KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 17.3.2020

COM(2020) 82 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

w sprawie realizacji zadań w ramach programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w Bułgarii, na Słowacji i na Litwie w 2019 r. i latach poprzednich

Główne przesłania

1.Wprowadzenie

Przystępując do UE, Bułgaria, Słowacja i Litwa zobowiązały się do zamknięcia ośmiu reaktorów jądrowych przed końcem ich planowego okresu działania:

·Bułgaria – elektrowni jądrowej Kozłoduj (bloki 1–4);

·Słowacja – elektrowni jądrowej Bohunice V1 (2 bloki); oraz

·Litwa – elektrowni jądrowej Ignalina (2 bloki).

UE zobowiązała się udzielić wsparcia finansowego w celu bezpiecznej likwidacji tych reaktorów.

Wsparcie UE na rzecz programów likwidacji na podstawie wieloletnich ram finansowych (WRF) na lata 2014–2020 regulują dwa rozporządzenia Rady 1 . Zgodnie z wymogami w zakresie sprawozdawczości określonymi w art. 6 tych rozporządzeń w niniejszym sprawozdaniu rocznym z postępów dokonuje się oceny wyników osiągniętych w ramach unijnych programów pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych w 2019 r., a sprawozdanie to stanowi podstawę do przyjęcia programów prac na 2020 r.

Cel ogólny polega na osiągnięciu końcowego stadium likwidacji przy zachowaniu najwyższych standardów bezpieczeństwa. Programy nie obejmują środków łagodzących w sektorze energetycznym, które wspierano w ramach poprzednich WRF. Wdrażanie takich środków, rozpoczęte przed 2014 r., dobiega końca i w 2019 r. zostało poddane ocenie.

W czerwcu 2018 r. Komisja opublikowała sprawozdanie z oceny śródokresowej 2 programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych. Stwierdzono w nim, że Bułgaria, Litwa i Słowacja dokonały skutecznych i efektywnych postępów w likwidacji przedmiotowych elektrowni jądrowych.

Jednoznacznie określono zakres, budżet i planowanie programów, przy czym terminy zakończenia wykraczają poza obecny okres finansowania. Programy nie obejmują trwałego składowania wypalonego paliwa jądrowego i odpadów promieniotwórczych w głębokich warstwach geologicznych – dyrektywa Rady 2011/70/EURATOM 3 zawiera wymóg, by państwa członkowskie same wprowadziły przepisy w tym obszarze w krajowych programach gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi.

Zgodnie z wnioskami z przeglądu śródokresowego zaktualizowano zakres i budżet programów likwidacji oraz ustanowiono dokładniejsze wskaźniki postępu w zmienionych szczegółowych procedurach wykonawczych.

W kontekście następnych WRF (2021–2027) Komisja przyjęła dwa wnioski 4 w sprawie utrzymania wsparcia na działania likwidacyjne w Bułgarii, na Słowacji i na Litwie. W szczególności dzięki proponowanemu finansowaniu Bułgaria i Słowacja będą mogły zakończyć likwidację przedmiotowych reaktorów, a Litwa otrzyma pomoc, aby w bezpieczny i systematyczny sposób przystąpić do likwidacji elektrowni jądrowej Ignalina – bezprecedensowego pod względem rodzaju i skali procesu obejmującego unieszkodliwienie dużej ilości promieniotwórczego grafitu.

2.Zarządzanie programami

2.1.Metoda realizacji

Komisja powierzyła wykonanie budżetu programów następującym podmiotom:

·Europejskiemu Bankowi Odbudowy i Rozwoju (EBOR) – w odniesieniu do wszystkich programów (od 2001 r.);

·Centralnej Agencji Zarządzającej Projektem – w odniesieniu do programu Ignalina (od 2003 r.); oraz

·Słowackiej Agencji ds. Energii i Innowacji – w odniesieniu do programu Bohunice (od 2016 r.).

Nadzór nad organami wykonawczymi polega na kontrolach wstępnych („ocena spełnienia wymogów dotyczących filarów”) potwierdzających, że spełniają one wymogi dotyczące zarządzania pośredniego. Dopełniają go kontrole uwzględniające informacje o ryzyku, prowadzone w ramach regularnego procesu monitorowania albo powierzone niezależnemu organowi.

