ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Βρυξέλλες, 27.9.2023

COM(2023) 558 final

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠHΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Προς μια πιο ανθεκτική, ανταγωνιστική και βιώσιμη Ευρώπη

1.Εισαγωγή

Ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας έχει κλονίσει τη βασισμένη σε κανόνες τάξη και έχει επιταχύνει περαιτέρω τις τεκτονικές αλλαγές σε ένα εξελισσόμενο γεωπολιτικό και οικονομικό περιβάλλον, γεγονός που απαιτεί επείγουσα, συντονισμένη και βιώσιμη πολιτική αντίδραση σε όλους τους τομείς. Η επείγουσα καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής ενέτεινε τον ανταγωνισμό για τους πόρους και οδήγησε σε τεχνολογικό και βιομηχανικό αγώνα δρόμου στον τομέα της καθαρής τεχνολογίας, ενώ η πανδημία COVID-19 είχε ήδη αποκαλύψει την ευπάθεια των αλυσίδων εφοδιασμού και την ανάγκη για μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.

Η ΕΕ αντέδρασε αμέσως. Αντιμέτωπη με την αυξανόμενη αστάθεια, τον στρατηγικό ανταγωνισμό και τις απειλές κατά της ασφάλειας, η ΕΕ δεσμεύτηκε, με τη Διακήρυξη των Βερσαλλιών της 11ης Μαρτίου 2022 1 , να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλειά της και να λάβει περαιτέρω αποφασιστικά μέτρα για την οικοδόμηση της ευρωπαϊκής μας κυριαρχίας, τη μείωση των εξαρτήσεών μας και τον σχεδιασμό ενός νέου μοντέλου ανάπτυξης και επενδύσεων για το 2030. Η διακήρυξη καθόρισε ένα ευρύ, συλλογικό θεματολόγιο για την ενίσχυση της ικανότητας της Ευρώπης να συμβάλλει τόσο στην περιφερειακή όσο και στην παγκόσμια ασφάλεια. Η ΕΕ προσάρμοσε τις πολιτικές της και επιτάχυνε την εφαρμογή τους, ενώ παράλληλα παραμένει προσηλωμένη στις μακροπρόθεσμες προτεραιότητές της. Σε αυτές περιλαμβάνονται η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία ως η στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης της ΕΕ, η ψηφιακή μετάβαση σύμφωνα με τις αξίες μας, καθώς και η ανάγκη ενίσχυσης της οικονομικής και κοινωνικής ανθεκτικότητας και ετοιμότητας της ΕΕ για μελλοντικούς κλυδωνισμούς.

Η ΕΕ παραμένει ενωμένη με την Ουκρανία για όσο διάστημα χρειαστεί. Έχει κινητοποιήσει συνολικό ποσό 81 δισ. EUR σε στρατιωτική, ανθρωπιστική και χρηματοδοτική βοήθεια προς την Ουκρανία, ενώ υποδέχεται όσους προσπαθούν να ξεφύγουν από τον επιθετικό πόλεμο της Ρωσίας. Από την έναρξη του πολέμου, η ΕΕ έχει εγκρίνει έντεκα δέσμες κυρώσεων, στοχεύοντας σε κρίσιμους τομείς που χρηματοδοτούν τη ρωσική πολεμική μηχανή, επιπλέον της δέσμευσης των περιουσιακών στοιχείων περίπου 1 800 ατόμων και εταιρειών. Η ΕΕ παραμένει σταθερά προσηλωμένη στη διασφάλιση της λογοδοσίας της Ρωσίας για τα εγκλήματα που διαπράττει, συμπεριλαμβανομένου του εγκλήματος της επίθεσης κατά κυρίαρχου κράτους. Με σκοπό τη στήριξη της ανάκαμψης και της ανασυγκρότησης της Ουκρανίας, η ΕΕ συμβάλλει σημαντικά στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας της χώρας.

Υπό το πρίσμα των αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων και του τεχνολογικού μετασχηματισμού, η Ένωση έχει δρομολογήσει μια νέα προσέγγιση για την καλύτερη προστασία των οικονομικών συμφερόντων της, των συμφερόντων της στον τομέα της ασφάλειας και των στρατηγικών συμφερόντων της. Σε στενή συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα και με βάση τις ερευνητικές της ικανότητες, η ΕΕ λαμβάνει μέτρα για την ελαχιστοποίηση των κινδύνων και την αντιμετώπιση των τρωτών σημείων της οικονομίας της σε διάφορους βασικούς τομείς, με την προώθηση της ανθεκτικότητας της βιομηχανίας της, τη διαφοροποίηση και την οικοδόμηση εταιρικών σχέσεων με τρίτες χώρες 2 . 

Για την υλοποίηση των στρατηγικών προτεραιοτήτων της Ευρώπης και την αντιμετώπιση των μελλοντικών προκλήσεων, θα χρειαστούν σημαντικές πρόσθετες επενδύσεις. Ενώ το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης θα πρέπει να προέρχεται από τον ιδιωτικό τομέα, οι δημόσιες επενδύσεις διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Ο προϋπολογισμός της ΕΕ έχει αποδείξει την αξία του αντιμετωπίζοντας αυτές τις πρωτοφανείς προκλήσεις μέσω σημαντικών και ταχειών ανακατανομών. Ωστόσο, το περιθώριο για μια τέτοια ευελιξία έχει εξαντληθεί. Ενώ οι μελλοντικές ανάγκες δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων είναι πολύ μεγαλύτερες, οι στοχευμένες προσαρμογές που προτάθηκαν τον Ιούνιο του 2023 είναι το απολύτως αναγκαίο για τη διασφάλιση της ικανότητας του προϋπολογισμού της ΕΕ να διαδραματίζει το ρόλο του στο άμεσο μέλλον.

18 μήνες μετά τη Διακήρυξη των Βερσαλλιών, ήρθε πλέον η στιγμή να προβούμε σε απολογισμό και να στρέψουμε το βλέμμα μας στο μέλλον. Λαμβάνοντας υπόψη τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Μαρτίου 2023 3 , η παρούσα ανακοίνωση συνοψίζει όσα έχουν επιτευχθεί για την προώθηση και την οικοδόμηση μιας πιο ανθεκτικής, ανταγωνιστικής και βιώσιμης οικονομίας, την προστασία των πολιτών της ΕΕ και τη διασφάλιση της ευημερίας τους. Η ανακοίνωση συμβάλλει στην επικείμενη συζήτηση των ηγετών στη Γρανάδα σχετικά με μια προσανατολισμένη στο μέλλον προσέγγιση για την ενίσχυση της ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ, καθώς και με τους πολιτικούς στόχους προτεραιότητας της ΕΕ κατά τα προσεχή έτη. 

2.Συντονισμένη προσέγγιση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της βιώσιμης ανταγωνιστικότητας της ΕΕ

Η ΕΕ έχει ανταποκριθεί αποφασιστικά, εγκαίρως και με ενότητα στις πολλαπλές κρίσεις που σημειώθηκαν μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας της Ρωσίας στην Ουκρανία. Έχει επιδείξει με πρωτοφανή τρόπο τη συλλογική ισχύ και αποφασιστικότητά της, διευρύνοντας τα όρια αυτού για το οποίο θεωρούνταν ικανή. Όμως, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις.

2.1. Ενίσχυση των αμυντικών μας ικανοτήτων και οικοδόμηση διαρκούς ειρήνης στην Ευρώπη

Μετά τη σύνοδο κορυφής των Βερσαλλιών, η ΕΕ έχει λάβει τολμηρά μέτρα για την περαιτέρω ανάπτυξη της αμυντικής της διάστασης και την ενίσχυση των αμυντικών ικανοτήτων της Ευρώπης. Η Ένωση ανταποκρίθηκε αποφασιστικά στις πιεστικές αμυντικές ανάγκες που δημιούργησε ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Με τη στρατηγική πυξίδα για την ασφάλεια και την άμυνα 4 , η ΕΕ έχει αναλάβει δράση για την ενίσχυση της ικανότητάς της ως παρόχου ασφάλειας, διασφαλίζοντας παράλληλα τη συμπληρωματικότητα με το ΝΑΤΟ. Σημειώθηκε πρόοδος σε όλες τις διαστάσεις της Πυξίδας —δράση, ασφάλεια, επένδυση και εταίροι. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή και ο Ύπατος Εκπρόσωπος, αντίστοιχα, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο μέσω πρωτοβουλιών που καλύπτουν υλικά, τεχνολογίες, υποδομές και βιομηχανική στήριξη, καθώς και ταχέως αναδυόμενες προκλήσεις στους τομείς της ξηράς, του διαστήματος, της ναυτιλίας και του κυβερνοχώρου.

Η ΕΕ συνέχισε να οικοδομεί και να διευρύνει βασικές εταιρικές σχέσεις στον τομέα της ασφάλειας. Ειδικότερα, η στρατηγική εταιρική σχέση ΕΕ-ΝΑΤΟ ενισχύθηκε σημαντικά με την υπογραφή τρίτης κοινής δήλωσης τον Ιανουάριο του 2023. Οι νέοι τομείς συνεργασίας περιλαμβάνουν αναδυόμενες και ανατρεπτικές τεχνολογίες, το κλίμα και την άμυνα, καθώς και το διάστημα. Η ΕΕ και το ΝΑΤΟ συγκρότησαν επίσης την ειδική ομάδα ΕΕ–ΝΑΤΟ για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων υποδομών, η οποία εξέδωσε συστάσεις τον Ιούνιο του 2023 5 .

Έχουν ληφθεί σημαντικά μέτρα σχετικά με την παροχή στρατιωτικής βοήθειας, τις κοινές προμήθειες στον τομέα της άμυνας και τη στήριξη της παραγωγής πυρομαχικών με τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Η κλίμακα και η φύση της αταλάντευτης στήριξης της ΕΕ προς την Ουκρανία είναι άνευ προηγουμένου. Η στρατιωτική στήριξη, που παρέχεται μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη και απευθείας από τα κράτη μέλη, ανέρχεται πλέον σε περίπου 25 δισ. EUR. Αναπόφευκτα, οι μαζικές και διαρκείς δωρεές έχουν δημιουργήσει κρίσιμα κενά στα αμυντικά αποθέματα των κρατών μελών. Με βάση την ανάλυση των επενδυτικών κενών στον τομέα της άμυνας του Μαΐου 2022 6 , έχουν αναληφθεί νομοθετικές και συντονιστικές πρωτοβουλίες για την προώθηση της κοινής προμήθειας επειγόντως αναγκαίου στρατιωτικού εξοπλισμού 7 . Το Συμβούλιο συμφώνησε τον Μάρτιο του 2023 σε μια τρισχιδή προσέγγιση για την επιτάχυνση της παραγωγής, της από κοινού προμήθειας και της παράδοσης πυρομαχικών πυροβολικού και πυραύλων στην Ουκρανία 8 . Για την αύξηση της υφιστάμενης παραγωγικής ικανότητας, τον Ιούλιο του 2023 τέθηκε σε ισχύ ένα νέο νομικό μέσο, η πράξη για τη στήριξη της παραγωγής πυρομαχικών (ASAP) με προϋπολογισμό 500 εκατ. EUR.

