KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 27.9.2023

COM(2023) 558 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY EUROPEJSKIEJ, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

W kierunku Europy bardziej odpornej, konkurencyjnej i zrównoważonej

1.Wprowadzenie

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie wstrząsnęła ładem opartym na zasadach i jeszcze bardziej przyspieszyła diametralne przemiany w zmieniającym się środowisku geopolitycznym i gospodarczym, wymagając pilnej, skoordynowanej i zrównoważonej reakcji politycznej we wszystkich obszarach. Walka ze zmianą klimatu, jaką należy pilnie podjąć, spowodowała odrodzenie się rywalizacji o zasoby oraz wyścig technologiczny i przemysłowy w dziedzinie czystych technologii, a pandemia COVID-19 już wcześniej ujawniła słabość łańcuchów dostaw i potrzebę zapewnienia większej odporności.

Unia Europejska zareagowała natychmiastowo. W obliczu rosnącej niestabilności, strategicznej rywalizacji i zagrożeń dla bezpieczeństwa w Deklaracji wersalskiej z 11 marca 2022 r. 1 UE zobowiązała się do przyjęcia większej odpowiedzialności za swoje bezpieczeństwo i podjęcia dalszych zdecydowanych kroków w kierunku budowania naszej europejskiej suwerenności, zmniejszenia naszych zależności i opracowania nowego modelu wzrostu i inwestycji na 2030 r. W deklaracji określono szeroko zakrojony wspólny program mający na celu zwiększenie zdolności Europy do kształtowania zarówno bezpieczeństwa regionalnego, jak i bezpieczeństwa na świecie. UE dostosowała swoje polityki i przyspieszyła ich wdrażanie, jednocześnie angażując się nadal w realizację swoich długoterminowych priorytetów. Należą do nich Europejski Zielony Ład jako strategia UE na rzecz trwałego wzrostu gospodarczego, transformacja cyfrowa zgodna z naszymi wartościami, a także potrzeba zwiększenia odporności gospodarczej i społecznej UE oraz gotowości na przyszłe wstrząsy.

UE będzie stać u boku Ukrainy tak długo, jak będzie to konieczne. Zmobilizowała łącznie 81 mld EUR na pomoc wojskową, humanitarną i finansową dla Ukrainy, przyjmując jednocześnie osoby uciekające przed rosyjską wojną napastniczą. Od początku wojny UE przyjęła jedenaście pakietów sankcji wymierzonych w sektory krytyczne finansujące rosyjską machinę wojenną, a także zamroziła aktywa około 1 800 osób i przedsiębiorstw. UE zdecydowanie dąży do zapewnienia, aby Rosja została pociągnięta do odpowiedzialności za swoje zbrodnie, w tym zbrodnię agresji przeciwko suwerennemu państwu. Z myślą o wsparciu odbudowy i rekonstrukcji Ukrainy UE wnosi znaczący wkład w zwiększenie odporności tego kraju.

W świetle rosnących napięć geopolitycznych i transformacji technologicznej Unia przyjęła nowe podejście, aby lepiej chronić swoje bezpieczeństwo oraz interesy gospodarcze i strategiczne. W ścisłej współpracy z sektorem prywatnym i opierając się na jego wybitnych osiągnięciach w dziedzinie badań naukowych, UE podejmuje działania mające na celu zmniejszenie ryzyka i zajęcie się podatnością na zagrożenia w szeregu kluczowych sektorów gospodarki UE poprzez promowanie odporności swojego przemysłu, dywersyfikację i budowanie partnerstw z państwami trzecimi 2 . 

Aby Europa mogła zrealizować swoje strategiczne priorytety i sprostać przyszłym wyzwaniom, potrzebne będą znaczne dodatkowe inwestycje. Chociaż większość finansowania będzie musiał zapewnić sektor prywatny, ważną rolę odegrać mają inwestycje publiczne. Budżet UE sprawdził się w radzeniu sobie z tymi bezprecedensowymi wyzwaniami dzięki znacznym i szybkim przegrupowaniom środków. Potencjał tej elastyczności jest już jednak wyczerpany. Przyszłe potrzeby w zakresie inwestycji publicznych i prywatnych są znacznie większe, ale ukierunkowane dostosowania zaproponowane w czerwcu 2023 r. stanowią niezbędne minimum, pozwalające zachować zdolność budżetu UE do realizowania swoich celów w najbliższej przyszłości.

18 miesięcy po przyjęciu Deklaracji wersalskiej nadszedł czas na podsumowanie i spojrzenie w przyszłość. Uwzględniając konkluzje Rady Europejskiej z marca 2023 r. 3 , w niniejszym komunikacie podsumowano dotychczasowe osiągnięcia w zakresie promowania i budowania bardziej odpornej, konkurencyjnej i zrównoważonej gospodarki, ochrony obywateli UE i zagwarantowania im dobrobytu. Komunikat stanowi wkład w zbliżającą się debatę przywódców w Grenadzie poświęconą ukierunkowanemu na przyszłość podejściu do wzmocnienia otwartej strategicznej autonomii UE oraz priorytetowym celom politycznym UE na nadchodzące lata. 

2.Wspólne podejście do zwiększenia odporności i zrównoważonej konkurencyjności UE

Od czasu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę UE zareagowała na liczne kryzysy w sposób zdecydowany, terminowy i jednolity. Zmobilizowała swoją zbiorową siłę i determinację w bezprecedensowy sposób, przekraczając granice tego, do czego wydawała się zdolna. Nadal utrzymują się jednak istotne wyzwania.

2.1.Wzmacnianie naszych zdolności obronnych i budowanie trwałego pokoju w Europie

Od czasu szczytu w Wersalu UE podjęła odważne kroki na rzecz rozwijania swojego wymiaru obronnego i wzmocnienia zdolności obronnych Europy. Tym samym Unia zdecydowanie zareagowała na pilne potrzeby obronne wynikające z rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie. Dzięki Strategicznemu kompasowi na rzecz bezpieczeństwa i obrony 4 UE podjęła działania mające na celu wzmocnienie swoich zdolności jako gwaranta bezpieczeństwa, przy jednoczesnym zapewnieniu komplementarności z NATO. Poczyniono postępy we wszystkich wymiarach kompasu – działaniu, zabezpieczaniu, inwestowaniu i partnerstwie. W tym kontekście Komisja i Wysoki Przedstawiciel odgrywają ważną rolę poprzez podejmowanie inicjatyw obejmujących materiały, technologie, infrastrukturę i wsparcie przemysłowe, a także szybko pojawiające się wyzwania na lądzie, w przestrzeni kosmicznej, na morzu i w cyberprzestrzeni.

UE kontynuowała budowanie i rozszerzanie kluczowych partnerstw na rzecz bezpieczeństwa. W szczególności podpisanie w styczniu 2023 r. trzeciej wspólnej deklaracji znacznie wzmocniło partnerstwo strategiczne UE–NATO. Nowe obszary współpracy obejmują nowe i przełomowe technologie, klimat i obronę, a także przestrzeń kosmiczną. UE i NATO uruchomiły również Grupę Zadaniową UE–NATO ds. Odporności Infrastruktury Krytycznej, która w czerwcu 2023 r. przedstawiła zalecenia 5 .

Podjęto istotne działania związane z udzielaniem pomocy wojskowej, wspólnymi zamówieniami w dziedzinie obronności i wspieraniem produkcji amunicji z budżetu UE. Skala i charakter niezachwianego wsparcia UE dla Ukrainy są bezprecedensowe. Kwota wsparcia wojskowego, udzielanego za pośrednictwem Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju i bezpośrednio przez państwa członkowskie, wynosi obecnie około 25 mld EUR. Masowe i długotrwałe darowizny nieuchronnie doprowadziły do powstania krytycznych luk w zapasach obronnych państw członkowskich. Na podstawie przeprowadzonej w maju 2022 r. analizy luk inwestycyjnych w zakresie obronności 6 podjęto inicjatywy ustawodawcze i koordynacyjne w celu promowania wspólnych zamówień na pilnie potrzebny sprzęt wojskowy 7 . W marcu 2023 r. Rada uzgodniła trójtorowe podejście mające przyspieszyć produkcję, wspólne zamówienia i dostawy amunicji artyleryjskiej i pocisków do Ukrainy 8 . W lipcu 2023 r. wszedł w życie nowy instrument prawny – rozporządzenie w sprawie wspierania produkcji amunicji (ASAP), z budżetem w wysokości 500 mln EUR, mający zwiększyć istniejące zdolności produkcyjne.