2.2.Programowanie roczne i monitorowanie

Każde przedmiotowe państwo członkowskie wyznaczyło koordynatora programu, który jest odpowiedzialny za krajowe programowanie, koordynację i monitorowanie programu likwidacji na szczeblu krajowym. Koordynatorzy programu przedłożyli programy prac na 2019 r. obejmujące działania finansowane z budżetu Unii oraz z krajowych środków lub z innych źródeł. Komisja (DG ds. Energii) opublikowała na swojej stronie internetowej decyzję w sprawie finansowania i programy prac przyjęte przez Komisję.

W każdym państwie członkowskim komitetom monitorującym współprzewodniczą przedstawiciel Komisji i koordynator programu. Rolę komitetu wzmocniono w zmienionych szczegółowych procedurach wykonawczych przyjętych w 2019 r.

Organy wykonawcze na bieżąco monitorują realizację projektów. Ponadto służby Komisji uważnie śledzą ja dzięki przeglądom dokumentacji i przeprowadzanym dwa razy w roku kontrolach na miejscu.

Aby wesprzeć proces monitorowania, Komisja stosuje wskaźniki skuteczności, m.in. wskaźniki określone w systemie zarządzania wartością wypracowaną 5 . Do monitorowania postępów w stosunku do harmonogramu i związanych z nimi kosztów wykorzystuje się zarządzanie wartością wypracowaną, śledząc postępy względem bazowego wskaźnika pomiaru efektywności. Wskaźniki mogą stanowić bodziec do terminowej realizacji działań w celu ograniczenia wpływu odstępstw od poziomu odniesienia.

2.3.Kontrole, audyty i oceny

Służba Audytu Wewnętrznego

W listopadzie 2019 r. Służba Audytu Wewnętrznego Komisji zakończyła audyt wdrażania strategii kontroli Komisji (DG ds. Energii) dla wyznaczonych organów realizujących program pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych. Służba ta stwierdziła, że strategia jest wdrażana skutecznie, w związku z czym daje ogólnie wystarczającą pewność co do skutecznej realizacji prac likwidacyjnych finansowanych w ramach programów.

Ocena Słowackiej Agencji ds. Energii i Innowacji (program Bohunice)

W 2019 r. dzięki wsparciu niezależnego podmiotu audytowego zakończono pomyślnie ocenę spełnienia wymogów dotyczących filarów przez Słowacką Agencję ds. Energii i Innowacji będącą organem wykonawczym programu Bohunice. Oceną objęto system kontroli wewnętrznej stosowany w Słowackiej Agencji ds. Energii i Innowacji, jej system rachunkowości, niezależny audyt zewnętrzny, dotacje oraz przepisy dotyczące zamówień publicznych i procedury udzielania zamówień publicznych.

Ocena ex post projektów związanych z sektorem energetycznym

W 2019 r. Komisja zakończyła ocenę ex post, która miała na celu zmierzenie wyników i skutków, skuteczności, wydajności oraz europejskiej wartości dodanej projektów związanych z energią finansowanych w ramach programów pomocy w latach 2007–2013. Ogólnie ocena wypadła pozytywnie. Wnioski z tej oceny przedstawiono bardziej szczegółowo w sekcji 4.4.

Działania w zakresie zwalczania nadużyć finansowych

W latach 2005–2009 w przypadku procedury udzielenia zamówienia na instalację sprzętu odsiarczania spalin w Elektrenai (LT) doszło do nadużyć. W listopadzie 2019 r. po przeprowadzeniu długotrwałego dochodzenia we współpracy z brytyjskim Urzędem ds. Poważnych Nadużyć Finansowych oraz Europejskim Urzędem ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju nałożył prekluzję na przedsiębiorstwo GE Power Sweden AB na okres 6 lat (była to najdłuższa w historii prekluzja nałożona przez Bank). Decyzja jest prawomocna i oznacza, że do listopada 2025 r. GE Power Sweden nie kwalifikuje się do finansowania przez większość międzynarodowych instytucji finansowych.

