1. 

Czy państwo członkowskie spełnia warunek zadośćuczynienia lub odszkodowania o charakterze odstraszającym ustanowiony w dyrektywie 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (wersja przeredagowana) ( 2 ) (zwanej dalej „dyrektywą 2006/54”), jeżeli w przypadku zwolnienia w wyniku dyskryminacji przewiduje jedynie pełne naprawienie szkody doznanej przez osobę, a jego prawo krajowe nie przewiduje w takim przypadku odszkodowania o charakterze sankcji? Taki problem podniesiony został w niniejszym odesłaniu prejudycjalnym.

2. 

Chociaż Trybunał po raz pierwszy powinien dokonać interpretacji art. 18 dyrektywy 2006/54, który zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia do ich krajowych porządków prawnych środków niezbędnych do zapewnienia odstraszającego i proporcjonalnego zadośćuczynienia lub odszkodowania, to jego wcześniejsze orzecznictwo dotyczące podobnych kwestii pomoże mi w odpowiedni sposób wyjaśnić zakres znaczenia tego przepisu.

3.

Motyw 33 dyrektywy 2006/54 przypomina, że „Trybunał Sprawiedliwości wyraźnie stwierdził, że zasada równego traktowania, aby mogła być skuteczna, wymaga, by zadośćuczynienie przyznawane za jakiekolwiek naruszenie było odpowiednie w stosunku do poniesionej szkody”.

4.

Dyrektywa 2006/54 „zawiera […] przepisy dotyczące wprowadzenia w życie zasady równego traktowania w odniesieniu do: […] warunków pracy” ( 3 ) i „zawiera również przepisy, których celem jest zapewnienie, aby wprowadzenie w życie wyżej wymienionych zasad było bardziej skuteczne poprzez ustanowienie właściwych procedur” ( 4 ).

5.

Artykuł 14 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2006/54 stanowi, że „zakazuje się wszelkiej bezpośredniej i pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć w sektorze prywatnym i publicznym, w tym w instytucjach publicznych, w odniesieniu do: […] warunków zatrudnienia i pracy, w tym zwolnień […]”.

6.

Artykuł 18 dyrektywy 2006/54 stanowi:

„Państwa członkowskie wprowadzają do swoich krajowych porządków prawnych środki niezbędne do zapewnienia faktycznego i skutecznego zadośćuczynienia lub odszkodowania z tytułu krzywdy lub szkody doznanej przez osobę w wyniku dyskryminacji płciowej, zgodnie z przepisami państw członkowskich, przy czym musi się to odbywać w sposób odstraszający i proporcjonalny do poniesionej szkody. Maksymalna wysokość takiego zadośćuczynienia lub odszkodowania może być ustalona jedynie w przypadkach, w których pracodawca może dowieść, że szkoda doznana przez starającego się o pracę, powstała w wyniku dyskryminacji w rozumieniu niniejszej dyrektywy, polega jedynie na tym, że nastąpiła odmowa uwzględnienia jego podania o pracę”.

7.

Artykuł 25 dyrektywy 2006/54 dotyczy sankcji. Stanowi on:

„Państwa członkowskie ustanawiają przepisy dotyczące sankcji stosowanych wobec naruszeń przepisów krajowych przyjętych na podstawie niniejszej dyrektywy i podejmują wszelkie niezbędne środki dla zapewnienia ich stosowania. Sankcje, które mogą obejmować wypłacenie odszkodowania ofierze, muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Państwa członkowskie powiadomią o tych przepisach Komisję najpóźniej do dnia 5 października 2005 r. i powiadamiają ją niezwłocznie o wszelkich ich kolejnych zmianach”.

8.

Artykuł 27 ust. 1 dyrektywy 2006/54 uściśla, że „[p]aństwa członkowskie mogą przyjmować lub utrzymywać przepisy bardziej korzystne w celu ochrony zasady równego traktowania od przepisów ustanowionych w niniejszej dyrektywie”.

9.

Ley Orgánica 3/2007para la igualdad efectiva de mujeres y hombres (ustawa organiczna 3/2007 o rzeczywistej równości mężczyzn i kobiet) ( 5 ) z dnia 22 marca 2007 r. transponuje do hiszpańskiego porządku prawnego między innymi dyrektywę 2006/54. Powyższa ustawa stanowi w art. 10, że „[a]kty i postanowienia czynności prawnych, które stanowią lub powodują dyskryminację ze względu na płeć, są nieważne i bezskuteczne i prowadzą do powstania odpowiedzialności [sprawcy] poprzez system odszkodowań i zadośćuczynień, które będą rzeczywiste, skuteczne i proporcjonalne do poniesionej szkody lub doznanej krzywdy, jak również, w stosownym przypadku, poprzez skuteczny i odstraszający system sankcji zapobiegający zachowaniom dyskryminującym”.