Inicjatywy obronne UE pozostają kluczowe dla wzmocnienia współpracy w dziedzinie obronności między państwami członkowskimi. Dalsze wdrażanie Europejskiego Funduszu Obronnego (EFO) pobudza innowacje i podejście oparte na współpracy w przemyśle obronnym UE. Dotychczas w technologie i systemy obronne przyszłości zainwestowano ponad 3 mld EUR. W 2023 r. na projekty w krytycznych obszarach obrony, takich jak orientacja sytuacyjna w przestrzeni kosmicznej, przeciwdziałanie pociskom hipersonicznym oraz zaprojektowanie i stworzenie prototypu nowej klasy okrętu wojennego – Europejskiej korwety patrolowej, przeznaczone zostanie dalsze wsparcie z EFO w wysokości 1,2 mld EUR. Dzięki unijnemu systemowi innowacji w dziedzinie obronności UE wspiera również małe i średnie przedsiębiorstwa, w tym przedsiębiorstwa typu start-up i inne nietradycyjne podmioty stanowiące część ekosystemu przemysłu obronnego.

Konieczne są jednak dalsze działania, aby wzmocnić europejską bazę technologiczno-przemysłową sektora obronnego, w tym zwiększenie inwestycji. We wniosku Komisji dotyczącym przeglądu śródokresowego wieloletnich ram finansowych dla EFO przewidziano dodatkowe 1,5 mld EUR w ramach Platformy na rzecz technologii strategicznych dla Europy (STEP). Równolegle Komisja przedstawi europejską strategię przemysłową w zakresie obronności, aby przygotować przyszłe ramy współpracy w dziedzinie obronności, opierając się na doświadczeniach EDIRPA i ASAP oraz identyfikując instrumenty regulacyjne, w zakresie programowania i koordynacji polityki oraz inne narzędzia zwiększające naszą gotowość obronną.

Konieczne będą dalsze wysiłki na rzecz zwiększania mobilności wojskowej w całej UE i przeciwdziałania zagrożeniom cybernetycznym i hybrydowym. W nowym Planie działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0 9 rozszerzono zakres prac w tym kluczowym obszarze. W 2023 r. na projekty z zakresu infrastruktury podwójnego zastosowania przeznaczono 790 mln EUR. W rezultacie w pełni wykorzystany zostanie przeznaczony na ten cel budżet w wysokości 1,69 mld EUR z puli środków na mobilność wojskową w ramach instrumentu „Łącząc Europę” 10 . Mobilność wojskowa w całej UE będzie wymagała w przyszłości stałej uwagi. Jednocześnie wspólny wniosek ustawodawczy dotyczący polityki UE w zakresie cyberobrony 11 ma na celu pomóc UE i państwom członkowskim w lepszej ochronie przed cyberatakami, ich wykrywaniu, powstrzymywaniu i obronie przed nimi. UE dokonała również niedawno przeglądu swojego zestawu narzędzi dla dyplomacji cyfrowej 12 . Biorąc pod uwagę istotny wkład sankcji UE w zapewnienie sprawiedliwego pokoju, Komisja przyczynia się do ich jednolitego i skutecznego wdrażania w całej Unii poprzez obszerne wytyczne i działania informacyjne; wymianę informacji i dostosowane do potrzeb wsparcie dla organów egzekwowania prawa; oraz koordynację z państwami trzecimi w celu przeciwdziałania obchodzeniu przepisów.

Dezinformacja i ingerencja zagraniczna stanowią trzon zagrożeń hybrydowych, jakie stoją przed Unią, zważywszy zwłaszcza na fakt, że w czerwcu 2024 r. Europejczycy udadzą się do urn. Potrzebne będą działania na wszystkich szczeblach, aby szybko i konkretnie reagować na manipulowanie informacją, konieczne będzie także wsparcie wolnych mediów i poprawa umiejętności cyfrowych. Komisja i Wysoki Przedstawiciel pracowali z państwami członkowskimi nad zestawem narzędzi służących przeciwdziałaniu zagrożeniom hybrydowym, zestawem narzędzi służących przeciwdziałaniu zagranicznym manipulacjom informacjami i ingerencjom w informacje, a obecnie pracują nad przyszłymi zespołami szybkiego reagowania na zagrożenia hybrydowe 13 .

Podjęto ważne inicjatywy dotyczące przestrzeni kosmicznej, która ma kluczowe znaczenie nie tylko dla naszych społeczeństw i gospodarek, ale także dla naszego bezpieczeństwa i naszej obrony. Celem strategii kosmicznej UE na rzecz bezpieczeństwa i obrony 14 na 2023 r. jest zwiększenie odporności infrastruktury kosmicznej UE i zdolności UE w przestrzeni kosmicznej, poprawa reakcji UE na zagrożenia związane z przestrzenią kosmiczną oraz wykorzystanie przestrzeni kosmicznej do celów bezpieczeństwa i obrony, przy jednoczesnym promowaniu partnerstw na rzecz odpowiedzialnego zachowania w przestrzeni kosmicznej. Realizowany obecnie unijny program bezpiecznej łączności na lata 2023–2027 15 zapewnia świadczenie bezpiecznych i efektywnych kosztowo usług łączności satelitarnej oraz długoterminowy, ogólnoświatowy, niezakłócony dostęp do tych usług. Ponadto unijne podejście do zarządzania ruchem w przestrzeni kosmicznej 16 pomaga zapewnić bezpieczeństwo i odporność aktywów kosmicznych UE i państw członkowskich. Przed końcem kadencji Komisja przedstawi wniosek ustawodawczy dotyczący unijnego prawa kosmicznego.

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie unaocznia również znaczenie rozszerzenia UE, pokazując, że europejski projekt daje wielu osobom nadzieję na życie w pokoju i wolność. W czerwcu 2022 r. Rada Europejska otworzyła Ukrainie, Mołdawii i Gruzji europejską perspektywę. Ukrainie, Mołdawii oraz Bośni i Hercegowinie przyznano status kraju kandydującego do przystąpienia, a w przypadku Albanii i Macedonii Północnej rozpoczęto negocjacje akcesyjne. UE nadal zapewnia wsparcie wszystkim krajom kandydującym na ich drodze do pełnego członkostwa, a w ramach przygotowywanego rocznego pakietu rozszerzeniowego przeprowadzi ocenę dotychczasowych postępów. Unia podjęła dalsze działania w celu ułatwienia Ukrainie dostępu do jednolitego rynku, na podstawie zmienionego planu działań priorytetowych na rzecz skuteczniejszego wdrażania pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu między UE a Ukrainą, w tym poprzez włączenie Ukrainy do unijnej strefy bezpłatnego roamingu i do Konwencji o wspólnej procedurze tranzytowej oraz poprzez zapewnienie istotnych fizycznych połączeń z rynkami światowymi za pośrednictwem korytarzy solidarnościowych. Ukraina została szybko włączona do sieci transportowych Europy kontynentalnej i zsynchronizowana z jej systemem elektroenergetycznym. Musimy również zapewnić gotowość Unii, w tym jej polityk i instytucji, na przyjęcie nowych członków.

2.2.Zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego Europy i przeciwdziałanie kryzysowi klimatycznemu

Od wybuchu wojny UE zdecydowanie osłabiła wpływ Rosji na naszą gospodarkę i dostawy energii poprzez wspólne i zdecydowane działania 17 . Kiedy Rosja zaczęła wykorzystywać energię jako broń polityczną i gospodarczą, zjednoczyliśmy nasze wysiłki, aby zmniejszyć naszą zależność od rosyjskich paliw kopalnych i wzmocnić nasze bezpieczeństwo energetyczne, jednocześnie kontynuując walkę z kryzysem klimatycznym. Środki nadzwyczajne przyjęte w 2022 r. umożliwiły przetrwanie trudnych czasów poprzez zmniejszenie popytu oraz zajęcie się kwestiami przystępności cenowej i podaży 18 . UE podjęła również działania mające na celu zwiększenie odporności unijnej infrastruktury krytycznej i podmiotów krytycznych, w tym kluczowych usług w sektorze energetycznym, takich jak produkcja energii elektrycznej i magazynowanie energii. Należy szerzyć przeświadczenie, że transformacja energetyczna jest nam niezbędna i pilnie potrzebna naszej suwerenności i konkurencyjności, a także w celu zaradzenia kryzysowi klimatycznemu.