Οι αμυντικές πρωτοβουλίες της ΕΕ παραμένουν ζωτικής σημασίας για την ενίσχυση της αμυντικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών. Η συνεχιζόμενη υλοποίηση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας (ΕΤΑ) προάγει την καινοτομία και τις συνεργατικές προσεγγίσεις στην αμυντική βιομηχανία της ΕΕ. Μέχρι σήμερα, πάνω από 3 δισ. EUR έχουν επενδυθεί σε αμυντικές τεχνολογίες και συστήματα του αύριο. Το 2023 το ΕΤΑ θα διαθέσει επιπλέον 1,2 δισ. EUR για έργα σε κρίσιμους αμυντικούς τομείς, όπως η επίγνωση της κατάστασης στο διάστημα, η αναχαίτιση υπερηχητικών πυραύλων και η ανάπτυξη πρωτοτύπου μιας ευρωπαϊκής κορβέτας περιπολίας. Με το ενωσιακό πρόγραμμα καινοτομίας στον τομέα της άμυνας, η ΕΕ στηρίζει επίσης τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των νεοφυών επιχειρήσεων και άλλων μη παραδοσιακών παραγόντων, στο οικοσύστημα της αμυντικής βιομηχανίας.

Ωστόσο, πρέπει να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες για την ενίσχυση της τεχνολογικής και βιομηχανικής βάσης της ευρωπαϊκής άμυνας, μεταξύ άλλων με την αύξηση των επενδύσεων. Η πρόταση της Επιτροπής για την ενδιάμεση επανεξέταση του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου προβλέπει πρόσθετο ποσό 1,5 δισ. EUR για το ΕΤΑ στο πλαίσιο της πλατφόρμας «Στρατηγικές τεχνολογίες για την Ευρώπη» (STEP). Παράλληλα, η Επιτροπή θα παρουσιάσει μια ευρωπαϊκή βιομηχανική στρατηγική άμυνας για την προετοιμασία του μελλοντικού πλαισίου συνεργασίας στον τομέα της άμυνας, αξιοποιώντας την εμπειρία της EDIRPA και της ASAP και προσδιορίζοντας τους διαθέσιμους μοχλούς σε επίπεδο κανονιστικών ρυθμίσεων, προγραμματισμού, συντονισμού των πολιτικών και άλλους μοχλούς για την αύξηση της αμυντικής μας ετοιμότητας.

Θα πρέπει να συνεχιστούν οι προσπάθειες για την ενίσχυση της στρατιωτικής κινητικότητας σε ολόκληρη την ΕΕ και την αντιμετώπιση των κυβερνοαπειλών και των υβριδικών απειλών. Το νέο σχέδιο δράσης για τη στρατιωτική κινητικότητα 2.0 9 διευρύνει το πεδίο εργασιών σε αυτόν τον κρίσιμο τομέα. 790 εκατ. EUR διατέθηκαν σε έργα υποδομής διπλής χρήσης το 2023. Συνεπώς, θα έχουμε χρησιμοποιήσει πλήρως τον ειδικό προϋπολογισμό ύψους 1,69 δισ. EUR από το κονδύλιο για τη στρατιωτική κινητικότητα του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» 10 . Η στρατιωτική κινητικότητα σε ολόκληρη την ΕΕ θα απαιτεί συνεχή προσοχή στο μέλλον. Παράλληλα, η κοινή πρόταση για μια πολιτική της ΕΕ για την κυβερνοάμυνα 11 αποσκοπεί να βοηθήσει την ΕΕ και τα κράτη μέλη να προστατεύονται καλύτερα από τις κυβερνοεπιθέσεις, να τις εντοπίζουν, να τις αποτρέπουν και να αμύνονται έναντι αυτών. Η ΕΕ αναθεώρησε επίσης πρόσφατα την εργαλειοθήκη της για τη διπλωματία στον κυβερνοχώρο 12 . Δεδομένης της ζωτικής συμβολής των κυρώσεων της ΕΕ στη διασφάλιση δίκαιης ειρήνης, η Επιτροπή συμβάλλει στην ομοιόμορφη και αποτελεσματική εφαρμογή τους σε ολόκληρη την Ένωση, με την παροχή εκτεταμένης καθοδήγησης και την ευαισθητοποίηση, την ανταλλαγή πληροφοριών και την εξατομικευμένη στήριξη στις αρχές επιβολής του νόμου, καθώς και με τη διασφάλιση συντονισμού με τρίτες χώρες για την αντιμετώπιση της καταστρατήγησής τους.

Η παραπληροφόρηση και οι εξωτερικές παρεμβάσεις αποτελούν βασικό μέρος των υβριδικών απειλών κατά της Ένωσης, ιδίως καθώς οι Ευρωπαίοι θα προσέλθουν στις κάλπες τον Ιούνιο του 2024. Θα χρειαστούν δράσεις σε όλα τα επίπεδα για την ταχεία και συγκεκριμένη αντίδραση στη χειραγώγηση των πληροφοριών, παράλληλα με την υποστήριξη των ελεύθερων μέσων ενημέρωσης και τη βελτίωση του ψηφιακού γραμματισμού. Η Επιτροπή και ο ύπατος εκπρόσωπος συνεργάστηκαν με τα κράτη μέλη στην ανάπτυξη της εργαλειοθήκης για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών, της εργαλειοθήκης για την αντιμετώπιση της χειραγώγησης των πληροφοριών και των παρεμβάσεων από το εξωτερικό, και εργάζονται επί του παρόντος για τη σύσταση των μελλοντικών ομάδων ταχείας αντίδρασης σε υβριδικές ενέργειες 13 .

Δρομολογήθηκαν σημαντικές πρωτοβουλίες για το διάστημα, γεγονός που είναι ζωτικής σημασίας όχι μόνο για τις κοινωνίες και τις οικονομίες μας, αλλά και για την ασφάλεια και την άμυνά μας. Η ευρωπαϊκή διαστημική στρατηγική του 2023 για την ασφάλεια και την άμυνα 14 αποσκοπεί στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των διαστημικών υποδομών και των διαστημικών ικανοτήτων της ΕΕ, της απόκρισης της ΕΕ σε διαστημικές απειλές και της χρήσης του διαστήματος για σκοπούς ασφάλειας και άμυνας, προωθώντας παράλληλα εταιρικές σχέσεις για υπεύθυνη συμπεριφορά στο απώτερο διάστημα. Η εν εξελίξει εφαρμογή του ενωσιακού προγράμματος ασφαλούς συνδεσιμότητας 2023-2027 15 διασφαλίζει τη μακροπρόθεσμη, παγκόσμια διαθεσιμότητα αδιάλειπτης πρόσβασης σε ασφαλείς και οικονομικά αποδοτικές υπηρεσίες δορυφορικών επικοινωνιών. Επιπλέον, η προσέγγιση της ΕΕ για τη διαχείριση της διαστημικής κυκλοφορίας 16 συμβάλλει στη διασφάλιση της ασφάλειας και της ανθεκτικότητας των διαστημικών περιουσιακών στοιχείων της ΕΕ και των κρατών μελών. Πριν από τη λήξη της θητείας της, η Επιτροπή θα υποβάλει πρόταση για νομοθέτημα της ΕΕ για το διάστημα.

Ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας υπογραμμίζει επίσης τη σημασία της διεύρυνσης της ΕΕ, καταδεικνύοντας ότι το ευρωπαϊκό έργο προσφέρει ελπίδα σε πολλούς για μια ζωή με ειρήνη και ελευθερία. Τον Ιούνιο του 2022, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναγνώρισε την ευρωπαϊκή προοπτική στην Ουκρανία, τη Μολδαβία και τη Γεωργία. Το καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας έχει χορηγηθεί στην Ουκρανία, τη Μολδαβία και τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, ενώ ξεκίνησαν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις για την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία. Η ΕΕ εξακολουθεί να παρέχει βοήθεια σε όλες τις υποψήφιες χώρες στην πορεία τους προς την πλήρη ένταξη και θα αξιολογήσει την πρόοδο που έχει σημειωθεί μέχρι στιγμής στην επικείμενη ετήσια δέσμη μέτρων για τη διεύρυνση. Έχει λάβει περαιτέρω μέτρα για να διευκολύνει την πρόσβαση της Ουκρανίας στην ενιαία αγορά, με βάση το αναθεωρημένο σχέδιο δράσης προτεραιότητας για την ενισχυμένη εφαρμογή της σφαιρικής και σε βάθος ζώνης ελεύθερων συναλλαγών ΕΕ–Ουκρανίας, ιδίως με την ένταξη της Ουκρανίας στον χώρο δωρεάν περιαγωγής στην κινητή τηλεφωνία της ΕΕ και στη σύμβαση περί κοινού καθεστώτος διαμετακόμισης, και με την παροχή ζωτικών φυσικών συνδέσεων με τις παγκόσμιες αγορές μέσω των λωρίδων αλληλεγγύης. Η Ουκρανία εντάχθηκε ταχέως στα δίκτυα μεταφορών της ηπειρωτικής Ευρώπης και συγχρονίστηκε με το ευρωπαϊκό σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας. Πρέπει επίσης να διασφαλίσουμε ότι η Ένωση, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών και των θεσμικών οργάνων της, είναι έτοιμη να υποδεχθεί νέα μέλη.

2.2. Ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης και αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης

Από τότε που ξέσπασε ο πόλεμος, η ΕΕ έχει αποδυναμώσει σημαντικά τον έλεγχο που ασκούσε η Ρωσία στην οικονομία και τον ενεργειακό εφοδιασμό μας μέσω ενιαίας και αποφασιστικής δράσης 17 . Υπό το πρίσμα της χρήσης της ενέργειας, από τη Ρωσία, ως πολιτικού και οικονομικού όπλου, ενεργήσαμε ως Ένωση για να μειώσουμε την εξάρτησή μας από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα και να ενισχύσουμε την ενεργειακή μας ασφάλεια, ενώ παράλληλα συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε την κλιματική κρίση. Τα μέτρα έκτακτης ανάγκης που εγκρίθηκαν το 2022 κατέστησαν δυνατή την αντιμετώπιση της κρίσης μειώνοντας τη ζήτηση και δίνοντας έμφαση στην οικονομική προσιτότητα και τον εφοδιασμό 18 . Λάβαμε επίσης μέτρα για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κρίσιμων υποδομών και των κρίσιμων οντοτήτων της ΕΕ, μεταξύ άλλων των υπηρεσιών ζωτικής σημασίας στον τομέα της ενέργειας, όπως η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και η αποθήκευση ενέργειας. Πρέπει να διατηρήσουμε την ευρεία αναγνώριση ότι η ενεργειακή μετάβαση είναι ζωτικής σημασίας και επείγουσα για την κυριαρχία και την ανταγωνιστικότητά μας, καθώς και για την αντιμετώπιση της κλιματικής έκτακτης ανάγκης.