10.

Artykuł 183 Ley 36/2011reguladora de la jurisdicción social (ustawy 36/2011 dotyczącej ustroju sądów pracy) ( 6 ) z dnia 10 października 2011 r. stanowi, co następuje:

„1.   W razie stwierdzenia w wyroku, że istnieje naruszenie, sąd określi wysokość odszkodowania lub zadośćuczynienia należnego w stosownym przypadku stronie powodowej z tytułu doznanej dyskryminacji lub innego naruszenia jej praw podstawowych i swobód publicznych, biorąc pod uwagę zarówno szkodę i krzywdę związaną z naruszeniem prawa podstawowego, jak i dodatkowe szkody i krzywdy pochodne.

2.   Sąd określi wysokość odszkodowania lub zadośćuczynienia, ustalając ją rozsądnie, jeżeli przeprowadzenie dowodu na ich dokładną wysokość okaże się nadmiernie utrudnione lub kosztowne, by wystarczająco zadośćuczynić osobie poszkodowanej i przywrócić w miarę możliwości jej sytuację poprzedzającą naruszenie, a także przyczynić się do osiągnięcia celu polegającego na zapobieganiu szkodom i krzywdom”.

11.

Skarżąca w postępowaniu głównym została zwolniona przez swojego pracodawcę w 2014 r. Po przeprowadzeniu procedury pojednawczej, która nie zakończyła się zawarciem ugody, skarżąca wniosła do sądu odsyłającego o, po pierwsze, uznanie przezeń nieważności rozwiązania umowy o pracę z powodu dyskryminacji ze względu na płeć, i po drugie, o zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 6000 EUR tytułem doznanej krzywdy.

12.

Sąd odsyłający uznał, że powyższe rozwiązanie umowy o pracę stanowi dyskryminację ze względu na płeć, w związku z czym jest sprzeczne z prawem hiszpańskim, do którego transponowano postanowienia dyrektywy 2006/54. W świetle prawa hiszpańskiego rozwiązanie umowy o pracę ze skarżącą należy uznać za nieważne ( 7 ).

13.

Sąd – z powodów, których nie wyjaśnia w postanowieniu odsyłającym – a quo informuje Trybunał, że jest gotowy przyznać skarżącej w postępowaniu głównym tytułem odszkodowania kwotę 3000 EUR, to jest kwotę, która w jego ocenie i w oparciu o przepisy krajowe wydaje się wystarczająca dla naprawienia poniesionej szkody.

14.

Sąd odsyłający ma wątpliwości, czy powyższa kwota jest wystarczająca, i stwierdza, że odszkodowanie ma na celu wyłącznie naprawienie szkody, podczas gdy dyrektywa 2006/54, a dokładniej jej art. 18, wydaje się nakładać na państwa członkowskie obowiązek stosowania środków mających na celu odstraszenie osób, które dopuściły się dyskryminacji, od takiego zachowania w przyszłości.

15.

Sąd a quo ocenia, że powyższy skutek odstraszający zostanie osiągnięty w przypadku zasądzenia od pracodawcy dodatkowej kwoty 3000 EUR tytułem odszkodowania, które ów sąd kwalifikuje jako mające charakter „sankcji”. Jednakże pojęcie to jest obce hiszpańskiej tradycji prawnej. Powyższy sąd nie jest zatem w świetle prawa krajowego uprawniony do jego zasądzenia.

16.

Kwestionując tym samym zgodność prawa hiszpańskiego z wymaganiami dyrektywy 2006/54, Juzgado no 1 de lo Social de Córdoba (sąd pracy nr 1 w Kordobie, Hiszpania) postanowił zawiesić postępowanie i postanowieniem odsyłającym, które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 27 sierpnia 2014 r., zwrócił się do Trybunału w oparciu o art. 267 TFUE z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 18 dyrektywy [2006/54], który ustanawia odstraszający (oprócz faktycznego, skutecznego i proporcjonalnego) charakter zadośćuczynienia lub odszkodowania z tytułu krzywdy lub szkody doznanej przez osobę poszkodowaną w wyniku dyskryminacji ze względu na płeć, może być interpretowany w ten sposób, że pozwala sądowi krajowemu na zasądzenie rzeczywiście dodatkowego, rozsądnego odszkodowania o charakterze sankcji – mianowicie kwoty dodatkowej, która nawet jeżeli wykracza poza pełne naprawienie rzeczywistej szkody i krzywdy doznanych przez osobę poszkodowaną, to służy jako przykład dla innych (oprócz samego sprawcy szkody) – lecz pod warunkiem, że nadal mieści się ono w granicach proporcjonalności, i to również w sytuacji, gdy koncepcja odszkodowania mającego charakter sankcji jest obca tradycji prawnej sądu krajowego?”.