UE wykorzystała swoją wspólną siłę, aby wzmocnić więzi z międzynarodowymi partnerami i zdywersyfikować dostawy energii. Wykorzystała istniejące relacje i nawiązała nowe więzi z wiarygodnymi partnerami na całym świecie, dzięki czemu UE znacznie zwiększyła przywóz gazu od tych partnerów, tym samym zmniejszając zależność od rosyjskich paliw kopalnych. Obecnie Norwegia jest głównym dostawcą gazu do UE, a Stany Zjednoczone są głównym dostawcą skroplonego gazu ziemnego. Od 2022 r. UE zawarła również umowy z kolejnymi krajami, w tym z Egiptem, Izraelem, Japonią, Kazachstanem, Namibią, Argentyną, Urugwajem i Ukrainą, wzmacniając partnerstwa energetyczne w celu dostosowania się do nowej rzeczywistości geopolitycznej. Dzięki nowej unijnej platformie energetycznej UE koordynuje zapotrzebowanie na gaz na rynkach światowych, aby uniknąć wzajemnego przelicytowywania się państw członkowskich. Wykorzystując swoje znaczenie polityczne i rynkowe, UE poprawia bezpieczeństwo dostaw dla konsumentów i zapewnia wysoki poziom konkurencji w zakresie dostaw. Jednocześnie, w szczególności poprzez strategię Global Gateway, UE wspiera kraje o niskim i średnim dochodzie w ich dwojakiej transformacji i dostępie do energii. UE angażuje się również w partnerstwa na rzecz sprawiedliwej transformacji energetycznej za pośrednictwem grupy G-7.

Mając na celu osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r., UE jest zdeterminowana, by zmniejszyć swoją zależność od paliw kopalnych i znacznie przyspieszyć wprowadzanie energii ze źródeł odnawialnych. Dzięki opracowanemu przez Komisję planowi REPowerEU 19 UE już zdywersyfikowała znaczną część swoich dostaw energii, aby uniezależnić się od Rosji – jak dotąd udział rosyjskiego gazu rurociągowego w całkowitym przywozie gazu ograniczono z 50 % w 2021 r. do poziomu poniżej 10 % w 2023 r. Udział przywozu ropy naftowej z Rosji w całkowitym przywozie ropy naftowej zmniejszył się z 27 % do 6 %, natomiast przywóz węgla wynosi obecnie zero, w porównaniu z udziałem w wysokości 46 % w całkowitym przywozie węgla w 2021 r. Mając na uwadze dodatkowe inwestycje w wysokości 210 mld EUR potrzebne w latach 2022–2027, aby zrealizować plan REPowerEU, Komisja pomaga państwom członkowskim w optymalnym wykorzystaniu istniejącego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) 20 . Europejski Bank Inwestycyjny uzupełnił pulę środków dostępnych w ramach REPowerEU o dodatkowe 45 mld EUR w postaci pożyczek i finansowania kapitałowego, otwierając drogę dla inwestycji o wartości 150 mld EUR do 2027 r. W 2022 r. państwa członkowskie wprowadziły tymczasowe ramy w celu przyspieszenia procesów wydawania pozwoleń na projekty dotyczące energii odnawialnej. W zmienionej dyrektywie w sprawie energii odnawialnej 21 wprowadzono przepisy umożliwiające państwom członkowskim ustanowienie na stałe szybszych i prostszych zasad wydawania pozwoleń oraz ukierunkowanie na wzrost udziału energii odnawialnej w ogólnym zużyciu energii w UE do 42,5 % do 2030 r., dając przemysłowi pewność prawa na ścieżce prowadzącej do neutralności emisyjnej.

UE podjęła skoordynowane działania w celu zwiększenia gotowości na zimę i ochrony konsumentów przed wysokimi cenami energii, ale wciąż istnieje ryzyko wzrostu cen. Dzięki szybkiemu porozumieniu w kwestii rozporządzenia w sprawie magazynowania gazu 22  państwa członkowskie osiągnęły poziom napełnienia magazynów gazu wynoszący ponad 95 % przed zimą 2022/2023, przekraczając uzgodniony cel 80 %. Przed kolejną zimą magazyny gazu w Europie są już wypełnione na poziomie powyżej 90 % na ponad dwa miesiące przed ustalonym na listopad celem, a europejscy handlowcy zaczęli magazynować gaz w Ukrainie, co dodatkowo wzmacnia naszą gotowość. W ciągu roku od sierpnia 2022 r. państwa członkowskie zmniejszyły zapotrzebowanie na gaz o 17 %, przekraczając wymogi określone w rozporządzeniu w sprawie oszczędzania gazu. Ze względu na wysokie ceny energii Komisja wprowadziła środki mające umożliwić państwom członkowskim wykorzystanie elastyczności przewidzianej w zasadach pomocy państwa w celu wsparcia przemysłu europejskiego w sposób ukierunkowany i tymczasowy, a także w celu tymczasowej interwencji, na mocy środków określonych w art. 122 TFUE, w zakresie regulacji cen detalicznych i redystrybucji nieoczekiwanych zysków przedsiębiorstw energetycznych. Mechanizm korekty rynku przyjęty jako środek nadzwyczajny ma na celu ochronę przedsiębiorstw i konsumentów przed wszelkimi możliwymi przypadkami występowania nadmiernych cen gazu. W miarę zmniejszania się presji cenowej skupiono się na stopniowym wycofywaniu krajowych środków fiskalnych wprowadzonych w celu ochrony gospodarstw domowych i przedsiębiorstw przed wstrząsem spowodowanym wzrostem cen energii 23 . W 2023 r. i w kolejnych latach wszystkie podmioty powinny monitorować rynki energii i – korzystając z doświadczeń, narzędzi i wytycznych wprowadzonych przez UE – pozostać gotowe do wznowienia starań na rzecz zabezpieczenia dostaw energii i ochrony najsłabszych grup społecznych, jeśli zajdzie taka potrzeba. W tym kontekście celem UE pozostanie zmniejszenie strukturalnego zapotrzebowania na wszystkie źródła energii poprzez efektywność energetyczną 24 . Wchodzimy w kolejny sezon zimowy dużo lepiej przygotowani, jednak wciąż nie możemy ulegać samozadowoleniu, w szczególności ze względu na wciąż wyższą niż zakładana ogólną stopę inflacji.

W pierwszej kolejności należy zająć się pozostałymi wąskimi gardłami. Reforma struktury rynku energii elektrycznej jeszcze bardziej ułatwi integrację energii odnawialnej i zapewni dostęp do przystępnej cenowo energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych i niekopalnych. Współprawodawcy powinni jak najszybciej zakończyć negocjacje międzyinstytucjonalne. UE musi poprawić połączenia międzysystemowe na jednolitym rynku i zmodernizować swoje sieci. W tym celu Komisja pracuje nad zestawem działań mających pomóc państwom członkowskim w rozbudowie i modernizacji sieci obejmującej dostosowanie ich do rosnącego udziału odnawialnych źródeł energii w koszyku energii elektrycznej. Państwa członkowskie powinny szybko wdrożyć uproszczone zasady wydawania pozwoleń, aby przyspieszyć rozwój sieci. Dywersyfikacja przez odchodzenie od rosyjskiego paliwa jądrowego przynosi pierwsze rezultaty.

UE nadal wspiera długoterminową konkurencyjność swojego sektora energii odnawialnej w globalnym wyścigu w kierunku neutralności emisyjnej. W ramach pakietu „Gotowi na 55” wzmocniono fundusz innowacyjny, aby wspierać innowacyjne wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych oraz inne technologie i procesy niskowęglowe. Trwa finalizowanie Banku Wodoru, a w listopadzie Komisja rozpocznie pierwszą aukcję pilotażową na europejską produkcję wodoru odnawialnego. Nasze działania na rzecz walki z globalnym kryzysem klimatycznym osiągną nowy kamień milowy wraz z uruchomieniem pierwszego na świecie mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2.

