej. Aby rozpocząć europejską inicjatywę obywatelską, należy utworzyć grupę organizatorów składającą się z co najmniej siedmiu obywateli UE z siedmiu różnych państw członkowskich UE. Kiedy dana inicjatywa zdobędzie jeden milion podpisów i osiągnie minimalne progi w siedmiu państwach członkowskich, Komisja zdecyduje, jakie podejmie działania.

Instytucje są czasem krytykowane za brak przejrzystości procesów podejmowania decyzji, szczególnie w odniesieniu do rozmów trójstronnych między Radą, Komisją i Parlamentem. Obecnie instytucje publikują końcowy tekst kompromisowy, przyjęty w wyniku negocjacji międzyinstytucjonalnych. Ponadto udoskonalono formalny regulamin dotyczący procesu negocjacyjnego.

Posiedzenia, w czasie których członkowie Rady prowadzą dyskusje lub głosowania nad projektami aktów ustawodawczych, są jawne. Pierwsze obrady w sprawie istotnych wniosków nieustawodawczych również są otwarte dla publiczności. Ponadto Rada regularnie odbywa debaty publiczne dotyczące ważnych zagadnień mających wpływ na interesy UE i jej obywateli.

Konferencja w sprawie przyszłości Europy, formalnie zakończona 9 maja 2022 r. (w Dniu Europy), była oddolnym, ukierunkowanym na obywateli przedsięwzięciem, dzięki któremu obywatele mieli możliwość wypowiedzenia się na temat swoich oczekiwań względem UE i odegrania większej roli w kształtowaniu jej przyszłości. Konferencja była wspólną inicjatywą Parlamentu, Rady i Komisji, które współpracowały na zasadzie równego partnerstwa, realizowaną przy udziale państw członkowskich. Istotnym elementem konferencji było utworzenie paneli obywatelskich – na poziomie unijnym i w kilku państwach członkowskich – zajmujących się organizacją debat i wydarzeń, które miały być źródłem zaleceń dla instytucji UE omawianych podczas sesji plenarnej konferencji. Wyniki konferencji zaprezentowano w formie sprawozdania, w którym umieszczono 49 propozycji dotyczących przyszłości Europy, odnoszących się do wielu różnych tematów, w tym demokracji europejskiej. W czasie wydarzenia, które odbyło się jesienią 2022 r., instytucje UE przedstawią swoje opinie na temat tych propozycji.