17.

Skarżąca w postępowaniu głównym, rządy hiszpański i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja złożyły przed Trybunałem uwagi na piśmie.

18.

Opierając swoje pytanie prejudycjalne na art. 18 dyrektywy 2006/54, sąd odsyłający ma wątpliwość co do tego, czy samo pełne naprawienie szkody poniesionej przez skarżącą w postępowaniu głównym wystarczy dla zapewnienia odstraszającego charakteru odszkodowania lub zadośćuczynienia w rozumieniu powyższego przepisu czy też, przeciwnie, z powyższego wymogu zapewnienia odstraszającego charakteru odszkodowania wywieść należy obowiązek zasądzenia przez sąd krajowy od pracodawcy, który dopuścił się dyskryminacji ze względu na płeć, odszkodowania o charakterze sankcji, nawet jeżeli prawo hiszpańskie w żadnym przypadku nie przewiduje możliwości zasądzenia kwoty wykraczającej poza pełne naprawienie szkody poniesionej przez osobę poszkodowaną.

19.

Celem udzielenia odpowiedzi na powyższe pytanie należy w pierwszej kolejności podkreślić, że art. 18 dyrektywy 2006/54 wpisuje się w równoważne przepisy zawarte w dyrektywach poprzedzających, które zostały uzupełnione i skonsolidowane przez dyrektywę 2006/54. W dalszej kolejności będzie należało przeanalizować orzecznictwo Trybunału wydane w oparciu o powyższe dyrektywy – orzecznictwo zachowujące w pełni swoje znaczenie w sporze w postępowaniu głównym. Wnioski płynące z analizy językowej, teleologicznej i orzeczniczej doprowadzą mnie do konkluzji, że na pytanie prejudycjalne przedstawione Trybunałowi należy udzielić odpowiedzi negatywnej. Przedstawię następnie dwie grupy uwag końcowych przemawiających za udzieleniem takiej odpowiedzi, które dotyczą, po pierwsze, braku harmonizacji warunków odszkodowania lub zadośćuczynienia oraz, po drugie, problematyki bezpośredniego stosowania art. 18 dyrektywy 2006/54.

20.

Osiągnięcie równości kobiet i mężczyzn jest jednocześnie zadaniem i celem, które zostały wyznaczone Unii Europejskiej przez traktaty ( 8 ). Dyrektywa 2006/54 przypomina również o statusie „podstawowej zasady” prawa Unii, jaki przyznaje się tej równości ( 9 ). Jest zatem logiczne i zgodne z linią przeredagowanych dyrektyw ( 10 ), że prawodawca Unii ustanowił zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć.

21.

Ściślej rzecz biorąc, ponieważ w materii tej chodzi nie o samo zadeklarowanie zasady, lecz przeciwnie, o osiągnięcie konkretnych rezultatów określonych prawem pierwotnym, „wprowadzenie odpowiednich procedur w państwach członkowskich” ( 11 ) celem zapewnienia poszanowania obowiązków nałożonych przez dyrektywę 2006/54 zostało uznane za kluczowe dla „skutecznego wprowadzenia w życie zasady równego traktowania” ( 12 ).

22.

Zważywszy jednakże, że samo wprowadzenie procedur nie było wystarczające dla zapewnienia skutecznej ochrony sądowej praw przysługujących jednostkom na mocy dyrektywy 2006/54, art. 18 tej dyrektywy, zawarty w sekcji „Środki prawne” rozdziału poświęconego środkom prawnym i wykonaniu, przejmuje nowe postanowienie wprowadzone dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/73/WE z dnia 23 września 2002 r. zmieniającą dyrektywę 76/207 ( 13 ), uściślając, do czego środki te powinny prowadzić, to jest do zadośćuczynienia lub odszkodowania ( 14 ) z tytułu krzywdy lub szkody doznanej przez ofiarę.

23.

Chodzi tu, w odniesieniu do państw członkowskich, o zobowiązanie rezultatu („czuwanie nad tym, aby doznana szkoda […] była przedmiotem skutecznego zadośćuczynienia lub odszkodowania”), przy czym dyrektywa 2006/54 pozostawia tym państwom zasadniczo ( 15 ) wybór środków („w oparciu o ustalone zasady, w sposób odstraszający i proporcjonalny do poniesionej szkody”). Z brzmienia art. 18 dyrektywy 2006/54 wynika, że przepis ten nie narzuca państwom członkowskim żadnego określonego środka i pozostawia im swobodę wyboru między różnymi rozwiązaniami właściwymi dla realizacji celów dyrektywy 2006/54 ( 16 ). Zatem miernik, za pomocą którego oceniane będą działania państw członkowskich w przedmiocie walki z dyskryminacją ze względu na płeć, odnosił się będzie do realizacji celów dyrektywy oraz zagwarantowania jej skuteczności (effet utile) poprzez ochronę praw ich adresatów.