3.Wykonanie budżetu i współfinansowanie

Współfinansowanie wspiera podmiotowość państw członkowskich i stanowi bodziec zachęcający do gospodarności. Wszystkie trzy państwa członkowskie ustanowiły specjalne fundusze zapewniające część finansowania. Inne zasoby krajowe pochodzą głównie z budżetów krajowych.

Środki zgromadzone uprzednio na Litwie na likwidację obiektów jądrowych i gospodarowanie odpadami wyczerpały się, a organizacja zarządzająca nimi została zlikwidowana w 2019 r. Rząd litewski zobowiązał się zapewnić finansowanie w przyszłości, do czasu zakończenia programu. Zobowiązanie to uwzględniono w tabeli   1 .

Wkłady UE do funduszy zarządzanych przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju są zwiększane o 2–4 % o wkłady ze strony innych międzynarodowych darczyńców oraz odsetki finansowe od płatności zaliczkowych. W poniższych tabelach uwzględniono te dodatkowe kwoty w funduszach.

Tabela 1:    Fundusze (wypłaty plus przydzielone środki plus wnioski)
(w mln EUR)

	Państwo członkowskie	UE 2001–2020	Wnioski UE 2021–2027	Łącznie	Budżet końcowy
Kozłoduj	458	800	63	1 321	1 358
Bohunice	476	671	55	1 202	1 238
Ignalina	478	1 568	552	2 596	3 377

Źródło: Sprawozdania monitorujące, roczne programy prac, EBOR, CPMA, SIEA.

W podstawie prawnej wsparcia finansowego UE poziom wkładów krajowych nie jest obecnie szczegółowo określony. We wnioskach Komisji dotyczących rozporządzeń Rady w sprawie utrzymania w WRF na lata 2021–2027 wsparcia na likwidację określono wieloletni wkład Unii oraz wprowadzono minimalne poziomy wkładów krajowych: 50 % dla Bułgarii i Słowacji, 20 % dla Litwy. Rozporządzenia Rady mają zostać przyjęte przez Radę z zastrzeżeniem przyjęcia przez Radę Europejską WRF na lata 2021–2027.

Tabela 2:    Płatności na rzecz beneficjentów końcowych na dzień 30 czerwca 2019 r.    
(w mln EUR)

	Zasoby krajowe	UE	Łącznie
Kozłoduj	296 (40 %)	440 (60 %)	736
Bohunice	208 (39 %)	322 (61 %)	530
Ignalina	175 (15 %)	1 006 (85 %)	1 181

Źródło: Sprawozdania monitorujące, EBOR, CPMA.

4.Postępy i wyniki

Komisja mierzy postępy i wyniki w stosunku do celów określonych w rozporządzeniach Rady ustanawiających programy. Monitorowanie to uzupełniają szczegółowe cele i harmonogramy w procedurach wykonawczych oraz system zarządzania wartością wypracowaną.

Dotychczas postępy w stosunku do celów są ogólnie zadowalające, a koszty prac są zgodne z planem. Ścieżka krytyczna programów jest monitorowana ze szczególną uwagą, a w przypadku zidentyfikowania zagrożeń proponowane są działania zaradcze, w związku z czym w chwili obecnej daty zakończenia są nadal aktualne. Po zakończeniu oceny śródokresowej dokonano przeglądu ram czasowych działań w celu ponownego skalibrowania systemu śledzenia postępów i wyników.

4.1.Bułgaria – program Kozłoduj

Bloki 1–4 w elektrowni Kozłoduj to reaktory VVER 6 440/230: bloki 1 i 2 zostały zamknięte w 2002 r., a bloki 3 i 4 – w 2006 r.

Działając pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Energii, Państwowe Przedsiębiorstwo ds. Odpadów Promieniotwórczych (SERAW) jest operatorem odpowiedzialnym za likwidację bloków 1–4 elektrowni jądrowej Kozłoduj oraz budowę i eksploatację krajowego obiektu trwałego składowania odpadów promieniotwórczych. Jego zadaniem jest bezpieczne gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi na terytorium Bułgarii.

W ramach programu Kozłoduj dokonano znacznych postępów w zakresie demontażu w budynkach pomocniczych, np. demontaż urządzeń w turbinowni zakończono w sierpniu 2019 r. czyli rok wcześniej niż planowano ( rys. 1 ).