Η ΕΕ αξιοποίησε τη συλλογική της ισχύ για την ενίσχυση των δεσμών της με διεθνείς εταίρους και τη διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού. Βασίστηκε στις υφιστάμενες σχέσεις και δημιούργησε νέους δεσμούς με αξιόπιστους εταίρους σε ολόκληρο τον κόσμο, γεγονός που της επέτρεψε να αυξήσει σημαντικά τις εισαγωγές της αερίου από τους εν λόγω εταίρους και να μειώσει παράλληλα την εξάρτησή της από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα. Σήμερα, η Νορβηγία είναι ο κύριος προμηθευτής φυσικού αερίου της ΕΕ και οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο κύριος προμηθευτής της υγροποιημένου φυσικού αερίου. Από το 2022, η ΕΕ συνήψε επίσης συμφωνίες με άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων η Αίγυπτος, το Ισραήλ, η Ιαπωνία, το Καζακστάν, η Ναμίμπια, η Αργεντινή, η Ουρουγουάη και η Ουκρανία, ενισχύοντας τις ενεργειακές εταιρικές σχέσεις προκειμένου να προσαρμοστεί στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Με τη νέα ενεργειακή πλατφόρμα της, η ΕΕ συντονίζει τη ζήτηση φυσικού αερίου στις παγκόσμιες αγορές, ώστε να αποφεύγονται οι πλειοδοσίες μεταξύ των κρατών μελών. Αξιοποιώντας το εκτόπισμά της σε πολιτικό επίπεδο και σε επίπεδο αγορών, η ΕΕ βελτιώνει την ασφάλεια του εφοδιασμού για τους καταναλωτές και εξασφαλίζει υψηλό επίπεδο ανταγωνισμού για τον εφοδιασμό. Ταυτόχρονα, και κυρίως μέσω της Global Gateway, η ΕΕ στηρίζει τις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος στη διττή μετάβασή τους και στην πρόσβαση στην ενέργεια. Η ΕΕ συμμετέχει επίσης σε εταιρικές σχέσεις δίκαιης ενεργειακής μετάβασης μέσω της G7.

Προκειμένου να καταστεί κλιματικά ουδέτερη έως το 2050, η ΕΕ έχει δεσμευτεί να μειώσει την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα και να επιταχύνει μαζικά την ανάπτυξη ανανεώσιμης ενέργειας. Χάρη στο σχέδιο REPowerEU της Επιτροπής 19 , η ΕΕ έχει ήδη διαφοροποιήσει σημαντικό μέρος του ενεργειακού εφοδιασμού της με προμηθευτές εκτός Ρωσίας, μειώνοντας μέχρι στιγμής το ρωσικό αέριο αγωγών από 50 % των συνολικών εισαγωγών αερίου το 2021 σε λιγότερο από 10 % το 2023. Οι εισαγωγές πετρελαίου από τη Ρωσία μειώθηκαν από 27 % των συνολικών εισαγωγών πετρελαίου σε 6 %, ενώ οι εισαγωγές άνθρακα από 46 % των συνολικών εισαγωγών άνθρακα το 2021, είναι πλέον μηδενικές. Ενόψει των πρόσθετων επενδύσεων ύψους 210 δισ. EUR που απαιτούνται μεταξύ 2022 και 2027 για την υλοποίηση του REPowerEU, η Επιτροπή βοηθά τα κράτη μέλη να χρησιμοποιούν με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο τον υφιστάμενο μηχανισμό ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΜΑΑ) 20 . Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων συμπλήρωσε τον προϋπολογισμό του σχεδίου REPowerEU με επιπλέον 45 δισ. EUR σε δάνεια και χρηματοδότηση ιδίων κεφαλαίων, έτσι ώστε να μπορούν να πραγματοποιηθούν επενδύσεις ύψους 150 δισ. EUR έως το 2027. Το 2022 τα κράτη μέλη θέσπισαν προσωρινό πλαίσιο για την επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης για έργα ανανεώσιμης ενέργειας. Η αναθεωρημένη οδηγία για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 21 εισάγει κανόνες οι οποίοι επιτρέπουν στα κράτη μέλη να θεσπίζουν ταχύτερους και απλούστερους κανόνες αδειοδότησης σε μόνιμη βάση και οι οποίοι στοχεύουν στην αύξηση του μεριδίου της ανανεώσιμης ενέργειας στη συνολική κατανάλωση ενέργειας της ΕΕ στο 42,5 % έως το 2030, παρέχοντας ασφάλεια δικαίου στη βιομηχανία στην πορεία προς μηδενικές καθαρές εκπομπές.

Η ΕΕ ανέλαβε συντονισμένη δράση για να αυξήσει την ετοιμότητα για τον χειμώνα και να προστατεύσει τους καταναλωτές από τις υψηλές τιμές της ενέργειας, αλλά ο κίνδυνος αύξησης των τιμών εξακολουθεί να υφίσταται. Χάρη στην ταχεία συμφωνία σχετικά με τον κανονισμό για την αποθήκευση αερίου 22 , τα κράτη μέλη πέτυχαν επίπεδο πλήρωσης των εγκαταστάσεων αποθήκευσης αερίου άνω του 95 % πριν από τον χειμώνα 2022/2023, υπερβαίνοντας τον συμφωνηθέντα στόχο του 80 %. Καθώς η Ευρώπη εισέρχεται στον επόμενο χειμώνα, οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης αερίου είχαν ήδη πληρωθεί πάνω από 90 % περισσότερο από δύο μήνες πριν από τον στόχο του Νοεμβρίου και οι Ευρωπαίοι έμποροι έχουν αρχίσει να αποθηκεύουν αέριο στην Ουκρανία, ενισχύοντας περαιτέρω την ετοιμότητά μας. Σε ένα έτος από τον Αύγουστο του 2022, τα κράτη μέλη μείωσαν τη ζήτηση αερίου κατά 17 %, υπερβαίνοντας τις απαιτήσεις του κανονισμού για τη μείωση της ζήτησης. Σε συνθήκες υψηλών τιμών ενέργειας, η Επιτροπή έλαβε μέτρα που επιτρέπουν στα κράτη μέλη να χρησιμοποιούν την ευελιξία που προβλέπεται από τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις για τη στήριξη της ευρωπαϊκής βιομηχανίας σε στοχευμένη και προσωρινή βάση, καθώς και να παρεμβαίνουν προσωρινά, δυνάμει των μέτρων του άρθρου 122 της ΣΛΕΕ, στη ρύθμιση των τιμών λιανικής και να αναδιανέμουν τα απροσδόκητα κέρδη των εταιρειών ενέργειας. Ο μηχανισμός διόρθωσης της αγοράς που εγκρίθηκε ως μέτρο έκτακτης ανάγκης αποσκοπεί στην προστασία των εταιρειών και των καταναλωτών από τυχόν επεισόδια υπερβολικών τιμών αερίου. Καθώς οι πιέσεις στις τιμές υποχώρησαν, το κέντρο βάρους των προσπαθειών μετατοπίστηκε στη σταδιακή κατάργηση των εθνικών δημοσιονομικών μέτρων που θεσπίστηκαν για την προστασία των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων από τους κλυδωνισμούς των τιμών της ενέργειας 23 . Το 2023 και μετά, όλοι οι παράγοντες θα πρέπει να παρακολουθούν τις αγορές ενέργειας και —με βάση την εμπειρία που έχει αποκτηθεί, τα εργαλεία και τις κατευθυντήριες γραμμές που έχει θέσει σε εφαρμογή η ΕΕ— να παραμείνουν σε ετοιμότητα προκειμένου να ανανεώσουν τις προσπάθειες για την εξασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασμού και την προστασία των πλέον ευάλωτων ατόμων στην κοινωνία, εάν χρειαστεί. Στο πλαίσιο αυτό, η μείωση της διαρθρωτικής ζήτησης για όλες τις πηγές ενέργειας μέσω της ενεργειακής απόδοσης θα εξακολουθήσει να αποτελεί στόχο για την ΕΕ 24 . Καθώς οδεύουμε, πολύ καλύτερα προετοιμασμένοι, προς μια νέα χειμερινή περίοδο, εξακολουθούν να μην υπάρχουν περιθώρια εφησυχασμού, ιδίως δεδομένου του ακόμη υψηλότερου από το προβλεπόμενο συνολικό ποσοστό πληθωρισμού.

Τα εναπομένοντα σημεία συμφόρησης θα πρέπει να αντιμετωπιστούν κατά προτεραιότητα. Η μεταρρύθμιση του σχεδιασμού της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας θα διευκολύνει περαιτέρω την ενσωμάτωση της ανανεώσιμης ενέργειας και θα διασφαλίσει την πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή ηλεκτρική ενέργεια από ανανεώσιμες και μη ορυκτές πηγές. Οι συννομοθέτες θα πρέπει να ολοκληρώσουν τις διοργανικές διαπραγματεύσεις το συντομότερο δυνατόν. Η ΕΕ πρέπει να βελτιώσει τις ενεργειακές διασυνδέσεις στην ενιαία αγορά και να αναβαθμίσει τα δίκτυά της. Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή επεξεργάζεται μια σειρά μέτρων που θα βοηθήσουν τα κράτη μέλη να επεκτείνουν και να αναβαθμίσουν τα δίκτυά τους, προσαρμόζοντάς τα στο αυξανόμενο μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο μείγμα ηλεκτρικής ενέργειας. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να εφαρμόσουν ταχέως τους απλουστευμένους κανόνες αδειοδότησης για να επιταχύνουν την ανάπτυξη των δικτύων. Η διαφοροποίηση για την απεξάρτηση από τα ρωσικά πυρηνικά καύσιμα παράγει τα πρώτα αποτελέσματα.

Η ΕΕ εξακολουθεί να στηρίζει τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα του κλάδου της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στον παγκόσμιο αγώνα δρόμου προς τις μηδενικές καθαρές εκπομπές. Στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 %, το Ταμείο Καινοτομίας ενισχύθηκε για να στηρίξει την καινοτόμο παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές παράλληλα με άλλες τεχνολογίες και διαδικασίες χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Η Τράπεζα Υδρογόνου βρίσκεται στο στάδιο της ολοκλήρωσης και η Επιτροπή θα δρομολογήσει την πρώτη πιλοτική δημοπρασία για την ευρωπαϊκή παραγωγή ανανεώσιμου υδρογόνου τον Νοέμβριο. Με τη δρομολόγηση του πρώτου παγκόσμιου μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα θα επιτύχουμε ένα νέο ορόσημο στις προσπάθειές μας για την καταπολέμηση της παγκόσμιας κλιματικής κρίσης.