2.3.Budowanie solidniejszej i bardziej zrównoważonej bazy gospodarczej

UE nadal budowała bardziej konkurencyjną, odporną bazę gospodarczą o obiegu zamkniętym, która jest dostosowana do sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej, jednocześnie wykorzystując możliwości otwartego handlu i inwestycji oraz sprzyjając włączeniu społecznemu. W tym kontekście jednolity rynek wymaga dalszego pogłębienia i musi nadal dostosowywać się do zmieniającego się otoczenia oraz pobudzać długoterminową zrównoważoną konkurencyjność i wydajność UE, a jednocześnie dbać o zachowanie spójności i równych warunków działania. W komunikacie „30-lecie jednolitego rynku” 25 Komisja ponownie zobowiązała się do ukończenia tworzenia jednolitego rynku we współpracy ze wszystkimi szczeblami sprawowania rządów i wszystkimi zainteresowanymi stronami, koncentrując się w szczególności na egzekwowaniu obowiązujących przepisów dotyczących jednolitego rynku i usuwaniu barier na szczeblu państw członkowskich, które to bariery mogą utrudniać inwestycje, w szczególności w sektorze usług. W tym celu były szef włoskiego rządu Enrico Letta, we współpracy z prezydencjami Rady i Komisją, przygotowuje sprawozdanie wysokiego szczebla w sprawie przyszłości jednolitego rynku, które ma zostać przedstawione Radzie Europejskiej w marcu 2024 r. Tymczasem Program na rzecz jednolitego rynku i sojusze przemysłowe 26 pomagają budować silniejsze i bardziej zróżnicowane powiązania między odpowiednimi podmiotami w łańcuchach wartości w UE i poza nią. W przypadku wystąpienia w przyszłości nieprzewidzianych okoliczności nadzwyczajny instrument jednolitego rynku 27 pomoże zachować swobodny przepływ towarów, usług i osób oraz dostępność podstawowych towarów i usług dla dobra obywateli i przedsiębiorstw w całej UE.

W ramach działań następczych dotyczących strategii długoterminowej konkurencyjności 28 Komisja podejmuje dalsze działania w celu wzmocnienia czynników sprzyjających konkurencyjności UE. Oprze się przy tym na udanych przedsięwzięciach, takich jak program „Horyzont Europa”, aby zwiększyć innowacyjność w Europie. Komisja co roku będzie składać sprawozdania na temat zmian kluczowych wskaźników skuteczności działania określonych w tej strategii, takich jak inwestowanie 3 % PKB w badania i rozwój, i zwróciła się do byłego szefa rządu Włoch i prezesa EBC Mario Draghiego o przygotowanie sprawozdania na temat przyszłości europejskiej konkurencyjności. W nadchodzących miesiącach Komisja przedstawi dalsze wnioski ustawodawcze mające na celu zracjonalizowanie i uproszczenie wymogów dotyczących sprawozdawczości dla przedsiębiorstw i organów administracji w obszarach tematycznych związanych z ekologią, polityką cyfrową i gospodarką, przy czym ostatecznym celem będzie zmniejszenie takich obciążeń sprawozdawczych o 25 % bez podważania powiązanych celów polityki. Niedawno przyjęty pakiet pomocy gospodarczej dla MŚP, w którym skoncentrowano się na poprawie otoczenia biznesu pod względem płatności, przestrzegania przepisów prawa podatkowego i obciążeń regulacyjnych, ułatwi MŚP zakładanie i rozszerzanie działalności. Oprócz tego pakietu Komisja przyjęła również wniosek ustawodawczy pt. „Działalność gospodarcza w Europie: Ramy opodatkowania dochodu” w celu uproszczenia przepisów podatkowych i zmniejszenia kosztów przestrzegania przepisów podatkowych w przypadku grup przedsiębiorstw w UE. Komisja zaproponowała również daleko idące reformy unii celnej UE w celu rozwiązania problemu nieuczciwej konkurencji i zapewnienia zgodności z wysokimi normami w zakresie zdrowia, bezpieczeństwa i ochrony środowiska.

Wojna pogłębiła istniejące wcześniej zagrożenia dla naszego bezpieczeństwa gospodarczego. Celem europejskiej strategii bezpieczeństwa gospodarczego 29 jest zminimalizowanie takich zagrożeń dla odporności łańcuchów dostaw i infrastruktury krytycznej, a także zagrożeń związanych z bezpieczeństwem technologii lub wyciekiem technologii oraz ryzyka wykorzystywania zależności gospodarczych jako broni w kontekście rosnących napięć geopolitycznych i przyspieszonych zmian technologicznych. W strategii skoncentrowano się na zmniejszeniu ryzyka, a jednocześnie zapewnieniu, by UE mogła nadal czerpać korzyści z otwartości gospodarczej, współpracując z partnerami na całym świecie. 

UE nadal prowadzi ambitną i solidną politykę handlową, jednocześnie dostosowując się do zwiększonej niestabilności geopolitycznej i fragmentacji oraz do kryzysu klimatycznego. UE dąży do osiągnięcia stabilności handlu międzynarodowego poprzez wspieranie systemu opartego na zasadach i przewodniczenie działaniom na rzecz reformy WTO. Buduje odporność i tworzy nowe możliwości, rozwijając sieć umów handlowych 30 oraz pogłębiając partnerstwa dzięki elastycznym formom współpracy z państwami trzecimi, takim jak Rady ds. Handlu i Technologii z Indiami i USA, a także rozwijając Klub Surowców Krytycznych. Unia wprowadziła i nadal rozwija narzędzia niezbędne do lepszego radzenia sobie z zagrożeniami geopolitycznymi i fragmentacją geopolityczną oraz do lepszego identyfikowania, oceny i ograniczania potencjalnych zagrożeń dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego, przy jednoczesnym zapewnieniu otwartości UE na inwestycje zagraniczne. Narzędzia te obejmują instrument chroniący przed wymuszaniem 31 , rozporządzenie w sprawie kontroli wywozu produktów podwójnego zastosowania 32 , rozporządzenie w sprawie bezpośrednich inwestycji zagranicznych 33 , które zostanie w najbliższym czasie poddane przeglądowi, oraz przyszłą inicjatywę dotyczącą inwestycji za granicą.

Aby zachować i promować unikalny model społeczny UE w kontekście dwojakiej transformacji i wstrząsów geopolitycznych, Komisja kontynuowała realizację Planu działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych. Aby osiągnąć cele w zakresie zatrudnienia, umiejętności i ubóstwa do 2030 r. oraz utrzymać konkurencyjność UE, konieczne są dodatkowe starania, aby zająć się coraz bardziej naglącą kwestią niedoborów wykwalifikowanej siły roboczej i kwalifikacji, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby dwojaka transformacja była sprawiedliwa i nie pozostawiała nikogo w tyle. Opierając się na europejskim programie na rzecz umiejętności, plan przemysłowy Zielonego Ładu i wniosek dotyczący aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie wspierają podejście oparte na umiejętnościach. Podjęto nowe działania na rzecz zwiększenia przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji, takie jak nowe partnerstwa w zakresie odnawialnych źródeł energii na lądzie, pomp ciepła i sektorów energochłonnych. Europejski Rok Umiejętności 34 stanowi dodatkowy bodziec dla tych starań. W najbliższych tygodniach Komisja przedstawi zestaw narzędzi demograficznych, aby ocenić, w jaki sposób UE może utrzymać swoją przewagę konkurencyjną. Europa musi stać się także bardziej atrakcyjnym miejscem docelowym dla utalentowanych pracowników z państw trzecich: wymaga to zarówno proaktywnych działań mających na celu dopasowanie pracodawców i pracowników, jak i podejścia opartego na partnerstwie z kluczowymi krajami, jak określono w nowym pakcie o migracji i azylu. Aby stawić czoła wyzwaniom rynku pracy wynikającym z niedoborów wykwalifikowanej siły roboczej i kwalifikacji lub wpływu sztucznej inteligencji, Komisja i prezydencja belgijska planują zwołać nowy Szczyt Partnerów Społecznych w Val Duchesse w pierwszej połowie 2024 r.