Rys. 1:    Turbinownia przed demontażem urządzeń oraz po jego zakończeniu    
zdjęcie SERAW

Instalacja topienia plazmowego, pierwsza tego rodzaju instalacja wysokowydajnej redukcji dużych ilości odpadów promieniotwórczych została uruchomiona w listopadzie 2018 r. (docelowa data: marzec 2018 r.) i funkcjonowała przy wsparciu dostawcy systemu do końca 2019 r. Obecnie jest wykorzystywana w przemyśle, a techniczna i finansowa ocena pierwszego cyklu działania zostanie zakończona w 2020 r.

Podobieństwo w budowie reaktorów Bohunice i Kozłoduj stanowi idealną okazję do dzielenia się doświadczeniami, metodami i narzędziami. Dzięki takiej wymianie wiedzy ogranicza się zagrożenia i koszty. Na przykład w 2019 r. wykonalność odkażenia pierwotnych obiegów w elektrowni Kozłoduj potwierdzono w oparciu o doświadczenie elektrowni Bohunice. Przygotowano wówczas transport urządzeń do odkażania wykorzystanych w obiekcie Bohunice do obiektu Kozłoduj w celu przeprowadzenia w 2020 r. odkażenia pierwotnych obiegów (docelowa data zakończenia: październik 2022 r.).

W ostatnich latach wielokrotnie kwestionowano zezwolenia na budowę repozytorium przypowierzchniowego składowania odpadów o niskim poziomie radioaktywności – krajowego obiektu trwałego składowania. W 2019 r. pięciu członków Naczelnego Sądu Administracyjnego wydało prawomocne orzeczenie potwierdzające ważność decyzji w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

Prace budowlane nie powodują żadnego zagrożenia związanego z promieniowaniem ani zagrożenia dla bezpieczeństwa jądrowego i przebiegały one zgodnie z planem ( rys. 2 ). W dniu 16 grudnia 2019 r. na terenie budowy zdarzył się jednak wypadek śmiertelny. Działania budowalne zostały zawieszone do czasu, aż przyczyny wypadku zostaną poddane dogłębnej analizie i zostaną wdrożone wszystkie środki mające na celu ponowne wszczęcie prac w najlepszych warunkach bezpieczeństwa i higieny pracy.

Rys. 2:    Budowa krajowego obiektu trwałego składowania
zdjęcie SERAW

Zgodnie z aktualnymi bazowymi wskaźnikami wyników data zakończenia programu nadal przypada na koniec 2030 r. Na rys. 3 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). W 2018 r. budżet końcowy (w tym nieprzewidziane wydatki) zmieniono na 1 358 mln EUR. Oznacza to wzrost o 23 % względem szacunku z 2014 r. i Bułgaria odpowiednio zwiększyła swój wkład.

Rys. 3:    Kozłoduj – postępy i wyniki

4.2.Słowacja – program Bohunice

W skład elektrowni Bohunice V1 wchodzą dwa reaktory VVER 440/230. Blok 1 został zamknięty w 2006 r., a blok 2 – w 2008 r.

Jadrová a vyraďovacia spoločnosť (JAVYS) jest operatorem odpowiedzialnym za likwidację elektrowni Bohunice V1, działającym pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Gospodarki. Jego zadanie polega na bezpiecznej likwidacji obiektów jądrowych, gospodarowaniu wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi na terytorium Słowacji.

Realizacja programu likwidacji elektrowni Bohunice jest najbardziej zaawansowana spośród trzech programów wspieranych przez UE i prawdopodobnie w ramach tego programu nastąpi pierwsza całkowita likwidacja reaktora typu VVER.

W 2019 r. poczyniono znaczne postępy w realizacji tego programu. Po zakończeniu demontażu urządzeń w turbinowni i budynków pomocniczych, w tym rozbiórki czterech chłodni kominowych ( rys. 4 ), rozpoczęto faktyczny demontaż dużych podzespołów w budynkach reaktorów.