24.

Artykuł 18 dyrektywy 2006/54 nie może być analizowany w oderwaniu od art. 25 rzeczonej dyrektywy, który nawiązuje do zakresu leksykalnego owego art. 18, gdyż prawodawca potwierdza w nim, że sankcje, których wprowadzenia wymaga się od państw członkowskich, „mogą obejmować wypłacenie odszkodowania ofierze” oraz powinny być, podobnie jak odszkodowanie lub zadośćuczynienie, o których mowa w rzeczonym art. 18, „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”. Prawodawca Unii wymaga przy tym, by państwa członkowskie wprowadziły „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje stosowane w przypadku nieprzestrzegania zobowiązań wynikających z dyrektywy [2006/54]” ( 17 ). Jest to zatem ten wymóg, który został skonkretyzowany w art. 25 dyrektywy 2006/54, zatytułowanym „Sankcje” ( 18 ), i zawarty w rozdziale tytułu III, dotyczącego przepisów horyzontalnych o charakterze ogólnym. Wzmiankowany art. 25 zobowiązuje również państwa członkowskie do powiadamiania Komisji o ustanowionych w oparciu o niego przepisach.

25.

Reasumując, art. 18 dyrektywy 2006/54 ogranicza się do wymogu, by odszkodowanie lub zadośćuczynienie było skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Już z uwagi na brzmienie tego przepisu jasne jest, że odszkodowanie lub zadośćuczynienie nie jest, jako takie, rozumiane przez prawodawcę jako sankcja. Karzący charakter środków, które powinny zostać przyjęte, wyrażony został wprost jedynie w art. 25 dyrektywy 2006/54 ( 19 ).

26.

Pozostaje do ustalenia, czy analiza orzecznictwa potwierdza powyższe pierwsze wrażenie oparte na analizie językowej i teleologicznej art. 18 dyrektywy 2006/54, która to dyrektywa powinna być interpretowana z uwzględnieniem całego dorobku orzecznictwa poprzedzającego jej przyjęcie i do którego kilkakrotnie wprost się odwołuje ( 20 ).

27.

Chociaż Trybunał nie odniósł się nigdy ściśle do interpretacji, jaką należy przyznać art. 18 dyrektywy 2006/54, miał jednak kilkakrotnie okazję zająć stanowisko co do odpowiednich przepisów dyrektyw poprzedzających dyrektywę 2006/54, przede wszystkim art. 6 dyrektywy 76/207 ( 21 ).

28.

Analiza orzecznictwa prowadzi do wniosku, że Trybunał, choć kwalifikował środek odszkodowawczy jako „sankcję”, nie stawiał nigdy wymogu, by wykraczał on poza ramy „odpowiedniego” odszkodowania. Tymczasem prawo hiszpańskie w zakresie opisanym przez sąd krajowy zapewnia moim zdaniem wszelkie gwarancje takiego odszkodowania.

29.

Problem środków walki z zachowaniami o charakterze dyskryminującym ze względu na płeć w stosunkach pracy nie jest nowy. Trybunał wielokrotnie był o tę kwestię pytany. Uważam, że wniosek przyjęty przez Trybunał ( 22 ) przy dokonywaniu wykładni przepisu art. 6 dyrektywy 76/207 odpowiada mutandis mutandis interpretacji art. 18 dyrektywy 2006/54, który zastąpił i doprecyzował ten przepis, pozostawiając państwom członkowskim swobodę co do doboru środków, podobnie jak art. 6 dyrektywy 76/207 w okresie swojego obowiązywania.

30.

W świetle orzecznictwa Trybunału dotyczącego art. 6 dyrektywy 76/207 należy stwierdzić, że art. 18 dyrektywy 2006/54 nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia do ich wewnętrznych porządków prawnych środków koniecznych dla umożliwienia każdej osobie, która uważa się za pokrzywdzoną w wyniku dyskryminacji, uzyskania odszkodowania. Państwa członkowskie zobowiązane są do przyjęcia środków, które są wystarczające dla osiągnięcia celów rzeczonej dyrektywy oraz spowodowania, by środki te mogły być skutecznie powoływane przez osoby zainteresowane przed sądem krajowym, przy czym jednak prawo Unii nie przewiduje szczególnej formy dla tych środków. Środki te mogą zatem przyjąć różnorakie formy, jak zobowiązanie do zatrudnienia dyskryminowanego kandydata, ponowne przyjęcie do pracy pracownika, z którym rozwiązano umowę w oparciu o dyskryminującą przyczynę, lub odpowiednie odszkodowanie pieniężne ( 23 ).