UE zdecydowanie zareagowała na zagrożenia gospodarcze i strategiczne zależności, podejmując kroki w celu zmniejszenia ryzyka w wymienionych poniżej kluczowych obszarach.

a)Surowce krytyczne

Surowce krytyczne są niezbędne w szeregu sektorów strategicznych, w tym w przemyśle technologii neutralnych emisyjnie, przemyśle cyfrowym, sektorze zdrowia, sektorze lotniczym i kosmicznym oraz sektorze obronnym. Dzięki proponowanemu aktowi i komunikatowi w sprawie surowców krytycznych 35 UE będzie dysponować kompleksowym zestawem działań mających na celu poprawę dostępu do bezpiecznych, zróżnicowanych, przystępnych cenowo i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych. W tym obszarze organy publiczne będą ściśle współpracować z przemysłem, na przykład poprzez partnerstwo na rzecz umiejętności na dużą skalę w zakresie surowców krytycznych oraz poprzez poprawę zdolności w zakresie odzysku i recyklingu w celu ograniczenia zależności od przywozu. STEP pomoże również finansować surowce krytyczne niezbędne do rozwoju i produkcji technologii krytycznych w Unii. Ponadto UE wzmacnia swoją globalną współpracę z wiarygodnymi partnerami, poszukując wzajemnie korzystnych partnerstw z krajami bogatymi w zasoby i gospodarkami rozwijającymi się, w tym poprzez utworzenie Klubu Surowców Krytycznych w celu wzmocnienia globalnych łańcuchów dostaw.

b)Półprzewodniki

Ambitne i szybkie działania w zakresie półprzewodników przyczynią się również do wzmocnienia wiodącej pozycji technologicznej UE i dalszego rozwoju wewnętrznych zdolności produkcyjnych. Europejski akt w sprawie czipów 36 spowoduje, że – na szczeblu unijnym i krajowym – inwestycje zgodne z kierunkiem polityki zwiększą potencjał w zakresie badań, rozwoju i produkcji półprzewodników w całej Europie, stymulując długoterminowe inwestycje prywatne. Komisja zatwierdziła już pomoc państwa w wysokości prawie 3,2 mld EUR na dwa projekty we Włoszech i we Francji, co pozwoliło uruchomić inwestycje o wartości ponad 8 mld EUR. Ważny projekt stanowiący przedmiot wspólnego europejskiego zainteresowania w dziedzinie mikroelektroniki i technologii komunikacyjnych zatwierdzony przez Komisję w czerwcu 2023 r. zapewnia wsparcie publiczne ze strony państw członkowskim w wysokości 8,1 mld EUR, co ma uruchomić dodatkowe 13,7 mld EUR w postaci inwestycji prywatnych. Od czasu przedstawienia przez Komisję w lutym 2022 r. wniosku ustawodawczego dotyczącego aktu w sprawie czipów kilka przedsiębiorstw ogłosiło inwestycje w zakłady produkcyjne związane z półprzewodnikami na łączną kwotę około 100 mld EUR. Przyczyni się to do zapewnienia suwerenności cyfrowej Europy i przywrócenia równowagi w globalnych łańcuchach dostaw. UE współpracuje również z krajami o podobnych poglądach w zakresie półprzewodników.

c)Technologie neutralne emisyjnie

Aby zwiększyć produkcję czystych technologii w UE, Komisja przedstawiła wniosek dotyczący aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie 37 , zgodnie z planem przemysłowym Zielonego Ładu 38 . Jego celem jest stworzenie lepszych warunków do szybszej realizacji projektów przemysłowych neutralnych emisyjnie w Europie i przyciągania inwestycji. Akt ma na celu zwiększenie strategicznych zdolności produkcyjnych Unii w zakresie technologii neutralnych emisyjnie, tak aby do 2030 r. mogła ona zaspokoić co najmniej 40 % swoich potrzeb w zakresie wdrażania. Akt obejmuje kwestie takie jak wydawanie pozwoleń, modele aukcji i zamówienia publiczne, innowacje, umiejętności, a w szczególności dotyczy technologii, które w znacznym stopniu przyczynią się do obniżenia emisyjności. Zapowiedziany europejski pakiet dotyczący energii wiatrowej, który uzupełnia strategię na rzecz energii słonecznej z 2022 r., będzie towarzyszyć wdrożeniu aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie i wyprzedzać jego wdrożenie poprzez wspieranie przedsiębiorstw w tym sektorze, w tym poprzez przyspieszenie wydawania pozwoleń, poprawę systemów aukcyjnych w całej UE, rozwój umiejętności, zapewnienie dostępu do finansowania i stabilnych łańcuchów dostaw. W szerszym ujęciu Komisja przedstawiła szereg inicjatyw mających na celu promowanie efektywnego gospodarowania zasobami i gospodarki o obiegu zamkniętym w kluczowych łańcuchach wartości, takich jak baterie i pojazdy. Komisja ściśle monitoruje obecne i potencjalne przyszłe skutki programów wsparcia stosowanych przez inne kraje dla rynków europejskich i konkurencyjności. Szybko reaguje na przypadki możliwej dyskryminacji. Zgodnie z wnioskiem Rady Europejskiej Komisja przedstawi w najbliższych tygodniach sprawozdanie na temat wpływu amerykańskiej ustawy o obniżeniu inflacji na inwestycje w Europie oraz na temat skuteczności środków podjętych w odpowiedzi na tę ustawę.

d)Zdrowie

Wyciągając wnioski z pandemii, UE zwiększa bezpieczeństwo dostaw leków i dba o to, aby były one dostępne dla pacjentów niezależnie od ich miejsca zamieszkania w UE. Zaproponowana niedawno reforma unijnego prawodawstwa farmaceutycznego 39 ma na celu wspieranie dostępu do leków i ich dostępności oraz zwiększenie zdolności innowacyjnych Europy, a także zrównoważonej europejskiej produkcji przystępnych cenowo produktów medycznych. Badania i rozwój w sektorze zdrowia i sektorze farmaceutycznym, a także medyczne środki przeciwdziałania objęte są wsparciem finansowym UE, zwłaszcza w ramach programu „Horyzont Europa”, ale również w ramach funduszy polityki spójności, RRF i Programu UE dla zdrowia. Działający przy Komisji Urząd ds. Gotowości i Reagowania na Stany Zagrożenia Zdrowia (HERA) wprowadził konkretne środki w celu wsparcia opracowywania i dostępności medycznych środków przeciwdziałania niezbędnych w przypadku pandemii i innych pojawiających się kryzysów zdrowotnych, przeznaczając na ten cel prawie 2 mld EUR. UE zacieśniła również współpracę z partnerami na całym świecie w celu promowania zapobiegania pandemiom i gotowości na nie oraz wspierania odporności systemów opieki zdrowotnej na szczeblu światowym.

STEP, wraz z unijną inicjatywą w dziedzinie biotechnologii i bioprodukcji zaplanowaną na 2024 r., zapewni dodatkowe wsparcie dla produkcji biotechnologii, zdrowia i wielu sektorów gospodarki. Ponadto w październiku 2023 r. Komisja przedstawi dodatkowe inicjatywy, które przyczynią się do zapewnienia stałej dostępności leków i zapobiegania krytycznym niedoborom.

e)Transformacja cyfrowa

UE poczyniła znaczące postępy w zakresie budowania gospodarki cyfrowej, która promuje prawa i zasady epoki cyfrowej ukierunkowanej na człowieka oraz cyfrowy wymiar jednolitego rynku. Dzięki programowi polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” do 2030 r. 40 Europa dysponuje solidnymi ramami transformacji cyfrowej. Podjęła zdecydowane kroki w kierunku wzmocnienia swoich ram normatywnych. Dzięki szybkiemu przyjęciu aktu w sprawie danych 41 , aktu o rynkach cyfrowych 42 i aktu o usługach cyfrowych 43 Komisja ustanowiła normy pozwalające zapewnić bezpieczniejszą i bardziej otwartą przestrzeń cyfrową dla użytkowników oraz równe warunki działania dla przedsiębiorstw prowadzących działalność na jednolitym rynku. Po przyjęciu akt w sprawie sztucznej inteligencji (AI) 44 będzie stanowił pierwsze na świecie kompleksowe ramy prawne w zakresie sztucznej inteligencji, które zapewnią sprzyjające innowacjom i oparte na analizie ryzyka zabezpieczenia oraz system zarządzania promujący sztuczną inteligencję godną zaufania. UE jest zdecydowana kontynuować i zwiększać swoje aktywne zaangażowanie na różnych forach międzynarodowych, w szczególności w ramach procesu G-7 z Hiroszimy, a w relacjach dwustronnych promować rozwój i upowszechnianie godnej zaufania sztucznej inteligencji na całym świecie.