Rys. 4:    Turbinownia przed demontażem urządzeń oraz po jego zakończeniu    
Obraz sprzed rozbiórki chłodni kominowych i po ich rozbiórce    
zdjęcie JAVYS

Do lipca 2019 r. z budynku reaktora usunięto wszystkie 12 kotłów parowych, każdy zbudowany ze 145 ton stali, i przetransportowano je do dawnej turbinowni ( rys. 5 ), w której zakończono budowę warsztatu cięcia na sucho i zainstalowano urządzenia do złomowania kotłów. W drugiej połowie 2019 r. (data docelowa: druga połowa 2019 r.) przeprowadzono rozbiór stabilizatorów ciśnienia i rozpoczęto budowę dwóch warsztatów cięcia na mokro, w których wewnętrzne zespoły reaktora zostaną poddane segmentacji pod wodą.

Rys. 5:    Warsztat i magazyn kotłów parowych w dawnej turbinowni
zdjęcie JAVYS

W 2018 r. 97,5 % odpadów przetwarzanych w elektrowni Bohunice można było poddać recyklingowi, 1,7 % nie można było poddać recyklingowi, a 0,8 % było radioaktywnych. W 2019 r. zdolność składowania odpadów o niskim poziomie radioaktywności, stanowiących ponad 90 % całkowitej ilości odpadów promieniotwórczych, w repozytorium Mochovce zwiększono o około 30 %.

Zgodnie z aktualnymi bazowymi wskaźnikami wyników data zakończenia programu nadal przypada na koniec 2025 r. Na rys. 6 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). W 2018 r. budżet końcowy (w tym nieprzewidziane wydatki) zaktualizowano na 1 238 mln EUR – o około 1 % mniej niż wynosiła wartość szacunkowa z 2014 r. Te nowe oszacowania są poparte nowoczesnym planem dotyczącym zagrożeń i zdarzeń awaryjnych, zapewniającym wysoki poziom pewności.

Rys. 6:    Bohunice – postępy i wyniki

4.3.Litwa – program Ignalina

W skład elektrowni Ignalina wchodzą dwa reaktory RBMK 7 1500. Blok 1 został zamknięty w 2004 r., a blok 2 – w 2009 r.

Przedsiębiorstwo państwowe Elektrownia Jądrowa Ignalina (INPP) jest operatorem działającym pod nadzorem administracyjnym Ministerstwa Energii, odpowiedzialnym za likwidowane obiekty i – od 2019 r. – obiekty trwałego składowania.

We wrześniu 2016 r. wznowiono usuwanie kaset wypalonego paliwa jądrowego z budynków reaktorów (bloków 1 i 2). Z obu reaktorów całkowicie usunięto już paliwo. Pozostała zawartość zbiorników wypalonego paliwa jądrowego jest przenoszona do pojemników osłonowych, a ostatecznie do obiektu tymczasowego składowania wypalonego paliwa jądrowego Do końca 2019 r. ponad 75 % (cel: 69 %) kaset wypalonego paliwa jądrowego zostało przeniesionych do tego nowego specjalnego obiektu w celu bezpiecznego składowania. Zaplanowano, że operacja ta potrwa do lipca 2022 r.

Jednocześnie INPP rozpoczęła przygotowania do przetwarzania poważnie uszkodzonych elementów paliwowych oraz oczyszczania, opróżniania i odkażania zbiorników wypalonego paliwa jądrowego.

Rys. 7:    Pojemniki osłonowe na kasety wypalonego paliwa jądrowego składowane w obiekcie tymczasowego składowania

zdjęcie INPP

Wcześniej (09/2016)

Obecnie (09/2019)

Po zdemontowaniu 50 000 ton (cel: 40 658 ton) materiałów z turbinowni właśnie dobiega końca usuwanie i odkażanie urządzeń. Budynek jest wykorzystywany jako miejsce tymczasowego składowania materiałów poddawanych oczyszczaniu, zanim kontrola regulacyjna będzie mogła zostać zniesiona, oraz niskoaktywnych odpadów promieniotwórczych przed przeniesieniem ich do ostatecznego obiektu trwałego składowania.