31.

W roku 1984, w którym Trybunał wydał wyroki von Colson i Kamman (14/83, EU:C:1984:153) oraz Harz (79/83, EU:C:1984:155), Trybunał odmówił dokonania interpretacji art. 6 dyrektywy 76/2007 w ten sposób, że zobowiązywałby on państwa członkowskie do przyjęcia określonego środka, w rozpatrywanej sprawie polegającego na zobowiązaniu pracodawcy, który dopuścił się dyskryminacji ze względu na płeć, do zawarcia umowy o pracę z kandydatem, którego kandydatura została odrzucona w oparciu o dyskryminujący powód.

32.

W roku 2015, w momencie rozpatrywania przez Trybunał niniejszego pytania odsyłającego, w prawie Unii nie nastąpiła żadna istotna zmiana, która mogłaby doprowadzić Trybunał do zmiany powyższego stanowiska, to jest do zobowiązania państw członkowskich do przyjęcia konkretnych środków takich jak odszkodowanie o charakterze sankcji.

33.

Odwołanie do odstraszającego charakteru odszkodowania zawarte w art. 18 dyrektywy 2006/54 nie zmienia tego twierdzenia.

34.

Brzmienie art. 18 dyrektywy 2006/54 zostało rozszerzone o odwołanie do odstraszającego charakteru odszkodowania lub zadośćuczynienia w sposób ustalony w krajowych porządkach prawnych. Jednak odstraszający charakter, mimo że nieujęty w treści art. 6 dyrektywy 76/207, obecny był już w orzecznictwie Trybunału, w czasie gdy Trybunał dokonywał interpretacji tego przepisu, orzekając, że „[n]awet jeśli pełne zastosowanie dyrektywy [76/207] nie wymaga […] określonej formy sankcji w przypadku naruszenia zakazu dyskryminacji, zakłada ono jednak, że sankcja ta zapewni rzeczywistą i skuteczną ochronę prawną. Powinna mieć ona ponadto rzeczywisty skutek prewencyjny w stosunku do pracodawcy. Wynika z tego, że w przypadku gdy państwo członkowskie decyduje się na nakładanie sankcji w przypadku naruszenia zakazu dyskryminacji poprzez przyznanie odszkodowania, odszkodowanie takie musi być w każdym razie odpowiednie do poniesionej szkody” ( 24 ).

35.

Z powyższego orzecznictwa płyną dwa wnioski. Po pierwsze, geneza zawartego w art. 25 dyrektywy 2006/54 odwołania do odszkodowania jako rodzaju sankcji znajduje się wyraźnie w powyższej linii orzeczniczej. Po drugie, w rozumieniu Trybunału odpowiednie odszkodowanie w każdym przypadku powinno gwarantować skuteczną ochronę praw przyznanych podmiotom w zakresie zwalczania dyskryminacji ze względu na płeć. Dlatego zresztą właśnie Trybunał ograniczył się do odpowiedniego odszkodowania, proporcjonalnego do doznanej szkody, gdyż nie stanowi ono prawdziwej „sankcji” w karnym znaczeniu tego pojęcia ( 25 ).

36.

Ponadto, ponieważ wymogi skutecznej ochrony sądowej i odstraszającego charakteru „wymuszają siłą rzeczy uwzględnienie szczególnych okoliczności każdego przypadku naruszenia zasady równości” ( 26 ), Trybunał rozważał indywidualnie charakter środków podjętych przez państwa członkowskie dla wykonania przepisów art. 6 dyrektywy 76/2007, i co za tym idzie, zapewnienia skutecznego transponowania powyższej dyrektywy.

37.

Zatem przepisy krajowe ograniczające prawo do naprawienia szkody, w przypadku osób dyskryminowanych w zakresie dostępu do zatrudnienia, do odszkodowania czysto symbolicznego nie będą zgodne z wymogami skutecznej transpozycji dyrektywy ( 27 ). Gdy odszkodowanie przyjmuje formę pieniężną, nie jest dopuszczalne, by państwa członkowskie ustanawiały a priori górną granicę takiego odszkodowania ( 28 ).

38.

Jeśli chodzi o zwolnienie dyskryminujące, Trybunał orzekł ponadto, że „przywrócenie sytuacji równości nie może nastąpić bez przywrócenia do pracy osoby dyskryminowanej lub alternatywnie majątkowego naprawienia poniesionej szkody” ( 29 ), pod warunkiem że powyższe odszkodowanie jest odpowiednie, to jest „pozwala na całkowite naprawienie rzeczywiście doznanej szkody w związku z dyskryminującym zwolnieniem, zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami prawa krajowego” ( 30 ).