Aby wzmocnić swoje przywództwo cyfrowe, UE musi zwiększyć nakłady na kluczowe technologie cyfrowe. Komisja szacuje, że osiągnięcie celów w tym obszarze wymaga znacznych inwestycji publicznych i prywatnych. W szczególności potrzebne są inwestycje w sztuczną inteligencję, technologie kwantowe, chmurę i sieć 5G, a także wspieranie wiodącej roli UE w zakresie opracowywania norm na potrzeby 6G i w dalszej perspektywie. Na przykład w ramach skoordynowanego planu w sprawie sztucznej inteligencji celem jest stopniowe zwiększenie publicznych i prywatnych inwestycji w sztuczną inteligencję do łącznej kwoty 20 mld EUR rocznie do 2030 r. (wzrost z szacowanych 12,7–16 mld EUR w 2020 r.) 45 . Ponadto luka inwestycyjna w zakresie połączeń gigabitowych i łączności 5G będzie wymagała do 2030 r. skumulowanego finansowania prywatnego i publicznego w wysokości co najmniej 174 mld EUR 46 . Jak podkreślono w pierwszym sprawozdaniu Komisji na temat stanu cyfrowej dekady, UE musi dalej rozwijać bardziej suwerenne technologie cyfrowe, wspierając rozwój i zwiększanie skali innowacyjnych ekosystemów przedsiębiorstw typu start-up w kluczowych obszarach 47 . UE przyjmuje również bardziej strategiczne podejście do geopolityki technologii poprzez dyplomację cyfrową i partnerstwa z partnerami o podobnych poglądach, zwłaszcza za pośrednictwem partnerstw cyfrowych oraz Rad ds. Handlu i Technologii 48 . Zasady handlu cyfrowego, w tym dotyczące przepływów danych, będą stymulować wzrost gospodarczy poprzez zrównoważenie otwartości z ochroną naszych wartości i przepisów, a także będą odzwierciedlać podejście UE do kształtowania globalnych zasad na arenie międzynarodowej.

f)Żywność

UE podjęła dalsze działania, aby zapewnić bezpieczeństwo żywnościowe, zrównoważony rozwój i odporność na całym świecie, zarówno w perspektywie krótko-, jak i średnioterminowej. Oprócz zwiększonej presji na wydajność gospodarstw rolnych i rybołówstwo ze względu na pogorszenie stanu środowiska i zmianę klimatu, skutki wojny spowodowały wzrost kosztów produkcji żywności i destabilizację rynków rolnych. W odpowiedzi Komisja przedstawiła pakiet 49 środków wsparcia finansowego i środków kryzysowych mających na celu wsparcie unijnych rolników i zwiększenie odporności systemów żywnościowych UE, co obejmowało uruchomienie europejskiego mechanizmu gotowości i reagowania na kryzysy związane z bezpieczeństwem żywnościowym 50 . Przyroda i rozwiązania oparte na zasobach przyrody będą miały zasadnicze znaczenie dla walki ze zmianą klimatu oraz dla długoterminowego zrównoważonego rozwoju i odporności sektora rolnictwa. Strategia „Od pola do stołu” i poszczególne inicjatywy w jej ramach mają na celu przyspieszenie przejścia na zrównoważony system żywnościowy, co jest warunkiem wstępnym zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i odporności w przyszłości. Na przykład proponowane rozporządzenie w sprawie roślin uzyskiwanych za pomocą niektórych nowych technik genomowych 51 przyczyni się do zapewnienia dostępności odmian roślin, które są dostosowane do zmieniających się warunków klimatycznych i mogą zapewnić stabilne plony, a proponowane Prawo o monitorowaniu gleb zachęci rolników do poprawy jakości gleb i produkowanej na nich żywności. Komisja rozpocznie również strategiczny dialog na temat przyszłości unijnego rolnictwa.

Komisja nie szczędziła starań, aby ułatwić wywóz produktów rolnych z Ukrainy, przyczyniając się do globalnego bezpieczeństwa żywnościowego. W okresie od maja 2022 r. do sierpnia 2023 r. korytarze solidarnościowe między UE a Ukrainą umożliwiły wywóz z Ukrainy ponad 53 mln ton towarów rolnych i blisko 42 mln ton produktów nierolnych, a jednocześnie przywóz towarów, których kraj ten potrzebuje. Po jednostronnym wycofaniu się Rosji z czarnomorskiej inicjatywy zbożowej korytarze solidarnościowe pozostają najważniejszym narzędziem umożliwiającym wywóz produktów rolnych z Ukrainy. Ponadto, w ramach reakcji Drużyny Europy na światowy brak bezpieczeństwa żywnościowego, UE inwestuje w solidarność, zrównoważoną produkcję i handel, współpracując na forach wielostronnych 52 . 

g)Technologie krytyczne

W ramach europejskiej strategii bezpieczeństwa gospodarczego tworzy się wykaz technologii o potencjalnym podwójnym zastosowaniu, które mają krytyczne znaczenie dla bezpieczeństwa gospodarczego. Ryzyko związane z bezpieczeństwem i wyciekiem tych technologii zostanie ocenione w celu opracowania odpowiednich środków łagodzących. Na podstawie inicjatyw takich jak STEP sporządzany wykaz i wspólne oceny ryzyka stanowią kolejne etapy nowego podejścia do bezpieczeństwa gospodarczego UE, które obejmuje promowanie naszej konkurencyjności, ochronę przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa gospodarczego i współpracę z krajami podzielającymi nasze obawy i interesy. Komisja utworzyła ponadto unijne obserwatorium technologii krytycznych w celu zapewnienia regularnego monitorowania i analizy krytycznych technologii podwójnego zastosowania, ich potencjalnych zastosowań, łańcuchów wartości oraz istniejących luk i zależności w przypadku przemysłu obronnego, przemysłu kosmicznego i powiązanego przemysłu cywilnego.

2.4.Wspieranie inwestycji publicznych i prywatnych

UE ułatwia inwestycje w kluczowych obszarach, aby przezwyciężyć niedoskonałości rynku, przyciągnąć inwestycje prywatne i pobudzić innowacje w miarę przyspieszania globalnego wyścigu w kierunku neutralności emisyjnej. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności zapewnił bardzo potrzebny bodziec do ożywienia gospodarczego i pomaga wprowadzić UE na ścieżkę zrównoważonego wzrostu gospodarczego dzięki zachęcaniu do ambitnych reform i inwestycji. Do dnia 31 sierpnia 2023 r. w ramach instrumentu udzielono bezzwrotnego wsparcia finansowego w wysokości 338 mld EUR, a państwa członkowskie zwróciły się o ponad 292 mld EUR w formie pożyczek 53 . Programy polityki spójności przyczyniają się do realizacji priorytetów strategicznych, na przykład 92 mld EUR przeznaczono na cele transformacji ekologicznej. Z programu „Horyzont Europa” przeznaczone zostanie 20,2 mld EUR na badania i rozwój w zakresie czystych technologii; 11,5 mld EUR na biotechnologię i leki; oraz 19,3 mld EUR na technologie cyfrowe. Ponadto InvestEU pomaga mobilizować inwestycje prywatne na rzecz głównych priorytetów polityki UE, takich jak transformacja ekologiczna i cyfrowa, innowacje oraz społeczne inwestycje i umiejętności, a także wsparcie dla MŚP. Ze względu na duże zainteresowaniem Programem InvestEU 54 oraz fakt, że popyt przekracza podaż, konieczne jest zwiększenie budżetu, aby nadal zapewniać wsparcie w nadchodzących latach, jak zaproponowano w ramach STEP. Tymczasowe ramy pomocy państwa w sytuacjach kryzysowych i w okresie transformacji (TCTF) pozwalają państwom członkowskim wspierać gospodarkę, bowiem umożliwiają kluczowe wsparcie i inwestycje niezbędne do przetrwania kryzysu i przezwyciężenia jego skutków, odejścia od paliw kopalnych i rozwoju gospodarki neutralnej emisyjnie. Do 20 września 2023 r. Komisja zatwierdziła pomoc w wysokości około 743 mld EUR na podstawie tymczasowych ram kryzysowych (TCF) i tymczasowych ram pomocy państwa w sytuacjach kryzysowych i w okresie transformacji. Uzupełnieniem tych starań UE jest wsparcie inwestycyjne udzielane partnerom UE w ramach inicjatywy Global Gateway, a także współpraca z partnerami z grupy G-7 w ramach partnerstwa na rzecz globalnej infrastruktury i inwestycji.