Demontaż reaktora Ignalina stanowi pierwsze tego rodzaju wyzwanie: nigdy wcześniej nie przeprowadzano demontażu dużego reaktora o rdzeniu grafitowym. W pierwszym etapie (lata 2020–2027) INPP usunie wszystkie urządzenia wokół szybu reaktora oraz na nim. Późniejsze usunięcie grafitu z szybu przygotowuje się w formie analizy opcji 8 i szczegółowego projektu preferowanego rozwiązania oraz obiektu do tymczasowego składowania napromieniowanych odpadów z grafitu.

Budowa składowiska na odpady o bardzo niskim poziomie radioaktywności została zakończona, a pierwszy cykl załadunku zaplanowano na drugą połowę 2020 r. Rozpoczęcie procedury udzielania zamówień publicznych na budowę repozytorium odpadów o niskim poziomie radioaktywności przy powierzchni zaplanowano na styczeń 2020 r., ale opóźnia się ono ze względu na zatwierdzanie przez projektanta zmian technicznych mających na celu spełnienie wymogów w zakresie zamówień publicznych. Dzięki tym dwóm obiektom INPP będzie miała wszystkie niezbędne narzędzia do gospodarowania odpadami promieniotwórczymi, ich składowania i unieszkodliwiania w ramach planu likwidacji.

Rys. 8:    Nowe obiekty gospodarowania odpadami promieniotwórczymi, ich składowania i unieszkodliwiania

Zgodnie z aktualnymi bazowymi wskaźnikami wyników data zakończenia programu nadal przypada na 2038 r. Na rys. 9 przedstawiono ilość pracy wykonanej (wartości wypracowanej) w stosunku do planu (poziomu odniesienia). Budżet końcowy (w tym nieprzewidziane wydatki) pozostaje bez zmian i wynosi 3 377 mln EUR.

Rys. 9:    Ignalina – postępy i wyniki

4.4.Projekty związane z sektorem energetycznym

Do 2013 r. w ramach programów pomocy przeznaczono środki na realizację projektów związanych z sektorem energetycznym zgodnie z odpowiednimi traktatami o przystąpieniu państw członkowskich i krajową polityką energetyczną. W ocenie skutków sporządzonej przed obecnym programem (lata 2014–2020) stwierdzono, że działania te doprowadzą do osiągnięcia celów przy obecnym finansowaniu i wówczas należy zaprzestać ich prowadzenia. Obecny program ogranicza się zatem do realizacji planów likwidacji, w związku z czym to na niej koncentrowane są zasoby i struktury zarządzania.

W 2019 r. Komisja zakończyła ocenę ex post projektów związanych z sektorem energetycznym finansowanych w latach 2007–2013. Przeznaczono ponad 947 mln EUR na wsparcie 58 projektów mających na celu:

·poprawę stanu środowiska (w tym efektywności energetycznej);

·modernizację produkcji energii konwencjonalnej;

·restrukturyzację i modernizację przesyłania i dystrybucji energii elektrycznej;

·zwiększenie bezpieczeństwa dostaw; oraz

·szersze korzystanie z odnawialnych źródeł energii (wyłącznie w przypadku Bułgarii).

Stopa dofinansowania z UE wyniosła średnio 50,4 %, przy czym występowały różnice w zależności od związku między projektem a wczesnym zamknięciem elektrowni jądrowych, rodzaju projektu i publicznego lub prywatnego statusu podmiotu otrzymującego dotację. Na Bułgarię przypadł najwyższy odsetek przyznanego budżetu (401 mln EUR) i największa liczba projektów (38). Litwa i Słowacja realizowały mniejszą liczbę projektów, ale średnio przydzielono im więcej środków na projekt (Litwie – 364 mln EUR na 15 projektów; Słowacji – 182 mln EUR na 5 projektów).

W Bułgarii projekty w dziedzinie energetyki były ukierunkowane na cały łańcuch wartości, przy czym większy nacisk położono na elementy niższego szczebla (sieci i zużycie). Na Litwie skoncentrowano się głównie na wyższym szczeblu (produkcji), w szczególności po to, by dzięki udoskonaleniu i modernizacji największej elektrowni konwencjonalnej w kraju zastąpić moce produkcyjne i częściowo spełnić europejskie wymogi środowiskowe związane z emisjami z elektrowni. Na Słowacji największy udział zasobów przeznaczono na sieci, zwłaszcza przesyłowe, aby zwiększyć bezpieczeństwo dostaw.