2.3. Οικοδόμηση μιας πιο ισχυρής και βιώσιμης οικονομικής βάσης

Η ΕΕ συνέχισε να οικοδομεί μια πιο ανταγωνιστική, κυκλική και ανθεκτική οικονομική βάση, η οποία είναι κατάλληλη για τη δίκαιη πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, αξιοποιώντας παράλληλα τις ευκαιρίες του ανοικτού εμπορίου και των επενδύσεων και παραμένοντας κοινωνικά συμμετοχική. Στο πλαίσιο αυτό, η ενιαία αγορά χρειάζεται περαιτέρω εμβάθυνση, ενώ πρέπει να συνεχίσει να προσαρμόζεται στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον και να ενισχύσει τη μακροπρόθεσμη βιώσιμη ανταγωνιστικότητα και παραγωγικότητα της ΕΕ, διατηρώντας παράλληλα τη συνοχή και τους ισότιμους όρους ανταγωνισμού. Στην ανακοίνωση με τίτλο «30 χρόνια ενιαίας αγοράς» 25 , η Επιτροπή ανανέωσε τη δέσμευσή της για την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς σε συνεργασία με όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης και με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, εστιάζοντας ειδικά στην επιβολή των υφιστάμενων κανόνων της ενιαίας αγοράς και στην άρση φραγμών σε επίπεδο κρατών μελών οι οποίοι ενδέχεται να παρεμποδίζουν τις επενδύσεις, ιδίως στον τομέα των υπηρεσιών. Για τον σκοπό αυτό, εκπονείται από τον πρώην αρχηγό κυβέρνησης της Ιταλίας Enrico Letta, σε συνεργασία με τις προεδρίες του Συμβουλίου και την Επιτροπή, έκθεση υψηλού επιπέδου σχετικά με το μέλλον της ενιαίας αγοράς, η οποία πρόκειται να υποβληθεί στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Μάρτιο του 2024. Εν τω μεταξύ, το πρόγραμμα για την ενιαία αγορά και οι βιομηχανικές συμμαχίες 26 συμβάλλουν στην οικοδόμηση ισχυρότερων και πιο διαφοροποιημένων συνδέσεων μεταξύ των σχετικών φορέων στις αξιακές αλυσίδες εντός και εκτός της ΕΕ. Σε περίπτωση μελλοντικών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, το μέσο αντιμετώπισης έκτακτων αναγκών στην ενιαία αγορά 27 θα συμβάλει στη διατήρηση της ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων, υπηρεσιών και προσώπων, καθώς και της διαθεσιμότητας βασικών αγαθών και υπηρεσιών, προς όφελος των πολιτών και των επιχειρήσεων σε ολόκληρη την ΕΕ.

Σε συνέχεια της μακροπρόθεσμης στρατηγικής για την ανταγωνιστικότητα 28 , η Επιτροπή λαμβάνει περαιτέρω μέτρα για την ενίσχυση των κινητήριων δυνάμεων της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ. Θα βασιστεί σε επιτυχημένα παραδείγματα, όπως το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη», για την ενίσχυση της καινοτομίας στην Ευρώπη. Η Επιτροπή θα υποβάλλει ετησίως έκθεση σχετικά με την εξέλιξη των βασικών δεικτών επιδόσεων που καθορίζονται στην παρούσα στρατηγική, όπως ο δείκτης σχετικά με την επένδυση του 3 % του ΑΕΠ στην έρευνα και την ανάπτυξη, και έχει ζητήσει από τον πρώην αρχηγό κυβέρνησης της Ιταλίας και πρόεδρο της ΕΚΤ Mario Draghi να εκπονήσει έκθεση σχετικά με το μέλλον της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας. Κατά τους προσεχείς μήνες, η Επιτροπή θα υποβάλει περαιτέρω προτάσεις για τον εξορθολογισμό και τη μείωση των απαιτήσεων υποβολής εκθέσεων για εταιρείες και διοικήσεις σε πράσινους, ψηφιακούς και οικονομικούς θεματικούς τομείς, με απώτερο στόχο τη μείωση του εν λόγω φόρτου υποβολής εκθέσεων κατά 25 %, χωρίς να υπονομεύονται οι σχετικοί στόχοι πολιτικής. Η πρόσφατα εγκριθείσα δέσμη μέτρων αρωγής για τις ΜΜΕ, η οποία δίνει έμφαση στη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος όσον αφορά τις πληρωμές, τη φορολογική συμμόρφωση και τον κανονιστικό φόρτο, θα διευκολύνει τις ΜΜΕ στο ξεκίνημα και στην επέκταση των επιχειρηματικών τους δραστηριοτήτων. Παράλληλα με τη δέσμη μέτρων αρωγής για τις ΜΜΕ, η Επιτροπή ενέκρινε επίσης πρόταση με τίτλο «Επιχειρήσεις στην Ευρώπη: πλαίσιο για τη φορολογία εισοδήματος» για την απλούστευση των φορολογικών κανόνων και τη μείωση του κόστους φορολογικής συμμόρφωσης για ομίλους εταιρειών στην ΕΕ. Η Επιτροπή πρότεινε επίσης εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις για την τελωνειακή ένωση της ΕΕ, με σκοπό την αντιμετώπιση του αθέμιτου ανταγωνισμού και τη διασφάλιση της συμμόρφωσης με υψηλά πρότυπα υγείας και ασφάλειας, καθώς και με υψηλά περιβαλλοντικά πρότυπα.

Ο πόλεμος έχει εντείνει τους προϋπάρχοντες κινδύνους για την οικονομική μας ασφάλεια. Η στρατηγική για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής οικονομικής ασφάλειας 29 αποσκοπεί στην ελαχιστοποίηση των εν λόγω κινδύνων για την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού και των υποδομών ζωτικής σημασίας, καθώς και των κινδύνων που αφορούν την ασφάλεια της τεχνολογίας ή τη διαρροή τεχνολογίας, και της χρήσης των οικονομικών εξαρτήσεων στο πλαίσιο των αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων και των επιταχυνόμενων τεχνολογικών αλλαγών ως όπλου. Η στρατηγική επικεντρώνεται στην ελαχιστοποίηση των κινδύνων, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι η ΕΕ εξακολουθεί να αποκομίζει τα οφέλη της οικονομικής εξωστρέφειας, σε συνεργασία με εταίρους σε ολόκληρο τον κόσμο. 

Η ΕΕ εξακολουθεί να επιδιώκει μια φιλόδοξη και ισχυρή εμπορική πολιτική, προσαρμοζόμενη παράλληλα στην αυξημένη γεωπολιτική αστάθεια και στον κατακερματισμό, καθώς και στην κλιματική κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η ΕΕ επιδιώκει τη σταθερότητα του διεθνούς εμπορίου, με τη στήριξη του βασιζόμενου σε κανόνες συστήματος και την ανάληψη ηγετικού ρόλου στις προσπάθειες μεταρρύθμισης του ΠΟΕ. Οικοδομεί ανθεκτικότητα και δημιουργεί νέες ευκαιρίες με την ανάπτυξη του δικτύου εμπορικών συμφωνιών της 30 και με την εμβάθυνση των εταιρικών σχέσεων μέσω ευέλικτων μορφών συνεργασίας με τρίτες χώρες, όπως τα Συμβούλια Εμπορίου και Τεχνολογίας με την Ινδία και τις ΗΠΑ, καθώς και με την ανάπτυξη της ομάδας για τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Η Ένωση έχει δημιουργήσει και συνεχίζει να αναπτύσσει τα εργαλεία που απαιτούνται για την καλύτερη αντιμετώπιση των γεωπολιτικών κινδύνων και του κατακερματισμού και για τον καλύτερο εντοπισμό, την αξιολόγηση και τον μετριασμό δυνητικών κινδύνων για την ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη, διασφαλίζοντας παράλληλα την εξωστρέφεια της ΕΕ προς ξένες επενδύσεις. Σε αυτά περιλαμβάνονται το μέσο κατά του εξαναγκασμού 31 , ο κανονισμός για τον έλεγχο των εξαγωγών ειδών διπλής χρήσης 32 , ο κανονισμός για τις άμεσες ξένες επενδύσεις 33 με την προσεχή του επανεξέταση και η επικείμενη πρωτοβουλία για τις εξερχόμενες επενδύσεις.

Με στόχο τη διατήρηση και την προώθηση του μοναδικού κοινωνικού μοντέλου της ΕΕ στο πλαίσιο της διττής μετάβασης και των ανατρεπτικών γεωπολιτικών συνθηκών, η Επιτροπή συνέχισε να υλοποιεί το σχέδιο δράσης για τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι που αφορούν την απασχόληση, τις δεξιότητες και τη φτώχεια με ορίζοντα το 2030 και να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα της ΕΕ, απαιτούνται πρόσθετες προσπάθειες για την αντιμετώπιση του ολοένα και πιο πιεστικού ζητήματος των ελλείψεων εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων, ενώ παράλληλα πρέπει να διασφαλιστεί ότι η διττή μετάβαση είναι δίκαιη και δεν αφήνει κανέναν στο περιθώριο. Με βάση το ευρωπαϊκό θεματολόγιο δεξιοτήτων, το βιομηχανικό σχέδιο της Πράσινης Συμφωνίας και η πρόταση νομοθετικής πράξης για τη βιομηχανία μηδενικών καθαρών εκπομπών προωθούν μια προσέγγιση που δίνει προτεραιότητα στις δεξιότητες. Έχουν δρομολογηθεί νέες δράσεις για την ενίσχυση της επανειδίκευσης και της αναβάθμισης των δεξιοτήτων, όπως νέες συμπράξεις δεξιοτήτων όσον αφορά τις χερσαίες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τις αντλίες θερμότητας και τις ενεργοβόρες βιομηχανίες. Το Ευρωπαϊκό Έτος Δεξιοτήτων 34 δίνει πρόσθετη ώθηση στις προσπάθειες αυτές. Η Επιτροπή θα παρουσιάσει κατά τις προσεχείς εβδομάδες μια δημογραφική εργαλειοθήκη, με σκοπό να αξιολογήσει τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ μπορεί να διατηρήσει το ανταγωνιστικό της πλεονέκτημα. Είναι επίσης αναγκαίο να καταστεί η Ευρώπη ελκυστικότερος προορισμός για ταλέντα από τρίτες χώρες: αυτό απαιτεί τόσο προδραστικά μέτρα τα οποία θα συμβάλουν στην αντιστοίχιση εργοδοτών και εργαζομένων, όσο και μια προσέγγιση εταιρικής σχέσης με βασικές χώρες, όπως ορίζεται στο νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο. Για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της αγοράς εργασίας οι οποίες απορρέουν από τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων ή από τον αντίκτυπο της τεχνητής νοημοσύνης, η Επιτροπή και η βελγική Προεδρία σχεδιάζουν να συγκαλέσουν νέα σύνοδο κορυφής των κοινωνικών εταίρων στο Val Duchesse το πρώτο εξάμηνο του 2024.