39.

Z powyższego wynika, że orzekając o zgodności prawa krajowego przewidującego odpowiednie odszkodowanie pieniężne z tytułu doznanej szkody z art. 6 dyrektywy 76/207, Trybunał uznał, iż powyższe odszkodowanie spełnia wymóg odstraszającego charakteru, którego istnienie domniemywał on z intencji prawodawcy wyrażonej w art. 6 dyrektywy 76/207. Inaczej mówiąc, w orzecznictwie Trybunału charakter odstraszający w kwestii odszkodowania lub zadośćuczynienia nie wymaga koniecznie elementu mającego bezpośrednio charakter sankcji.

40.

Aktualnie, gdy wymóg odstraszającego charakteru został wyrażony wprost w dyrektywie 2006/54, uważam, że nie ma powodów, dla których Trybunał miałby zmieniać powyższą linię orzeczniczą. Chodzi zatem o ustalenie, czy prawo hiszpańskie zapewnia skarżącej w postępowaniu głównym wszelkie gwarancje odpowiedniego odszkodowania.

41.

W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, iż prawo hiszpańskie stanowi, że sąd orzeka o nieważności aktów przyjętych z naruszeniem zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn ( 31 ) oraz że powyższa nieważność uzupełniona została mechanizmem naprawienia szkody, ponieważ w hiszpańskim porządku prawnym przyjęto, jako środek służący realizacji wyznaczonego w dyrektywie 2006/54 celu polegającego na zapewnieniu rzeczywistej równości szans, formę odszkodowania majątkowego. Sąd a quo stoi na stanowisku, że kwota 3000 EUR jest wystarczająca dla „słusznego naprawienia” szkody skarżącej w postępowaniu głównym ( 32 ). Również zgodnie z prawem krajowym odszkodowanie zmierza do naprawienia osobie poszkodowanej wszystkich doznanych przez nią szkód, w tym moralnych, i wyliczane jest w sposób pozwalający przywrócić ofierze, o ile to możliwe, stan sprzed zaistnienia dyskryminacji ( 33 ). Zważywszy, że szkoda moralna z natury jest trudna do oszacowania, prawo hiszpańskie przyznaje sędziemu prawo do ustalenia odszkodowania w sposób uwzględniający stopień naruszenia zasady równości kobiet i mężczyzn. Zasądzenie odszkodowania pozwala zatem na naprawienie rzeczywistego uszczerbku na mieniu poniesionego przez poszkodowanego (damnum emergens) oraz utraty spodziewanych korzyści (lucrum cessans).

42.

Warunkiem sine qua non uznania wyżej opisanego mechanizmu naprawienia szkody za zgodny z art. 18 dyrektywy 2006/54 jest istnienie w prawie krajowym zasad pełnego i proporcjonalnego majątkowego wyrównania wszystkich aspektów szkody doznanej przez ofiarę dyskryminacji ze względu na płeć, co wymaga stwierdzenia przez sąd odsyłający.

43.

W ten sposób Trybunał potwierdzi jedynie swoje dotychczasowe orzecznictwo, orzekając, że to pełne odszkodowanie jest odpowiednie, a co za tym idzie – wystarczające dla zapewnienia odstraszającego charakteru środków krajowych, które powinny zostać przyjęte przez państwa członkowskie dla zapewnienia skuteczności zasady równości traktowania na podstawie art. 18 dyrektywy 2006/54.

44.

W każdym przypadku, nawet gdyby Trybunał uznał inaczej – quod non – nie mógłby on przychylić się do propozycji sądu odsyłającego i opowiedzieć się za nałożeniem na pracodawcę skarżącej w postępowaniu głównym odszkodowania o charakterze sankcji.

45.

Po pierwsze, dyrektywa 2006/54 nie dokonała bowiem harmonizacji zasad odszkodowania lub zadośćuczynienia krzywdzie doznanej z tytułu dyskryminacji ze względu na płeć w zakresie warunków pracy, a po drugie, mam poważne wątpliwości co do wywoływania przez art. 18 dyrektywy 2006/54 skutku bezpośredniego w ramach postępowania głównego.

46.

Aż do teraz interwencja Trybunału polegała za każdym razem na generalnym, negatywnym określeniu wymagań nakładanych na państwa członkowskie przez dyrektywę 76/207 poprzez wskazanie, co jest z nią niezgodne. Trybunał nigdy nie nakazywał tym państwom określonego zachowania. Tymczasem pytanie sądu odsyłającego sprowadza się do oczekiwania od Trybunału – jako że sama dyrektywa 2006/54 tego nie czyni – do dokonania radykalnej zmiany jakościowej w ramach jego orzecznictwa, co moim zdaniem wykracza daleko poza jego kompetencje.