Długoterminowy budżet UE na lata 2021–2027 okazał się elastycznym instrumentem w czasach wielu kryzysów. Aby sprostać nieprzewidzianym wyzwaniom, oprócz istniejących mechanizmów elastyczności budżetowej konieczne było szerokie wykorzystanie przegrupowań i przeprogramowania. Szybkie zmiany rozporządzeń dotyczących polityki spójności (CARE, FAST-CARE, SAFE) umożliwiły państwom członkowskim uruchomienie inwestycji w mieszkalnictwo, opiekę zdrowotną, usługi tłumaczeniowe lub szkolenia dla osób, które zostały przesiedlone w wyniku rosyjskiej wojny napastniczej, oraz zaradzenie jej skutkom dla osób i przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji w całej UE. Inne przypadki, w których dokonano przegrupowań środków w odpowiedzi na pojawiające się wyzwania, obejmują REPowerEU, program bezpiecznej łączności i akt w sprawie czipów.

Ponieważ opisane powyżej kompleksowe i szybkie działania doprowadziły nas do granic tego, co można osiągnąć dzięki obecnym WRF, Komisja zaproponowała ukierunkowaną śródokresową rewizję ograniczoną do niezbędnego minimum w odniesieniu do najpilniejszych priorytetów polityki i priorytetów inwestycyjnych UE. Kluczowe obszary, które należy wzmocnić w ramach przeglądu, obejmują długoterminowe wsparcie dla Ukrainy, migrację i zacieśnienie partnerstw, a także propagowanie długoterminowej konkurencyjności UE 55 . Komisja zaproponowała inicjatywę STEP 56 , która ma wzmocnić istniejące instrumenty UE (takie jak InvestEU, fundusz innowacyjny, Europejska Rada ds. Innowacji i Europejski Fundusz Obronny), a na inne (takie jak fundusze objęte polityką spójności) zadziałać jak dźwignia finansowa, w celu finansowania inwestycji w najbardziej zaawansowane technologie oraz technologie cyfrowe, czyste technologie i biotechnologie w UE, a także w ludzi, którzy mogą rozwijać i wdrażać te technologie. Inicjatywa ta jest pierwszym krokiem w kierunku zaspokojenia zwiększonego zapotrzebowania na inwestycje publiczne UE w takie krytyczne technologie, które pozwoliłyby przyciągnąć znacznie większe inwestycje prywatne. Zwiększona częstotliwość ekstremalnych zdarzeń pogodowych, takich jak pożary, susze i powodzie, które latem nawiedziły Europę, również uwypukla potrzebę wzmocnienia unijnych narzędzi zapobiegania, gotowości, reagowania i solidarności, w szczególności Funduszu Solidarności Unii Europejskiej.

Szybkie porozumienie w sprawie reformy ram zarządzania gospodarczego jest jednym z pilnych priorytetów w obecnym krytycznym momencie dla gospodarki UE, przy wyższych stopach procentowych, zwiększonym ryzyku fiskalnym związanym z klimatem, trwającej wojnie Rosji przeciwko Ukrainie i niestabilności geopolitycznej. W związku z tym kluczowe jest, aby trwale przywrócić tendencję spadkową wskaźników zadłużenia dzięki wykonalnym i wiarygodnym planom fiskalno-strukturalnym, które łączą stopniową konsolidację z reformami i inwestycjami sprzyjającymi wzrostowi. Transformacja ekologiczna i cyfrowa będzie wymagała znacznego, trwałego wzrostu inwestycji. Sektor prywatny weźmie na siebie większą część inwestycji, jednak to inwestycje publiczne mają do odegrania kluczową rolę w zmniejszaniu ryzyka innowacyjnych przedsięwzięć i korygowaniu niedoskonałości rynku. Wnioski ustawodawcze Komisji dotyczące reformy unijnych ram zarządzania gospodarczego mają na celu wzmocnienie długookresowej zdolności do obsługi długu publicznego przy jednoczesnym wspieraniu trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu we wszystkich państwach członkowskich zgodnie ze wspólnymi priorytetami. Biorąc pod uwagę wygaśnięcie ogólnej klauzuli wyjścia pod koniec bieżącego roku, kluczowe znaczenie ma szybkie uzgodnienie proponowanej reformy, aby odpowiednio reagować na przyszłe wyzwania oraz zapewnić jasność i przewidywalność przyszłej polityki fiskalnej. 

Ponieważ większość finansowania kluczowych priorytetów UE będzie musiała pochodzić z sektora prywatnego, kluczowe znaczenie ma stworzenie otoczenia biznesowego sprzyjającego inwestycjom. Otoczenie regulacyjne w UE musi również pomagać w skutecznym pozyskiwaniu i ukierunkowaniu finansowania prywatnego na taką działalność gospodarczą, która przyczynia się do obniżenia emisyjności, cyfryzacji i zwiększenia odporności naszych gospodarek. Głębokie i zintegrowane rynki kapitałowe, postępy w tworzeniu unii bankowej i skuteczne ramy zrównoważonego finansowania stanowią podstawowe warunki konieczne do uruchomienia finansowania niezbędnego do dwojakiej transformacji. W następstwie planu działania na rzecz unii rynków kapitałowych z 2020 r. Komisja przedstawiła wszystkie planowane wnioski ustawodawcze. Szybkie przyjęcie przez współprawodawców oczekującego na przyjęcie aktu dotyczącego dopuszczania do obrotu giełdowego oraz wniosków mających na celu harmonizację niektórych aspektów prawa dotyczącego niewypłacalności przedsiębiorstw innych niż banki, ułatwienie transgranicznych procedur poboru podatku u źródła oraz poprawę efektywności i odporności unijnych rynków rozliczeniowych pomogłoby poprawić dostęp do finansowania, zdywersyfikować źródła finansowania dla przedsiębiorstw, usunąć przeszkody strukturalne w transgranicznych usługach finansowych oraz wyeliminować zagrożenia dla stabilności finansowej UE. Opracowując ramy zrównoważonego finansowania, Komisja nadal reagowała na potrzeby użytkowników i przyjęła szereg środków i inicjatyw mających na celu zmniejszenie złożoności, zwiększenie użyteczności przepisów i wsparcie zainteresowanych stron w ich wdrażaniu. Poczyniła również kroki w kierunku uproszczenia obowiązków sprawozdawczych w celu zmniejszenia obciążeń administracyjnych po stronie przedsiębiorstw.

3.Wniosek

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie ujawniła strategiczne zależności i słabości, w tym poprzez zakłócenia w łańcuchu dostaw. UE poczyniła istotne kroki w celu rozwiązania tych problemów w szeregu obszarów, w tym w dziedzinie obronności, energii, żywności, surowców krytycznych, technologii cyfrowych i zdrowia. UE poczyniła postępy w propagowaniu swojej konkurencyjności, wykorzystując swoje atuty, w tym wykwalifikowaną siłę roboczą, dobrą infrastrukturę, innowacje, technologię oraz silną bazę przemysłową i produkcyjną. Zielony wzrost i godne zaufania narzędzia cyfrowe stanowią siłę UE.

W obliczu przeciwności UE musi jednak utrzymać obrany kierunek i przekształcić swoją gospodarkę tak, aby była ona odporniejsza, bardziej konkurencyjna i zrównoważona i sprzyjała dobrostanowi obywateli 57 . Konieczne są dalsze starania na rzecz zbudowania bardziej innowacyjnego i wzajemnie połączonego jednolitego rynku, zachowania spójności wewnętrznej oraz wspierania sojuszy z wieloma partnerami międzynarodowymi. Musimy kontynuować działania na rzecz zmniejszenia ryzyka i wzmocnienia bazy gospodarczej i przemysłowej Europy, przy jednoczesnej ochronie jej bezpieczeństwa gospodarczego. Musimy z nową energią zająć się strategicznymi zależnościami i krytycznymi zagrożeniami, asertywnie wspierając i egzekwując równe warunki działania na całym świecie w obliczu poważnych zakłóceń gospodarczych. Musimy być przygotowani zarówno na bezpośrednie, jak i pośrednie próby osłabienia naszych procesów demokratycznych. Stabilność i odporność zależą również od zapewnienia długoterminowych rozwiązań dla wspólnych wyzwań, przed którymi stoi dziś społeczeństwo europejskie: nowy pakt o migracji i azylu – wsparty natychmiastowymi działaniami operacyjnymi – jest kluczowym elementem dla zapewnienia trwałych i wiarygodnych odpowiedzi tam, gdzie musimy działać jak jedność.