Η ΕΕ ενήργησε αποφασιστικά για την αντιμετώπιση των οικονομικών κινδύνων και των στρατηγικών εξαρτήσεων λαμβάνοντας μέτρα για την ελαχιστοποίηση των κινδύνων σε βασικούς τομείς, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι εξής:

1)Κρίσιμες πρώτες ύλες

Οι κρίσιμες πρώτες ύλες είναι απαραίτητες για ένα ευρύ φάσμα στρατηγικών τομέων, όπως οι τομείς της βιομηχανίας μηδενικών καθαρών εκπομπών, της ψηφιακής βιομηχανίας, της υγείας, της αεροδιαστημικής και της άμυνας. Με την προτεινόμενη πράξη για τις κρίσιμες πρώτες ύλες και την αντίστοιχη ανακοίνωση 35 , η ΕΕ θα διαθέτει ένα ολοκληρωμένο σύνολο δράσεων για τη βελτίωση της πρόσβασής της σε έναν ασφαλή, διαφοροποιημένο, οικονομικά προσιτό και βιώσιμο εφοδιασμό με κρίσιμες πρώτες ύλες. Στον τομέα αυτό, οι δημόσιες αρχές θα συνεργαστούν στενά με τη βιομηχανία, για παράδειγμα μέσω μιας μεγάλης κλίμακας σύμπραξης δεξιοτήτων για τις κρίσιμες πρώτες ύλες και μέσω της βελτίωσης των ικανοτήτων ανάκτησης και ανακύκλωσης, ώστε να περιοριστεί η εξάρτηση από τις εισαγωγές. Το STEP θα συμβάλει επίσης στην παροχή χρηματοδότησης για κρίσιμες πρώτες ύλες οι οποίες απαιτούνται για την ανάπτυξη και την κατασκευή κρίσιμων τεχνολογιών στην Ένωση. Επιπλέον, η ΕΕ ενισχύει την παγκόσμια συνεργασία της με αξιόπιστους εταίρους, επιδιώκοντας αμοιβαία επωφελείς εταιρικές σχέσεις με χώρες πλούσιες σε πόρους και με αναπτυσσόμενες οικονομίες, μεταξύ άλλων με τη δημιουργία μιας ομάδας για τις κρίσιμες πρώτες ύλες με σκοπό την ενίσχυση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού.

2)Ημιαγωγοί

Οι φιλόδοξες και ταχείες δράσεις στον τομέα των ημιαγωγών θα συμβάλουν επίσης στην ενίσχυση της τεχνολογικής πρωτοπορίας της ΕΕ και στην περαιτέρω ανάπτυξη της εγχώριας παραγωγικής ικανότητας. Με την πράξη της ΕΕ για τα μικροκυκλώματα 36 , οι επενδύσεις με γνώμονα την πολιτική, σε ενωσιακό και σε εθνικό επίπεδο, θα αυξήσουν τις ικανότητες έρευνας, ανάπτυξης και παραγωγής ημιαγωγών σε ολόκληρη την Ευρώπη, τονώνοντας τις μακροπρόθεσμες ιδιωτικές επενδύσεις. Η Επιτροπή έχει ήδη εγκρίνει κρατικές ενισχύσεις ύψους σχεδόν 3,2 δισ. EUR για δύο έργα στην Ιταλία και στη Γαλλία, με τις οποίες αποδεσμεύονται επενδύσεις άνω των 8 δισ. EUR. Το σημαντικό έργο κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος στον τομέα της μικροηλεκτρονικής και των τεχνολογιών των επικοινωνιών, το οποίο εγκρίθηκε από την Επιτροπή τον Ιούνιο του 2023, αποφέρει δημόσια στήριξη ύψους 8,1 δισ. EUR από τα κράτη μέλη, η οποία αναμένεται να αποδεσμεύσει επιπλέον 13,7 δισ. EUR σε ιδιωτικές επενδύσεις. Μετά την πρόταση της Επιτροπής για την πράξη για τα μικροκυκλώματα τον Φεβρουάριο του 2022, αρκετές εταιρείες ανακοίνωσαν επενδύσεις σε εγκαταστάσεις κατασκευής που σχετίζονται με τους ημιαγωγούς, συνολικού ύψους περίπου 100 δισ. EUR. Οι επενδύσεις αυτές θα συνεισφέρουν στη διασφάλιση της ψηφιακής κυριαρχίας της Ευρώπης και στην επανεξισορρόπηση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού. Η ΕΕ συνάπτει επίσης εταιρικές σχέσεις με χώρες που συμμερίζονται τις ίδιες απόψεις ώστε να εργαστούν για τους ημιαγωγούς.

3)Τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών

Με σκοπό την κλιμάκωση της παραγωγής καθαρών τεχνολογιών στην ΕΕ, η Επιτροπή πρότεινε την πράξη για τη βιομηχανία μηδενικών καθαρών εκπομπών 37 , σε συνέχεια του βιομηχανικού σχεδίου της Πράσινης Συμφωνίας 38 . Αποσκοπεί στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών για την ταχύτερη υλοποίηση βιομηχανικών έργων μηδενικών καθαρών εκπομπών στην Ευρώπη και για την προσέλκυση επενδύσεων. Η πράξη φιλοδοξεί να ενισχύσει τη στρατηγική παραγωγική ικανότητα μηδενικών καθαρών εκπομπών της Ένωσης, ώστε να μπορέσει να καλύψει τουλάχιστον το 40 % των αναγκών που αφορούν την υλοποίησή της έως το 2030. Η πράξη καλύπτει ζητήματα όπως η αδειοδότηση, ο σχεδιασμός δημοπρασιών και οι δημόσιες συμβάσεις, η καινοτομία και οι δεξιότητες, και εξετάζει ιδιαίτερα τις τεχνολογίες που θα συμβάλουν σημαντικά στην απανθρακοποίηση. Η εξαγγελθείσα ευρωπαϊκή δέσμη μέτρων για την αιολική ενέργεια, η οποία συμπληρώνει τη στρατηγική του 2022 για την ηλιακή ενέργεια, θα συνοδεύσει και θα προετοιμάσει την εφαρμογή της πράξης για τη βιομηχανία μηδενικών καθαρών εκπομπών, στηρίζοντας τις εταιρείες του τομέα, μεταξύ άλλων μέσω της επιτάχυνσης της αδειοδότησης, της βελτίωσης των συστημάτων δημοπρασιών σε ολόκληρη την ΕΕ, των δεξιοτήτων, της πρόσβασης σε χρηματοδότηση και της σταθερότητας των αλυσίδων εφοδιασμού. Γενικότερα, η Επιτροπή παρουσίασε μια σειρά πρωτοβουλιών για την προώθηση της αποδοτικής χρήσης των πόρων και της κυκλικής οικονομίας σε βασικές αξιακές αλυσίδες, συμπεριλαμβανομένων των τομέων των μπαταριών και των οχημάτων. Η Επιτροπή παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις υπάρχουσες και τις πιθανές μελλοντικές επιπτώσεις των προγραμμάτων στήριξης που εφαρμόζουν άλλες χώρες για τις ευρωπαϊκές αγορές και την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα. Ενεργεί γρήγορα για την αντιμετώπιση πιθανών διακρίσεων. Όπως ζητήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, η Επιτροπή θα υποβάλει έκθεση κατά τις προσεχείς εβδομάδες σχετικά με τις επιπτώσεις που θα έχει ο νόμος των ΗΠΑ για τη μείωση του πληθωρισμού στις επενδύσεις στην Ευρώπη και σχετικά με την αποτελεσματικότητα των μέτρων που λαμβάνονται ως απάντηση.

4)Υγεία

Με βάση τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την πανδημία, η ΕΕ ενισχύει την ασφάλεια του εφοδιασμού με φάρμακα και διασφαλίζει τη διαθεσιμότητά τους στους ασθενείς ανεξάρτητα από τον τόπο διαμονής τους στην ΕΕ. Η πρόσφατα προταθείσα μεταρρύθμιση της φαρμακευτικής νομοθεσίας της ΕΕ 39 αποσκοπεί στη στήριξη της πρόσβασης σε φάρμακα και της διαθεσιμότητάς τους, καθώς και στην ενίσχυση της ικανότητας της Ευρώπης για καινοτομία και της βιώσιμης ευρωπαϊκής παραγωγής οικονομικά προσιτών ιατρικών προϊόντων. Η έρευνα και η ανάπτυξη στους τομείς της υγείας και των φαρμακευτικών προϊόντων, καθώς και τα ιατρικά αντίμετρα, λαμβάνουν χρηματοδοτική στήριξη από την ΕΕ, ιδίως στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», αλλά και στο πλαίσιο των ταμείων της πολιτικής συνοχής, του ΜΑΑ και του EU4Health. Η Αρχή Ετοιμότητας και Αντιμετώπισης Καταστάσεων Έκτακτης Υγειονομικής Ανάγκης (HERA) της Επιτροπής έχει λάβει ειδικά μέτρα για τη στήριξη της ανάπτυξης και της διαθεσιμότητας ιατρικών αντιμέτρων αναγκαίων για περιπτώσεις πανδημιών και άλλων αναδυόμενων κρίσεων στον τομέα της υγείας, με τη διάθεση σχεδόν 2 δισ. EUR. Η ΕΕ έχει επίσης ενισχύσει τη συνεργασία της με εταίρους σε ολόκληρο τον κόσμο για την προώθηση της πρόληψης και της ετοιμότητας έναντι των πανδημιών και για τη στήριξη της ανθεκτικότητας των συστημάτων υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο.

Το STEP, μαζί με την πρωτοβουλία της ΕΕ για τη βιοτεχνολογία και τη βιοπαρασκευή που έχει προγραμματιστεί για το 2024, θα παράσχει πρόσθετη στήριξη για τη βιοτεχνολογική παραγωγή, για την υγεία και για ολόκληρη την οικονομία. Τέλος, τον Οκτώβριο του 2023, η Επιτροπή θα παρουσιάσει πρόσθετες πρωτοβουλίες για να συμβάλει στη διασφάλιση της διαθεσιμότητας φαρμάκων ανά πάσα στιγμή και στην πρόληψη κρίσιμων ελλείψεων.

