Οικονομική και νομισματική ένωση της ΕΕ

ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

Οικονομική και νομισματική ένωση της ΕΕ

Πρόκειται για τη διαδικασία εναρμόνισης των οικονομικών και νομισματικών πολιτικών των κρατών μελών, η οποία περιλαμβάνει τρία στάδια.

• Πρώτο στάδιο (1990-1993). Κατάργηση των φραγμών στην ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων μεταξύ των κρατών μελών, βελτίωση της οικονομικής σύγκλισης, πιο στενή συνεργασία μεταξύ των εθνικών κεντρικών τραπεζών.
• Δεύτερο στάδιο (1994-1998). Δημιουργία του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Ιδρύματος [προκάτοχος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΥ)], προετοιμασίες για την εισαγωγή του ευρώ, αποφυγή των υπερβολικών ελλειμμάτων και βελτίωση της σύγκλισης των πολιτικών (για τη διασφάλιση σταθερών τιμών και ισχυρών δημόσιων οικονομικών).
• Τρίτο στάδιο (1η Ιανουαρίου 1999 και μετά). Αμετάκλητος καθορισμός των συναλλαγματικών ισοτιμιών, σταδιακή υιοθέτηση του ευρώ από τα κράτη μέλη, εφαρμογή ενιαίας νομισματικής πολιτικής υπό την ευθύνη της ΕΚΤ, έναρξη ισχύος του μηχανισμού συναλλαγματικών ισοτιμιών εντός της ΕΕ (ΜΣΙ ΙΙ) και έναρξη ισχύος του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης.

Ενώ τα δύο πρώτα στάδια της ΟΝΕ έχουν ολοκληρωθεί για όλα τα κράτη μέλη, το τελικό στάδιο βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη. Μέχρι σήμερα, 21 κράτη μέλη έχουν υιοθετήσει το ευρώ ως επίσημο νόμισμα (τα οποία αναφέρονται συλλογικά ως ζώνη του ευρώ).

Μετάβαση στο ευρώ

Προκειμένου να καταστεί δυνατή η εισαγωγή του ευρώ, ένα κράτος μέλος πρέπει πρώτα να πληροί αρκετές οικονομικές και νομικές προϋποθέσεις, οι οποίες ονομάζονται κριτήρια σύγκλισης και καθορίζονται στο άρθρο 140 της ΣΛΕΕ:

• σκοπός των κριτηρίων οικονομικής σύγκλισης είναι να διασφαλίζεται η σταθερότητα της οικονομικής και δημοσιονομικής κατάστασης της ΕΕ·
• το κριτήριο νομικής σύγκλισης απαιτεί η εθνική νομοθεσία των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των καταστατικών των εθνικών κεντρικών τραπεζών τους, να είναι συμβατή με το σχετικό δίκαιο της ΕΕ.

Όταν ένα κράτος μέλος πληροί όλες αυτές τις απαιτήσεις, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφασίζει ότι το κράτος αυτό μπορεί να υιοθετήσει το ευρώ ως εθνικό νόμισμα. Έτσι, το ευρώ αντικαθιστά το εθνικό νόμισμα και γίνεται το επίσημο νόμισμα του συγκεκριμένου κράτους μέλους.

Τα κράτη μέλη στα οποία το νόμισμα είναι το ευρώ αποτελούν τη ζώνη του ευρώ, εντός της οποίας ασκείται ενιαία νομισματική πολιτική υπό την ευθύνη του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΚΤ.

Τα κράτη μέλη που δεν έχουν ακόμη υιοθετήσει το ευρώ ως επίσημο νόμισμα είναι κράτη μέλη για τα οποία ισχύει παρέκκλιση σύμφωνα με το άρθρο 139 της ΣΛΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η ΕΚΤ υποβάλλουν έκθεση στο Συμβούλιο, τουλάχιστον ανά διετία ή μετά από αίτημα κράτους μέλους για το οποίο ισχύει παρέκκλιση, σχετικά με την πρόοδο των κρατών αυτών ως προς την εκπλήρωση των κριτηρίων σύγκλισης. Ύστερα από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και συζήτηση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο αποφασίζει, με βάση πρόταση της Επιτροπής, ότι το σχετικό κράτος μέλος πληροί τις αναγκαίες προϋποθέσεις και μπορεί να υιοθετήσει το ευρώ ως νόμισμά του, και καταργεί την παρέκκλιση για το συγκεκριμένο κράτος μέλος.

Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα

Η ΕΚΤ διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ΟΝΕ. Μέσω του οργάνου λήψης αποφάσεών της, του Διοικητικού Συμβουλίου, καθορίζει τη νομισματική πολιτική για τη ζώνη του ευρώ. Επιπλέον, έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπει την έκδοση τραπεζογραμματίων του ευρώ εντός της ΕΕ. Τα κράτη μέλη μπορούν να εκδίδουν κέρματα του ευρώ, αλλά η ΕΚΤ πρέπει πρώτα να εγκρίνει το ετήσιο ποσό (ποσότητα) που θα εκδοθεί.

Τα πρώτα κράτη μέλη στη ζώνη του ευρώ

• Η 3η Μαΐου 1998 αποτελεί ιστορική ημερομηνία όσον αφορά την έναρξη του τρίτου σταδίου της ΟΝΕ, καθώς το Συμβούλιο εξέδωσε μια απόφαση με την οποία αναγνώρισε ότι 11 κράτη μέλη (Βέλγιο, Γερμανία, Ιρλανδία, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Ολλανδία, Αυστρία, Πορτογαλία και Φινλανδία) πληρούσαν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος την 1η Ιανουαρίου 1999.
• Το 2000 ελήφθη μια παρόμοια απόφαση για την Ελλάδα, η οποία εισήλθε στο τρίτο στάδιο της ΟΝΕ τον Ιανουάριο του 2001.

• Το ευρώ τέθηκε σε κυκλοφορία σε δύο στάδια.
  • 1η Ιανουαρίου 1999.  Το ευρώ τέθηκε σε κυκλοφορία ως λογιστικό χρήμα¹ και καθορίστηκαν οι τιμές μετατροπής μεταξύ του ευρώ και των νομισμάτων των κρατών μελών.
  • 1η Ιανουαρίου 2002.  Τα κέρματα και τα χαρτονομίσματα του ευρώ τέθηκαν σε κυκλοφορία στα σχετικά κράτη μέλη. Οι πολίτες και οι επιχειρήσεις μπορούσαν στη συνέχεια να πραγματοποιούν πληρωμές σε μετρητά με ευρώ.

Διεύρυνση της ζώνης του ευρώ

• Καταρχήν, όλα τα κράτη μέλη καλούνται να συμμετάσχουν στο τρίτο στάδιο της ΟΝΕ και συνεπώς να υιοθετήσουν το ευρώ. Ωστόσο, ορισμένα δεν έχουν ακόμη εκπληρώσει τις οικονομικές και νομικές προϋποθέσεις, ενώ η Δανία έχει επιλέξει να εξαιρεθεί από τη συμμετοχή στο τρίτο στάδιο της ΟΝΕ· οι σχετικές λεπτομέρειες καθορίζονται στο Πρωτόκολλο αριθ. 16 των Συνθηκών. Η Δανία έχει διατηρήσει τη δυνατότητα να θέσει τέλος στο καθεστώς εξαίρεσής της και να υποβάλει αίτηση για την υιοθέτηση του ευρώ, αλλά δεν έχει ανακοινώσει καμία τέτοια πρόθεση μέχρι στιγμής.
• Κράτη μέλη που υιοθέτησαν το ευρώ μετά το 2002:
  • η Σλοβενία την 1η Ιανουαρίου 2007·
  • η Κύπρος και η Μάλτα την 1η Ιανουαρίου 2008·
  • η Σλοβακία την 1η Ιανουαρίου 2009·
  • η Εσθονία την 1η Ιανουαρίου 2011·
  • η Λετονία την 1η Ιανουαρίου 2014·
  • η Λιθουανία την 1η Ιανουαρίου 2015·
  • η Κροατία την 1η Ιανουαρίου 2023·
  • η Βουλγαρία την 1η Ιανουαρίου 2026.