47.

Jednoznaczne zajęcie stanowiska i orzeczenie przez Trybunał, że art. 18 dyrektywy 2006/54 powinien być interpretowany w ten sposób, iż wymaga, by państwa członkowskie w przypadku dyskryminacji ze względu na płeć mieszczącej się w zakresie stosowania wzmiankowanej dyrektywy przewidywały przyznanie ofierze odszkodowania o charakterze sankcji, prowadziłoby do definitywnego zajęcia stanowiska w ramach debaty, której nie można według mnie odbierać państwom członkowskim.

48.

W państwach członkowskich, w których instytucja ta nie jest znana ( 34 ), wprowadzenie odszkodowania o charakterze sankcji jest przedmiotem debaty i jest szeroko dyskutowane ( 35 ). Odszkodowania o charakterze sankcji są często postrzegane jako zmiana paradygmatu w zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej. Niektóre systemy prawne pozostają bardzo mocno związane z założeniem, zgodnie z którym reżim odpowiedzialności odszkodowawczej powinien pełnić wyłącznie funkcję odszkodowawczą. Odszkodowania wyliczane są metodą prawie księgową, tak aby w sposób całkowity rekompensowały doznaną szkodę, ni mniej, ni więcej, gdyż ich rolą jest przywrócenie równowagi naruszonej przez zachowanie dyskryminacyjne. Jednakże gwarancja pełnego naprawienia szkody sama w sobie została już pomyślana jako środek mający odstraszyć od tego rodzaju zachowań.

49.

W przypadku odszkodowania o charakterze sankcji system odpowiedzialności uzupełniany jest o funkcję moralizatorską, czysto represyjną. Odszkodowania takie stanowią wyraz teorii kary prywatnej, gdzie nie chodzi wyłącznie o naprawienie szkody, ale także o przyznanie odszkodowania ponad pełne naprawienie szkody, co do którego to odszkodowania uważa się, że z uwagi na jego represyjny charakter odstraszy ono nie tylko sprawcę czynu, ale też inne podmioty od ponownego, w tym przypadku, zachowania o charakterze dyskryminującym.

50.

Dla niektórych państw członkowskich, poczynając od Królestwa Hiszpanii, wprowadzenie odszkodowania o charakterze sankcji może okazać się mocno problematyczne właśnie dlatego, że mogłoby stanowić włączenie narzędzia prawnego o charakterze quasi‑karnym do reżimu odpowiedzialności cywilnej. Ponadto obowiązkowe wprowadzenie odszkodowania o charakterze sankcji mogłoby naruszać, jak zauważył sąd odsyłający, zakaz bezpodstawnego wzbogacenia obowiązujący w większości państw członkowskich ( 36 ). Chyba że odszkodowanie o charakterze sankcji miałoby być przekazywane na rzecz skarbu państwa – wówczas jednak pojawia się pytanie o beneficjenta lub beneficjentów tego odszkodowania ( 37 ).

51.

Uważam, że orzeczenie, iż państwa członkowskie zobowiązane są, stosownie do art. 18 dyrektywy 2006/54, do wprowadzenia odszkodowania o charakterze sankcji, prowadziłoby do zharmonizowania, mocą orzecznictwa, zasad odszkodowania lub zadośćuczynienia w przypadku dyskryminacji ze względu na płeć, a wątpię, czy tego życzyłby sobie prawodawca Unii, w każdym razie na tym poziomie szczegółowości ( 38 ).

52.

Można oczywiście nad tym ubolewać, mam bowiem świadomość, że wyżej opisany reżim odpowiedzialności daleki jest od spełnienia w sposób wystarczający swojej funkcji naprawczej. Jednak w aktualnym stanie prawa Unii mam wątpliwości, czy Trybunał może posunąć się dalej w zakresie wymagań co do zasad odszkodowania lub zadośćuczynienia. Należy dodać, że ewentualne słabości reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej zostały zrównoważone w dyrektywie 2006/54 przez art. 25, który zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia systemu sankcji.

53.

Ostatecznie, zgodnie z dyrektywą 2006/54, walka z dyskryminacją w oparciu o płeć jest dwuetapowa. Po pierwsze, następuje na etapie art. 18 tej dyrektywy, to jest odszkodowania lub zadośćuczynienia, które jak ustaliliśmy, powinny być odpowiednie. Następnie – na etapie art. 25 rzeczonej dyrektywy, to jest na etapie sankcji lub kary, która nie musi wcale następować w momencie odszkodowania lub zadośćuczynienia ani nawet kumulatywnie z nim ( 39 ). Nałożenie odszkodowania o charakterze sankcji należałoby raczej do drugiego etapu, jednak można wyobrazić sobie również inne formy sankcji, przy czym ponownie należy zauważyć, że Trybunał nie może decydować o ich jednej konkretnej formie ( 40 ).