Rys. 10:    Liczba wspieranych projektów w dziedzinie energetyki według pozycji w łańcuchu wartości, według państw

Ogólnie rzecz biorąc, do końca 2019 r. zakończono 40 projektów związanych z sektorem energetycznym, na które przypadło 75 % przydzielonych środków. Ostatnie 18 projektów ma zostać zakończonych w 2020 r.

W badaniu stwierdzono, że działania w ramach programu w tych trzech państwach zarówno odegrały zasadniczą rolę, jak i zostały przeprowadzone w terminie, ponieważ żaden inny program nie mógł się równać pod względem zakresu i liczby uwzględnionych projektów. W ramach programu udzielono skutecznego wsparcia na rzecz środków łagodzących w całym energetycznym łańcuchu wartości, zgodnie z potrzebami krajowymi. Przyczynił się on do budowy i modernizacji sieci energetycznych, ułatwienia podłączeń i dywersyfikacji koszyka energetycznego. Po stronie zużycia stanowił wsparcie dla renowacji setek publicznych i prywatnych budynków oraz tysięcy gospodarstw domowych, modernizacji lokalnych sieci ciepłowniczych, zwiększenia efektywności energetycznej w przemyśle oraz polepszenia oświetlenia ulicznego w 35 miastach.

W dłuższej perspektywie program przyczyni się do:

üzwiększenia bezpieczeństwa dostaw po utracie jądrowych mocy produkcyjnych;

üzapewnienia niezawodnej dystrybucji energii elektrycznej;

üwsparcia integracji z europejskim rynkiem energii;

üzwiększenia dywersyfikacji energetycznej; oraz

üzmniejszenia energochłonności.

Miał on inne, pośrednie skutki, takie jak zwiększenie niezawodności dostaw energii elektrycznej, zmniejszenie wzrostu cen energii, ograniczenie energochłonności i zwiększenie konkurencyjności lokalnych przedsiębiorstw. Przyczynił się również do rozwoju mocy produkcyjnych w tych trzech państwach, przyciągając inwestycje, w tym ze źródeł prywatnych.

5.Wymiana wiedzy

Poziom wymiany wiedzy jest coraz większy. W marcu 2019 r. w Bohunicach odbyło się czwarte trójstronne seminarium wymiany wiedzy. Uczestniczyli w nim operatorzy odpowiedzialni za likwidację (JAVYS, SERAW i INPP) oraz przedstawiciele Wspólnego Centrum Badawczego i Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.

W miarę postępów czynionych w ramach programu pomocy na rzecz likwidacji obiektów jądrowych wymiana wiedzy oraz synergie stają się bardziej konkretne, prowadząc do oszczędności czasu i kosztów w projektach likwidacji. W 2019 r. głównymi obszarami wymiany wiedzy są odkażanie pierwotnych obiegów oraz spalanie odpadów promieniotwórczych za pośrednictwem bardziej konwencjonalnych urządzeń lub nowoczesnej instalacji topienia plazmowego (zob. sekcja 4.1).

W swoich wnioskach dotyczących nowych rozporządzeń Komisja wprowadziła wymóg wymiany doświadczeń i wniosków z programów w całej UE.

6.Wnioski

Zgodnie z oczekiwaniami Bułgaria, Litwa i Słowacja w 2019 r. w skuteczny sposób kontynuowały prace w zakresie likwidacji elektrowni jądrowych. Dotychczas wykazano, że w wyniku finansowania UE na podstawie WRF na lata 2014–2020 uda się osiągnąć znacznie wyższe poziomy bezpieczeństwa w obiektach.

System zarządzania został zaktualizowany i z czasem okazało się, że jest w stanie sprostać wyzwaniom i zaradzić problemom wynikającym ze złożoności programów. Wymiana wiedzy między beneficjantami miała pozytywny wpływ na programy i przyczyniła się do najnowszych sukcesów. Na tej podstawie Komisja opracowała konkretne synergie, np. w 2020 r. odkażanie pierwotnych obiegów w elektrowni Kozłoduj zostanie wsparte wiedzą fachową wypracowaną przez JAVYS i zostanie do niego wykorzystany sprzęt nabyty w ramach programu Bohunice.

Osiągnięcie celów określonych w obowiązujących rozporządzeniach Rady nie wymaga dodatkowego finansowania. Zakończenie programów likwidacji do czasu planowanego końcowego stadium likwidacji będzie wymagać dodatkowego finansowania w latach 2021–2027, którego dotyczą wnioski w sprawie nowych rozporządzeń przygotowane przez Komisję4. We wnioskach tych ustanowiono również poziomy wkładów krajowych, likwidując tym samym dotychczasową niepewność do wymaganego finansowania.

Prognoza na 2020 r. wygląda obiecująco pod względem dalszych istotnych zmian:

Bułgaria:

Øbudowa krajowego obiektu trwałego składowania musi przebiegać stabilnie;

Ønależy zapewnić pełną operacyjność instalacji topienia plazmowego w przemyśle i wypracować dzięki niej stosowną wiedzę fachową; oraz

Økonieczne będą postępy w zakresie gospodarowania odpadami odziedziczonymi oraz działań w zakresie odkażania i demontażu w budynku reaktora.

Słowacja:

Øoczekuje się stałych postępów przy demontażu dużych podzespołów z budynku reaktora, w tym zbiorników ciśnieniowych reaktora, co doprowadzi do ostatniego etapu likwidacji.

Litwa:

Øprzenoszenie pojemników osłonowych z wypalonym paliwem jądrowym do obiektu składowania będzie nieprzerwanie kontynuowane;

Øpo raz pierwszy zostanie wykorzystany obiekt trwałego składowania odpadów o bardzo niskim poziomie radioaktywności;

Ørozpocznie się budowa obiektu trwałego składowania odpadów o niskim poziomie radioaktywności; oraz

Øprzygotowania do demontażu napromieniowanego rdzenia grafitowego przejdą w konkretne działania przy wsparciu eksperckim.

W odniesieniu do tych trzech programów Komisja przeprowadzi badanie dotyczące już istniejących systemów zarządzania wartością wypracowaną w celu zidentyfikowania najlepszych praktyk i potencjalnych sposobów stałego doskonalenia.

(1)    Rozporządzenie Rady (Euratom) nr 1368/2013 z dnia 13 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia unijnego dla programów pomocy dotyczących likwidacji obiektów jądrowych w Bułgarii i na Słowacji oraz uchylające rozporządzenia (Euratom) nr 549/2007 i (Euratom) nr 647/2010 (Dz.U. L 346 z 20.12.2013, s. 1); sprostowanie w Dz.U. L 8 z 11.1.2014, s. 31);    
rozporządzenie Rady (UE) nr 1369/2013 z dnia 13 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia unijnego dla programu pomocy dotyczącego likwidacji obiektu jądrowego na Litwie oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1990/2006 (Dz.U. L 346 z 20.12.2013, s. 7; sprostowanie w Dz.U. L 8 z 11.1.2014, s. 30, oraz Dz.U. L 121 z 24.4.2014, s. 59).

(2)    COM(2018) 468.

(3)    Dyrektywa Rady 2011/70/Euratom z dnia 19 lipca 2011 r. ustanawiająca ramy wspólnotowe w zakresie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi, Dz.U. L 199 z 2.8.2011, s. 48.

(4)    COM(2018) 466 i COM(2018) 467.

(5)      ISO 21508:2018 Zarządzanie wartością wypracowaną w ramach zarządzania projektami i programami.

(6)    Вводо-водяной энергетический реактор / (Wodo-wodianoj eniergieticzeskij rieaktor (VVER – wodno-wodny reaktor energetyczny) to grupa reaktorów wodnych ciśnieniowych.

(7)      Реактор Большой Мощности Канальный / rieaktor bolszoj moszcznosti kanalnyj – reaktor kanałowy dużej mocy należy do klasy reaktorów jądrowych z moderatorem grafitowym (zainstalowanych również w Czarnobylu).

(8)      Analiza opcji to proces iteracyjny zachodzący między identyfikacją, oceną i określeniem opcji.