5)Ψηφιακός μετασχηματισμός

Η ΕΕ έχει κάνει σημαντικά βήματα προς την οικοδόμηση μιας ψηφιακής οικονομίας που προωθεί τα δικαιώματα και τις αρχές για μια ανθρωποκεντρική ψηφιακή εποχή και την ψηφιακή διάσταση της ενιαίας αγοράς. Με το πρόγραμμα πολιτικής για την ψηφιακή δεκαετία 2030 40 , η Ευρώπη διαθέτει ένα ισχυρό πλαίσιο για τον ψηφιακό της μετασχηματισμό. Έχει λάβει αποφασιστικά μέτρα για την ενίσχυση του κανονιστικού της πλαισίου. Με την ταχεία έγκριση της πράξης για τα δεδομένα 41 , της πράξης για τις ψηφιακές αγορές 42 και της πράξης για τις ψηφιακές υπηρεσίες 43 , η Επιτροπή καθόρισε τα πρότυπα για έναν ασφαλέστερο και πιο ανοικτό ψηφιακό χώρο για τους χρήστες και για ισότιμους όρους ανταγωνισμού για τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην ενιαία αγορά. Μόλις εγκριθεί, η πράξη για την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) 44 θα είναι το πρώτο ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο για την ΤΝ παγκοσμίως το οποίο θα παρέχει φιλικά προς την καινοτομία και βασιζόμενα στον κίνδυνο μέτρα προστασίας, καθώς και ένα σύστημα διακυβέρνησης για την προώθηση αξιόπιστης ΤΝ. Η ΕΕ είναι αποφασισμένη να συνεχίσει και να εντείνει την ενεργό συμμετοχή της σε διάφορα διεθνή φόρουμ, ιδίως στη διαδικασία της G7 της Χιροσίμα, και να προωθήσει διμερώς την ανάπτυξη και την υιοθέτηση της χρήσης αξιόπιστης ΤΝ σε παγκόσμιο επίπεδο.

Για να ενισχύσει την ηγετική της θέση στον ψηφιακό τομέα, η ΕΕ πρέπει να εντείνει τις επενδύσεις της σε βασικές ψηφιακές τεχνολογίες. Η Επιτροπή εκτιμά ότι απαιτούνται σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις για την επίτευξη των στόχων στον εν λόγω τομέα. Ειδικότερα, απαιτούνται επενδύσεις για την ΤΝ, την κβαντική τεχνολογία, το υπολογιστικό νέφος και το 5G, καθώς και για την προώθηση του ηγετικού ρόλου της ΕΕ στην ανάπτυξη προτύπων για το 6G και πέραν αυτού. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο του συντονισμένου σχεδίου για την τεχνητή νοημοσύνη, στόχος είναι η σταδιακή αύξηση των δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων στην ΤΝ ώστε να φτάσουν το συνολικό ποσό των 20 δισ. EUR ετησίως έως το 2030 (από εκτιμώμενο ποσό 12,7 - 16 δισ. EUR το 2020) 45 . Επιπλέον, το επενδυτικό κενό όσον αφορά τη συνδεσιμότητα Gigabit και 5G θα απαιτήσει σωρευτική ιδιωτική και δημόσια χρηματοδότηση ύψους τουλάχιστον 174 δισ. EUR έως το 2030 46 . Όπως επισημαίνεται στην πρώτη έκθεση της Επιτροπής για την κατάσταση της ψηφιακής δεκαετίας, η ΕΕ πρέπει να αναπτύξει περαιτέρω και άλλες κυρίαρχες ψηφιακές τεχνολογίες, με την προώθηση της ανάπτυξης και της επέκτασης καινοτόμων οικοσυστημάτων νεοφυών επιχειρήσεων σε βασικούς τομείς 47 . Η ΕΕ υιοθετεί επίσης μια πιο στρατηγική προσέγγιση στη γεωπολιτική διάσταση της τεχνολογίας μέσω της ψηφιακής διπλωματίας της και των εταιρικών της σχέσεων με εταίρους που συμμερίζονται τις ίδιες απόψεις, ιδίως μέσω των ψηφιακών εταιρικών της σχέσεων και των Συμβουλίων Εμπορίου και Τεχνολογίας 48 . Οι κανόνες για το ψηφιακό εμπόριο, μεταξύ άλλων όσον αφορά τις ροές δεδομένων, θα δώσουν ώθηση στην οικονομική ανάπτυξη, εξισορροπώντας την εξωστρέφεια με την προστασία των αξιών και του ρυθμιστικού μας πλαισίου, και θα προβάλουν την προσέγγιση της ΕΕ σε διεθνές επίπεδο για τη διαμόρφωση παγκόσμιων κανόνων.

6)Τρόφιμα

Η ΕΕ έχει λάβει περαιτέρω μέτρα για τη διασφάλιση της επισιτιστικής ασφάλειας, βιωσιμότητας και ανθεκτικότητας σε παγκόσμιο επίπεδο, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μεσοπρόθεσμα. Επιπλέον της αυξημένης πίεσης στην παραγωγικότητα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και στην αλιεία λόγω της υποβάθμισης του περιβάλλοντος και της κλιματικής αλλαγής, οι συνέπειες του πολέμου έχουν αυξήσει το κόστος παραγωγής τροφίμων και έχουν αποσταθεροποιήσει τις γεωργικές αγορές. Ως απάντηση, η Επιτροπή πρότεινε δέσμη μέτρων 49 χρηματοδοτικής στήριξης και αντιμετώπισης κρίσεων για τη στήριξη των γεωργών της ΕΕ και τη βελτίωση της ανθεκτικότητας των συστημάτων τροφίμων της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της ενεργοποίησης του ευρωπαϊκού μηχανισμού ετοιμότητας και αντιμετώπισης κρίσεων επισιτιστικής ασφάλειας 50 . Η φύση και οι λύσεις που βασίζονται στη φύση θα είναι απαραίτητες για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και ανθεκτικότητα του γεωργικού τομέα. Η στρατηγική «Από το αγρόκτημα στο πιάτο» και οι διάφορες πρωτοβουλίες στο πλαίσιο αυτής αποσκοπούν στην επιτάχυνση της μετάβασης σε ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων, κάτι που αποτελεί προϋπόθεση για τη διασφάλιση της μελλοντικής επισιτιστικής ασφάλειας και ανθεκτικότητας. Για παράδειγμα, ο προτεινόμενος κανονισμός για τα φυτά που παράγονται με ορισμένες νέες γονιδιωματικές τεχνικές 51 θα συμβάλει ώστε να καταστούν διαθέσιμες φυτικές ποικιλίες που είναι προσαρμοσμένες στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες και μπορούν να προσφέρουν σταθερές αποδόσεις, ενώ το προτεινόμενο νομοθέτημα για την παρακολούθηση του εδάφους θα δώσει κίνητρα στους γεωργούς να βελτιώσουν την ποιότητα των εδαφών και των τροφίμων που παράγονται σε αυτά. Η Επιτροπή θα δρομολογήσει επίσης στρατηγικό διάλογο για το μέλλον της γεωργίας της ΕΕ.

Η Επιτροπή κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια για να διευκολύνει τις εξαγωγές γεωργικών προϊόντων της Ουκρανίας, συμβάλλοντας στην παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια. Μεταξύ Μαΐου 2022 και Αυγούστου 2023, οι λωρίδες αλληλεγγύης ΕΕ-Ουκρανίας βοήθησαν την Ουκρανία να εξαγάγει πάνω από 53 εκατομμύρια τόνους γεωργικών προϊόντων και σχεδόν 42 εκατομμύρια τόνους μη γεωργικών προϊόντων, επιτρέποντας παράλληλα την εισαγωγή αγαθών που χρειάζεται η χώρα. Μετά τη μονομερή αποχώρηση της Ρωσίας από την Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά στον Εύξεινο Πόντο, οι λωρίδες αλληλεγγύης παραμένουν η σημαντικότερη σανίδα σωτηρίας για τις εξαγωγές γεωργικών προϊόντων της Ουκρανίας. Επιπλέον, μέσω της αντίδρασης της «Ομάδας Ευρώπη» στην παγκόσμια επισιτιστική ανασφάλεια, η ΕΕ επενδύει στην αλληλεγγύη, τη βιώσιμη παραγωγή και το εμπόριο, ενώ συνεργάζεται σε πολυμερή φόρουμ 52 . 

7)Κρίσιμες τεχνολογίες

Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την οικονομική ασφάλεια, καταρτίζεται κατάλογος τεχνολογιών με δυνητικές εφαρμογές διπλής χρήσης, οι οποίες είναι ζωτικής σημασίας για την οικονομική ασφάλεια. Οι κίνδυνοι που συνδέονται με την ασφάλεια και τη διαρροή των εν λόγω τεχνολογιών θα αξιολογηθούν με σκοπό τον σχεδιασμό κατάλληλων μέτρων μετριασμού. Με βάση πρωτοβουλίες όπως η STEP, ο κατάλογος και οι κοινές εκτιμήσεις κινδύνου αποτελούν τα επόμενα στάδια της νέας προσέγγισης για την οικονομική ασφάλεια της ΕΕ που προωθεί την ανταγωνιστικότητά μας, προστατεύει από κινδύνους οικονομικής ασφάλειας και συνεργάζεται με χώρες που συμμερίζονται τις ανησυχίες και τα συμφέροντά μας. Επιπλέον, η Επιτροπή έχει συστήσει παρατηρητήριο της ΕΕ για τις κρίσιμες τεχνολογίες, το οποίο θα παρέχει τακτική παρακολούθηση και ανάλυση των κρίσιμων τεχνολογιών διπλής χρήσης, των δυνητικών εφαρμογών τους, των αλυσίδων αξίας και των υφιστάμενων κενών και εξαρτήσεων για την άμυνα, το διάστημα και τις συναφείς μη στρατιωτικές βιομηχανίες.