54.

Przyznanie sądowi a quo możliwości nałożenia na pracodawcę, który dopuścił się dyskryminacji ze względu na płeć, odszkodowania o charakterze sankcji w imię skuteczności art. 18 dyrektywy 2006/54 i przy jednoczesnym milczeniu prawa krajowego nieuchronnie zmusza do odpowiedzi na pytanie o bezpośrednią skuteczność tego przepisu.

55.

Trybunał orzekł już wprawdzie, że ofiara dyskryminującego zwolnienia może powoływać się wobec swojego pracodawcy na przepis art. 6 dyrektywy 76/207, w szczególności celem pominięcia przepisów krajowych wprowadzających ograniczenia co do wysokości odszkodowania, które może zostać przyznane tytułem naprawienia szkody ( 41 ). Jednakże, po pierwsze, wątpię czy rozwiązanie to może zostać zastosowane w przypadku przyznania odszkodowania o charakterze sankcji, gdyż z samego brzmienia art. 18 dyrektywy 2006/54 nie wydaje się możliwe wyciągnięcie wniosku, że nakłada on na państwa członkowskie takie zobowiązanie. Po drugie, należy stwierdzić, że powołane przeze mnie orzeczenie zostało wydane w sytuacji, gdy pracodawca był organem państwowym, co, jak się wydaje, nie ma miejsca w niniejszej sprawie. Orzeczenie, że sąd krajowy w postępowaniu głównym jest zobowiązany do przyznania odszkodowania o charakterze sankcji na podstawie art. 18 dyrektywy 2006/54, prowadziłoby zatem do przyznania temu przepisowi horyzontalnego skutku bezpośredniego.

56.

W następstwie przeprowadzonej przeze mnie analizy skłaniam się zatem do wniosku, że art. 18 dyrektywy 2006/54 należy interpretować w ten sposób, iż państwa członkowskie mają swobodę wyboru środków, które wprowadzą celem zagwarantowania, by odszkodowanie lub zadośćuczynienie przyznane osobom poszkodowanym wskutek dyskryminacji ze względu na płeć objętej zakresem stosowania rzeczonej dyrektywy miały charakter odstraszający, pod warunkiem że zagwarantowana jest realizacja celu tej dyrektywy. Nie przeciwstawiając się temu, przepis ten nie wymaga, by państwa członkowskie przewidywały na rzecz poszkodowanych odszkodowanie o charakterze sankcji. W każdym razie nie pozwala on sądowi krajowemu na orzeczenie tego rodzaju odszkodowania przy braku odpowiednich przepisów prawa krajowego.

57.

Jeżeli państwa członkowskie opowiadają się za odszkodowaniem w formie pieniężnej, odszkodowanie to, celem zapewnienia charakteru odstraszającego, powinno być odpowiednie, to jest powinno obejmować pełne naprawienie szkody oraz uwzględniać wszystkie elementy poniesionej szkody, jak również stopień ciężkości naruszenia zasady równości traktowania kobiet i mężczyzn. Do sądu krajowego należy ocena, czy rzeczywiście ma to miejsce.

58.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział w następujący sposób na pytania prejudycjalne zadane przez Juzgado de lo Social no 1 de Córdoba:

Artykuł 18 dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (wersja przeredagowana) należy interpretować w ten sposób, że państwa członkowskie mają swobodę wyboru środków, które wprowadzą celem zagwarantowania, by odszkodowanie lub zadośćuczynienie przyznane osobom poszkodowanym wskutek dyskryminacji ze względu na płeć objętej zakresem stosowania rzeczonej dyrektywy miały charakter odstraszający, pod warunkiem, że zagwarantowana jest realizacja celu tej dyrektywy. Nie przeciwstawiając się temu, przepis ten nie wymaga, by państwa członkowskie przewidywały odszkodowanie o charakterze sankcji. W każdym razie nie pozwala on sądowi krajowemu na orzeczenie tego rodzaju odszkodowania przy braku odpowiednich przepisów prawa krajowego.

Ponadto jeżeli państwa członkowskie opowiadają się za odszkodowaniem w formie pieniężnej, odszkodowanie to, celem zapewnienia charakteru odstraszającego, powinno być odpowiednie, to jest powinno obejmować pełne naprawienie szkody oraz uwzględniać wszystkie elementy poniesionej szkody, jak również stopień ciężkości naruszenia zasady równości traktowania kobiet i mężczyzn. Do sądu krajowego należy jednak zbadanie, czy rzeczywiście ma to miejsce.