Aby osiągnąć te ważne cele, budżet UE wykazał elastyczność w dostosowywaniu się do zmieniającego się otoczenia. Osiągnął jednak punkt, w którym pilnie potrzebne są ukierunkowane korekty, jeżeli WRF mają nadal służyć realizacji najważniejszych celów, na przykład dotyczących dalszego wsparcia finansowego dla Ukrainy, konkurencyjności, migracji i partnerstw z naszymi najbliższymi sąsiadami. Komisja wzywa zatem Parlament Europejski i Radę do szybkiego osiągnięcia porozumienia w sprawie wniosków regulujących te kwestie.

Nowe wyzwania w zakresie bezpieczeństwa, rosnąca inflacja i inwestycje niezbędne do realizacji transformacji ekologicznej i cyfrowej również wywarły dodatkową presję na budżety państw. Uwypukla to potrzebę szybkiego osiągnięcia porozumienia w sprawie reformy unijnych ram zarządzania gospodarczego. Pozwoli to wzmocnić długookresową zdolność do obsługi długu publicznego, będzie promować trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu poprzez inwestycje i reformy oraz wspierać dobrobyt i dobrostan obywateli, w szczególności tych znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji.

Nowa rzeczywistość geopolityczna wymaga od Unii wzmocnienia jej zdolności do ochrony unijnych strategicznych interesów oraz do działania jako wiarygodny gwarant bezpieczeństwa naszych obywateli i naszych partnerów, przyczyniając się tym samym do globalnego bezpieczeństwa. W obliczu nowych wyzwań w zakresie bezpieczeństwa Unia musi pozostać zjednoczona, a jednocześnie pogłębiać więzi z krajami partnerskimi, a także tymi, które podzielają nasze obawy i interesy w konkretnych kwestiach. Przyszłe rozszerzenie Unii stwarza ważne możliwości i stanowi podstawę budowania trwałego pokoju w Europie.

(1)

  20220311-versailles-declaration-pl.pdf (europa.eu)

(2)

JOIN(2023) 20 final.

(3)

Dok. EUCO 4/23.

(4)

ESDZ (2022), Strategiczny kompas na rzecz bezpieczeństwa i obrony.

(5)

Grupa zadaniowa UE–NATO (2023), ostateczne sprawozdanie z oceny.

(6)

JOIN(2022) 24 final.

(7)

Grupa Zadaniowa ds. Wspólnych Zamówień w dziedzinie Obronności oraz akt na rzecz wzmocnienia europejskiego przemysłu obronnego przez wspólne zamówienia (EDIRPA), który powinien wejść w życie w tym roku z budżetem w wysokości 300 mln EUR.

(8)

W tym kontekście Europejska Agencja Obrony uruchomiła projekt dotyczący współdzielonych zamówień na amunicję.

(9)

JOIN(2022) 48 final.

(10)

PE/52/2021/INIT.

(11)

JOIN(2022) 49 final.

(12)

10289/23.

(13)

We wspólnym sprawozdaniu Komisji i Centrum ds. Zwalczania Zagrożeń Hybrydowych po raz pierwszy przedstawiono kompleksowe ramy mające zwiększyć odporność na zagrożenia hybrydowe: Hybrid Threats: A Comprehensive Resilience Ecosystem [Zagrożenia hybrydowe: kompleksowy ekosystem odporności], EUR 31104 EN, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2023, ISBN 978-92-76-53292-7. Inne obszary zainteresowania obejmują działania odnoszące się do związku między klimatem a bezpieczeństwem (JOIN(2023) 19 final) oraz w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego (JOIN(2023) 8 final).

(14)

JOIN(2023) 9 final.

(15)

PE/65/2022/REV/1.

(16)

JOIN(2022) 4 final.

(17)

Sprawozdanie na temat stanu unii energetycznej na 2023 r. będzie zawierało bardziej szczegółowe informacje na temat reakcji UE na bezprecedensowy kryzys energetyczny i refleksje dotyczące pozostałych wyzwań.

(18)

Obejmowały one rozporządzenie w sprawie oszczędzania gazu, rozporządzenie w sprawie przeciwdziałania wysokim cenom energii, rozporządzenie w sprawie solidarności, mechanizm korekty rynku i rozporządzenie w sprawie wydawania pozwoleń.

(19)

 COM(2022) 230 final.

(20)

W momencie publikacji niniejszego komunikatu 21 państw członkowskich formalnie przedłożyło Komisji rozdziały REPowerEU, z których 4 zostały przyjęte.

(21)

PE/48/2018/REV/1.

(22)

PE/24/2022/INIT.

(23)

Komunikat Komisji do Rady, Wytyczne dotyczące polityki fiskalnej na 2024 r., COM(2023) 141 final.

(24)

Por. ambitne porozumienie dotyczące przekształconej dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej i dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków, która ma zostać poddana przekształceniu.

(25)

COM(2023) 162 final.

(26)

https://single-market-economy.ec.europa.eu/industry/strategy/industrial-alliances_pl

(27)

COM(2022) 459 final.

(28)

COM(2023) 168 final.

(29)

JOIN(2023) 20 final.

(30)

W tym zakończenie negocjacji z Chile, Nową Zelandią i Kenią oraz poczynienie postępów w negocjacjach z Australią, Meksykiem i Mercosurem, a także Indiami i Indonezją.

(31)

COM(2021) 775 final.

(32)

PE/54/2020/REV/2.

(33)

PE/72/2018/REV/1.

(34)

COM(2022) 526 final.

(35)

COM(2023) 160 final i COM(2023) 165 final.

(36)

COM(2022) 46 final.

(37)

COM(2023) 161 final. 

(38)

COM(2023) 62 final.

(39)

COM(2023) 190 final.

(40)

PE/50/2022/REV/1.

(41)

COM(2022) 68 final.

(42)

PE/17/2022/REV/1.

(43)

PE/30/2022/REV/1.

(44)

COM(2021) 206 final.

(45)

Tatjana Evas, Maikki Sipinen, Martin Ulbrich, Alessandro Dalla Benetta, Maciej Sobolewski i Daniel Nepelski, AI Watch: Estimating AI investments in the European Union [AI Watch: szacowanie inwestycji w sztuczną inteligencję w Unii Europejskiej], Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2022.

(46)

Komisja Europejska (2023), Potrzeby inwestycyjne i finansowe w odniesieniu do celów w zakresie łączności cyfrowej dekady.

(47)

COM(2023) 570.

(48)

Jednym z pierwszych rezultatów osiągniętych przez Radę UE–USA ds. Handlu i Technologii jest wspólny plan działania na rzecz godnej zaufania sztucznej inteligencji i zarządzania ryzykiem.

(49)

COM(2022) 133 final.

(50)

COM(2021) 689 final.

(51)

COM(2023) 411 final.

(52)

Wydatki Drużyny Europy na bezpieczeństwo żywnościowe do 2024 r. wynoszą 18 mld EUR.

(53)

Do tej pory 20 państw członkowskich złożyło wnioski o płatność na łączną kwotę 188,22 mld EUR.

(54)

Wdrażanie przebiega zgodnie z planem – 87 % (czyli 22,75 mld EUR) początkowej gwarancji zostało już zakontraktowane z partnerami wykonawczymi, co umożliwiło do tej pory uruchomienie ponad 320 mld EUR w postaci dodatkowych inwestycji.

(55)

COM(2023) 336 final.

(56)

COM(2023) 335 final.

(57)

 COM(2023) 376 final, Sprawozdanie dotyczące prognozy strategicznej z 2023 r.: Zrównoważony rozwój i dobrostan ludzi jako kluczowy element otwartej strategicznej autonomii Europy.