2.4. Προώθηση των ιδιωτικών και δημόσιων επενδύσεων

Η ΕΕ διευκολύνει τις επενδύσεις σε βασικούς τομείς για την αντιμετώπιση των αδυναμιών της αγοράς, τη μόχλευση ιδιωτικών επενδύσεων και την τόνωση της καινοτομίας, καθώς επιταχύνεται ο παγκόσμιος αγώνας δρόμου για μηδενικές καθαρές εκπομπές. Ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας έδωσε την αναγκαία ώθηση στην ανάκαμψη και βοηθά να τεθεί η ΕΕ σε τροχιά βιώσιμης ανάπτυξης, παρέχοντας κίνητρα για φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις. Επιπλέον της μη επιστρεπτέας χρηματοδοτικής στήριξης ύψους 338 δισ. EUR που παρείχε το μέσο, τα κράτη μέλη ζήτησαν δάνεια ύψους άνω των 292 δισ. EUR έως την 31η Αυγούστου 2023 53 . Τα προγράμματα της πολιτικής συνοχής συμβάλλουν στις στρατηγικές προτεραιότητες: για παράδειγμα, 92 δισ. EUR διοχετεύονται σε στόχους πράσινης μετάβασης. Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» θα διαθέσει 20,2 δισ. EUR για την έρευνα και την ανάπτυξη καθαρής τεχνολογίας· 11,5 δισ. EUR για τη βιοτεχνολογία και τα φάρμακα· και 19,3 δισ. EUR για τις ψηφιακές τεχνολογίες. Επιπλέον, το InvestEU συμβάλλει στην κινητοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων για τις κορυφαίες προτεραιότητες πολιτικής της ΕΕ, όπως η πράσινη και η ψηφιακή μετάβαση, η καινοτομία, οι κοινωνικές επενδύσεις και οι δεξιότητες, καθώς και η στήριξη των ΜΜΕ. Λόγω της ισχυρής απορρόφησης του InvestEU 54 και του γεγονότος ότι η ζήτηση υπερβαίνει την προσφορά, απαιτείται δημοσιονομική ενίσχυση για να συνεχιστεί η παροχή στήριξης κατά τα επόμενα έτη, όπως προτείνεται στο πλαίσιο της STEP. Το προσωρινό πλαίσιο κρίσης και μετάβασης (TCTF) για τις κρατικές ενισχύσεις δίνει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να στηρίξουν την οικονομία επιτρέποντας την παροχή ζωτικής σημασίας στήριξης και επενδύσεων που απαιτούνται για την αντιμετώπιση της κρίσης και την ανάκαμψη, για την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα και για την ανάπτυξη μιας οικονομίας μηδενικών καθαρών εκπομπών. Έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2023, η Επιτροπή ενέκρινε ενίσχυση ύψους περίπου 743 δισ. EUR βάσει του προσωρινού πλαισίου κρίσης (TCF) και του TCTF. Οι εν λόγω προσπάθειες της ΕΕ συμπληρώνονται από την επενδυτική στήριξη που παρέχεται σε εταίρους της ΕΕ μέσω της πρωτοβουλίας Global Gateway, καθώς και από τη συνεργασία με τους εταίρους της G7 στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης για τις παγκόσμιες υποδομές και επενδύσεις.

Ο μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός της ΕΕ για την περίοδο 2021-2027 έχει αποδειχθεί ευέλικτο μέσο σε περιόδους πολλαπλών κρίσεων. Η εκτεταμένη χρήση ανακατανομών και αναπρογραμματισμού, πέραν των υφιστάμενων δημοσιονομικών δυνατοτήτων ευελιξίας, ήταν αναγκαία για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων προκλήσεων. Οι ταχείες τροποποιήσεις των κανονισμών για την πολιτική συνοχής (CARE, FAST-CARE, SAFE) επέτρεψαν στα κράτη μέλη να κινητοποιήσουν επενδύσεις για στέγαση, φροντίδα υγείας, μεταφραστικές υπηρεσίες ή κατάρτιση για άτομα που εκτοπίστηκαν λόγω του επιθετικού πολέμου της Ρωσίας και να αντιμετωπίσουν τις συνέπειές του για τα ευάλωτα άτομα και τις επιχειρήσεις εντός της ΕΕ. Άλλες περιπτώσεις στις οποίες χρησιμοποιήθηκαν ανακατανομές για την αντιμετώπιση αναδυόμενων προκλήσεων είναι το REPowerEU, το πρόγραμμα ασφαλούς συνδεσιμότητας και η πράξη για τα μικροκυκλώματα.

Δεδομένου ότι η συνολική και ταχεία δράση που περιγράφεται ανωτέρω έχει εξαντλήσει τα όρια των δυνατοτήτων στο πλαίσιο του τρέχοντος ΠΔΠ, η Επιτροπή πρότεινε μια στοχευμένη ενδιάμεση αναθεώρηση που θα περιορίζεται στο ελάχιστο απαραίτητο για τις άμεσες προτεραιότητες πολιτικής και επενδύσεων της ΕΕ. Οι βασικοί τομείς που πρέπει να ενισχυθούν στο πλαίσιο της επανεξέτασης περιλαμβάνουν τη μακροπρόθεσμη στήριξη προς την Ουκρανία, τη μετανάστευση και την ενίσχυση των εταιρικών σχέσεων, καθώς και την προώθηση της μακροπρόθεσμης ανταγωνιστικότητας της ΕΕ 55 . Η Επιτροπή πρότεινε την πρωτοβουλία STEP 56 , η οποία θα ενισχύσει τα υφιστάμενα μέσα της ΕΕ (όπως το InvestEU, το Ταμείο Καινοτομίας, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας) και θα μοχλεύσει άλλα μέσα (όπως το Ταμείο Συνοχής) για τη χρηματοδότηση επενδύσεων σε υπερπροηγμένη τεχνολογία, ψηφιακή τεχνολογία, καθαρή τεχνολογία και βιοτεχνολογία στην ΕΕ, καθώς και σε άτομα που μπορούν να αναπτύξουν και να εφαρμόσουν τις εν λόγω τεχνολογίες. Η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί πρώτο βήμα ανταπόκρισης στην αυξημένη ανάγκη δημοσίων επενδύσεων στην ΕΕ σε τέτοιες κρίσιμες τεχνολογίες, με στόχο τη μόχλευση πολύ μεγαλύτερων ιδιωτικών επενδύσεων. Η αυξημένη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως οι πυρκαγιές, οι ξηρασίες και οι πλημμύρες που έπληξαν την Ευρώπη κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, αναδεικνύει επίσης την ανάγκη ενίσχυσης των μέσων πρόληψης, ετοιμότητας, αντίδρασης και αλληλεγγύης της ΕΕ, ιδίως δε του Ταμείου Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η ταχεία επίτευξη συμφωνίας σχετικά με τη μεταρρύθμιση του πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης αποτελεί επείγουσα προτεραιότητα στην τρέχουσα κρίσιμη συγκυρία για την οικονομία της ΕΕ, με υψηλότερα επιτόκια, αυξημένους δημοσιονομικούς κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα, τον συνεχιζόμενο πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας και τη γεωπολιτική αστάθεια. Ως εκ τούτου, είναι ζωτικής σημασίας οι δείκτες χρέους να τεθούν σε βιώσιμη πτωτική πορεία μέσω εφικτών και αξιόπιστων δημοσιονομικών-διαρθρωτικών σχεδίων που συνδυάζουν σταδιακή εξυγίανση και φιλοαναπτυξιακές μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις. Στην πραγματικότητα, η πράσινη και η ψηφιακή μετάβαση θα απαιτήσουν σημαντική και διαρκή αύξηση των επενδύσεων. Ενώ ο ιδιωτικός τομέας θα αναλάβει το μεγαλύτερο μερίδιο, οι δημόσιες επενδύσεις διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην ελαχιστοποίηση των κινδύνων για καινοτόμες επιχειρήσεις και στη διόρθωση των ανεπαρκειών της αγοράς. Οι προτάσεις της Επιτροπής για τη μεταρρύθμιση του πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ αποσκοπούν στην ενίσχυση της βιωσιμότητας του δημόσιου χρέους, προωθώντας παράλληλα τη βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη σε όλα τα κράτη μέλη σύμφωνα με τις κοινές προτεραιότητες. Δεδομένου ότι η γενική ρήτρα διαφυγής λήγει στο τέλος του τρέχοντος έτους, είναι ζωτικής σημασίας να επιτευχθεί άμεση συμφωνία για την προτεινόμενη μεταρρύθμιση, ώστε να αντιμετωπιστούν επαρκώς οι μελλοντικές προκλήσεις και να δημιουργηθεί σαφήνεια και προβλεψιμότητα για τη μελλοντική δημοσιονομική πολιτική. 

Καθώς το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης για τις βασικές προτεραιότητες της ΕΕ θα πρέπει να προέρχεται από τον ιδιωτικό τομέα, είναι ζωτικής σημασίας να δημιουργηθεί επιχειρηματικό περιβάλλον φιλικό προς τις επενδύσεις. Το κανονιστικό περιβάλλον στην ΕΕ πρέπει επίσης να συνεισφέρει αποτελεσματικά στην αύξηση και τη διοχέτευση ιδιωτικής χρηματοδότησης σε οικονομικές δραστηριότητες που συμβάλλουν στην απανθρακοποίηση, την ψηφιοποίηση και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των οικονομιών μας. Η εμβάθυνση και η ολοκλήρωση των κεφαλαιαγορών, η πρόοδος όσον αφορά την ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης και ένα αποτελεσματικό πλαίσιο βιώσιμης χρηματοδότησης αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την κινητοποίηση της χρηματοδότησης που απαιτείται για τη διττή μετάβαση. Σε συνέχεια του σχεδίου δράσης του 2020 για την Ένωση Κεφαλαιαγορών, η Επιτροπή υπέβαλε όλες τις προγραμματισμένες νομοθετικές προτάσεις. Η άμεση έγκριση, από τους συννομοθέτες, της εκκρεμούσας Πράξης για την εισαγωγή στο χρηματιστήριο και των προτάσεων για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών της νομοθεσίας περί αφερεγγυότητας των εταιρειών, για τη διευκόλυνση των διασυνοριακών διαδικασιών παρακράτησης φόρου και για τη βελτίωση της αποδοτικότητας και της ανθεκτικότητας των αγορών εκκαθάρισης της Ένωσης θα συμβάλει στη βελτίωση της πρόσβασης στη χρηματοδότηση, στη διαφοροποίηση των πηγών χρηματοδότησης για τις εταιρείες, στην αντιμετώπιση των διαρθρωτικών εμποδίων στις διασυνοριακές χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και στην αντιμετώπιση των κινδύνων για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα της ΕΕ. Κατά την ανάπτυξη του πλαισίου βιώσιμης χρηματοδότησης, η Επιτροπή εξακολουθεί να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των χρηστών, ενέκρινε δε σειρά μέτρων και πρωτοβουλιών για τη μείωση της πολυπλοκότητας, την ενίσχυση της χρηστικότητας των κανόνων και τη στήριξη των ενδιαφερομένων μερών κατά την εφαρμογή τους. Η Επιτροπή έλαβε επίσης μέτρα για τον εξορθολογισμό των υποχρεώσεων υποβολής εκθέσεων με σκοπό τη μείωση του διοικητικού φόρτου για τις εταιρείες.

3.Συμπέρασμα

Ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας έχει αποκαλύψει στρατηγικές εξαρτήσεις και τρωτά σημεία, μεταξύ άλλων μέσω διαταραχών στην αλυσίδα εφοδιασμού. Η ΕΕ έχει λάβει σημαντικά μέτρα για την αντιμετώπισή τους σε διάφορους τομείς, όπως η άμυνα, η ενέργεια, τα τρόφιμα, οι κρίσιμες πρώτες ύλες, οι ψηφιακές τεχνολογίες και η υγεία. Η ΕΕ έχει σημειώσει πρόοδο όσον αφορά την προώθηση της ανταγωνιστικότητάς της, αξιοποιώντας τα πλεονεκτήματά της, συμπεριλαμβανομένων ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, καλών υποδομών, καινοτομίας, τεχνολογίας και ισχυρής βιομηχανικής και μεταποιητικής βάσης. Η πράσινη ανάπτυξη και τα αξιόπιστα ψηφιακά εργαλεία αποτελούν τη δύναμη της ΕΕ.

Ωστόσο, απέναντι στις αντιξοότητες, η ΕΕ πρέπει να συνεχίσει στην ίδια πορεία και να μετατραπεί σε μια πιο ανθεκτική, ανταγωνιστική και βιώσιμη οικονομία που θα προωθεί την ευημερία των πολιτών 57 . Απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες για την οικοδόμηση μιας πιο καινοτόμου και διασυνδεδεμένης ενιαίας αγοράς, τη διατήρηση της εσωτερικής συνοχής και την προώθηση συμμαχιών με ευρύ φάσμα διεθνών εταίρων. Πρέπει να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε για την ελαχιστοποίηση των κινδύνων και την ενίσχυση της οικονομικής και βιομηχανικής βάσης της Ευρώπης, προστατεύοντας παράλληλα την οικονομική της ασφάλεια. Οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε με ανανεωμένη δυναμικότητα τις στρατηγικές εξαρτήσεις και τους κρίσιμους κινδύνους, προωθώντας αποφασιστικά αλλά και επιβάλλοντας ισότιμους όρους ανταγωνισμού σε παγκόσμιο επίπεδο, ενόψει σημαντικών οικονομικών στρεβλώσεων. Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι τόσο για άμεσες όσο και για έμμεσες προσπάθειες υπονόμευσης των δημοκρατικών μας διαδικασιών. Η σταθερότητα και η ανθεκτικότητα βασίζονται επίσης στην παροχή μακροπρόθεσμων λύσεων στις κοινές προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ευρωπαϊκή κοινωνία: το νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο —που υποστηρίζεται από την υλοποίηση άμεσων επιχειρησιακών βημάτων— αποτελεί βασικό δομικό στοιχείο για την παροχή βιώσιμων και αξιόπιστων απαντήσεων εκεί όπου πρέπει να δράσουμε ως ενιαίο σύνολο.

Για να επιτευχθούν αυτά τα σημαντικά βήματα, ο προϋπολογισμός της ΕΕ επέδειξε ευελιξία όσον αφορά την προσαρμογή στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Ωστόσο, έχει φτάσει σε σημείο όπου απαιτούνται επειγόντως στοχευμένες προσαρμογές προκειμένου το ΠΔΠ να συνεχίσει να επιτυγχάνει τους σημαντικότερους στόχους, για παράδειγμα όσον αφορά τη συνεχιζόμενη χρηματοδοτική στήριξη για την Ουκρανία, την ανταγωνιστικότητα, τη μετανάστευση και τις εταιρικές σχέσεις με τους πλησιέστερους γείτονές μας. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή καλεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να συμφωνήσουν άμεσα επί των σχετικών προτάσεων.

Οι νέες προκλήσεις στον τομέα της ασφάλειας, ο αυξανόμενος πληθωρισμός και οι επενδύσεις που απαιτούνται για την επίτευξη της πράσινης και της ψηφιακής μετάβασης έχουν επίσης ασκήσει πρόσθετη πίεση στους εθνικούς προϋπολογισμούς. Αυτή η κατάσταση αναδεικνύει την ανάγκη ταχείας επίτευξης συμφωνίας σχετικά με τη μεταρρύθμιση του πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ. Τούτο θα ενισχύσει τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους και θα προωθήσει τη βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη, μέσω επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων, αλλά και θα στηρίξει την ευημερία και την ευεξία των πολιτών, ιδίως των πλέον ευάλωτων.

Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα απαιτεί από την Ένωση να ενισχύσει την ικανότητά της να προστατεύει τα στρατηγικά συμφέροντα της Ένωσης και να ενεργεί ως αξιόπιστος πάροχος ασφάλειας για τους πολίτες και τους εταίρους μας, συμβάλλοντας έτσι στην παγκόσμια ασφάλεια. Η Ένωση πρέπει να παραμείνει ενωμένη όταν αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις στον τομέα της ασφάλειας, ενώ παράλληλα να εμβαθύνει περαιτέρω τους δεσμούς με τις χώρες εταίρους, καθώς και με εκείνες που συμμερίζονται τις ανησυχίες και τα συμφέροντά μας για συγκεκριμένα ζητήματα. Η μελλοντική διεύρυνση της Ένωσης προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες και θέτει τα θεμέλια για την οικοδόμηση διαρκούς ειρήνης στην Ευρώπη.

(1)

  20220311-versailles-declaration-en.pdf (europa.eu)

(2)

JOIN(2023) 20 final.

(3)

EUCO 4/23.

(4)

EEAS (2022), Στρατηγική πυξίδα για την ασφάλεια και την άμυνα.

(5)

Ειδική ομάδα NATO–ΕΕ (2023), Τελική έκθεση αξιολόγησης.

(6)

JOIN(2022) 24 final.

(7)

Ειδική ομάδα για τις κοινές προμήθειες στον τομέα της άμυνας και πράξη για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας μέσω κοινών προμηθειών (EDIRPA), η οποία αναμένεται να τεθεί σε ισχύ φέτος με προϋπολογισμό 300 εκατ. EUR.

(8)

Στο πλαίσιο αυτό, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας δρομολόγησε ένα έργο για τη συνεργατική προμήθεια πυρομαχικών.

(9)

JOIN(2022) 48 final.

(10)

PE/52/2021/INIT.

(11)

JOIN(2022) 49 final.

(12)

10289/23

(13)

Κοινή έκθεση της Επιτροπής και του Κέντρου Αριστείας για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών παρέχει για πρώτη φορά ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για την αύξηση της ανθεκτικότητας έναντι των υβριδικών απειλών: Hybrid Threats: A Comprehensive Resilience Ecosystem, EUR 31104 EN, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2023, ISBN 978-92-76-53292-7. Άλλοι άξονες εργασίας περιλαμβάνουν δράσεις για την αντιμετώπιση της σχέσης κλίματος και ασφάλειας [JOIN(2023) 19 final] και δράσεις στον τομέα της ασφάλειας στη θάλασσα [JOIN(2023) 8 final].

(14)

JOIN(2023) 9 final.

(15)

PE/65/2022/REV/1.

(16)

JOIN(2022) 4 final.

(17)

Η έκθεση του 2023 για την κατάσταση της Ενεργειακής Ένωσης θα αναλύσει περαιτέρω τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ αντέδρασε στην πρωτοφανή ενεργειακή κρίση και θα εξετάσει τις εναπομένουσες προκλήσεις.

(18)

Σε αυτά περιλαμβάνονταν ο κανονισμός για τη μείωση της ζήτησης αερίου, ο κανονισμός για την αντιμετώπιση των υψηλών τιμών ενέργειας, ο κανονισμός για την αλληλεγγύη, ο μηχανισμός διόρθωσης της αγοράς και ο κανονισμός για την αδειοδότηση.

(19)

 COM(2022) 230 final.

(20)

Τη στιγμή της δημοσίευσης, 21 κράτη μέλη είχαν υποβάλει επισήμως στην Επιτροπή κεφάλαια που αφορούν το REPowerEU, εκ των οποίων 4 έχουν εγκριθεί.

(21)

PE/48/2018/REV/1.

(22)

PE/24/2022/INIT.

(23)

Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, Κατευθύνσεις δημοσιονομικής πολιτικής για το 2024, COM(2023) 141 final.

(24)

Πρβλ. τη φιλόδοξη συμφωνία σχετικά με την αναδιατύπωση της οδηγίας για την ενεργειακή απόδοση και την επικείμενη αναδιατύπωση της οδηγίας για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων.

(25)

COM(2023) 162 final.

(26)

https://single-market-economy.ec.europa.eu/industry/strategy/industrial-alliances_el

(27)

COM(2022) 459 final.

(28)

COM(2023) 168 final.

(29)

JOIN(2023) 20 final.

(30)

Συμπεριλαμβανομένων της ολοκλήρωσης των διαπραγματεύσεων με τη Χιλή, τη Νέα Ζηλανδία και την Κένυα, και της σημείωσης προόδου στις διαπραγματεύσεις με την Αυστραλία, το Μεξικό και τη Mercosur, καθώς και με την Ινδία και την Ινδονησία.

(31)

COM(2021) 775 final.

(32)

PE/54/2020/REV/2.

(33)

PE/72/2018/REV/1.

(34)

COM(2022) 526 final.

(35)

COM(2023) 160 final και COM(2023) 165 final.

(36)

COM(2022) 46 final.

(37)

COM(2023) 161 final. 

(38)

COM(2023) 62 final.

(39)

COM(2023) 190 final.

(40)

PE/50/2022/REV/1.

(41)

COM(2022) 68 final.

(42)

PE/17/2022/REV/1.

(43)

PE/30/2022/REV/1.

(44)

COM(2021) 206 final.

(45)

Tatjana Evas, Maikki Sipinen, Martin Ulbrich, Alessandro Dalla Benetta, Maciej Sobolewski και Daniel Nepelski, AI Watch: Estimating AI investment in the European Union (Παρατηρητήριο για την ΤΝ: Εκτίμηση των επενδύσεων στην ΤΝ στην Ευρωπαϊκή Ένωση), Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2022.

(46)

Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2023), Επενδυτικές και χρηματοδοτικές ανάγκες για τους στόχους συνδεσιμότητας της ψηφιακής δεκαετίας.

(47)

COM(2023) 570.

(48)

Μεταξύ των πρώτων παραδοτέων του ΣΕΤ ΕΕ-ΗΠΑ είναι ο κοινός χάρτης πορείας για αξιόπιστη ΤΝ και διαχείριση κινδύνων.

(49)

COM(2022) 133 final.

(50)

COM(2021) 689 final.

(51)

COM(2023) 411 final.

(52)

Η «Ομάδα Ευρώπη» θα έχει δαπανήσει 18 δισ. EUR για την επισιτιστική ασφάλεια έως το 2024.

(53)

Μέχρι στιγμής, 20 κράτη μέλη έχουν υποβάλει αιτήσεις πληρωμής συνολικού ύψους 188,22 δισ. EUR.

(54)

Η ανάπτυξη είναι σε καλό δρόμο, καθώς το 87 %, ή 22,75 δισ. EUR, της αρχικής εγγύησης έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο σύμβασης με τους εταίρους υλοποίησης, γεγονός που μέχρι στιγμής επιτρέπει την κινητοποίηση 320 και πλέον δισ. EUR σε πρόσθετες επενδύσεις.

(55)

COM(2023) 336 final.

(56)

COM(2023) 335 final.

(57)

 COM(2023) 376 final, Έκθεση στρατηγικής ανάλυσης προοπτικών 2023: Η βιωσιμότητα και η ευημερία των ανθρώπων στο επίκεντρο της ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης.