IL-KUMMISSJONI EWROPEA

Brussell, 7.7.2025

SWD(2025) 318 final

DOKUMENT TA’ ĦIDMA TAL-PERSUNAL TAL-KUMMISSJONI

Rieżami tal-Implimentazzjoni Ambjentali tal-2025







Rapport tal-pajjiż - MALTA

Li jakkumpanja d-dokument

Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew, u lill-Kumitat tar-Reġjuni

Rieżami tal-Implimentazzjoni Ambjentali tal-2025 għall-prosperità u s-sigurtà

{COM(2025) 420 final} - {SWD(2025) 300 final} - {SWD(2025) 301 final} - {SWD(2025) 302 final} - {SWD(2025) 303 final} - {SWD(2025) 304 final} - {SWD(2025) 305 final} - {SWD(2025) 306 final} - {SWD(2025) 307 final} - {SWD(2025) 308 final} - {SWD(2025) 309 final} - {SWD(2025) 310 final} - {SWD(2025) 311 final} - {SWD(2025) 312 final} - {SWD(2025) 313 final} - {SWD(2025) 314 final} - {SWD(2025) 315 final} - {SWD(2025) 316 final} - {SWD(2025) 317 final} - {SWD(2025) 319 final} - {SWD(2025) 320 final} - {SWD(2025) 321 final} - {SWD(2025) 322 final} - {SWD(2025) 323 final} - {SWD(2025) 324 final} - {SWD(2025) 325 final} - {SWD(2025) 326 final}

Werrej

Sommarju eżekuttiv    

Parti I: Oqsma tematiċi    

1. Ekonomija cirkolari u mmaniġġar tal-iskart    

Tranżizzjoni lejn ekonomija ċirkolari    

Immaniġġartal-iskart    

2. Bijodiversità u kapital naturali    

Oqfsa tal-bijodiversità globali u tal-UE    

Protezzjoni u restawr tan-natura – Natura 2000    

Irkupru tal-ispeċijiet    

Irkupru tal-ekosistemi    

Prevenzjoni tal-ispeċijiet aljeni invażivi    

Valutazzjoni u kontabilità tal-ekosistemi    

3. Tniġġis żero    

Arja nadifa    

Emissjonijiet tal-industrija    

Prevenzjoni ta’ inċidenti industrijali kbar – Seveso    

Regolament dwar il-Merkurju    

Storbju    

Kwalità u ġestjoni tal-ilma    

Sustanzi Kimiċi    

4. Azzjoni klimatika    

Is-sistema tal-UE ta’ skambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet    

Kondiviżjoni tal-isforzi    

L-użu tal-art, tibdil fl-użu tal-art u l-forestrija    

Adattament għat-tibdil fil-klima    

Parti II: Qafas ta’ abilitazzjoni – għodod ta’ implimentazzjoni    

5. Finanzjament    

Sorsi ta’ finanzjament importanti għall-klima    

Finanzjament u investimenti ambjentali    

Ġestjoni tal-finanzi pubbliċi    

6. Governanza ambjentali    

Informazzjoni, parteċipazzjoni pubblika u aċċess għall-ġustizzja    

Assigurazzjoni tal-konformità    

Il-bini tal-kapaċità ambjentali appoġġat mill-UE    

Sommarju eżekuttiv

F’Mejju 2016, il-Kummissjoni Ewropea nediet ir-Rieżami tal-Implimentazzjoni Ambjentali (EIR), li hija għodda ta’ rapportar regolari bbażata fuq l-analiżi, id-djalogu u l-kollaborazzjoni mal-Istati Membri tal-UE biex tittejjeb l-implimentazzjoni tal-politika u l-leġiżlazzjoni ambjentali eżistenti tal-UE ( 1 ). Wara ċ-ċikli preċedenti fl-2017, fl-2019 u fl-2022, dan ir-rapport jivvaluta l-progress li sar filwaqt li jiddeskrivi l-isfidi u l-opportunitajiet pendenti ewlenin rigward l-implimentazzjoni legali ambjentali f’Malta. L-għan ta’ dan ir-rapport hu li jipprovdi l-informazzjoni dwar il-prestazzjoni tal-implimentazzjoni u jenfasizza l-aktar modi effettivi biex jiġu indirizzati d-diskrepanzi fl-implimentazzjoni li jaffettwaw saħħet il-bniedem u l-ambjent, u li jfixklu l-iżvilupp ekonomiku u l-kompetittività tal-pajjiż. Ir-rapport jiddependi fuq ir-rapporti ta’ implimentazzjoni settorjali miġbura jew maħruġa mill-Kummisskoni skont leġiżlazzjoni ambjentali speċifika.

L-isfidi ewlenin stabbiliti hawn taħt intgħażlu mill-Parti I ta’ dan ir-rapport, “Oqsma tematiċi”, u tqiesu l-fatturi bħas-serjetà tal-kwistjoni ta’ implimentazzjoni ambjentali fid-dawl tal-impatt fuq il-kwalità tal-ħajja taċ-ċittadini, kemm fadal biex tintlaħaq il-mira u l-implikazzjonijiet finanzjarji. F’Malta, sfidi bħal dawn baqgħu jippersistu mill-ewwel Rieżami tal-Implimentazzjoni Ambjentali fl-2017 u jeħtieġu azzjoni urġenti.

Meħtieġa riformi u investimenti urġenti fl-immaniġġar tal-iskart u l-ekonomija ċirkolari biex Malta ma tibqax tiddependi fuq il-landfills għar-rimi tal-iskart. Din id-dipendenza għadha sinifikanti. B’mod partikolari, Malta tiddependi ħafna fuq il-landfills għall-iskart muniċipali u l-iskart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni. Malta ma laħqitx sew il-mira tal-2020 li tirriċikla 50 % tal-iskart muniċipali tagħha u tinsab fi triqitha li ma tilħaqx il-miri tal-2025 li tirriċikla 55 % tal-iskart muniċipali u 65 % tal-iskart mill-imballaġġ kollu.

Kien hemm deterjorament ġenerali tal-bijodiversità u tan-natura f’Malta. L-insib u l-kaċċa illegali ta’ speċijiet ta’ għasafar protetti għadhom kwistjoni ta’ tħassib serju f’Malta minkejja żewġ sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea fl-2018 u fl-2024 dwar din il-kwistjoni. Barra minn hekk, il-ħamrija ssiġillata, modifikata artifiċjalment u/jew degradata qed tkompli tiżdied f’Malta minħabba l-kostruzzjoni eċċessiva. Minħabba f’hekk, is-sitwazzjoni tan-natura f’Malta insostenibbli mhijiex sostenibbli u dan ukoll minħabba l-pressjonijiet ambjentali fuq l-għadd relattivament żgħir ta’ żoni forestali fil-gżejjer – 17 % biss għandhom status ta’ konservazzjoni favorevoli.

L-ilma urban mormi miġbur f’Malta mhux qed jiġi ttrattat kif xieraq bħalma meħtieġ mid-dritt tal-UE. Fl-2024, il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea kkundannat lil Malta talli naqset milli tikkonforma mad-Direttiva rilevanti tal-UE fl-agglomerazzjonijiet tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar ta’ Malta.

L-investiment ambjentali globali meħtieġ biex Malta tkun tista’ tilħaq l-objettivi tagħha fl-oqsma ambjentali ewlenin huwa EUR 370 miljun fis-sena, imqassam kif ġej: l-ekonomija ċirkolari (EUR 248 miljun); il-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis (EUR 60 miljun); l-ilma (EUR 60 miljun); u l-bijodiversità u l-ekosistemi (EUR 5 miljun). Biex jintlaħqu dawn l-erba’ objettivi ambjentali lil hinn mit-tibdil fil-klima, il-ħtieġa ta’ investiment addizzjonali fuq il-livelli attwali (id-diskrepanza fl-investiment) tilħaq madwar EUR 90 miljun fis-sena f’Malta, li tirrappreżenta madwar 0.53 % tal-prodott domestiku gross nazzjonali, li hija aktar baxxa mill-medja tal-UE (0.77 %).

Fir-rigward tal-governanza ambjentali, Malta trid tiżgura li d-deċiżjonijiet ta’ valutazzjoni ambjentali strateġika, u l-pjanijiet u l-programmi f’oqsma ambjentali oħra, ikunu jistgħu jiġu kkontestati mill-partijiet interessati skont id-dritt fundamentali ta’ aċċess għall-ġustizzja. Barra minn hekk, meta l-awtorizzazzjonijiet (eż. il-kunsens għall-iżvilupp) jieħdu l-għamla ta’ leġiżlazzjoni, Malta trid tipprovdi l-opportunità għal rieżami amministrattiv jew rieżami ġudizzjarju.

Mil-lat pożittiv, Malta qed tkompli timplimenta b’mod xieraq id-Direttiva Inspire, u b’hekk qed tipprovdi informazzjoni spazjali ambjentali rilevanti għal governanza tajba. Malta għandha wkoll rekord eċċellenti fir-rigward tad-Direttiva dwar il-kwalità tal-ilma għall-għawm: 92 % tal-ilma għall-għawm Maltin huwa eċċellenti.

Parti I: Oqsma tematiċi

1. Ekonomija cirkolari u mmaniġġar tal-iskart

Tranżizzjoni lejn ekonomija ċirkolari

L-avvanz tat-tranżizzjoni lejn ekonomija ċirkolari fl-UE se jnaqqas l-impatt ambjentali u klimatiku tas-sistemi industrijali tagħna billi jnaqqas il-materjali ta’ input, iżomm il-prodotti u l-materjali fiċ-ċirkolazzjoni għal żmien itwal u jnaqqas il-ġenerazzjoni tal-iskart, u b’hekk jissepara t-tkabbir ekonomiku mill-konsum tar-riżorsi. Ekonomija ċirkolari għandha l-potenzjal konsiderevoli li żżid il-kompetittività u l-ħolqien tal-impjiegi kif ukoll tippromwovi wkoll l-innovazzjoni u tipprovdi aċċess għal swieq ġodda. Bil-miżuri tal-pjan ta’ azzjoni dwar l-ekonomija ċirkolari (CEAP, Circular Economy Action Plan) ( 2 ) tal-2020 fis-seħħ jew fi stadju leġiżlattiv avvanzat, l-Istati Membri tal-UE issa se jkollhom jiffukaw fuq implimentazzjoni rapida u effettiva.

Is-CEAP tal-2020 nieda l-proċess leġiżlattiv għal sett ta’ inizjattivi li issa se jkollhom jiġu implimentati mill-gvernijiet nazzjonali madwar l-UE. Dawn l-inizjattivi kollha ġew introdotti skont approċċ olistiku taċ-ċiklu tal-ħajja, b’miżuri li jindirizzaw l-istadji differenti taċ-ċiklu tal-ħajja ta’ prodott, mid-disinn matul l-użu sat-tmiem tal-ħajja.

Fis-CEAP, l-UE tistabbilixxi bħala l-objettiv ġenerali tagħha l-irduppjar tar-rata tal-użu ċirkolari tal-materjali (CMUR, circular material use rate) tagħha sal-2030.

Is-CMUR huwa kejl ta’ aspett wieħed taċ-ċirkolarità: is-sehem tal-ammont totali ta’ materjal użat fl-ekonomija li jitqies mill-iskart riċiklat. Valur CMUR ogħla jfisser li ntużaw aktar materjali sekondarji bħala sostitut għall-materja prima, u b’hekk jitnaqqsu l-impatti ambjentali tal-estrazzjoni tal-materjal primarju.

L-użu ċirkolari tal-materjali ta’ Malta ilu jiżdied b’mod kostanti mill-2016, b’żieda sinifikanti fl-2022, meta laħaq il-21.5 %. Għalkemm ir-rata naqset kemxejn għal 19.8 % fl-2023, tibqa’ ferm ogħla mill-medja tal-UE ta’ 11.8 %(Illustrazzjoni 1).

Illustrazzjoni 1: CMUR (%), 2013–2023

Sors: Eurostat, “Circular material use rate”, env_ac_cur, aġġornat l-aħħar fit-13 ta’ Novembru 2024, aċċessat fl-10 ta’ Diċembru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/product/view/env_ac_cur .

Il-produttività tar-riżorsi tkejjel l-ammont totali ta’ materjali użati direttament minn ekonomija fir-rigward tal-prodott domestiku gross (PDG). It-titjib tal-produttività tar-riżorsi jista’ jgħin biex jiġu minimizzati l-impatti negattivi fuq l-ambjent u titnaqqas id-dipendenza fuq is-swieq volatili tal-materja prima. Fl-2023, wara żieda kostanti mill-2018 (Illustrazzjoni 2), Malta ġġenerat EUR 2.82 għal kull kg ta’ materjal ikkunsmat, ogħla mill-medja tal-UE ta’ EUR 2.23.

Illustrazzjoni 2: Produttività tar-riżorsi (EUR/kg), 2013–2023

NB: L-unità tal-kejl użata hija EUR/kg ta’ volumi inkatenati (2015). Il-volumi inkatenati jiffokaw fuq il-bidliet fil-kwantitajiet u l-prezzijiet tal-komoditajiet fis-snin preċedenti, filwaqt li titqies l-inflazzjoni, u jiġu indiċjati għall-eqreb sena xierqa, li f’dan il-każ hi l-2015.

Sors: Eurostat, “Resource productivity”, env_ac_rp, aġġornat l-aħħar fis-7 ta’ Awwissu 2024, aċċessat fl-10 ta’ Diċembru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/product/view/env_ac_rp .

Politiki u miżuri

B’mod parallel mal-inizjattivi Ewropej skont is-CEAP, l-Istati Membri mħeġġa jadottaw u jimplimentaw strateġiji ċirkolari fil-livelli nazzjonali, reġjonali u tal-ibliet. Dawn għandhom jitfasslu apposta għal kull realtà nazzjonali u lokali, biex jiġi sfruttat il-potenzjal tal-ekonomija tal-prossimità ( 3 )), filwaqt li jiġu segwiti l-prinċipji ta’ approċċ olistiku tal-katina tal-valur kollha.

Mit-tnedija tal-Pjattaforma Ewropea tal-Partijiet Interessati tal-Ekonomija Ċirkolari online fl-2017 ( 4 )), l-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali użaw il-pjattaforma biex jikkondividu l-istrateġiji, il-pjanijiet direzzjonali u l-prattiki tajba tagħhom, pereżempju mudelli kummerċjali alternattivi u teknoloġiji innovattivi.

Fl-2020, il-Ministeru Malti għall-Ambjent, it-Tibdil fil-Klima u l-Ippjanar (MECP) ippubblika, flimkien ma' Ekonomija Ċirkolari Malta u l-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi (ERA), il-viżjoni strateġika nazzjonali tiegħu għall-2020–2030 – lejn ekonomija ċirkolari( 5 )). B’dan, Malta introduċiet sensiela ta’ miżuri biex tnaqqas il-ġenerazzjoni tal-iskart u, b’mod partikolari, ir-rimi fil-landfills. Malta implimentat l-iskema ta’ rifużjoni tal-kontenituri tax-xorb biex tippromwovi r-ritorn u r-riċiklaġġ ta’ kontenituri tax-xorb li jintużaw darba biss. Din kisbet rati ta’ ġbir ta’ 83 % għall-kontenituri tal- polietilentereftalat, 82 % għall-bottijiet tal-aluminju u 74 % għall-fliexken tal-ħġieġ ( 6 )). Il-viżjoni strateġika introduċiet ukoll pjanijiet għal inċentivi finanzjarji għad-donazzjoni ta’ prodotti, skemi ta’ responsabbiltà estiża tal-produttur (EPR, extended producer responsibility) għal diversi tipi ta’ skart, u appoġġ għar-riċerka u l-innovazzjoni dwar ir-riċiklaġġ u l-manifattura mill-ġdid.

Malta introduċiet leġiżlazzjoni settorjali għall-plastik li jintuża darba biss u għas-settur tal-kostruzzjoni. L-istrateġija dwar il-plastik li jintuża darba biss għall-2021–2030, Rethink plastic, tintroduċi 24 miżura lbl-għan li jitnaqqas il-konsum ta’ ċerti prodotti tal-plastik li jintużaw darba biss, permezz ta’ projbizzjonijiet fuq l-importazzjoni u l-produzzjoni ta’ xi prodotti kif ukoll fuq il-bejgħ u d-distribuzzjoni ta’ oħrajn.

F’April 2024, Ekonomija Ċirkulari Malta nediet l-inizjattiva “Bring your own container” biex jitnaqqas l-iskart mill-imballaġġ li jintuża darba biss f’konformità mal-pjan fit-tul ta’ Malta għall-immaniġġar tal-iskart għall-2021–2030 u mas-CEAP tal-UE. L-inizjattiva tħeġġeġ lill-konsumaturi jużaw kontenituri li jistgħu jerġgħu jintużaw għall-prodotti tal-ikel, tax-xorb, tat-tindif u tal-kura personali permezz ta’ inċentivi finanzjarji bħal skontijiet jew premjijiet għal-lealtà offruti mill-fornituri rreġistrati ta’ dawn il-prodotti. In-negozji li jipparteċipaw fl-inizjattiva “Bring your own container” huma distinti b’logo u elenkati fuq mappa interattiva. Sa Novembru 2024, kienu ssieħbu 300 stabbiliment, u b’hekk issaħħet il-kollaborazzjoni bejn il-konsumaturi, in-negozji u l-gvern biex jippromwovu prattiki sostenibbli. Fil-ġejjieni, Ekonomija Ċirkulari Malta qed tippjana li tespandi l-inizjattiva, tintensifika l-kampanji ta’ sensibilizzazzjoni pubblika u tkompli l-konformità permezz ta’ spezzjonijiet biex tappoġġa t-tranżizzjoni ta’ Malta lejn ekonomija ċirkolari.

Malta bħalissa qed taħdem fuq strateġija nazzjonali dwar l-ambjent għall-2050, li se tistabbilixxi l-qafas għal tranżizzjoni aktar fit-tul lejn sostenibbiltà akbar. L-ekonomija ċirkolari tissemma fit-test kollu, li jinkludi miżuri aktar upstream dwar id-disinn sostenibbli ta’ prodotti u inizjattivi li jagħtu s-setgħa lill-konsumaturi, u jirriflettu l-miżuri tas-CEAP tal-UE għall-2020.

Malta hija fost is-26 Stat Membru soġġetti għal proċediment ta’ ksur talli naqsu milli jilħqu l-miri tal-ġbir u tar-riċiklaġġ tal-iskart( 7 )). Malta ma żviluppatx pjani ta’ azzjoni ċirkolari fil-livell lokali jew reġjonali.

Akkwist pubbliku ekoloġiku

L-akkwist pubbliku jirrappreżenta sehem kbir mill-konsum Ewropew, bil-kapaċità tal-akkwist tal-awtoritajiet pubbliċi tirrappreżenta madwar 14 % tal-PDG tal-UE. L-akkwist pubbliku bl-użu ta’ kriterji ekoloġiċi jew ċirkolari (analiżi taċ-ċiklu tal-ħajja, pjattaforma bħala servizz, prodotti użati) jista’ jgħin biex jixpruna d-domanda għal prodotti sostenibbli li jissodisfaw l-istandards ta’ possibbiltà ta’ tiswija u riċiklabbiltà.

Il-pjan attwali ta’ Malta, il-pjan ta’ azzjoni nazzjonali tal-akkwist pubbliku ekoloġiku (APE) għall-2022–2027, jinkludi r-rekwiżiti tad-Direttiva dwar il-Vetturi Nodfa u għandu l-għan li jkun kemm ambizzjuż kif ukoll realistiku. Dan il-pjan jistabbilixxi miri għal 17-il grupp ta’ prodotti u servizzi, inklużi oqsma ġodda bħad-dawl tat-toroq u s-sinjali tat-traffiku, it-tagħmir elettriku u elettroniku għall-kura tas-saħħa, it-trasport, iż-żebgħa, il-verniċ, il-marki tat-toroq, il-kompjuters u l-moniters, id-disinn u l-ġestjoni tal-bini tal-uffiċċji, id-disinn u l-manutenzjoni tat-toroq, it-tojlits u l-awrinarji, u s-servizzi tal-ospitalità u tal-catering. Il-mira ta’ Malta hija li żżid progressivament is-sehem ta’ prodotti u servizzi aktar ekoloġiċi fl-akkwist pubbliku sabiex 90 % tal-offerti jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-APE sal-2027.

Qed isiry diversi inizjattivi biex tittejjeb l-implimentazzjoni tal-APE. Dawn jinkludu t-titjib tal-korsijiet ta’ taħriġ dwar l-APE offruti mill-Istitut għas-Servizzi Pubbliċi u l-iżvilupp ta’ pjattaforma ġdida tal-APE biex tassisti fil-mistoqsijiet u tipprovdi aċċess faċli għall-informazzjoni ( 8 )).

Din il-pjattaforma issa ġiet integrata fis-sistema nazzjonali tal-akkwist elettroniku biex tippermetti l-ġbir tad-data fil-fażi ta’ qabel il-pubblikazzjoni f’format diġitali. Minbarra din il-forma ta’ ġbir ta’ data, il-Ministeru għall-Ambjent, l-Enerġija u l-Indafa Pubblika jwettaq ukoll eżerċizzju ta’ assigurazzjoni tal-kwalità li jqabbel id-data miġbura fir-rapporti ta’ kull ġimgħa tal-APE ta’ kull ministeru wara l-pubblikazzjoni mal-offerti ppubblikati fuq is-sistema elettronika tal-akkwist.

Malta ma rrapportat l-ebda miżura oħra lill-Kummissjoni mir-Rieżami tal-Implimentazzjoni Ambjentali (EIR) tal-2022.

L-Ekotikketta tal-UE u l-iskema ta’ ġestjoni u verifika ambjentali

L-għadd ta’ gruppi ta’ prodotti bl-Ekotikketta tal-UE u l-għadd ta’ organizzazzjonijiet liċenzjati mill-iskema ta’ ġestjoni u verifika ambjentali (EMAS, Eco-Management and Audit Scheme ) f’kull pajjiż jipprovdu xi indikazzjoni ta’ kemm is-settur privat u l-partijiet ikkonċernati nazzjonali f’dak il-pajjiż huma involuti b’mod attiv fit-tranżizzjoni lejn ekonomija ċirkolari. L-Ekotikketta tal-UE tingħata lill-prodotti bl-aqwa prestazzjoni ambjentali. L-EMAS hija skema ta’ ġestjoni ambjentali volontarja bl-għan li jitnaqqsu l-impatti ambjentali tal-organizzazzjonijiet.

Sa Settembru 2024, Malta kellha 18-il prodott (il-biċċa l-kbira minnhom prodotti tat-tindif) minn 98,977 fl-UE, u 6 liċenzji minn 2,983 irreġistrati fl-iskema tal-Ekotikketta tal-UE. Dan juri adozzjoni baxxa ħafna tal-prodotti u tal-liċenzji. Barra minn hekk, organizzazzjoni waħda biss f’Malta bħalissa hija rreġistrata fl-EMAS, l-istess bħal f’Ottubru 2021. Għal skemi volontarji bħal dawn, l-għoti ta’ inċentivi regolatorji jew leġiżlattivi nazzjonali jew reġjonali kif ukoll il-promozzjoni ulterjuri tal-iskemi huma kruċjali biex tiġi żgurata l-parteċipazzjoni fihom.

Is-CMUR ta’ Malta naqas b’ 1.7 punti perċentwali fl-2023. Madankollu, għadu ogħla mill-medja tal-UE.

Ma sar l-ebda progress fl-azzjoni ta’ prijorità mwettqa fl-EIR tal-2022 biex jissaħħaħ il-qafas ta’ politika ħalli titħaffef it-tranżizzjoni lejn ekonomija ċirkolari.

Azzjoni ta’ prijorità għall-2025

·Titħaffef it-tranżizzjoni lejn ekonomija ċirkolari billi tiġi implimentata strateġija nazzjonali aġġornata u l-qafas u r-rakkomandazzjonijiet tal-UE, b’mod partikolari biex tiġi kkomplementata b’miżuri ta’ ċirkolarità upstream

Immaniġġartal-iskart

Il-bdil tal-iskart f’riżorsa huwa appoġġat permezz ta’ dan li ġej:

(i)    l-indirizzar taċ-ċiklu tal-ħajja sħiħ tal-prodotti, mill-konċepiment sat-tmiem tal-ħajja, billi jiġu stabbiliti rekwiżiti dwar id-disinn tal-prodotti biex jiġi żgurat li dawn ikunu aktar sostenibbli;

(ii)    l-implimentazzjoni sħiħa tal-leġiżlazzjoni tal-UE dwar l-iskart, li tinkludi l-ġerarkija tal-iskart, l-obbligu li jiġi żgurat il-ġbir separat tal-iskart, il-miri tad-devjazzjoni mill-landfills, eċċ.;

(iii)    it-tnaqqis tal-ġenerazzjoni tal-iskart per capita u f’termini assoluti;

(iv)    iż-żieda tar-rati tar-riċiklaġġ tal-iskart li jkun fih materja prima kritika (CRMs, critical raw materials), bil-ħsieb li jitnaqqsu d-dipendenzi u jinbnew ktajjen tal-valur reżiljenti, u tiġi stimulata d-domanda għall-kontenut riċiklat fil-prodotti kollha;

(v)    il-limitazzjoni tal-irkupru tal-enerġija għal materjali mhux riċiklabbli; u

(vi)    l-eliminazzjoni gradwali tar-rimi f’landfill tal-iskart riċiklabbli jew li jista’ jiġi rkuprat.

Wieħed mill-objettivi ewlenin tad-dritt tal-UE dwar l-iskart huwa li t-tkabbir ekonomiku jiġi diżakkoppjat mill-impatti ambjentali tiegħu. 

L-approċċ tal-UE għall-immaniġġar tal-iskart huwa bbażat fuq il-ġerarkija tat-trattament tal-iskart: il-prevenzjoni, it-tħejjija għall-użu mill-ġdid, ir-riċiklaġġ, l-irkupru u, l-inqas għażla ppreferuta, ir-rimi (li jinkludi r-rimi f’landfill u l-inċinerazzjoni mingħajr irkupru tal-enerġija).

Il-proposti leġiżlattivi kollha fil-qasam tal-immaniġġar tal-iskart imressqa mill-Kummissjoni mill-2021 huma maħsuba biex jinkoraġġixxu lill-Istati Membri jippromwovu disinn aħjar tal-prodotti, jirrikjedu li l-produtturi jkopru l-kostijiet tal-immaniġġar tal-iskart li jirriżulta mill-prodotti tagħhom u jiżguraw li l-iskart jiġi mmaniġġat fl-ogħla livelli tal-ġerarkija tal-iskart. 

L-ammont totali ta’ skart iġġenerat f’Malta rdoppja matul dawn l-aħħar 12-il sena (Illustrazzjoni 3), u jidher li kemm it-tkabbir ekonomiku kif ukoll it-tkabbir tal-popolazzjoni setgħu wasslu għal dan l-iżvilupp. Din ix-xejra primarjament ġejja mill-akbar kategorija ta’ skart, jiġifieri l-iskart minerali mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni minħabba l-kostruzzjoni eċċessiva fil-gżejjer. L-iskart tal-metall ferruż huwa fattur ewlieni ieħor taż-żieda fl-iskart totali ladarba l-iskart minerali ewlieni jiġi eskluż. Il-PDG ta’ Malta wera tkabbir kostanti sal-2019 iżda naqas fl-2020, probabbilment minħabba t-tifqigħa tal-COVID-19. M’hemm l-ebda indikazzjoni ċara ta’ diżakkoppjament tal-ġenerazzjoni tal-iskart mit-tkabbir ekonomiku.

Illustrazzjoni 3: Ġenerazzjoni tal-iskart (total u eskluż l-iskart minerali ewlieni), il-popolazzjoni u l-PDG, 2010–2022

NB: Id-data dwar il-ġenerazzjoni tal-iskart għal snin bil-fard hija interpolata.

Sorsi: Eurostat, “GDP and main components (output, expenditure and income)”, nama_10_gdp, aċċessat fil-15 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10_gdp__custom_9301905/default/table ; Eurostat, “Generation of waste by waste category, hazardousness and NACE Rev. 2 activity”, aġġornat l-aħħar fit-30 ta’ Settembru 2024, aċċessat fit-22 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/env_wasgen/default/table?lang=en ; Eurostat, “Population change – Demographic balance and crude rates at national level”, demo_grind, aċċessat fil-15 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/demo_gind/default/table?lang=en&category=demo.demo_ind .

Materja prima kritika

Bħalissa, il-pjan ta’ Malta għall-immaniġġar tal-iskart m’għandux strateġija għas-CRM. Malta ma pprovdiet l-ebda informazzjoni lill-Kummissjoni dwar politiki biex jiżdiedu r-rati ta’ riċiklaġġ tal-iskart li fih is-CRMs.

Skart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni

L-iskart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni jammonta għal kważi 40 % tal-iskart kollu ġġenerat fl-UE. Studju reċenti ( 9 ) miċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka juri li l-operazzjonijiet ta’ tħejjija għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ huma ppreferuti aktar mill-inċinerazzjoni u r-rimi f’landfill minn perspettiva ambjentali għall-biċċa l-kbira tal-flussi differenti tal-iskart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni. Madankollu, l-ekonomija spiss ma tkunx favorevoli għat-tħejjija għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ meta mqabbla mal-inċinerazzjoni u r-rimi f’landfill. Kieku kellha tiġi applikata t-teknoloġija disponibbli, huwa stmat li ż-żieda fit-tħejjija għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ twassal għal iffrankar addizzjonali ta’ 33 Mt ta’ emissjonijiet ta’ gassijiet serra (GHG, greenhouse gas) kull sena (aktar minn, pereżempju, l-emissjonijiet annwali kkombinati ta’ gassijiet serra tal-Estonja, il-Latvja u l-Lussemburgu).

Ir-rata ta’ tħejjija għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ tal-iskart minerali mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni f’Malta fl-2022 kienet 67.3 %, meta mqabbla mal-medja tal-UE ta’ 79.8 %. Miżuri biex tiżdied aktar ir-rata ta’ tħejjija għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ tal-iskart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni jinkludu l-ġbir separat fis-sors, pereżempju permezz ta’ awditi diġitalizzati ta’ qabel id-demolizzjoni ( 10 ) (“valutazzjonijiet tar-riżorsi”); L-EPR u strumenti ekonomiċi oħra; u miżuri upstream bħaż-żieda tal-kontenut riċiklat fil-prodotti għall-bini u d-disinn ċirkolari ( 11 ) tax-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni.

L-istrateġija dwar l-iskart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni għal Malta għall-2021–2030 ( 12 ) tinkludi standards għall-industrija tal-kostruzzjoni biex tnaqqas l-ammont ta’ skart u tinkoraġġixxi separazzjoni aħjar tal-flussi tal-iskart, u b’hekk tagħti spinta lis-suq tal-materjali sekondarji.

Spinta lill-implimentazzjoni - ir-Rapport ta' Twissija Bikrija dwar l-Iskart tal-2023

Din it-taqsima tiffoka fuq l-immaniġġar tal-iskart muniċipali u tal-iskart mill-imballaġġ ( 13 )), li għalihom id-dritt tal-UE tistabbilixxi miri obbligatorji ta’ riċiklaġġ. F’Ġunju 2023, il-Kummissjoni ppubblikat ir-Rapport ta' Twissija Bikrija dwar l-Iskart( 14 )) li jidentifika x-xejriet ġenerali fl-immaniġġar tal-iskart u l-Istati Membri f’riskju li ma jilħqux il-miri tal-iskart għall-2025 (ara l-Illustrazzjoni 4). Malta tinsab f’riskju li ma tilħaqx il-miri kemm tal-iskart muniċipali kif ukoll tal-iskart mill-imballaġġ. Malta tinsab ukoll f’riskju li ma tilħaqx il-mira tal-2035, li massimu ta’ 10 % tal-iskart muniċipali jintrema fil-landfills ( 15 ).

Illustrazzjoni 4: Prospetti tal-Istati Membri li jilħqu l-miri tat-tħejjija għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ għall-iskart muniċipali u l-iskart mill-imballaġġ

Sors: L-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent (EEA, European Environment Agency ), “Many EU Member States not on track to meet recycling targets for municipal waste and packaging waste”, briefing Nru 28/2022, Copenhagen, 2023. Data ta’ referenza © ESRI. 

Taħt ċerti kundizzjonijiet, il-leġiżlazzjoni tal-UE dwar l-iskart tippermetti lill-Istati Membri jipposponu l-iskadenzi biex jintlaħqu ċerti miri tal-immaniġġar tal-iskart għall-iskart muniċipali u mill-imballaġġ. L-Istati Membri li jridu jużaw din il-possibbiltà jridu jinnotifikaw lill-Kummissjoni 24 xahar qabel l-iskadenza u jippreżentaw pjan ta’ implimentazzjoni li jistabbilixxi l-passi li beħsiebhom jieħdu biex jilħqu l-miri posposti f’perjodu ta’ żmien ġdid. Fir-rigward tal-miri tal-2025, 11-il Stat Membru, minbarra Malta, użaw din il-prerogattiva.

F’Diċembru 2023, Malta nnotifikat lill-Kummissjoni bl-intenzjoni tagħha li tipposponi l-miri tal-iskart muniċipali u tal-iskart mill-imballaġġ għall-plastik u l-karta/kartun. Il-Kummissjoni sabet li l-prekundizzjonijiet biex jiġu posposti l-miri tal-imballaġġ ma ġewx irrispettati u ma aċċettatx il-posponiment. Fir-rigward tal-iskart muniċipali, il-miżuri ewlenin fil-pjan ta’ implimentazzjoni ta’ Malta huma l-istabbiliment ta’ separazzjoni tal-iskart organiku u riċiklabbli u l-introduzzjoni ta’ skemi ta’ rifużjoni tad-depożitu u ta’ “ħallas skont kemm tarmi”. F’Novembru 2024, Malta nnotifikat lill-Kummissjoni bl-intenzjoni tagħha li tirrinunzja d-dritt tagħha ta’ posponiment, u b’hekk ikkonfermat l-impenn tagħha li tilħaq il-miri stabbiliti fl-Artikolu 11.2 tad-Direttiva Qafas dwar l-Iskart u l-Artikolu 6.1 tad-Direttiva dwar l-Imballaġġ u l-Iskart mill-Imballaġġ.

Fir-Rapport ta’ Twissija Bikrija dwar l-Iskart, il-Kummissjoni rrakkomandat li l-Istati Membri jaċċelleraw l-isforzi tagħhom biex itejbu l-prestazzjoni tar-riċiklaġġ tagħhom. Il-Kummissjoni, minn naħa waħda, qed taħdem flimkien mal-awtoritajiet nazzjonali u mal-partijiet ikkonċernati biex tħaffef l-implimentazzjoni tal-miżuri meħtieġa biex jintlaħqu l-miri, inkluż permezz ta’ finanzjament iddedikat. Min-naħa l-oħra, il-Kummissjoni qed issegwi azzjonijiet ta’ infurzar kontra dawk l-Istati Membri li abbażi tad-data ppreżentata lill-Kummissjoni, ma jilħqux il-miri tad-Direttiva Qafas dwar l-Iskart ( 16 ), id-Direttiva dwar l-Imballaġġ u l-Iskart mill-Imballaġġ ( 17 ) u d-Direttiva dwar l-Iskart ta’ Tagħmir Elettriku u Elettroniku ( 18 ).

Malta stabbiliet infrastrutturi ġodda biex ittejjeb il-kapaċitajiet ta’ riċiklaġġ, bħall-Multi-Material Recovery Facility (inawgurata f’Ġunju 2023) u l-Faċilità għall-Irkupru tal-Materjal (inawgurata f’Marzu 2023). Barra minn hekk, fl-2024 bdiet topera wkoll linja awtomatizzata ġdida għas-separazzjoni tal-ħġieġ, li wasslet għal kapaċità operazzjonali akbar u materjal ta’ output tal-ħġieġ aħjar. Fil-qalba tal-viżjoni fit-tul tal-gvern hemm il-kumpless ambizzjuż Ecohive, li jinkludi impjant ta’ 19 000 t għall-irkupru tal-enerġija , impjant ta’ 74 000 t għall-ipproċessar organiku u faċilità għall-immaniġġar tal-iskipps biex l-iskart goff jiġi ddevjat mir-rimi fil-landfills ( 19 ).

Skart muniċipali

Il-ġenerazzjoni tal-iskart muniċipali f’Malta staġnat matul dawn l-aħħar ftit snin (Illustrazzjoni 5). Fl-2022, il-pajjiż iġġenera 618 kg per capita fi skart muniċipali, li huwa ferm ogħla mill-medja stmata tal-EU-27 ta’ 513 kg per capita fl-istess sena.

Illustrazzjoni 5: Immaniġġar u riċiklaġġ tal-iskart muniċipali (inkluża l-preparazzjoni għal użu mill-ġdid), 2010–2022

NB: Mis-sena ta’ referenza 2020, japplikaw regoli ġodda ta’ rapportar għall-kalkolu tal-iskart muniċipali riċiklat skont il-miri stabbiliti fl-Artikolu 11.2 (c–e) tad-Direttiva 2008/98/KE. Minkejja l-isforzi tagħha biex timplimenta r-regoli l-ġodda ta’ rapportar, Malta qed issibha partikolarment diffiċli li tikseb data preċiża dwar l-ammont reali ta’ skart li jidħol fil-proċess tar-riċiklaġġ minħabba d-dipendenza tagħha fuq l-esportazzjoni tal-iskart għar-riċiklaġġ

Sors: Eurostat, “Municipal waste by waste management operations”, env_wasmun, aċċessat fit-22 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ENV_WASMUN/default/table .

Illustrazzjoni 6: Riċiklaġġ (inkluża l-preparazzjoni għal użu mill-ġdid) u r-rati tal-landfill (%), 2010–2022

NB: Mis-sena ta’ referenza 2020, japplikaw regoli ġodda ta’ rapportar għall-kalkolu tal-iskart muniċipali riċiklat skont il-miri stabbiliti fl-Artikolu 11.2 (c–e) tad-Direttiva 2008/98/KE. Minkejja l-isforzi tagħha biex timplimenta r-regoli l-ġodda ta’ rapportar, Malta qed issibha partikolarment diffiċli li tikseb data preċiża dwar l-ammont reali ta’ skart li jidħol fil-proċess ta’ riċiklaġġ minħabba d-dipendenza tagħha fuq l-esportazzjoni tal-iskart għar-riċiklaġġ.

Sors: Eurostat, “Municipal waste by waste management operations”, env_wasmun, aċċessat fit-22 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ENV_WASMUN/default/table .

Malta wriet rati baxxi ħafna ta’ preparazzjoni għal użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ tal-iskart muniċipali matul dawn l-aħħar ftit snin (Illustrazzjoni 6). Fl-2022, ir-rata ta’ preparazzjoni għal użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ għall-iskart muniċipali kienet 13 %, li hija ferm taħt il-medja stmata tal-EU-27 ta’ 49 % fl-istess sena, u li ma tjiebitx fl-aħħar deċennju. Din ir-rata ta’ riċiklaġġ hija kompletament xprunata mir-riċiklaġġ tal-materjali, peress li l-bijoskart wara t-trattament jintuża għall-immaniġġar tal-pajsaġġ u għar-rimedju tal-landfills ( 20 )) u għalhekk jiġi rrapportat bħala mormi f’landfill.

L-inċinerazzjoni tal-iskart muniċipali għandha rwol minuri f’Malta; fl-2022 ġie inċinerat 1.3 % biss tal-iskart muniċipali ġġenerat. Ir-rimi fil-landfills huwa l-metodu ta’ trattament dominanti f’Malta u r-rata tar-rimi fil-landfills baqgħet relattivament stabbli.

Skart mill-imballaġġ

Il-ġenerazzjoni tal-iskart mill-imballaġġ ta’ Malta żdiedet bejn l-2010 u l-2022 (Illustrazzjoni 7). Fl-2022, il-pajjiż iġġenera 167 kg per capita ta’ skart mill-imballaġġ, li huwa kemxejn inqas mill-medja Ewropea stmata ta’ 186 kg per capita fl-istess sena ( 21 )).

Illustrazzjoni 7: Ġenerazzjoni tal-iskart mill-imballaġġ, 2010–2022

NB: Mis-sena ta’ referenza 2020, ir-regoli għall-kalkolu tal-iskart mill-imballaġġ riċiklat inbidlu, skont l-Artikolu 6a tad-Direttiva 94/62/KE. Malta applikat ir-regoli l-ġodda ta’ rapportar mis-sena ta’ referenza 2020 (Eurostat, 2024a). Madankollu, minkejja l-isforzi tagħha biex timplimenta r-regoli l-ġodda ta’ rapportar, Malta qed issibha partikolarment diffiċli li tikseb data preċiża dwar l-ammont reali ta’ skart li jidħol fil-proċess tar-riċiklaġġ minħabba d-dipendenza tagħha fuq l-esportazzjoni tal-iskart għar-riċiklaġġ.

Sors: Eurostat, “Packaging waste by waste management operations”, env_waspac, aġġornat l-aħħar fit-23 ta’ Ottubru 2024, aċċessat fit-28 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ENV_WASPAC__custom_842634/default/table?lang=en .

Illustrazzjoni 8: Rati tar-riċiklaġġ tal-iskart mill-imballaġġ (%), 2010–2022

NB: Mis-sena ta’ referenza 2020, ir-regoli għall-kalkolu tal-iskart mill-imballaġġ riċiklat inbidlu, skont l-Artikolu 6a tad-Direttiva 94/62/KE. Malta applikat ir-regoli l-ġodda ta’ rapportar mis-sena ta’ referenza 2020 (Eurostat, 2024a). Madankollu, minkejja l-isforzi tagħha biex timplimenta r-regoli l-ġodda ta’ rapportar, Malta qed issibha partikolarment diffiċli li tikseb data preċiża dwar l-ammont reali ta’ skart li jidħol fil-proċess tar-riċiklaġġ minħabba d-dipendenza tagħha fuq l-esportazzjoni tal-iskart għar-riċiklaġġ.

Sors: Eurostat, “Packaging waste by waste management operations”, env_waspac, aġġornat l-aħħar fit-23 ta’ Ottubru 2024, aċċessat fit-28 ta’ Ottubru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ENV_WASPAC__custom_842634/default/table?lang=en .

Ir-rata ġenerali ta’ riċiklaġġ tal-iskart mill-imballaġġ ta’ Malta varjat matul is-snin. Fl-2022 kienet 32 % (Illustrazzjoni 8), u b’mod ġenerali ma tjiebitx f’dan l-aħħar deċennju. Dawn il-fluttwazzjonijiet annwali huma influwenzati mill-fatt li Malta tiddependi mill-esportazzjonijiet għar-riċiklaġġ u żżomm l-iskart isseparat f’ħażna temporanja sakemm ikun hemm biżżejjed għall-esportazzjoni. Ir-rata ġenerali tar-riċiklaġġ tal-iskart mill-imballaġġ hija prinċipalment xprunata mill-iskart mill-imballaġġ tal-karti u tal-kartun, peress li dan jikkostitwixxi l-akbar fluss tal-iskart kollu mill-imballaġġ iġġenerat. Madankollu, ir-rata ta’ riċiklaġġ għall-karti u l-kartun naqset matul dawn l-aħħar ftit snin, għalkemm dan pattiet għalih iż-żieda sinifikanti fir-riċiklaġġ tal-iskart mill-imballaġġ tal-ħġieġ. Mis-sena ta’ referenza 2020 ’il quddiem, huwa obbligatorju li l-imballaġġ tal-azzar u tal-aluminju jiġi rrapportat separatament. Fl-2022, ir-rati ta’ riċiklaġġ taż-żewġ tipi ta’ imballaġġ kienu inqas mill-mira tal-2025.

Politiki li jħeġġu l-prevenzjoni tal-iskart

Il-pjanijiet għall-immaniġġar tal-iskart u l-programmi għall-prevenzjoni tal-iskart huma strumentali għall-implimentazzjoni sħiħa tal-leġiżlazzjoni tal-UE dwar l-iskart. Huma jistabbilixxu dispożizzjonijiet u investimenti ewlenin biex tiġi żgurata l-konformità mar-rekwiżiti legali eżistenti u ġodda (eż. dwar il-prevenzjoni tal-iskart, dwar il-ġbir separat għal ċerti flussi ta’ skart, dwar ir-riċiklaġġ u dwar il-miri tal-landfills).

Il-pjan nazzjonali għall-immaniġġar tal-iskart ta’ Malta, imsejjaħ il-pjan fit-tul għall-immaniġġar tal-iskart 2021–2030 ( 22 ), ikopri t-territorju ta’ Malta u jinkludi l-programm il-ġdid għall-prevenzjoni tal-iskart. Din ġie ppubblikat f’Settembru 2021. L-objettivi tal-programm il-ġdid għall-prevenzjoni tal-iskart u l-MECP huma li:

·jippromwovi l-effiċjenza fir-riżorsi u jnaqqas il-ġenerazzjoni tal-iskart fis-setturi kollha;

·joħloq opportunitajiet ċirkolari permezz ta’ servizzi ta’ tiswija u swieq sekondarji;

·jipprovdi inċentivi ekonomiċi biex jinkoraġġixxi inizjattivi ta’ prevenzjoni u użu mill-ġdid tal-iskart.

Il-flussi tal-iskart prijoritarji għall-prevenzjoni huma l-iskart tal-ikel, l-iskart mill-imballaġġ, l-iskart tal-karti, il-plastik li jintuża darba biss, l-iskart tat-tessuti, l-iskart tat-tagħmir elettriku u elettroniku, u l-iskart mill-kostruzzjoni u d-demolizzjoni ( 23 ). Il-miżuri ta’ prevenzjoni tal-iskart għall-flussi tal-iskart prijoritari se jiffokaw fuq kampanji ta’ sensibilizzazzjoni pubblika u l-introduzzjoni ta’ inċentivi ekonomiċi ( 24 ).

Politiki li jħeġġu l-ġbir separat u r-riċiklaġġ

Mill-1 ta’ Jannar 2023, il-ġbir tal-iskart ġie organizzat fil-livell reġjonali aktar milli fil-livell tal-kunsill lokali. Il-kunsilli reġjonali jridu jippubblikaw l-informazzjoni dwar il-prestazzjoni tar-riċiklaġġ tagħhom, il-proċeduri tal-għażla għall-operaturi tal-iskart u l-kostijiet imposti fuq l-organizzazzjonijiet b’kompetenza fil-qasam tar-responsabbiltà tal-produtturi. L-organizzazzjonijiet b’kompetenza fil-qasam tar-responsabbiltà tal-produtturi joffru wkoll servizz ta’ ġbir speċifiku lill-produtturi li jintroduċu fis-suq l-imballaġġ għat-trasport ( 25 ). Malta għandha kopertura għolja ta’ ġbir separat bieb bieb ikkomplementat minn punti ta’ riċiklaġġ b’densità baxxa u faċilitajiet għall-iskart goff immirati prinċipalment għall-iskart mill-imballaġġ muniċipali. Minkejja li l-bijoskart inġabar separatament bieb bieb mill-2018 ( 26 ) u l-iskart tal-ġnien jista’ jittieħed f’faċilitajiet għall-iskart goff, it-trattament tal-iskart organiku f’Malta ma jikkwalifikax bħala riċiklaġġ ( 27 ).

F’Novembru 2022, Malta nediet sistema nazzjonali ta’ rifużjoni tad-depożitu għal ċerti kontenituri tax-xorb magħmula mill-polietilentereftalat, l-aluminju, l-azzar u l-ħġieġ skont ir-Regolamenti nazzjonali dwar ir-Riċiklaġġ tal-Kontenituri tax-Xorb ( 28 ). Id-data għall-2023 tindika li 78 % tal-kontenituri tax-xorb introdotti fis-suq inġabru permezz tas-sistema ta’ rifużjoni tad-depożitu, filwaqt li r-rata ta’ riċiklaġġ kienet ta’ 74 % meta mqabbla mal-għadd totali ta’ kontenituri introdotti fis-suq ( 29 ).

F’Malta, hemm sistema EPR li tkopri l-iskart mill-imballaġġ kemm minn sorsi domestiċi kif ukoll minn sorsi mhux domestiċi għall-materjali kollha tal-imballaġġ mingħajr modulazzjoni avvanzata tat-tariffi bbażata fuq ir-riċiklabbiltà. M'hemm l-ebda taxxa fuq l-imballaġġ fis-seħħ ( 30 ).

Politiki li jiskoraġġixxu r-rimi fil-landfills jew l-inċinerazzjoni

Malta la għandha taxxa fuq il-landfills u lanqas taxxa fuq l-inċinerazzjoni ( 31 ), peress li għażlet li tistabbilixxi tariffi għad-dħul differenzjati għal flussi differenti ta’ skart. It-tariffi għad-dħul fil-landfill għal tunnellata ta’ skart imħallat iddepożitat fil-landfills qed jiżdied progressivament minn EUR 40 għal EUR 120 bejn l-2023 u l-2027.

Malta m’għamlitx progress fl-iżvilupp ta’ infrastruttura suffiċjenti għar-riċiklaġġ tal-iskart, b’mod partikolari l-bijoskart. Għalhekk, jittennew ir-rakkomandazzjonijiet mir-Rapport ta’ Twissija Bikrija dwar l-Iskart tal-2023.

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025 

·It-titjib tal-ġbir separat fis-sors eż. permezz ta’ strumenti ekonomiċi, l-investiment fl-infrastruttura għall-ġbir separat, is-separazzjoni u r-riċiklaġġ, u ż-żieda fis-sensibilizzazzjoni tal-pubbliku.

·It-titjib tal-preparazzjoni tal-iskart muniċipali għall-użu mill-ġdid u r-riċiklaġġ. Iż-żieda fir-rati ta’ riċiklaġġ tal-iskart mill-imballaġġ.

·Iż-żieda fir-rata ta’ ġbir u riċiklaġġ tal-iskart ta’ tagħmir elettriku u elettroniku (WEEE, waste electrical and electronic equipment).

·L-investiment f’miżuri ta’ prevenzjoni tal-iskart biex jitnaqqas l-ammont totali ta’ skart iġġenerat.

·L-implimentazzjoni u l-espansjoni tal-iskema ta’ “ħallas skont kemm tarmi” għan-negozji u għall-unitajiet domestiċi. L-iżgurar tal-kisba tal-miri tal-iskart għall-2025, wara r-rakkomandazzjonijiet mill-Kummissjoni fir-Rapporti ta’ Twissija Bikrija meta applikabbli.

2. Bijodiversità u kapital naturali

Oqfsa tal-bijodiversità globali u tal-UE

Id-diversità bijoloġika u l-ekosistemi b’saħħithom huma kritiċi għas-soċjetajiet tagħna, jirfdu l-ekonomiji u l-benesseri tagħna u huma essenzjali għall-adattament u l-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima. Il-qafas globali tal-bijodiversità (GBF, Global Biodiversity Framework) ta’ Kunming-Montreal, adottat f’Diċembru 2022, jistabbilixxi miri komprensivi u li jistgħu jitkejlu biex jiġi indirizzat it-telf tal-bijodiversità sal-2030. Biex timplimenta dan il-qafas globali u tintegra l-kunsiderazzjonijiet tal-bijodiversità fit-teħid tad-deċiżjonijiet nazzjonali, l-UE, kif ukoll l-Istati Membri kollha, kellhom jippreżentaw strateġiji u pjanijiet ta’ azzjoni nazzjonali għall-bijodiversità (NBSAPs, national biodiversity strategies and action plans), jew jikkomunikaw miri nazzjonali allinjati mal-miri globali, sa tmiem l-2024. L-istrateġija tal-UE għall-bijodiversità għall-2030 (BDS, Biodiversty Strategy) għandha l-għan li tpoġġi l-bijodiversità tal-UE fit-triq għall-irkupru sal-2030. Din tistabbilixxi miri kwantifikati maħsuba biex jipproteġu u jirrestawraw in-natura u jimmaniġġaw l-ekosistemi b’mod sostenibbli, kif ukoll miżuri li jippermettu l-implimentazzjoni u l-impenji biex tiġi appoġġata l-bijodiversità globali. Traċċatur tal-azzjonijiet tal-BDS ( 32 ) u dashboard ta’ indikaturi ( 33 ) jipprovdu informazzjoni dwar il-progress fl-implimentazzjoni. 
Ir-Regolament tal-UE dwar ir-Restawr tan-Natura li ġie adottat dan l-aħħar( 34 ) huwa l-ewwel liġi komprensiva fl-UE kollha tat-tip tagħha u strument ewlieni għall-UE biex tilħaq il-miri globali tal-bijodiversità għall-2030. Dan jistabbilixxi objettiv ġenerali fil-livell tal-UE li jiġu stabbiliti miżuri effettivi ta’ restawr fuq 20 % tal-art u tal-baħar tal-UE sal-2030 u għall-ekosistemi kollha li jeħtieġu restawr sal-2050. Biex jinkiseb dan, huwa jistabbilixxi miri vinkolanti għall-Istati Membri biex jirrestawraw u jżommu l-ekosistemi, kif ukoll qafas ta’ implimentazzjoni effettiv ibbażat fuq pjanijiet nazzjonali ta’ restawr.

Il-BDS huwa l-istrument ewlieni użat mill-UE biex twettaq l-obbligu tagħha skont il-GBF. Il-Kummissjoni ppreżentat lill-Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika r-rapport tagħha dwar il-miri tal-UE allinjati mal-GBF li jirriżultaw mill-BDS u minn strumenti oħra ta’ politika skont il-Patt Ekoloġiku Ewropew.

Jeħtieġ li l-NBSAPs tal-Istati Membri jipprovdu oqfsa koerenti għat-twettiq nazzjonali tal-miri globali u tal-UE għall-bijodiversità għall-2030. F’konformità mal-obbligi globali, l-NBSAPs għandhom jinkludu wkoll pjan ta’ finanzjament tal-bijodiversità u pjan ta’ bini tal-kapaċità, ibbażat fuq valutazzjonijiet tal-ħtiġijiet, kif ukoll ħarsa ġenerali lejn l-indikaturi nazzjonali użati biex jitkejjel il-progress.

Abbażi ta’ rieżami tal-ewwel NBSAP tagħha sal-2020, il-miri tal-bijodiversità tal-UE u globali għall-2030 u approċċ tas-soċjetà kollha u tal-gvern kollu, Malta adottat l-NBSAP rivedut tagħha għal 2030 ( 35 )) fid-19 ta’ Settembru 2024. Jistabbilixxi qafas strateġiku ta’ 22 mira u 79 azzjoni li għandhom jitwettqu sal-2030 f’ħames oqsma ta’ politika: (i) il-konservazzjoni u r-restawr tan-natura; (ii) l-indirizzar tal-fatturi ewlenin tat-telf tal-bijodiversità; (iii) l-użu sostenibbli tal-bijodiversità; (iv) l-integrazzjoni u s-sensibilizzazzjoni; u (v) it-tisħiħ tal-implimentazzjoni u l-kooperazzjoni. Il-miri nazzjonali huma stabbiliti fir-rigward taż-żoni protetti, ir-restawr tal-ekosistema, id-diversità ġenetika, l-ispeċijiet aljeni invażivi (IAS, Invasive Alien Species), it-tibdil fil-klima, it-tniġġis, l-agrikoltura u s-sajd sostenibbli, il-bijoteknoloġija, l-integrazzjoni tal-bijodiversità fis-setturi pubbliċi u privati, u l-edukazzjoni u s-sensibilizzazzjoni tal-pubbliku, fost affarijiet oħra. Malta tellgħet ukoll il-miri nazzjonali tagħha fl-għodda ta’ rapportar online tal-Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika ( 36 ).

Għall-objettivi tal-bijodiversità, l-UE għandha l-għan li talloka mill-inqas 7.5 % tal-infiq annwali taħt il-baġit tal-UE fl-2024, li jiżdied għal 10 % fl-2026 u l-2027. Għal dettalji dwar il-finanzjament u l-investimenti tal-bijodiversità f’Malta, ara l-Kapitolu 5.

Fil-livell internazzjonali, Malta la ffirmat u lanqas irratifikat il-Protokoll Supplimentari ta’ Nagoya-Kuala Lumpur għall-Protokoll ta’ Kartaġena dwar il-Bijosikurezza. Lanqas ma rratifikat il-Konvenzjoni Internazzjonali għar-Regolamentazzjoni tal-Kaċċa għall-Balieni.

Protezzjoni u restawr tan-natura – Natura 2000

Natura 2000 ( 37 ), l-akbar network ikkoordinat ta’ żoni protetti fid-dinja, huwa kruċjali għall-kisba tal-objettivi stabbiliti fid-Direttivi dwar l-Għasafar u l-Ħabitats. Dawn l-objettivi jiżguraw il-protezzjoni, il-konservazzjoni u s-sopravivenza fit-tul tal-ispeċijiet u tal-ħabitats l-aktar ta’ valur u mhedda tal-Ewropa u tal-ekosistemi li jsostnu. L-istadji ewlenin għall-ilħuq tal-objettivi tad-Direttivi dwar l-Għasafar u l-Ħabitats huma (i) l-istabbiliment ta’ network Natura 2000 komplut u koerenti; (ii) id-deżinjazzjoni tas-siti ta’ importanza komunitarja(SIK) bħalażoni speċjali ta’ konservazzjoni (ŻSK) ( 38 ); u (iii) il-ġestjoni effettiva tas-siti kollha ta’ Natura 2000 permezz tal-istabbiliment ta’ objettivi u miżuri ta’ konservazzjoni speċifiċi għas-sit.

It-twaqqif ta’ network komplut u koerenti ta’ siti ta’ Natura 2000

L-istabbiliment ta’ network komplut u koerenti ta’ siti ta’ Natura 2000 huwa pedament tal-impenji internazzjonali tal-UE, skont il-BDS u l-GBF, biex tipproteġi legalment minimu ta’ 30 % taż-żona tal-art tagħha u 30 % taż-żona tal-baħar tagħha.

L-issodisfar ta’ dawn l-impenji jeħtieġ l-implimentazzjoni sħiħa tal-Artikolu 3 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats. In-network Natura 2000 għandu jirrappreżenta network ekoloġiku komplut u koerenti magħmul minn siti li jospitaw tipi ta’ ħabitats naturali u speċijiet ta’ interess komunitarju. In-network Natura 2000 jippermetti li t-tipi ta’ ħabitats naturali u l-ħabitats tal-ispeċijiet ikkonċernati jinżammu jew, meta xieraq, jiġu restawrati għal status ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħhom.

Malta tilqa’ 29 tip ta’ ħabitat u 66 speċijiet koperti mid-Direttiva dwar il-Ħabitats. Il-pajjiż jospita wkoll popolazzjonijiet ta’ 31 grupp tassonomiku ta’ għasafar elenkati fl-Anness I tad-Direttiva dwar l-Għasafar( 39 )).

Kif muri fl-Illustrazzjoni 9, fl-2023, 13.3 % tat-territorju terrestri ta’ Malta kien kopert mis-siti ta’ Natura 2000 (medja tal-UE: 18.6 %), b’żoni ta’ protezzjoni speċjali (ŻPS) ikklassifikati skont id-Direttiva dwar l-Għasafar li jkopru 5.1 % (medja tal-UE: 12.8 %), u SIK skont id-Direttiva dwar il-Ħabitats li jkopru 13 % (medja tal-UE: 14.3 %) tat-territorju ta’ Malta.

L-aħħar valutazzjoni tal-parti tas-SIK tan-network Natura 2000 turi li hemm nuqqasijiet fid-deżinjazzjoni Maltija ta’ siti protetti għal tipi ta’ ħabitats tal-baħar. Jeħtieġ isiru aktar studji xjentifiċi dwar mill-inqas żewġ tipi ta’ ħabitats ( 40 ))biex tinkiseb l-informazzjoni xjentifika rilevanti, inkluż fuq il-blata kontinentali li testendi aktar minn 25 mil nawtiku mill-kosta Maltija. Dan jippermetti li ssir għażla informata dwar jekk Malta għandhiex tipproponi SIK addizzjonali. Malta rrappurtat li l-istudji xjentifiċi meħtieġa li qed isiru bħalissa, bis-sejħiet pubbliċi li għadhom għaddejjin. Sadanittant, hemm każ ta’ ksur miftuħ dwar din il-kwistjoni .

Meta jitqiesu kemm iż-żoni koperti minn Natura 2000 kif ukoll żoni protetti oħra ddeżinjati fil-livell nazzjonali, Malta tipproteġi legalment 28.7 % taż-żoni terrestri tagħha (medja tal-EU-27: 26.1 %) u 5.5 % taż-żoni tal-baħar (EU-27: medja ta’ 12.3 %) ( 41 ). Fl-2020, il-Kummissjoni bdiet proċedimenti ta’ ksur kontra Malta talli naqset milli tlesti d-deżinjazzjoni tas-siti ta’ Natura 2000 fil-gżejjer tagħha.

Illustrazzjoni 9: Kopertura taż-żona terrestri protetta ta’ Natura 2000 għal kull Stat Membru (%), 2023

Sors: L-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent (EEA), “Natura 2000 Barometer”, data tal-2023, aċċessata f’Marzu 2025, https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/dashboards/natura-2000-barometer .

Id-deżinjazzjoni ta’ żoni speċjali ta’ konservazzjoni u l-istabbiliment ta’ objettivi u miżuri ta’ konservazzjoni speċifiċi għas-sit

Sabiex jiġi żgurat li s-SIK jikkontribwixxu għall-objettivi tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, l-Istati Membri jridu jiddeżinjawhom bħala ŻSK, filwaqt li jistabbilixxu objettivi ta’ konservazzjoni speċifiċi għas-sit ibbażati fuq il-ħtiġijiet ekoloġiċi tal-ispeċijiet u l-ħabitats preżenti fis-siti. Tali objettivi ta’ konservazzjoni speċifiċi għas-sit għandhom jiddefinixxu l-attributi u l-miri li jiddeskrivu l-kundizzjoni tal-ħabitats jew tal-ispeċijiet bħala favorevoli jew mhux favorevoli. Skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, l-Istati Membri jridu jistabbilixxu u jimplimentaw miżuri biex jintlaħqu dawn l-objettivi.

Inħatru s-siti kollha soġġetti għall-iskadenza ta’ 6 snin stabbilita mid-Direttiva dwar il-Ħabitats biex jintgħażlu SIK bħala ŻSK u jitfasslu objettivi u miżuri ta’ konservazzjoni. Tfasslu objettivi u miżuri ta’ konservazzjoni speċifiċi għas-sit għal 34 sit terrestri u 18-il sit tal-baħar Natura 2000 (27 ŻSK terrestri u 14 ŻPS bi pjanijiet ta’ mmaniġġar/ordnijiet ta’ konservazzjoni, u 10 ŻSK tal-baħar u 8 ŻPS tal-baħar stabbiliti f’dokument bl-isem “Conservation objectives and measures for Malta’s marine Natura 2000 sites”). Xi ŻSK u SIK jikkoinċidu kompletament jew parzjalment maż-ŻPS.

Għas-siti terrestri ta’ Natura 2000, il-kwalità tal-objettivi ta’ konservazzjoni stabbiliti mhijiex biżżejjed. L-objettivi ta’ konservazzjoni li tfasslu jidhru ġeneriċi wisq u, għalhekk, mhumiex xierqa biex iservu bħala l-miżuri ta’ konservazzjoni meħtieġa. Kultant dawn il-miżuri ta’ konservazzjoni ma jkunux deskritti b’livell suffiċjenti ta’ dettall u ma jkoprux il-ħabitats u l-ispeċijiet kollha li għalihom ikunu ġew iddeżinjati s-siti. Il-pjanijiet ta’ ġestjoni għal 19 mis-siti terrestri ġew adottati fl-2016 u kellhom perjodu ta’ żmien ta’ 5 snin. Malta bħalissa tinsab fil-proċess li tirrevedi l-objettivi u l-miżuri eżistenti, filwaqt li tiżgura li dawn ikunu bbażati fuq il-mudell “speċifiku, li jista’ jitkejjel, li jista’ jinkiseb, rilevanti u marbut biż-żmien” f’konformità mal-gwida pprovduta mill-Kummissjoni.

Ġew stabbiliti objettivi u miżuri ta’ konservazzjoni speċifiċi għas-sit għas-siti tal-baħar ta’ Natura 2000. Il-Kummissjoni bħalissa qed tivvaluta l-objettivi u l-miżuri ta’ konservazzjoni għaż-ŻSK u ż-ŻPS tal-baħar.

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·It-tlestija tal-proċess ta’ deżinjazzjoni tas-sit ta’ Natura 2000.

·L-iżgurar tal-implimentazzjoni effettiva tal-pjanijiet ta’ ġestjoni ta’ Natura 2000 u ta’ kapaċità amministrattiva u finanzjament suffiċjenti kemm għal Natura 2000 kif ukoll għall-implimentazzjoni tar-Regolament dwar ir-Restawr tan-Natura. L-iżgurar tal-implimentazzjoni tal-Qafas ta’ Azzjonijiet Prijoritizzati 2021–2027 (PAFs).

Irkupru tal-ispeċijiet

Objettiv wieħed stabbilit mill-BDS huwa li sal-2030, m'għandu jkun hemm l-ebda deterjorament ulterjuri fix-xejriet ta’ konservazzjoni jew fl-istatus ta’ xi speċi protetta. Il-BDS tiddikjara wkoll li sal-2030 l-Istati Membri għandhom jiżguraw li mill-inqas 30 % tal-ispeċijiet li bħalissa mhumiex fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli jiksbu dak l-istatus jew juru progress biex isir dan (eż. billi juru dinamika pożittiva tal-popolazzjoni jew firxa u daqs tal-ħabitat stabbli jew li qed jiżdiedu). Skont l-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent (EEA), abbażi tar-rapportar meħtieġ skont l-Artikolu 17 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, kwart tal-ispeċijiet fl-UE kellhom status ta’ konservazzjoni tajjeb sal-2018 ( 42 ).

Wieħed mill-objettivi primarji tad-Direttiva dwar il-Ħabitats huwa ż-żamma jew ir-restawr għal stat ta’ konservazzjoni favorevoli tal-ispeċijiet kollha ta’ interess komunitarju. Barra minn hekk, id-Direttiva dwar l-Għasafar għandha wkoll l-għan li tiżgura li l-għasafar selvaġġi kollha fl-UE jgawdu minn status sigur. Biex jintlaħqu dawn l-objettivi, se jkun meħtieġ li jiġu indirizzati l-pressjonijiet u t-theddid ewlenin. Id-Direttiva dwar l-Għasafar u d-Direttiva dwar il-Ħabitats jistabbilixxu qafas ta’ regoli dwar il-protezzjoni tal-ispeċijiet u regoli dwar il-konservazzjoni tal-ħabitats u tal-ispeċijiet biex jiġi miġġieled dan it-theddid.

Skont ir-rapport tad-Direttiva tal-2019 ippreżentat minn Malta dwar l-istatus ta’ konservazzjoni tal-ħabitats u tal-ispeċijiet koperti mid-Direttiva dwar il-Ħabitats f’konformità mal-Artikolu 17 tagħha, is-sehem tal-ispeċijiet ivvalutati li għandhom status ta’ konservazzjoni tajjeb fl-2019 kien 53.33 %, meta mqabbel ma’ 40.38 % fir-rapport preċedenti tal-2013 li jkopri l-2007–2012. Għall-għasafar, 74 % tal-ispeċijiet tat-tnissil urew xejriet tal-popolazzjoni stabbli jew li qed tiżdied tul it-terminu qasir (għall-ispeċijiet li jistkennu fix-xitwa din iċ-ċifra kienet 50 %). 85 % tal-ispeċijiet tat-tnissil urew xejriet tal-popolazzjoni stabbli jew li qed tiżdied fit-tul (għall-ispeċijiet li jistkennu fix-xitwa din iċ-ċifra kienet 56 %).

Fl-istess ħin, is-sehem tal-ispeċijiet vvalutati li għandhom status ta’ konservazzjoni ħażin żdied bi ftit minn 7.69 % għal 8.89 %.

Il-pressjonijiet ewlenin li jikkawżaw dan l-istatus ħażin għall-ispeċijiet huma (i) l-iżvilupp, il-kostruzzjoni u l-użu ta’ infrastruttura residenzjali, kummerċjali, industrijali u rikreattiva; u (ii) speċijiet aljeni u problematiċi

Skont l-Artikolu 17 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, l-Istati Membri jridu jirrapportaw dwar l-istat ta’ konservazzjoni tal-ħabitats u tal-ispeċijiet kull 6 snin. Iċ-ċiklu ta’ rapportar attwali, li jkopri s-snin mill-2019 sal-2024, għandu jiġi ppreżentat f’Lulju 2025.

Illustrazzjoni 10: Valutazzjonijiet tal-istatus ta’ konservazzjoni tal-ħabitats għall-perjodi ta’ rapportar 2007–2012 u 2013–2018

NB: Il-valuri murija għall-2007–2012 u l-2013–2018 mhumiex neċessarjament direttament komparabbli minħabba li bidliet fl-istatus ta’ konservazzjoni taż-żona fi Stat Membru jistgħu jirriżultaw minn bidliet fil-metodi jew l-użu ta’ data aħjar, aktar milli jirriflettu bidliet ġenwini.

EEA, “Conservation status and trends of habitats and species”, , id-19 ta’ Diċembru 2019, aċċessat f’Diċembru 2021, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/conservation-status-and-trends-article-17-national-summary-dashboards-archived .

Illustrazzjoni 11: Valutazzjonijiet tal-istatus ta’ konservazzjoni tal-ispeċijiet għall-perjodi 2007–2012 u 2013–2018

NB: Il-valuri murija għall-2007–2012 u l-2013–2018 mhumiex neċessarjament direttament komparabbli minħabba li bidliet fl-istatus ta’ konservazzjoni taż-żona fi Stat Membru jistgħu jirriżultaw minn bidliet fil-metodi jew l-użu ta’ data aħjar, aktar milli jirriflettu bidliet ġenwini.

EEA, “Conservation status and trends of habitats and species”,, id-19 ta’ Diċembru 2019, aċċessat f’Diċembru 2021, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/conservation-status-and-trends-article-17-national-summary-dashboards-archived .

Fir-rigward tal-ispeċijiet, kien hemm żieda fl-għadd ta’ speċijiet bi status ta’ konservazzjoni favorevoli u tnaqqis fl-għadd ta’ speċijiet bi status mhux favorevoli ( 43 )).

Filwaqt li meħtieġ aktar sforz biex tiġi żgurata ġestjoni effettiva tas-siti ta’ Natura 2000, qed jiġu allokati riżorsi addizzjonali kontinwi kif meħtieġ, u qed jiġu implimentati miżuri ta’ konservazzjoni. Dan jinkiseb permezz ta’ kollaborazzjoni bejn diversi entitajiet governattivi u mhux governattivi. Jidher li hemm nuqqas ta’ progress f’Malta fir-rigward taż-żamma jew ir-restawr tal-istatus ta’ konservazzjoni favorevoli tal-ispeċijiet u l-ħabitats protetti skont id-Direttivi dwar in-Natura. Hemm ukoll nuqqas ta’ progress fl-immaniġġar effettiv tas-siti ta’ Natura 2000 tal-pajjiż.

L-insib u l-qtil illegali ta’ speċijiet protetti għadhom waħda mill-isfidi ewlenin f’Malta u kwistjoni ta’ tħassib. Fl-2018, il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea ddeċidiet kontra d-deroga ta’ Malta għall-insib tal-għasafar tal-għana( 44 )), u għalhekk Malta temmet l-insib tal-għasafar tal-għana. Madankollu, fl-2020 u fl-2021, Malta introduċiet prattiki ġodda tal-insib tal-għasafar tal-għana taħt skema ta’ deroga għar-riċerka. F’Novembru 2021, il-Kummissjoni ddeċidiet( 45 )) li tkompli l-proċeduri ta’ ksur talli naqset milli tapplika b’mod korrett id-Direttiva dwar l-Għasafar( 46 )). Madankollu, Malta nediet derogi għall-insib tal-għsafar tal-għana għall-2022 u l-2023 ukoll. Il-Qorti tat is-sentenza tagħha fid-19 ta’ Settembru 2024 li fiha kkundannat id-deroga. Il-Kummissjoni għadha mħassba ħafna dwar id-deċiżjoni tal-gvern Malti li jawtorizza skema ġdida ta’ deroga għall-2024 u tistieden lil Malta biex twaqqaf il-prattiki tagħha tal-insib tal-għasafar tal-għana, li mhumiex ġustifikati skont id-Direttiva dwar l-Għasafar.

Fl-2020, il-Kummissjoni nediet proċedura oħra ta’ ksur kontra Malta għad-derogi tagħha mid-Direttiva dwar l-Għasafar fir-rigward tal-kaċċa fir-rebbiegħa tas-summien u l-insib fil-ħarifa tal-malvizz u l-pluviera ( 47 ). Dawn id-derogi ma jissodisfawx b’mod sistematiku r-rekwiżiti stabbiliti fid-Direttiva dwar l-Għasafar, minħabba s-superviżjoni fqira ta’ Malta tal-kundizzjonijiet stabbiliti fid-derogi, li tirriżulta fi speċijiet oħrajn għajr dawk fil-mira li jiġu affettwati. Fl-2022, Malta daħħlet mill-ġdid (wara sospensjoni temporanja) deroga li tippermetti l-kaċċa rikreattiva tal-gamiem matul il-perjodu ta’ migrazzjoni tagħhom fir-rebbiegħa. Il-Kummissjoni tqis li jidher ċar mill-aħħar data disponibbli li l-popolazzjoni ta’ din l-ispeċi bħalissa hija taħt il-livell sodisfaċenti u li għalhekk, l-ebda deroga għall-kaċċa fir-rebbiegħa ma tista’ tiġi awtorizzata legalment. Għaldaqstant, id-deċiżjoni ta’ deroga ma tistax tikkostitwixxi “użu meqjus” fis-sens tal-Artikolu 9(1)(c) tad-Direttiva dwar l-habitats. Għal din ir-raġuni, fl-2023 il-Kummissjoni estendiet il-proċedura ta’ ksur kontra Malta biex tkopri l-kaċċa tal-gamiem fir-rebbiegħa.

Malta ma ffirmatx jew ma rratifikatx il-Ftehim dwar il-Konservazzjoni tal-Għasafar tal-Ilma Migratorji Afro-Ewroasjatiċi.

Fl-EIR tal-2022, il-Kummissjoni wettqet l-azzjonijiet ta’ prijorità li ġejjin lil Malta, filwaqt li ħeġġet lill-pajjiż iżid l-isforzi dwar (i) il-proċess tad-deżinjazzjoni tas-siti ta’ Natura 2000; (ii) it-tlestija tal-pjanijiet ta’ ġestjoni għas-siti tal-baħar b’objettivi ta’ konservazzjoni definiti b’mod ċar; (iii) l-implimentazzjoni tal-miżuri ta’ konservazzjoni meħtieġa għas-siti kollha ta’ Natura 2000; u (iv) il-forniment ta’ riżorsi xierqa għall-implimentazzjoni tad-Direttivi dwar in-Natura fl-oqsma tal-ispeċijiet u tal-ħabitats ta’ interess komunitarju. Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni talbet lil Malta tieħu azzjoni urġenti fil-ġlieda kontra l-prattiki illegali tal-kaċċa u tal-insib tal-għasafar.

Il-Kummissjoni tinnota progress limitat ħafna f’dawn l-oqsma kollha. Fil-fatt, ir-riżultati tal-implimentazzjoni f’xi wħud minn dawn l-oqsma marru għall-agħar mill-aħħar rapport ’l hawn. Għal din ir-raġuni, il-Kummissjoni tħeġġeġ lil Malta timplimenta azzjonijiet ta’ prijorità simili għall-2025 u lil hinn.

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·It-tisħiħ tal-implimentazzjoni ta’ miżuri nazzjonali kontra l-kaċċa illegali.

·It-tisħiħ tal-azzjoni għall-ħabitats u għall-ispeċijiet fi stat ta’ konservazzjoni mhux favorevoli, pereżempju permezz ta’ miżuri ta’ restawr, konnettività akbar, koordinazzjoni u integrazzjoni aħjar tal-politika, u aktar finanzjament.

Irkupru tal-ekosistemi

Ekosistemi agrikoli

Il-BDS taħdem flimkien mal-politika agrikola komuni (PAK) biex tappoġġa t-tranżizzjoni lejn agrikoltura sostenibbli.

L-istrateġija stabbiliet ħames miri komuni relatati mal-agrikoltura għall-2030, jiġifieri:

—it-tnaqqis b’50 % tal-użu globali tal-pestiċidi kimiċi u r-riskju minnhom;

—it-tnaqqis b’50 % tal-użu ta’ pestiċidi aktar perikolużi;

—it-tnaqqis b’50 % tat-telf ta’ nutrijenti mill-fertilizzanti (li se jirriżulta fi tnaqqis ta’ 20 % fl-użu tal-fertilizzanti) filwaqt li jiġi żgurat li ma jkun hemm l-ebda deterjorament tal-fertilità tal-ħamrija;

—ir-restawr ta’ mill-inqas 10 % taż-żona agrikola biex ikollha karatteristiċi tal-pajsaġġ ta’ diversità kbira; u

—iż-żieda taż-żona b’biedja organika għal mill-inqas 25 %.

Il-“Viżjoni għall-agrikoltura u l-ikel” ( 48 ) adottata mill-Kummissjoni Ewropea fi Frar 2025, tistabbilixxi pjan direzzjonali għal sistema agroalimentari attraenti, kompetittiva, sostenibbli u ġusta għall-ġenerazzjonijiet attwali u futuri. Sabiex jiġi żgurat futur sostenibbli għall-agrikoltura tal-UE, huwa kruċjali li dawn l-erba’ oqsma prijoritarji jiġu segwiti flimkien, u li l-appoġġ pubbliku u privat ikun immirat b’mod adegwat għal dan l-objettiv.

Il-PAK u l-pjanijiet strateġiċi nazzjonali tal-PAK (SPs, Strategic Plans) huma strumenti ewlenin biex jiffaċilitaw u jsaħħu l-isforzi tal-bdiewa Ewropej ħalli jipproteġu l-bijodiversità u l-ambjent b’mod ġenerali. Il-Kummissjoni approvat l-SPs tal-PAK tal-Istati Membri fl-2022 għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2023–2027. Il-PAK hija l-akbar sors ta’ finanzjament għall-implimentazzjoni tal-politika ambjentali tal-UE, u dan huwa partikolarment minnu fir-rigward tal-bijodiversità. L-SPs għandu jkompli jkollhom rwol ewlieni fil-protezzjoni tal-ħamrija, tal-ilma, tal-kwalità tal-arja u tal-bijodiversità.

Filwaqt li ċerti indikaturi tar-riżultati jiffukaw fuq firxa ta’ interventi li jiffavorixxu prattiki agrikoli sostenibbli li jirriġeneraw l-ekosistemi, l-impatt ta’ dawn il-miżuri huwa diffiċli biex jiġi vvalutat. L-adozzjoni tal-ekoskemi hija volontarja għall-bdiewa.

Iż-żona agrikola utilizzata f’Malta żdiedet minn 10 250 ettaru fl-2005 għal 11 580 ettaru fl-2016 u naqset għal 10 730 ettaru fl-2022 ( 49 ). Il-biċċa l-kbira tal-azjendi agrikoli fil-pajjiż ikopru inqas minn ettaru.

Il-karatteristiċi tal-pajsaġġ huma frammenti ta’ veġetazzjoni mhux produttiva u tipikament, iżda mhux esklussivament, seminaturali preżenti fl-art agrikola jew maġenbha. Dawn jipprovdu servizzi tal-ekosistema u appoġġ għall-bijodiversità. L-indikatur “sehem ta’ art agrikola koperta b’karatteristiċi tal-pajsaġġ” huwa l-proporzjon bejn iż-żona koperta minn karatteristiċi tal-pajsaġġ mhux produttivi u ż-żona koperta minn art agrikola. Abbażi tal-istimi tal-karatteristiċi tal-pajsaġġ tal-Istħarriġ Qafas tal-Użu tal-Art taż-Żona Koperta, is-sehem tal-art agrikola koperta minn karatteristiċi tal-pajsaġġ mhux produttivi f’Malta huwa 27.7 %, li hu ogħla mill-medja tal-UE. Fil-livell tal-UE, il-karatteristiċi tal-pajsaġġ ikopru 5.6 % tal-art agrikola.

Fl-2024, ir-regolamenti bażiċi tal-PAK ġew emendati ( 50 ) biex jissimplifikaw ċerti regoli, fost l-oħrajn, l-istandards għal kundizzjoni agrikola u ambjentali tajba (KAAT) tal-art. Dawn il-bidliet neħħew l-obbligu għall-bdiewa li jibbenefikaw mill-appoġġ relatat maż-żona tal-PAK li jkollhom sehem minimu ta’ 3–4 % taż-żona mhux produttiva jew tal-karatteristiċi tal-pajsaġġ fl-azjendi agrikoli tagħhom. Madankollu, ir-Regolament emendat ma jneħħix l-obbligu skont il-KAAT 8 li jinżammu l-karatteristiċi tal-pajsaġġ eżistenti. Jistabbilixxi wkoll obbligu għall-Istati Membri li jistabbilixxu u jipprovdu appoġġ għall-ekoskemi li jkopru prattiki għaż-żamma ta’ żoni mhux produttivi, bħal raba’ mistrieħa, u għall-istabbiliment ta’ karatteristiċi ġodda tal-pajsaġġ fuq raba’ li jinħadem.

Ir-Regolament dwar ir-Restawr tan-Natura ( 51 ) li ġie adottat dan l-aħħar jiffoka fuq ir-restawr tal-ekosistemi agrikoli u jirrikjedi li l-Istati Membri jistabbilixxu miżuri li għandhom l-għan li jiksbu xejra li qed tiżdied fil-livell nazzjonali ta’ mill-inqas tnejn mit-tliet indikaturi għall-ekosistemi agrikoli ( 52 )). Wieħed minn dawn l-indikaturi huwa s-“sehem ta’ art agrikola b’karatteristiċi tal-pajsaġġ b’diversità kbira”.

Il-prattiki tal-biedja organika huma ta’ benefiċċju kbir għall-bijodiversità. Kif muri fl-Illustrazzjoni 12, huwa stmat li 0.62 % taż-żona tal-art ta’ Malta tintuża għall-biedja organika. Dan huwa l-agħar riżultat fl-UE u ’l bogħod mill-medja tal-UE ta’ 10.50 % ( 53 ). Il-kontribut ta’ Malta hu taħt il-medja biex tintlaħaq il-mira li 25 % tal-art agrikola tal-UE tintuża għall-biedja organika sal-2030. Il-pjan ta’ azzjoni ta’ Malta għall-ikel organiku 2023–2030 jispeċifika mira nazzjonali ta’ 5 % taż-żona agrikola utilizzata li tiġi kkonvertita għall-produzzjoni organika sal-2030 u għandu l-għan li jżid l-akkwakultura organika sal-istess sena. Waħda mill-isfidi attwali li tista’ tinbidel f’opportunità hija li l-biedja organika f’Malta hija kkaratterizzata minn azjendi tal-art żgħar, frammentati u mxerrda.

Illustrazzjoni 12: Sehem taż-żona agrikola totali utilizzata okkupata mill-biedja organika għal kull Stat Membru (%), 2022

Sors: Eurostat, “Area under organic farming”, sdg_02_40, aċċessat fil-5 ta’ Diċembru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/sdg_02_40/default/table?lang=en

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·L-implimentazzjoni tal-ekoskemi u l-miżuri u l-prattiki agroambjentali biex jiġu indirizzati l-ħtiġijiet ambjentali ta’ Malta.

·L-implimentazzjoni u ż-żieda fl-użu tal-prattiki tal-biedja organika.

Ekosistemi tal-ħamrija

Il-ħamrija hija riżorsa essenzjali, finita u estremament fraġli. Id-degradazzjoni dejjem akbar tagħha toħloq theddida għas-sigurtà tal-ikel tal-UE u r-reżiljenza, l-adattament u l-mitigazzjoni għat-tibdil fil-klima.

L-istrateġija tal-UE dwar il-ħamrija, adottata f’Novembru 2021, għandha l-għan li tappoġġa l-protezzjoni tal-ħamrija, il-ġestjoni sostenibbli tal-ħamrija u r-restawr tal-ħamrija degradata biex jintlaħqu l-objettivi tal-Patt Ekoloġiku kif ukoll in-newtralità tad-degradazzjoni tal-art sal-2030.

Dan jinvolvi:

—il-prevenzjoni ta’ aktar degradazzjoni tal-ħamrija;

—il-ġestjoni sostenibbli tal-ħamrija ssir in-normalità l-ġdida;

—it-teħid ta’ azzjoni għar-restawr tal-ekosistema.

Id-Direttiva proposta dwar il-monitoraġġ u r-reżiljenza tal-ħamrija ( 54 ) għandha l-għan li tintroduċi l-ewwel leġiżlazzjoni komprensiva dwar il-protezzjoni tal-ħamrija kollha fl-UE. Jekk id-Direttiva tiġi adottata, l-Istati Membri se jkollhom jittrasponuha fil-leġiżlazzjoni nazzjonali u jimplimentawha, billi jibdew bl-istabbiliment tas-sistemi ta’ governanza u qafas ta’ monitoraġġ sod li jibbaża fuq oqfsa nazzjonali eżistenti ta’ monitoraġġ tal-ħamrija. L-objettiv tad-Direttiva proposta huwa li tipprovdi data aħjar u aktar komparabbli dwar is-saħħa tal-ħamrija bil-ħsieb li tinkiseb ħamrija f’saħħitha sal-2050.

Id-degradazzjoni tal-ekosistemi tal-ħamrija tinkludi diversi aspetti. Id-Direttiva proposta tirrikjedi li l-Istati Membri jivvalutaw is-saħħa tal-ħamrija skont sett ta’ indikaturi komuni u jiddefinixxu l-miżuri ta’ riġenerazzjoni meħtieġa. Iż-żona tal-ħamrija li hija ssiġillata hija fattur importanti fil-monitoraġġ tat-tibdil fl-użu tal-art u tirrappreżenta pressjoni importanti fuq in-natura u l-bijodiversità. Kwistjonijiet oħra tal-ħamrija relatati mad-degradazzjoni tal-art huma l-erożjoni tal-ħamrija, il-kompattazzjoni tal-ħamrija, it-telf tal-karbonju organiku fil-ħamrija, il-kontaminazzjoni tal-ħamrija, is-salinizzazzjoni tal-ħamrija u l-preżenza żejda tan-nitroġenu u tal-fosforu fil-ħamrija. Il-valutazzjoni tal-impatt li takkumpanja l-proposta, li tibbaża fuq id-data disponibbli fl-Osservatorju tal-Ħamrija tal-UE, tindika l-kwistjonijiet ta’ degradazzjoni tal-ħamrija f’Malta li ġejjin ( 55 ).

L-inċertezza dwar id-data għal Malta hija kbira minħabba d-disponibbiltà baxxa tad-data. Abbażi tad-data disponibbli, l-akbar kontributur għall-ħamrija mhux f’saħħitha ta’ Malta huwa l-erożjoni mhux sostenibbli tal-ħamrija mill-ilma, mir-riħ, mill-ħdim tar-raba’ u mill-ħsad, li taffettwa 97 % taż-żona tal-art tal-għelejjel. 18 % tal-pajjiż jesperjenza ssiġillar tal-ħamrija ’l fuq minn 50 % ta’ impermeabbiltà 56 .

Fl-EIR tal-2022, Malta ngħatat azzjoni prijoritarja fuq il-ħamrija ssiġillata u mmodifikata b’mod artifiċjali. Minn dak iż-żmien ’l hawn ma ġie rreġistrat l-ebda progress. Għalhekk l-azzjoni ta’ prijorità tittenna f’dan ir-rapport.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·It-tnaqqis taż-żona eċċessiva ta’ ħamrija ssiġillata u artifiċjali u r-rimedju ta’ żoni degradati tal-ħamrija. Jekk xieraq, irid jitqies li formalment timpenja ruħha għal miri għan-newtralità tad-degradazzjoni tal-art skont il-ftehim rilevanti tal-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni.

Art bil-ħaxix

L-art bil-ħaxix hija fost l-aktar ekosistemi diversi fl-UE; jista’ jkun fiha sa 80 speċi ta’ pjanti differenti għal kull metru kwadru u tospita varjetà kbira ta’ annimali, li jvarjaw minn insetti żgħar, għasafar u rodituri sa erbivori kbar. L-art bil-ħaxix hija essenzjali għall-agrikoltura u t-trobbija tal-bhejjem. L-art bil-ħaxix naturali għandha wkoll rwol importanti fil-ħżin tal-karbonju. Madankollu, il-bidliet fil-prattiki agrikoli u fl-użi tal-art wasslu biex l-art bil-ħaxix tisparixxi b’rata allarmanti, u b’hekk saret waħda mill-aktar ekosistemi mhedda tal-Ewropa. L-art bil-ħaxix ġestita b’mod estensiv tinkludi mergħat, mergħat tal-muntanji, art bil-ħaxix kalkarja niexfa u art bil-ħaxix steppika.

Skont l-aktar rapport reċenti tal-Artikolu 17 minn Malta ( 57 ), 100 % tat-tipi ta’ ħabitats tal-art bil-ħaxix marru għall-agħar għal status ta’ konservazzjoni mhux favorevoli – ħażin (U2), li juri wkoll xejra negattiva prospettiva. Il-pressjonijiet ewlenin huma l-estrazzjoni tar-riżorsi; l-iżvilupp u t-tħaddim tas-sistemi tat-trasport; l-iżvilupp, il-kostruzzjoni u l-użu ta’ infrastruttura residenzjali, kummerċjali, industrijali u rikreattiva; u speċijiet aljeni u problematiċi ( 58 ).

Ekosistemi tal-foresti

Il-foresti huma bjar tal-karbonju importanti u l-konservazzjoni tagħhom hija vitali jekk l-UE trid tikseb in-newtralità klimatika sal-2050. L-istrateġija tal-UE għall-foresti għall-2030, adottata f’Lulju 2021, hija pjan ta’ azzjonijiet għall-promozzjoni tal-ħafna servizzi li jipprovdu l-foresti. L-objettiv ewlieni tagħha huwa li tiżgura foresti tal-UE b’saħħithom, diversi u reżiljenti li jikkontribwixxu b’mod sinifikanti għall-kisba tal-ambizzjonijiet tal-UE dwar il-bijodiversità u l-klima. Madwar 27 % taż-żona tal-foresti fl-UE hija koperta mit-tipi ta’ ħabitats elenkati fl-Anness I tad-Direttiva dwar il-Ħabitats. Barra minn hekk, il-foresti jospitaw diversi speċijiet protetti skont id-Direttivi dwar l-Għasafar u l-Ħabitats, inklużi dawk li għalihom hemm rekwiżit li jiġu deżinjati siti ta’ Natura 2000 u li jiġu protetti s-siti tat-tnissil u l-postijiet ta’ mistrieħ.

Diversi linji gwida tal-Kummissjoni dwar il-ġestjoni tal-forestrija ġew ippubblikati fl-2023. Dawn koprew l-afforestazzjoni, ir-riforestazzjoni u t-tħawwil tas-siġar li ma jagħmlux ħsara lill-bijodiversità; il-ġestjoni tal-foresti eqreb lejn in-natura; u d-definizzjoni, l-immappjar, il-monitoraġġ u l-protezzjoni stretta tal-foresti primarji u antiki. Ġiet ippubblikata wkoll gwida ulterjuri dwar l-iskemi ta’ pagament għas-servizzi tal-ekosistemi.

Fl-2023, il-Kummissjoni pproponiet liġi ġdida dwar il-monitoraġġ tal-foresti ( 59 ) li għandha l-għan li toħloq bażi komprensiva ta’ għarfien dwar il-foresti, tindirizza l-lakuni fl-informazzjoni, u tippermetti rispons aħjar għall-pressjonijiet dejjem akbar fuq il-foresti.

Fl-2020, il-foresti kienu jkopru biss 1.4 % tat-territorju Malti  ( 60 )) (medja tal-UE: 36.44 %), u s-sitwazzjoni tagħhom hija partikolarment inkwetanti, peress li ftit biss (17 %) minnhom juru status ta’ konservazzjoni favorevoli, filwaqt li l-bqija għad għandhom status inadegwat jew ħażin, u f’xi każijiet saħansitra qed jiddeterjoraw( 61 )). L-istatus ta’ Malta bħala żona insulari żgħira esposta u baxxa, il-kunsiderazzjonijiet ġeoklimatiċi, u l-klima niexfa semiarida kollha jikkontribwixxu għal din is-sitwazzjoni, li tiffavorixxi aktar ħabitats kserofitiċi baxxi reżistenti għan-nixfa. Il-pressjonijiet u t-theddid ewlenin għall-ħabitats tal-foresti huma prinċipalment l-ispeċijiet aljeni u problematiċi, segwiti mill-agrikoltura u l-proċessi naturali. L-iżvilupp, il-kostruzzjoni u l-użu ta’ infrastruttura residenzjali, kummerċjali, industrijali u rikreattiva u bidliet ikkawżati mill-bniedem fir-reġimi tal-ilma joħolqu pressjonijiet żgħar ( 62 )).

Illustrazzjoni 13: Status ta’ konservazzjoni tal-foresti protetti skont id-Direttiva dwar il-Ħabitats għal kull Stat Membru (% tal-valutazzjonijiet), 2013–2018

Sors: 

Id-Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni – Strateġija tal-UE għall-Foresti għall-2030, SWD(2021) 652 final tas-16 ta’ Lulju 2021, p. 24, eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52021SC0652 .

.

Ir-Regolament tal-UE dwar l-Injam (EUTR, EU Timber Regulation) ( 63 ) jipprojbixxi l-introduzzjoni fis-suq tal-UE ta’ injam maħsud illegalment.

Fid-29 ta’ Ġunju 2023, daħal fis-seħħ ( 64 ) ir-Regolament dwar il-Prodotti Assoċjati mad-Deforestazzjoni (EUDR)( 65 )). L-għan tar-Regolament hu li jiggarantixxi li l-prodotti fl-UE li jsiru bl-użu ta’ kwalunkwe waħda mis-seba’ komoditajiet elenkati, ma jkollhom l-ebda rabta mad-deforestazzjoni. L-EUDR iħassar l-EUTR.

Malta ma ssodisfatx l-obbligi stabbiliti fl-Artikolu 14(1) u (2) tal-EUDR biex “jaħtru awtorità kompetenti waħda jew aktar responsabbli mill-issodisfar tal-obbligi li joriġinaw minn dan ir-Regolament” u jinfurmaw lill-Kummissjoni bihom sa mhux aktar tard mit-30 ta’ Diċembru 2023. Din id-data tibqa’ l-istess, u mhuwa previst l-ebda żmien addizzjonali, peress li hija element ewlieni biex jitħejja d-dħul fis-seħħ bla xkiel tal-EUDR.

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·Il-ħatra tal-awtorità kompetenti responsabbli għat-twettiq tal-obbligi li jirriżultaw mill-EUDR u l-informazzjoni lill-Kummissjoni bl-ismijiet, l-indirizzi u d-dettalji ta’ kuntatt ta’ din l-awtorità kompetenti.

·It-titjib tal-istatus ta’ konservazzjoni tal-foresti billi tiġi promossa l-ġestjoni sostenibbli tal-foresti u l-iżgurar tal-konformità mad-Direttiva dwar il-Ħabitats qabel ma jingħataw/jiġġeddu l-permessi għall-qtugħ tas-siġar tal-foresti.

Ekosistemi tal-baħar

Id-Direttiva Kwadru dwar l-Istrateġija Marina (MSFD, Marine Strategy Framework Directive) tirrikjedi li l-Istati Membri jiksbu status ambjentali tajjeb (GES, Good Environmental Status) għall-ilmijiet tal-baħar tagħhom. Għal dak l-għan, l-Istati Membri jridu jfasslu strateġiji tal-baħar għall-ilmijiet tal-baħar tagħhom u jikkooperaw ma’ Stati Membri oħra li jikkondividu l-istess reġjun jew sottoreġjun tal-baħar. Dawn l-istrateġiji marini jinkludu passi differenti li għandhom jiġu żviluppati u implimentati fuq ċikli ta’ sitt snin.

Mir-rapport tal-EIR tal-2022, ma saret disponibbli l-ebda data addizzjonali dwar is-sett ta’ karatteristiċi tal-GES tal-Istati Membri għal kull deskrittur fl-MSFD. Madankollu, l-Istati Membri kellhom jirrapportaw aġġornamenti sa Ottubru 2024, u dawn qed jiġu vvalutati mill-Kummissjoni. Fil-kuntest ta’ dan iċ-ċiklu ta’ rapportar, f’konformità mal-MSFD u d-deċiżjoni tal-Kummissjoni dwar il-GES ( 66 ), l-Istati Membri jridu jinkludu bħala parti mis-sett ta’ karatteristiċi tal-GES tagħhom kwalunkwe valur ta’ limitu għad-deskritturi fl-MSFD li setgħu ġew stabbiliti f’kooperazzjoni ma’ Stati Membri oħra fil-livell tal-UE jew reġjonali ( 67 ).

Il-Kummissjoni vvalutat il-programm ta’ monitoraġġ aġġornat irrappurtat mill-Istati Membri fl-2020 ( 68 ). Dak iż-żmien, l-aġġornamenti tagħhom dwar l-elementi, il-karatteristiċi u l-parametri identifikaw lakuni fil-monitoraġġ. Il-Kummissjoni rrakkomandat li l-Istati Membri għandhom jipprijoritizzaw il-ħidma biex jindirizzaw dawk il-lakuni fil-livelli kollha ta’ implimentazzjoni tal-MSFD.

L-Istati Membri rrapportaw ukoll il-programmi ta’ miżuri aġġornati tagħhom, li huma meħtieġa skont l-Artikolu 13 tal-MSFD u li jridu jiġu aġġornati kull 6 snin. Il-Kummissjoni vvalutat il-programmi ta’ miżuri tal-Istati Membri.

Madankollu, Malta rrappurtat il-programm ta’ miżuri tagħha b’wisq dewmien biex jiġi inkluż fil-valutazzjoni ġenerali tal-Kummissjoni tal-programmi ta’ miżuri tal-Istati Membri.

Malta ma rratifikatx il-Protokoll dwar il-Ħarsien tal-Baħar Mediterran mit-tniġġis ikkaġunat mill-esplorazzjoni u l-isfruttament tal-Blata Kontinentali, Qiegħ il-Baħar u s-Sottoswol tiegħu (Protokoll dwar l-Offshore għall-Konvenzjoni ta’ Barċellona).

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·Ir-rappurtar tal-aġġornamenti tiegħu dwar l-istat tal-ilmijiet tal-baħar tiegħu, il-miri tiegħu u d-determinazzjonijiet tiegħu tal-GES ( 69 ) li huma mistennija jinkludu kwalunkwe valur ta’ limitu għad-deskritturi fl-MSFD li seta’ ġie stabbilit f’kooperazzjoni ma’ Stati Membri oħra fil-livell tal-UE jew reġjonali.

Prevenzjoni tal-ispeċijiet aljeni invażivi

L-IAS huma kawża ewlenija tat-telf tal-bijodiversità fl-UE. Minbarra li jikkawżaw ħsara diretta u indiretta fuq in-natura u l-ekonomija, xi IAS iġorru u jxerrdu wkoll mard infettiv, li huwa ta’ theddida għall-bnedmin u għall-organiżmi selvaġġi. Ir-Regolament (UE) Nru 1143/2014 (ir-Regolament IAS) għandu l-għan li jipprevjeni, jimminimizza u jimmitiga l-impatti negattivi tal-IAS fuq il-bijodiversità. Jiffoka l-azzjoni fuq lista ta’ IAS li huma sors ta’ tħassib għall-UE (il-“lista tal-Unjoni”), li tiġi aġġornata regolarment ( 70 ).

It-tielet aġġornament tal-lista tal-Unjoni ( 71 ) daħal fis-seħħ fit-2 ta’ Awwissu 2022. Qed jitħejja r-raba’ aġġornament.

Ir-Regolament IAS ( 72 ) bħalissa jelenka 88 speċi soġġetti għal restrizzjonijiet fuq iż-żamma, l-importazzjoni, il-bejgħ, it-tnissil, it-tkabbir u r-rilaxx fl-ambjent. L-Istati Membri huma meħtieġa jieħdu miżuri biex (i) jipprevjenu l-introduzzjoni tal-IAS, (ii) jiżguraw id-detezzjoni bikrija u l-qerda rapida tal-IAS u (iii) jimmaniġġaw speċijiet diġà mifruxa fit-territorju tagħhom.

Dan jallinja mal-mira 6 tal-GBF biex titnaqqas l-introduzzjoni tal-IAS b’mill-inqas 50 % sal-2030 u jiġi minimizzat l-impatt tagħhom.

Il-prevenzjoni tal-introduzzjoni u t-tixrid tal-IAS, u l-ġestjoni tagħhom, inkluż permezz tal-qerda u l-kontroll, jistgħu jirriżultaw f’iffrankar sostanzjali tal-kostijiet. L-istudji jistmaw li l-kost totali tal-IAS fl-Ewropa (danni u ġestjoni) ammonta għal EUR 116.61 biljun bejn l-1960 u l-2020 ( 73 ). Studji aktar reċenti stmaw dan il-kost għal USD 28 biljun fis-sena fl-UE, li żdied għal USD 148.2 biljun sal-2040 ( 74 ), u għal USD 423 biljun fis-sena fil-livell globali ( 75 ).

Permezz ta’ miżuri ta’ kontroll b’suċċess, l-għadd totali ta’ IAS li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni f’Malta baqa’ disgħa. Dan jinkludi speċijiet irreġistrati fl-EIR preċedenti (2021) mingħajr żidiet ġodda. It-tifrix tal-IAS jista’ jiġi osservat fl-Illustrazzjoni 14.

L-immappjar tal-IAS huwa meqjus bħala l-ewwel pass importanti biex jiġu indirizzati l-pressjonijiet tal-IAS fuq il-ħabitats naturali. F’dan ir-rigward, ittieħdu għadd ta’ inizjattivi, inkluż l-immappjar dettaljat tas-siti ta’ Natura 2000 bl-użu ta’ stħarriġ fuq il-post kif ukoll stħarriġ bid-droni meta l-aċċess kien limitat, u x-xjenza taċ-ċittadini, li tinkludi applikazzjoni bbażata fuq l-ismartphone li permezz tagħha jiġu rrapportat l-ilmiħ 76 )).

L-implimentazzjoni ta’ miżuri ta’ ġestjoni għall-kontroll jew l-eradikazzjoni tal-IAS qed tiġi kkoordinata mill-ERA permezz tal-kollaborazzjoni ma’ entitajiet oħra tal-gvern, maniġers tas-siti u organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs). Il-metodoloġiji użati jvarjaw u jinkludu interventi manwali, mekkaniċi u kimiċi, iżda dawn jiġu deċiżi wara valutazzjoni bir-reqqa tal-kuntest tas-sit u tal-ispeċijiet involuti biex jiġi żgurat li l-ħabitats tal-madwar jiġu salvagwardjati kif xieraq.

L-ERA flimkien ma’ entitajiet oħra bdew kampanja ta’ sensibilizzazzjoni li kienet tinkludi avvenimenti bħal żjarat fl-iskejjel, il-pubblikazzjoni u d-distribuzzjoni ta’ ktejjeb dwar il-ħabitats lokali u l-IAS li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni, bosta attivitajiet pubbliċi, posts fil-midja soċjali u programmi televiżivi.

L-ERA ħarġet dikjarazzjoni ta’ intenzjoni u objettivi għall-pubblikazzjoni fl-2024 ta’ pjan ta’ azzjoni għall-ġestjoni tal-IAS li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni ( 77 )). Għall-mandat tal-pjan ta’ azzjoni, l-ERA beħsiebha tinkludi l-ġestjoni ta’ ħames IAS addizzjonali li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni, u, fost l-oħrajn, tfittex it-tneħħija, il-kontroll jew it-trażżin tal-popolazzjonijiet tal-IAS li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni u tippromwovi u ssaħħaħ il-kollaborazzjoni bejn il-partijiet ikkonċernati rilevanti.

Illustrazzjoni 14: Total tal-IAS li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni, abbażi tal-informazzjoni ġeoreferenzjata disponibbli għal Malta, 2024

Fl-2022, kien hemm azzjoni prijoritarja indirizzata lil Malta dwar it-tisħiħ tal-implimentazzjoni tar-Regolament dwar l-IAS u t-teħid ta’ aktar miżuri għall-ġlieda kontra l-IAS. Sar xi progress f’dan ir-rigward; madankollu, dawn l-inizjattivi l-ġodda jridu jiġu solidifikati fl-implimentazzjoni u l-infurzar.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·It-titjib tal-implimentazzjoni tar-Regolament dwar l-IAS, inkluż fir-rigward tal-infurzar u l-kapaċità tal-awtoritajiet ta’ spezzjoni.

Valutazzjoni u kontabilità tal-ekosistemi

Il-BDS tistieden lill-Istati Membri jintegraw aħjar il-kunsiderazzjonijiet tal-bijodiversità fit-teħid tad-deċiżjonijiet pubbliċi u tan-negozju fil-livelli kollha u jiżviluppaw kontabbiltà tal-kapital naturali.

Bl-istess mod, il-mira 14 tal-GBF ( 78 ) għandha l-għan li tiżgura l-integrazzjoni sħiħa tal-bijodiversità u l-valuri multipli tagħha fil-politika u l-ippjanar u, kif xieraq, il-kontabbiltà nazzjonali. Dan jeħtieġ osservazzjoni tal-bijodiversità u rappurtar dwar il-kundizzjoni tal-ekosistema fl-UE li jkunu effettivi u koerenti ( 79 ).

Ir-Regolament (UE) Nru 691/2011 emendat dwar il-kontijiet ekonomiċi ambjentali Ewropej ( 80 ) jintroduċi rekwiżiti ġodda għall-Istati Membri biex jirrapportaw dwar il-kundizzjoni tal-ekosistemi inklużi l-ekosistemi urbani, l-art tal-għelejjel, l-art bil-ħaxix, il-foresti u l-imsaġar, il-bajjiet kostali, id-duni u l-artijiet mistagħdra. Id-data rrapportata mill-Istati Membri se tikkontribwixxi għat-tieni valutazzjoni tal-ekosistema Ewropea, mistennija fl-2027, u tista’ tintuża wkoll biex tappoġġa d-deċiżjonijiet ta’ politika.

Valutazzjoni tal-ekosistema hija analiżi tal-kundizzjoni tal-ekosistemi u l-pressjonijiet li jaġixxu fuqhom, kif ukoll il-benefiċċji li jipprovdu lin-nies, direttament jew indirettament permezz tal-ekonomija.

L-immappjar u l-valutazzjoni nazzjonali ta’ Malta tal-ekosistemi u s-servizzi tagħhom huma bbażati fuq il-klassifikazzjoni tat-tip tal-ekosistema. Biex tkompli ttejjeb il-ħiliet fl-immappjar tal-ekosistemi, Malta investiet f’taħriġ iddedikat fis-sistema ta’ informazzjoni ġeografika biex tibni l-kapaċità tagħha. Permezz ta’ dan, Malta kisbet aktar għarfien f’oqsma relatati mal-identifikazzjoni tas-servizzi tal-ekosistema, inkluż permezz ta’ proġetti nazzjonali (eż. Esmeralda ( 81 )), EnRoute ( 82 )) u ReNature ( 83 ))).

Għadd dejjem akbar ta’ pjattaformi, networks u komunitajiet ta’ prattika jinvolvu lin-negozji fil-protezzjoni tal-bijodiversità, inkluża l-Pjattaforma tal-UE għan-Negozju u l-Bijodiversità ( 84 ). Dawn il-pjattaformi u l-komunitajiet huma għodod ewlenin għall-promozzjoni u l-iffaċilitar tal-valutazzjonijiet tal-kapital naturali fost in-negozji u l-fornituri tas-servizzi finanzjarji.

Il-valutazzjonijiet tal-kapital naturali jgħinu lin-negozji privati jifhmu aħjar kemm l-impatti negattivi kif ukoll dawk pożittivi li għandhom fuq in-natura, u japprezzaw kif in-natura tikkontribwixxi għas-suċċess tagħhom. Tali fehim jikkontribwixxi għall-implimentazzjoni tal-BDS tal-UE.

M’hemm l-ebda membru tan-network Malti tan-negozju u tal-bijodiversità tal-Pjattaforma tan-Negozju u l-Bijodiversità tal-UE.

Fl-EIR tal-2022, Malta ngħatat l-azzjonijiet prijoritarji li ġejjin: (i) it-tkomplija tal-appoġġ tal-immappjar u l-valutazzjoni tal-ekosistemi u s-servizzi tagħhom, u l-iżvilupp tal-kontabbiltà tal-ekosistema, permezz ta’ indikaturi xierqa għall-integrazzjoni tal-informazzjoni dwar il-firxa, il-kundizzjoni u s-servizzi tal-ekosistema (inklużi xi valuri monetarji) fil-kontijiet nazzjonali; u (ii) t-tkomplija tal-appoġġ tal-iżvilupp ta’ pjattaformi nazzjonali tan-negozju u tal-bijodiversità, inklużi sistemi ta’ kontabbiltà tal-kapital naturali biex jimmonitorjaw u jivvalutaw l-impatt tan-negozju fuq il-bijodiversità. Ma ġie rreġistrat l-ebda progress fl-iżvilupp ta’ network Malti tan-negozju u tal-bijodiversità, għalhekk dan jittenna f’dan ir-rapport.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·L-appoġġ għall-iżvilupp tan-network nazzjonali tan-negozju u tal-bijodiversità.

3. Tniġġis żero

Arja nadifa

Il-politiki u l-leġiżlazzjoni tal-UE dwar l-arja nadifa rnexxielhom inaqqsu l-emissjonijiet ta’ sustanzi niġġiesa tal-arja ewlenin u tejbu b’mod sinifikanti l-kwalità tal-arja, li issa qed tersaq għal-livelli rakkomandati mill-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO). Dan irriżulta f’benefiċċji ċari għas-saħħa u inqas impatti negattivi fuq l-ekosistemi u l-bijodiversità. Madankollu, biex jinkisbu l-livelli rakkomandati mid-WHO, meħtieġa aktar sforzi, inkluża konformità sħiħa mal-leġiżlazzjoni tal-UE. Biex jiggwida dawn l-isforzi, il-pjan ta’ azzjoni tal-UE għal tniġġis żero jistabbilixxi miri għall-2030 meta mqabbla mal-2005. Dawn għandhom inaqqsu l-impatti tat-tniġġis tal-arja fuq is-saħħa b’55 % u jnaqqsu l-ekosistemi tal-UE mhedda mit-tniġġis tal-arja b’25 %.

L-UE żviluppat sett komprensiv ta’ politiki dwar il-kwalità tal-arja ( 85 )). Dawn jistabbilixxu standards tal-kwalità tal-arja tal-UE bbażati fuq is-saħħa ( 86 )) u jistipulaw l-impenji nazzjonali tal-Istati Membri għat-tnaqqis tal-emissjonijiet( 87 )) għal diversi sustanzi niġġiesa tal-arja. 

Il-kwalità tal-arja f’Malta hija ġeneralment tajba, b’xi eċċezzjonijiet.

L-aħħar stimi annwali disponibbli (għall-2022) mill-EEA ( 88 )) għal Malta jattribwixxu 170 mewta kull sena (jew 1 900 snin ta’ ħajja mitlufa (YLL, years of life lost)) minħabba l-materja partikolata fina (PM2.5) ( 89 )); 20 mewta kull sena (jew 190 YLL) minħabba d-diossidu tan-nitroġenu (NO2) ( 90 )); u 60 mewta kull sena (jew 710 YLL) minħabba l-ożonu ( 91 )).

L-emissjonijiet ta’ diversi sustanzi niġġiesa tal-arja naqsu b’mod sinifikanti f’Malta mill-2005, filwaqt li t-tkabbir tal-PDG kompla (ara l-Illustrazzjoni 15). Skont l-inventarji ppreżentati fl-2024 skont l-Artikolu 10(2) tad-Direttiva dwar l-Impenji nazzjonali għat-tnaqqis tal-emissjonijiet (Direttiva NEC) ( 92 )), Malta ssodisfat l-impenji tagħha għat-tnaqqis tal-emissjonijiet għall-2020–2029 għas-sustanzi niġġiesa tal-arja fosthom l-ossidi tan-nitroġenu (NOx), il-komposti volatili organiċi mhux metaniċi (NMVOC), id-diossidu tal-kubrit (SO2), l-ammonijaka (NH3) u l-PM2.5. Skont l-aħħar projezzjonijiet ippreżentati skont l-Artikolu 10(2) tal-NECD, Malta mbassra li tissodisfa l-impenji tagħha għat-tnaqqis tal-emissjonijiet għall-2030 ’il quddiem għall-NMVOC, l-SO2 u l-PM2.5, iżda mhux għall-NOx u l-NH3.

Fit-18 ta’ Marzu 2020, Malta ppreżentat lill-Kummissjoni l-ewwel programm nazzjonali tagħha għall-kontroll tat-tniġġis tal-arja (NAPCP). Kellu jsir aġġornament 4 snin wara. Malta trid ukoll taġġorna l-politiki u l-miżuri tagħha biex tnaqqas l-emissjonijiet fl-arja.

Illustrazzjoni 15: Xejriet tal-emissjonijiet tas-sustanzi niġġiesa ewlenin / PDG f’Malta (%), 2005–2022

Sors: EEA, “National air pollutant emissions data viewer 2005–2022”, il-25 ta’ Ġunju 2024, https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/air-pollution/national-air-pollutant-emissions-data-viewer-2005-2022 .

Illustrazzjoni 16: Emissjonijiet ta’ PM2.5 u NOx skont is-settur f’Malta (%), 2022

Sors: EEA, “National air pollutant emissions data viewer 2005–2022”, il-25 ta’ Ġunju 2024, https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/air-pollution/national-air-pollutant-emissions-data-viewer-2005-2022 .

Fl-2023, qabżiet ogħla mill-valuri ta’ limitu stabbiliti mid-Direttiva dwar il-Kwalità tal-Arja fl-Ambjent (AAQD, Ambient Air Quality Directive) ( 93 )) ġew irreġistrati għall-PM10 f’żona waħda tal-kwalità tal-arja ( 94 )) f’Malta. Barra minn hekk, f’żona waħda tal-kwalità tal-arja, il-valuri fil-mira għall-konċentrazzjonijiet tal-ożonu lanqas ma ntlaħqu ( 95 )).

Malta għadha ma rratifikatx il-Protokoll dwar il-Metalli tqal u l-Protokoll rigward il-Materjal organiku persistenti li jniġġes skont il-Konvenzjoni dwar l-Arja tal-Kummissjoni Ekonomika għall-Ewropa tan-Nazzjonijiet Uniti.

Fl-EIR tal-2022, Malta rċeviet tliet azzjonijiet prijoritarji. L-ewwel waħda kienet li jitnaqqsu aktar l-emissjonijiet fil-kuntest tal-NAPCP. Malta għamlet xi progress f’dan ir-rigward. Filwaqt li l-aħħar data turi konformità mal-impenji għat-tnaqqis fl-emissjonijiet tal-2020–2029, Malta għadha mbassra li ma tilħaqx l-impenn għat-tnaqqis tal-emissjonijiet għall-2030 ’il quddiem għall-NOx u l-NH3. It-tieni azzjoni prijoritarja kienet li tiġi żgurata konformità sħiħa mal-istandards tal-kwalità tal-arja tal-UE u li jinżammu x-xejriet ’l isfel tal-emissjonijiet. Abbażi tal-aħħar data, Malta għamlet xi progress f’dan ir-rigward. Madankollu, għad hemm qabżiet ogħla mill-valuri ta’ limitu u l-valuri fil-mira għall-PM10 u l-ożonu, li jeħtieġu azzjoni ulterjuri. Barra minn hekk, mill-2019, ix-xejriet ’l isfel tal-emissjonijiet ġew irrapportati biss għall-SO2, li jeħtieġu azzjoni ulterjuri għas-sustanzi niġġiesa NOx, NH3, PM2.5 u NMVOC. It-tielet azzjoni prijoritarja li rċeviet Malta kienet li tirratifika l-Protokoll dwar il-Metalli tqal u l-Protokoll dwar rigward Materjal organiku persistenti li jniġġes. Malta għamlet xi progress, iżda għadha ma rratifikatx iż-żewġ protokolli msemmija.

Azzjonijiet prijoritarja għall-2025

·Bħala parti mill-NAPCP, trid tieħu azzjoni biex tnaqqas l-emissjonijiet ta’ sustanzi niġġiesa tal-arja.

·Tiżgura konformità sħiħa mal-istandards attwali tal-AAQD, anke fid-dawl ta’ rekwiżiti futuri aktar stretti skont l-AAQD riveduta.

·Tħaffef ir-ratifika tal-konvenzjonijiet u l-protokolli internazzjonali rilevanti.

Emissjonijiet tal-industrija

L-objettivi prinċipali tal-politika tal-UE dwar l-emissjonijiet industrijali huma:

(i)    il-protezzjoni tal-arja, tal-ilma u tal-ħamrija u l-prevenzjoni ta’ effetti ta’ ħsara fuq is-saħħa tal-bniedem u l-ambjent;

(ii)    il-prevenzjoni u l-ġestjoni tal-iskart;

(iii)    it-titjib tal-effiċjenza enerġetika u tar-riżorsi, inkluż l-ilma;

(iv)    il-kontribuzzjoni għad-dekarbonizzazzjoni.

Il-pedament tal-politika huwa d-Direttiva dwar l-Emissjonijiet Industrijali (IED), li ġiet riveduta fl-2024 ( 96 )). Ir-reviżjoni ttejjeb il-kontribut tad-Direttiva għall-objettiv ta’ tniġġis żero. Tiffoka ħafna fuq l-innovazzjoni, u tibni rabtiet sodi bejn it-tindif mit-tniġġis, id-dekarbonizzazzjoni u ċ-ċirkolarità, u b’hekk hija għodda regolatorja ewlenija li takkumpanja t-trasformazzjoni ekoloġika tal-industrija tal-UE sal-2050.

Il-ħarsa ġenerali lejn l-attivitajiet industrijali rregolati mill-IED hawn taħt hija bbażata fuq data rrapportata lir-Reġistru tal-UE fl-2022( 97 ).

F’Malta, kien hemm 20 installazzjoni koperti mill-IED fl-2022, u aktar minn nofshom (12) kienu installazzjonijiet għall-immaniġġar tal-iskart. Is-setturi l-oħra huma s-settur tal-enerġija (4) u s-settur tal-kimika (4).

L-Illustrazzjoni 17 turi l-ħsara għas-saħħa u għall-ambjent minħabba s-sustanzi niġġiesa tal-arja industrijali ewlenin. Peress li dan jiddependi, fost fatturi oħra, fuq id-daqs tas-settur industrijali f’kull Stat Membru, iċ-ċifra turi wkoll il-proporzjon bejn il-ħsara u l-attività industrijali (espress f’valur miżjud gross (GVA, gross value added)), li jindika l-“intensità” tal-emissjonijiet. Malta għandha l-inqas ħsara fl-UE u l-inqas intensità tal-emissjonijiet (EUR 1.7/EUR 1 000 GVA), ferm taħt il-medja tal-UE ta’ EUR 27.5/EUR 1 000 GVA. Is-settur tal-enerġija huwa l-kontributur industrijali ewlieni għall-emissjonijiet fl-arja ( 98 )(NOX, SO2, trab u emissjonijiet ta’ metalli tqal).

Illustrazzjoni 17: Ħsara u intensità tat-tniġġis tal-arja industrijali għal kull Stat Membru, 2021

Sors: EEA, “Industrial pollution intenity indicators – EU large industry air pollution damage costs intensity”, il-Portal Ewropew dwar l-Emissjonijiet Industrijali, 2024, https://industry.eea.europa.eu/analyse/industrial-emissions-indicator .

B’mod ġenerali, l-emissjonijiet industrijali fl-ilma fl-UE naqsu maż-żmien għas-sustanzi niġġiesa ewlenin kollha. Bħala medja fl-UE, dawn jidhru li huma diżakkoppjati mill-attività industrijali li żdiedet matul l-istess perjodu (espress f’GVA), kif muri fl-Illustrazzjoni 18.

Illustrazzjoni 18: Rilaxxi industrijali ta’ sustanzi niġġiesa fl-ilma u fl-attività industrijali fl-EU-27

NB: Cd, il-kadmju; Hg, il-merkurju; Ni, in-nikil; Pb, iċ-ċomb; N totali, in-nitroġenu totali; P totali, il-fosfru totali.

Sors: EEA, “Industrial pollutant releases to water in Europe”, it-30 ta’ Mejju 2024, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/industrial-pollutant-releases-to-water .

Fir-rigward ta’ Malta b’mod partikolari, l-Illustrazzjoni 19 turi l-emissjonijiet industrijali ta’ metalli tqal fl-ilma, filwaqt li titqies it-tossiċità umana ta’ kull metall, kif ukoll l-intensità tal-emissjonijiet, abbażi tal-proporzjon tagħha mal-attività industrijali (espressa f’GVA). Malta għandha wieħed mill-aktar ammonti baxxi ta’ emissjonijiet ta’ metalli tqal fl-ilma fl-UE (ponderati skont il-fatturi ta’ tossiċità tal-bniedem) iżda tikklassifika fit-tmien post għall-intensità tal-emissjonijiet (ogħla mill-intensità medja tal-UE ta’ 0.864 kg/EUR 1 biljun GVA). Kif muri fil-Illustrazzjoni 20, il-kontributuri industrijali ewlenin għall-emissjonijiet fl-ilma f’Malta huma s-settur tal-enerġija għall-metalli tqal, u l-bhejjem (installazzjonijiet mhux koperti mill-IED) għan-nitroġenu, il-karbonju organiku totali u l-fosforu.

Illustrazzjoni 19: Rilaxxi industrijali u intensità ta’ metalli tqal fl-ilma għal kull Stat Membru, 2022

Sors: EEA, “Industrial pollution intension indicators – EU big industry water pollution intension”, Portal Ewropew dwar l-Emissjonijiet Industrijali, 2024, https://industry.eea.europa.eu/analyse/industrial-emissions-indicator .

Illustrazzjoni 20: Rilaxxi relattivi fl-ilma mill-industrija f’Malta (%), 2019

Sors: EEA, “Industrial Reporting under the Industrial Emissions Directive 2010/75/EU and European Pollutant Release and Transfer Register Regulation (EC) No 166/2006 - ver. 12.0 Sep. 2024 (Tabular data)”, Katalgu tad-Data Ġeospazjali tal-EEA, it-13 ta’ Settembru 2024, https://doi.org/10.2909/cf5e54c1-be99-4426-bcad-baa26c4f27a0 .

Id-dispożizzjonijiet tal-IED dwar l-informazzjoni u l-parteċipazzjoni pubblika jirrikjedu li l-Istati Membri jadottaw leġiżlazzjoni ta’ traspożizzjoni li tippermetti lill-membri tal-pubbliku jkollhom aċċess għall-informazzjoni rilevanti u jipparteċipaw fil-proċess ta’ approvazzjoni għal installazzjonijiet li potenzjalment iniġġsu. Għalhekk, il-pubbliku u l-NGOs, flimkien mal-awtoritajiet kompetenti, għandhom rwol fl-iżgurar tal-konformità ta’ dawn il-permessi mal-leġiżlazzjoni tal-UE. L-IED fiha rekwiżiti obbligatorji dwar l-ispezzjonijiet ambjentali, li jirrikjedu li ssir żjara fuq il-post mill-inqas kull sena–3 snin, bl-użu ta’ kriterji bbażati fuq ir-riskju. Barra minn hekk, id-dispożizzjonijiet dwar l-infurzar tal-IED jirrikjedu li l-Istati Membri jiddeterminaw penali effettivi, proporzjonati u dissważivi applikabbli għall-ksur tad-dispożizzjonijiet nazzjonali bbażati fuq l-IED. Fid-Direttiva riveduta, id-dispożizzjonijiet jistabbilixxu li l-agħar ksur jista’ jiġi ssanzjonat b’multi ta’ mill-inqas 3 % tal-fatturat annwali tal-UE tal-persuna ġuridika. L-IED riveduta tintroduċi wkoll dritt għal kumpens għal persuni li saħħithom tkun saritilha ħsara minn tali ksur.

L-iżvilupp tal-aqwa tekniki disponibbli (BAT), id-dokumenti ta’ referenza tal-BAT u l-konklużjonijiet tal-BAT jiżguraw kollaborazzjoni effettiva bejn il-partijiet ikkonċernati u jippermettu implimentazzjoni aħjar tal-IED.

Mill-EIR tal-2022, il-Kummissjoni adottat konklużjonijiet tal-BAT dwar (i) l-ipproċessar tal-metall ferruż, (ii) l-industrija tat-tessuti, (iii) is-sistemi komuni ta’ ġestjoni u trattament tal-gass ta’ skart fis-settur tal-kimika u (iv) il-ferreriji u l-fonderiji.

Il-Kummissjoni tiddependi fuq l-isforzi tal-awtoritajiet kompetenti nazzjonali biex jimplimentaw il-konklużjonijiet tal-BAT legalment vinkolanti u l-livelli ta’ emissjonijiet tal-BAT assoċjati fil-permessi ambjentali. Dan għandu jirriżulta fi tnaqqis konsiderevoli u kontinwu fit-tniġġis.

Fl-2022, Malta rċeviet azzjoni prijoritarja biex tiffirma u tirratifika l-Protokoll ta’ Kiev dwar ir-Reġistri dwar ir-Rilaxx u t-Trasferiment ta’ Inkwinanti. Malta ssodisfat din l-azzjoni. 

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·L-iżgurar tal-konformità mal-obbligi ta’ rapportar skont l-IED għall-2021–2023 u skont ir-Reġistru Ewropew dwar ir-Rilaxx u t-Trasferiment ta’ Inkwinanti għall-2020–2022.

·It-tnaqqis tar-rilaxxi industrijali fl-ilma u l-intensità tagħhom.

·L-involviment mal-NGOs tal-industrija u tal-ambjent biex jiġi żgurat kontribut xieraq għall-konklużjonijiet tal-BAT u l-implimentazzjoni tagħhom u jiġu żgurati aġġornamenti f’waqthom għall-permessi wara l-pubblikazzjoni tal-konklużjonijiet tal-BAT.

·L-iżgurar ta’ parteċipazzjoni pubblika effettiva u aċċess għall-ġustizzja fir-rigward tal-IED.

Prevenzjoni ta’ inċidenti industrijali kbar – Seveso

L-objettivi ewlenin tal-politika tal-UE dwar il-prevenzjoni ta’ inċidenti industrijali kbar huma li:

(i)    tikkontrolla l-perikli ta’ inċidenti kbar li jinvolvu sustanzi perikolużi, speċjalment sustanzi kimiċi;

(ii)    tillimita l-konsegwenzi ta’ inċidenti bħal dawn għas-saħħa tal-bniedem u għall-ambjent;

(iii)    ittejjeb kontinwament il-prevenzjoni ta’ inċidenti kbar, kif ukoll it-tħejjija u r-rispons għalihom.

Il-pedament tal-politika huwa d-Direttiva 2012/18/UE (id-Direttiva Seveso III). ( 99 ))).

Il-ħarsa ġenerali ta’ hawn taħt lejn l-impjanti industrijali rregolati mid-Direttiva Seveso III (“stabbilimenti Seveso”) hija bbażata fuq data rrappurtata fuq eSPIRS (Sistemi ta’ Rkupru ta’ Informazzjoni dwar l-Impjanti e-Seveso) għall-2022–2024 ( 100 ))u r-rapport ta’ Malta dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva Seveso III għall-2019–2022 ( 101 ).

Fl-2024, mid-disa’ stabbilimenti Seveso f’Malta, tlieta huma kkategorizzati bħala stabbilimenti tal-livelli aktar baxx u sitta bħala stabbilimenti tal-livelli ogħla (UTEs, upper-tier establishments), abbażi tal-kwantità ta’ sustanzi perikolużi li x’aktarx ikunu preżenti. L-UTEs huma soġġetti għal rekwiżiti aktar stretti. Il-bidla fl-għadd ta’ stabbilimenti Seveso hija ppreżentata fl-Illustrazzjoni 21.

Illustrazzjoni 21: Għadd ta’ stabbilimenti Seveso f’Malta, 2018, 2022 u 2024

NB: LTE, stabbiliment ta’ livelli aktar baxx.

Sorsi: Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Assessment and summary of Member States’ implementation reports for Implementing Decision 2014/896/EU (implementing Directive 2012/18/EU on the control of major accident hazards involving dangerous substances) , l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2022, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/94d57d74-735b-11ec-9136-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-search ; data tal-eSPIRS, estrazzjonijiet mill-2022 u l-2024; Analysis and summary of Member States' reports on implementation of Directive 2012/18/EU on the control of major accident hazards involving dangerous substances according to the format established by Commission Implementing Decision 2014/896/EU - l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-UE, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9bd73087-e9b8-11ef-b5e9-01aa75ed71a1/language-en .

L-Istati Membri meħtieġa jfasslu pjanijiet ta’ emerġenza esterni (EEPs, external emergency plans). Dawn l-EEPs huma essenzjali biex jippermettu t-tħejjija xierqa u l-implimentazzjoni effettiva tal-azzjonijiet neċessarji għall-ħarsien tal-ambjent u tal-popolazzjoni f’każ li jseħħ inċident industrijali kbir fi stabbiliment Seveso. Skont Malta, fl-2022 kien meħtieġ EEP għas-seba’ UTEs kollha. F’dik l-istess sena, sitt UTEs kellhom EEP u tnejn minn dawn l-EEPs kienu ġew ittestjati f’dawn l-aħħar 3 snin. Is-sommarju jidher fl-Illustrazzjoni 22.

Illustrazzjoni 22: Sitwazzjoni tal-EEPs f’Malta, 2022

Sorsi: Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Assessment and summary of Member States’ implementation reports for Implementing Decision 2014/896/EU (implementing Directive 2012/18/EU on the control of major accident hazards involving dangerous substances) , l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2022, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/94d57d74-735b-11ec-9136-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-search ; data tal-eSPIRS, estrazzjonijiet mill-2022 u l-2024; Analysis and summary of Member States' reports on implementation of Directive 2012/18/EU on the control of major accident hazards involving dangerous substances according to the format established by Commission Implementing Decision 2014/896/EU - l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-UE, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9bd73087-e9b8-11ef-b5e9-01aa75ed71a1/language-en .

It-tipi ta’ informazzjoni li ġejjin huma disponibbli b’mod permanenti għall-UTEs kollha f’Malta: (i) informazzjoni għall-pubbliku msemmija fl-Anness V tad-Direttiva Seveso III, speċjalment dwar kif il-pubbliku kkonċernat se jiġi mwissi jekk ikun hemm inċident kbir; (ii) informazzjoni dwar imġiba xierqa fil-każ ta’ inċident kbir; u (iii) id-data tal-aħħar żjara fuq il-post.

L-ishma tal-UTEs li għalihom l-informazzjoni dwar il-miżuri ta’ sikurezza u l-imġiba meħtieġa tqiegħdet b’mod attiv għad-dispożizzjoni tal-pubbliku fl-2022 fl-EU-27 huma ppreżentati fl-Illustrazzjoni 23. Din id-dispożizzjoni dwar l-għarfien hija dispożizzjoni importanti tad-Direttiva Seveso III, peress li l-għarfien mill-pubbliku dwar din l-informazzjoni jista’ jtejjeb il-konsegwenzi ta’ inċident industrijali kbir.

Malta ma ffirmatx jew ma rratifikatx il-Konvenzjoni dwar l-effetti transkonfinali tal-inċidenti industrijali (kif emendata fl-2015), li tapplika (i) għall-prevenzjoni ta’ inċidenti industrijali li kapaċi jikkawżaw effetti transkonfinali u t-tħejjija u r-rispons għalihom; u (ii) għall-kooperazzjoni internazzjonali fil-każ ta’ inċidenti industrijali li jikkonċernaw, fost affarijiet oħrajn, l-assistenza reċiproka mill-pajjiżi firmatarji.

Illustrazzjoni 23: Is-sehem tal-UTE li għalih l-informazzjoni dwar il-miżuri ta’ sikurezza u l-imġiba meħtieġa tqiegħdet b’mod attiv għad-dispożizzjoni tal-pubbliku għal kull Stat Membru (%), 2022

NB: Mhi disponobbli l-ebda disponibbli għall-Greċja.

Sorsi: Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Assessment and summary of Member States’ implementation reports for Implementing Decision 2014/896/EU (implementing Directive 2012/18/EU on the control of major accident hazards involving dangerous substances) , l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2022, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/94d57d74-735b-11ec-9136-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-search ; data tal-eSPIRS, estrazzjonijiet mill-2022 u l-2024; Analysis and summary of Member States' reports on implementation of Directive 2012/18/EU on the control of major accident hazards involving dangerous substances according to the format established by Commission Implementing Decision 2014/896/EU - l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-UE, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9bd73087-e9b8-11ef-b5e9-01aa75ed71a1/language-en .

Fl-EIR tal-2022, l-azzjonijiet prijoritarji li ġejjin twasslu lil Malta: (i) it-tisħiħ tal-kontroll u l-infurzar biex tiġi żgurata l-konformità mar-regoli tad-Direttiva Seveso III, speċjalment dawk dwar l-għoti ta’ informazzjoni lill-pubbliku u dwar l-EEPs; u (ii) l-iffirmar u r-ratifikar tal-Konvenzjoni dwar l-effetti transkonfini tal-Inċidenti Industrijali. Sar xi progress fl-istabbiliment ta’ EEPs għall-UTEs kif meħtieġ u biex l-informazzjoni tkun disponibbli għall-pubbliku. Madankollu, ma sar l-ebda progress dwar l-iffirmar u r-ratifika tal-konvenzjoni, u għalhekk din l-azzjoni tittenna f’dan ir-rapport.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·L-iffirmar u r-ratifikar tal-Konvenzjoni dwar l-effetti transkonfini tal-Inċidenti Industrijali.

Regolament dwar il-Merkurju

Ir-Regolament dwar il-Merkurju jistabbilixxi miżuri u kundizzjonijiet li jikkonċernaw l-użu u l-ħżin u l-kummerċ tal-merkurju, tal-komposti tal-merkurju u tat-taħlitiet tal-merkurju, il-manifattura u l-użu ta’ prodotti miżjudin bil-merkurju u l-kummerċ tagħhom u l-ġestjoni tal-iskart tal-merkurju, sabiex jiġi żgurat livell għoli ta’ protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem u tal-ambjent mill-emissjonijiet antropoġeniċi u mir-rilaxxi tal-merkurju u tal-komposti tal-merkurju. Ir-reviżjoni tar-Regolament dwar il-Merkurju adottata fl-2024 tistabbilixxi regoli biex jiġu indirizzati l-aħħar użi intenzjonali tal-merkurju fl-UE bl-eliminazzjoni gradwali tal-użu tal-amalgama dentali sal-1 ta’ Jannar 2025 ħlief meta jitqies strettament meħtieġ mill-prattikant dentali abbażi tal-ħtiġijiet mediċi speċifiċi tal-pazjent, u l-projbizzjoni tal-manifattura u l-esportazzjoni ta’ lampi addizzjonali li fihom il-merkurju mill-1 ta’ Jannar 2026 jew mill-1 ta’ Jannar 2027 (skont il-kategorija tal-lampi).

Fl-2019, 43 % tat-trattamenti dentali kienu għadhom qed jużaw l-amalgama dentali, li rrappreżentat sfida għal Malta biex telimina gradwalment l-użu tagħha sal-1 ta’ Jannar 2025. Madankollu, kellhom jiġu stabbiliti miżuri biex tiġi żgurata eliminazzjoni gradwali soċjalment u ekonomikament soda, inkluż rimborż adegwat tal-alternattivi għall-amalgama dentali permezz tal-iskema tal-assigurazzjoni tas-saħħa u t-taħriġ tal-prattikanti tad-dentistrija. Il-Kummissjoni qed timmonitorja jekk it-tneħħija gradwali seħħitx skont it-termini u l-kundizzjonijiet tar-regolament. Malta se jkollha tiżgura wkoll li l-manifattura u l-esportazzjoni ta’ lampi li fihom il-merkurju jkunu pprojbiti sal-iskadenzi stabbiliti fir-Regolament dwar il-Merkurju.

Storbju

Id-Direttiva dwar l-Istorbju Ambjentali ( 102 )) teħtieġ approċċ komuni biex jiġu evitati u mnaqqsa l-effetti ta’ ħsara tal-istorbju. L-awtoritajiet maħtura huma responsabbli għat-tfassil u l-approvazzjoni tal-mapep tal-ħsejjes u l-pjanijiet ta’ azzjoni għall-agglomerazzjonijiet, it-toroq ewlenin, il-ferroviji ewlenin u l-ajruporti ewlenin. L-Istati Membri jiddeċiedu dwar il-limiti tal-istorbju li mhumiex stabbiliti fil-livell tal-UE. Madankollu, il-pjan ta’ azzjoni ta’ tniġġis żero jistabbilixxi bħala mira għall-2030 tnaqqis ta’ 30 % meta mqabbel mal-2017 fis-sehem ta’ persuni li huma kronikament disturbati mill-istorbju tat-trasport.

L-istorbju eċċessiv mill-inġenji tal-ajru, mill-ferroviji u mit-toroq huwa wieħed mill-kawżi ewlenin ta’ problemi ambjentali relatati mas-saħħa fl-UE. Jista’ jikkawża mard iskemiku tal-qalb, puplesija, irqad interrott, indeboliment konjittiv u stress ( 103 ).

F’Malta, l-istorbju ambjentali huwa stmat li jikkawża mill-inqas madwar 5 każi ta’ mard iskemiku tal-qalb kull sena ( 104 ), u madwar 2 100 persuna ma jorqdux sew ( 105 ).

Abbażi tal-aħħar sett ta’ informazzjoni analizzata, Malta lestiet l-immappjar tal-istorbju tagħha tal-agglomerazzjonijiet, it-toroq u l-ajruporti.

Il-pjanijiet ta’ azzjoni għall-ġestjoni tal-istorbju għall-agglomerazzjonijiet, it-toroq, il-ferroviji u l-ajruporti jridu jiġu aġġornati u ppreżentati lill-Kummissjoni kull 5 snin. L-iskadenza għar-rapportar tal-pjanijiet ta’ azzjoni dwar l-istorbju skont iċ-ċiklu ta’ rapportar l-aktar reċenti kienet it-18 ta’ Jannar 2025; dawn il-pjanijiet għadhom ma ġewx ivvalutati.

Azzjoni prijoritarji għall-2025

·L-ikkompletar u l-implimentazzjoni tal-pjanijiet ta’ azzjoni dwar il-ġestjoni tal-istorbju.

Kwalità u ġestjoni tal-ilma

Il-leġiżlazzjoni u l-politika tal-UE jirrikjedu li l-impatt tal-pressjonijiet fuq l-ilmijiet tranżizzjonali, l-ilmijiet kostali u l-ilma ħelu (inklużi l-ilmijiet tal-wiċċ u l-ilma ta’ taħt l-art) jitnaqqas b’mod sinifikanti. Il-kisba, iż-żamma jew it-titjib ta’ status tajjeb tal-korpi tal-ilma kif definit mid-Direttiva Qafas dwar l-Ilma se jiżguraw li ċ-ċittadini tal-UE jibbenefikaw minn ilma tax-xorb u għall-għawm ta’ kwalità tajba u sikur. Jiżgura wkoll li ċ-ċiklu tan-nutrijenti (nitroġenu u fosforu) jiġi mmaniġġat b’mod aktar sostenibbli u effiċjenti fir-riżorsi.

Direttiva Qafas dwar l-Ilma

Id-Direttiva Qafas dwar l-Ilma ( 106 ) hija l-pedament tal-politika tal-UE dwar l-ilma fis-seklu 21 ( 107 ). Id-Direttiva Qafas dwar l-Ilma u direttivi oħra relatati mal-ilma ( 108 ) jiffurmaw il-bażi ta’ ġestjoni sostenibbli u integrata tal-ilma fl-UE. L-għan tagħhom hu il-kisba ta’ livell għoli ta’ protezzjoni tar-riżorsi tal-ilma, il-prevenzjoni ta’ deterjorament ulterjuri u r-restawr għal status tajjeb. Dawn l-objettivi huma importanti ħafna għall-kompetittività, l-awtonomija strateġika u s-sigurtà tal-UE, iżda saru saħansitra aktar diffiċli fid-dawl tat-tibdil fil-klima li jaffettwa r-riżorsi prezzjużi tal-ilma tagħna.

Id-Direttiva Qafas dwar l-Ilma tistabbilixxi qafas proċedurali biex jintlaħaq stat ekoloġiku u kimiku tajjeb tal-ilma tal-wiċċ u stat kwantitattiv u kimiku tajjeb tal-ilma ta’ taħt l-art. Dan jimplika l-monitoraġġ u l-klassifikazzjoni tal-korpi tal-ilma kollha, il-valutazzjoni tal-pressjonijiet u l-impatti u l-identifikazzjoni tal-aktar miżuri kosteffettivi biex jintlaħqu l-objettivi tad-direttiva. Id-Direttiva tmur lura għall-2000 u stabbiliet skadenza inizjali sal-2015 biex jintlaħqu l-objettivi tagħha, bl-għażla li l-iskadenza tiġi estiża sa tmiem l-2027. Kull 6 snin, l-Istati Membri jridu jirrapportaw il-pjanijiet ta’ mmaniġġar tal-baċin tax-xmara (RBMPs, river basin management plans) tagħhom lill-Kummissjoni. Dawn għandhom ikopru d-distretti tal-baċiri tax-xmajjar fil-pajjiżi tagħhom, li wħud minnhom jistgħu jiġu kondiviżi ma’ pajjiżi oħra. Il-Kummissjoni vvalutat it-tielet ċiklu tal-RBMPs, li kellhom jiġu ppreżentati sa Marzu 2022, u rrapportat is-sejbiet tagħha lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill fl-4 ta’ Frar 2025 109 .

Malta qed tiffaċċja skarsezza tal-ilma, kif muri mill-Indiċi tal-Isfruttament tal-Ilma Staġjonali + 110 . Fl-2022, dan l-indiċi jilħaq 60.8 % li huwa ferm ogħla mill-20 % ġeneralment ikkunsidrat bħala sinjal ta’ skarsezza fit-tielet kwart tas-sena. ’Il fuq minn 40 %, dan ikun sinjal ta’ skarsezza kbira. 

Direttiva dwar l-Għargħar

Kull 6 snin, wara l-istess ċiklu ta’ rapportar bħall-RBMPs, l-Istati Membri kollha jirrapportaw ukoll il-pjanijiet tagħhom ta’ immaniġġar tar-riskju ta’ għargħar (FRMPs), abbażi tal-mapep tal-periklu u tar-riskju ta’ għargħar u l-valutazzjonijiet preliminari tar-riskju ta’ għargħar imfassla matul it-tieni ċiklu (2016–2021).

Malta ma ssottomettietx it-tielet RBMPs u t-tieni FRMPs sa Marzu 2022, kif meħtieġ skont id-Direttiva Qafas dwar l-Ilma u d-Direttiva dwar l-Għargħar. Il-Kummissjoni fetħet proċedura ta’ ksur għal rappurtar tard. Fl-aħħar, Malta rrapportat it-tieni FRMP tagħha fi Frar 2024 u t-tielet RBMP tagħha f’Marzu 2024. Madankollu, minħabba dan ir-rappurtar tard, il-Kummissjoni ma setgħetx tivvaluta l-pjanijiet u tinkludi l-valutazzjoni fir-rapport tagħha lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill.

Konsegwentement, dan ir-rapport ma jistax jiġi aġġornat għal Malta u qed issir referenza għall-EIR tal-2022 għall-aktar sitwazzjoni attwali ( 111 ).

Direttiva dwar l-Ilma tax-Xorb

L-objettivi tad-Direttiva dwar l-Ilma tax-Xorb huma li tipproteġi s-saħħa tal-bniedem billi tiżgura l-kwalità maħsuba għall-konsum mill-bniedem, u li ttejjeb l-aċċess għall-ilma tax-xorb. Ir-riformulazzjoni tad-Direttiva dwar l-Ilma tax-Xorb issa hija applikabbli, u l-Istati Membri kienu meħtieġa jittrasponu d-dispożizzjonijiet tagħha fis-sistemi legali nazzjonali tagħhom sat-12 ta’ Jannar 2023. Mid-dħul fis-seħħ tad-Direttiva riformulata, il-Kummissjoni adottat diversi atti delegati u ta’ implimentazzjoni li jistabbilixxu (i) lista ta’ sorveljanza ta’ sustanzi u komposti ta’ tħassib għall-ilma tax-xorb ( 112 ), (ii) metodoloġija għall-kejl tal-mikroplastiċi fl-ilma tax-xorb ( 113 ) u (iii) sistema tal-UE għall-ittestjar u l-approvazzjoni ta’ materjali li se jitħallew jiġu f’kuntatt mal-ilma tax-xorb ( 114 ). L-Istati Membri se jkollhom iqisu dawn id-diversi atti tal-Kummissjoni meta jimplimentaw id-Direttiva riformulata.

Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni issa rċeviet data mill-Istati Membri dwar il-kwalità tal-ilma tax-xorb fl-2017–2019. Il-kwalità tal-ilma tax-xorb (fornut minn fornituri kbar tal-ilma) f’Malta ma tqajjimx tħassib ( 115 ).

Minn Jannar 2026, se japplikaw l-istandards Ewropej tal-kwalità għas-sustanzi per- u polifluworoalkilati (PFAS) fl-ilma tax-xorb, li jiżguraw ir-rapportar armonizzat mill-Istati Membri tad-data ta’ monitoraġġ tal-PFAS fil-futur.

Direttiva dwar l-Ilma għall-Għawm

Id-Direttiva dwar l-Ilma għall-Għawm tirrikjedi li l-Istati Membri jimmonitorjaw u jivvalutaw l-ilma għall-għawm. Din teħtieġ li matul l-istaġun tal-għawm, l-Istati Membri jinfurmaw lill-pubbliku dwar il-kwalità tal-ilma għall-għawm b’mod attiv u fil-pront. Avviżi li jipprojbixxu jew jagħtu pariri kontra l-għawm għandhom ikunu identifikabbli malajr u faċilment.

L-Illustrazzjoni 24 turi li fl-2023, mis-87 ilma għall-għawm f’Malta, 80 (92 %) kienu ta’ kwalità eċċellenti, 3 (3.4 %) kienu ta’ kwalità tajba u 4 (4.6 %) kienu ta’ kwalità suffiċjenti. L-ebda ilma għall-għawm ma nstab li kien ta’ kwalità fqira.

Illustrazzjoni 24: Il-kwalità tal-ilma għall-għawm għal kull Stat Membru, l-Albanija u l-Iżvizzera (%), 2023.

Sors: EEA, European Bathing Water Quality in 2023, briefing Nru 04/2024, Copenhagen, 2024, https://www.eea.europa.eu/publications/european-bathing-water-quality-in-2023/ .

Direttiva dwar in-Nitrati

Id-Direttiva dwar in-Nitrati ( 116 ) għandha l-għan li tipproteġi l-kwalità tal-ilma fl-Ewropa billi tipprevjeni n-nitrati minn sorsi agrikoli li jistgħu jniġġsu l-ilma ta’ taħt l-art u l-ilmijiet tal-wiċċ u billi tippromwovi l-użu ta’ prattiki agrikoli tajbin.

L-aħħar rapport tal-Kummissjoni dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva dwar in-Nitrati ( 117 ), li jmur lura għall-2021, iwissi li n-nitrati għadhom qed jikkawżaw tniġġis dannuż għall-ilma fl-UE. Nitrati eċċessivi fl-ilma huma dannużi kemm għas-saħħa tal-bniedem kif ukoll għall-ekosistemi, u jikkawżaw tnaqqis tal-ossiġenu u ewtrofikazzjoni. Fejn sar, it-tindif tal-ilmijiet mill-awtoritajiet nazzjonali jew mill-bdiewa kellu impatt pożittiv fuq il-provvista tal-ilma tax-xorb u fuq il-bijodiversità. Dan kien ta’ benefiċċju wkoll għas-setturi, bħas-sajd u t-turiżmu, li jiddependu fuq il-bijodiversità u fuq provvista tajba ta’ ilma tajjeb għax-xorb. Madankollu, il-fertilizzazzjoni eċċessiva għadha problema f’ħafna partijiet tal-UE. Ir-rapport rigward l-implimentazzjoni tad-Direttiva dwar in-Nitrati li jkopri l-2020–2023 se jkun disponibbli fl-2025.

L-analiżi tal-RBMPs ta’ Malta identifikat nutrijenti mill-agrikultura bħala pressjoni importanti fuq l-ilma ta’ taħt l-art / tal-wiċċ li qed taffettwa l-istatus tajjeb ta’ dawn l-ilmijiet u bħala wieħed mill-fatturi ewlenin biex ma jintlaħqux l-objettivi tad-Direttiva Qafas dwar l-Ilma.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·L-indirizzar tat-tniġġis min-nutrijenti, speċjalment in-nitrati mill-agrikultura, permezz tal-implimentazzjoni tad-Direttiva dwar in-Nitrati.

Direttiva dwar it-Trattament tal-Ilma Urban Mormi

Id-Direttiva dwar it-Trattament tal-Ilma Urban Mormi (UWWTD, Urban Wastewater Treatment Directive) għandha l-għan li tipproteġi s-saħħa tal-bniedem u l-ambjent mill-effetti tal-ilma mormi urban mhux ittrattat. Għalhekk, dan jirrikjedi li l-Istati Membri jiġbru u jittrattaw l-ilma mormi (trattament sekondarju jew bijoloġiku) fiż-żoni urbani kollha ta’ aktar minn 2 000 persuna, u japplikaw trattament aktar strett minn dak sekondarju, bit-tneħħija tan-nitroġenu u/jew tal-fosforu, għall-ilma mormi ġġenerat f’żoni urbani, magħrufa wkoll bħala agglomerazzjonijiet, ta’ aktar minn 10 000 persuna, qabel ma jintremew fl-ilmijiet u fl-iskular tagħhom, meta jkunu sensittivi għan-nitroġenu u/jew għall-fosforu (jiġifieri ewtrofiċi jew li għandhom it-tendenza li jsiru ewtrofiċi).

Malta għandha tliet agglomerazzjonijiet koperti mill-UWWTD, li tnejn minnhom għad għandhom kwistjonijiet ta’ konformità:

·agglomerazzjoni waħda (Ewlenija f'Għawdex) li tiġġenera 6 % tal-ilma urban mormi, konformi mar-rekwiżiti tad-Direttiva;

·żewġ agglomerazzjonijiet (Tramuntana ta’ Malta u Nofsinhar ta' Malta) li jiġġeneraw il-bqija tal-ilma urban mormi, li mhumiex konformi mar-rekwiżiti tad-Direttiva (trattament sekondarju u aktar strett).

Illustrazzjoni 25: Proporzjon ta’ ilma mormi urban li jikkonforma bis-sħiħ mal-UWWTD (%), 2020

Sors: Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Fribourg-Blanc, B., Dhuygelaere, N., Berland, J. and Imbert, F., 12th technical assessment of UWWTD implementation – Final version, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, 2024, https://data.europa.eu/doi/10.2779/318637

Fis-17 ta’ Ottubru 2024, il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea kkundannat lil Malta ( 118 )) talli naqset milli tiżgura l-konformità mal-UWWTD fl-agglomerazzjonijiet tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar ta’ Malta. Huwa essenzjali li Malta tieħu l-miżuri meħtieġa biex tikkonforma bis-sħiħ mar-rekwiżiti tad-Direttiva.

Id-Direttiva ġiet riveduta ( 119 ). Id-Direttiva riveduta tibni fuq l-acquis attwali, issaħħaħ l-istandards eżistenti tat-trattament u tistabbilixxi trattament addizzjonali tal-mikrosustanzi niġġiesa fl-ilma mormi urban. Rekwiżiti ġodda oħra huma relatati mal-mixja lejn in-newtralità enerġetika tas-settur, l-istabbiliment ta’ sistema EPR biex jiġi żgurat finanzjament sostenibbli tat-trattament tal-mikrosustanzi niġġiesa mill-industriji li jniġġsu l-aktar u l-iżgurar tal-aċċess għas-sanità, speċjalment għal gruppi vulnerabbli u emarġinati. Malta għandha sal-31 ta’ Lulju 2027 biex tittrasponi d-Direttiva l-ġdida fis-sistema legali nazzjonali tagħha.

Fl-EIR tal-2022, Malta rċeviet azzjonijiet prijoritarja biex (i) tivvaluta modifiki fiżiċi ġodda tal-korpi tal-ilma f’konformità mal-Artikolu 4(7) tad-Direttiva Qafas dwar l-Ilma u tikkunsidra f’dawn il-valutazzjonijiet għażliet alternattivi u miżuri ta’ mitigazzjoni adegwati biex jitlesta l-monitoraġġ tal-istatus kwantitattiv tal-ilma ta’ taħt l-art; (ii) tinfurza miżuri għall-prevenzjoni u t-tnaqqis tat-tniġġis min-nitrati; u (iii) tlesti l-implimentazzjoni tal-UWWTD għall-agglomerazzjonijiet kollha, billi tibni l-infrastruttura meħtieġa biex tiżgura s-separazzjoni tal-iskart tal-irziezet. Il-Kummissjoni nnutat progress limitat f’dawn l-oqsma. B’mod partikolari, l-implimentazzjoni tal-UWWTD iqajjem tħassib serju. Għalhekk, dawn l-azzjonijiet prijoritarji jittennew f’dan ir-rapport.

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·Jittieħdu l-miżuri meħtieġa biex tiġi żgurata l-implimentazzjoni sħiħa tad-Direttiva attwali dwar it-trattament tal-ilma mormi urban, filwaqt li jitqiesu ir-rekwiżiti l-ġodda tad-Direttiva riformulata.

Sustanzi Kimiċi

L-UE tfittex li tiżgura li s-sustanzi kimiċi jiġu prodotti u jintużaw b’mod li jimminimizza kwalunkwe effett avvers sinifikanti fuq is-saħħa tal-bniedem u fuq l-ambjent. F’Ottubru 2020, il-Kummissjoni ppubblikat l-istrateġija tagħha dwar is-sustanzi kimiċi għas-sostenibbiltà lejn ambjent ħieles mis-sustanzi tossiċi ( 120 ), li wasslet għal xi bidliet sistemiċi fil-leġiżlazzjoni tal-UE dwar is-sustanzi kimiċi. L-istrateġija hija parti mill-ambizzjoni ta’ tniġġis żero tal-UE – impenn ewlieni tal-Patt Ekoloġiku Ewropew.

Il-leġiżlazzjoni tal-UE dwar is-sustanzi kimiċi ( 121 ) tipprovdi protezzjoni bażika għas-saħħa tal-bniedem u għall-ambjent. Tiżgura wkoll l-istabbiltà u l-prevedibbiltà għan-negozji li joperaw fis-suq intern.

Mill-2007, il-Kummissjoni ġabret informazzjoni dwar l-infurzar tar-Regolament dwar ir-Reġistrazzjoni, il-Valutazzjoni, l-Awtorizzazzjoni u r-Restrizzjoni ta’ Sustanzi Kimiċi (REACH) u r-Regolament dwar il-Klassifikazzjoni, l-Ittikkettar u l-Imballaġġ (CLP, Classification, Labelling and Packaging). F’Diċembru 2020, il-Kummissjoni vvalutat ir-rapporti tal-Istati Membri ( 122 ) dwar l-implimentazzjoni u l-infurzar ta’ dawn ir-regolamenti ( 123 )). Mir-rapport tal-Kummissjoni jidher li għad hemm ħafna diskrepanzi fl-implimentazzjoni tar-Regolamenti REACH u CLP, b’mod partikolari fil-qasam tal-infurzar tal-liġi. Il-livelli ta’ konformità rreġistrati fl-Istati Membri, ġeneralment pjuttost stabbli maż-żmien, jidhru li qed imorru kemxejn għall-agħar. Dan jista’ jkun minħabba li (i) l-awtoritajiet tal-infurzar qed isiru aktar effettivi fl-identifikazzjoni ta’ prodotti/kumpaniji mhux konformi; u (ii) qed jiġu introdotti fis-suq tal-UE aktar prodotti mhux konformi.

F’Awwissu 2021, il-Kummissjoni ppubblikat valutazzjoni li tista’ titkejjel tal-infurzar ( 124 )) taż-żewġ regolamenti ewlenin tal-UE dwar is-sustanzi kimiċi bl-użu ta’ sett ta’ indikaturi dwar aspetti differenti tal-infurzar. Mill-2021, il-lista ta’ sustanzi kimiċi soġġetti għal restrizzjonijiet ġiet estiża hekk kif ġew miżjuda entrati ġodda fl-Anness XVII tar-Regolament REACH ( 125 )).

Fl-2023, żdiedu klassijiet ġodda ta’ periklu mar-Regolament CLP, u tressqet ir-reviżjoni tar-Regolament (ippubblikata fl-20 ta’ Novembru 2024) ( 126 )). Il-klassijiet il-ġodda ta’ periklu jkopru l-interferenti endokrinali u l-perikli relatati mal-persistenza filwaqt li r-reviżjoni tar-Regolament tinkludi regoli ġodda dwar il-bejgħ online biex jiġu indirizzati aħjar in-nuqqasijiet ta’ konformità osservati matul is-snin. Fl-2023 ukoll, il-Konferenza tal-Partijiet tal-Konvenzjoni ta’ Stokkolma (COP) iddeċidiet li fl-Anness A tagħha (li jelenka sustanzi pprojbiti), tinkludi tliet sustanzi kimiċi ġodda ( 127 )). Il-Kummissjoni qed taħdem fuq l-atti delegati biex tinkludi dawn is-sustanzi fl-Anness I tar-Regolament dwar Materjal organiku persistenti li jniġġes mhux aktar tard mill-2025.

F’Malta, ir-responsabbiltà għall-kontroll tal-konformità kemm mar-Regolamenti REACH kif ukoll mas-CLP hija tal-Awtorità għall-Kompetizzjoni u l-Affarijiet tal-Konsumatur ( 128 ).

Fl-2020, twettaq proġett ta’ infurzar ikkoordinat mill-UE dwar prodotti mibjugħa online, imsejjaħ il-proġett REACH-EN-FORCE (REF)-8 ( 129 )). Ir-rapport tal-proġett inħareġ f’Novembru 2021, u għalhekk ma setax jiġi kkunsidrat fl-EIR tal-2022.

Fl-2022, l-EIR semma li żewġ membri tal-persunal biss mill-Awtorità għall-Kompetizzjoni u l-Affarijiet tal-Konsumatur ġew allokati għall-infurzar tar-Regolamenti REACH u CLP. Malta kienet implimentat parzjalment strateġija ta’ infurzar tar-Regolament REACH iżda ma kinitx indikat jekk segwietx l-istrateġija mfassla mill-Forum għall-Iskambju ta’ Informazzjoni dwar l-Infurzar ( 130 )).

Fl-2023, ġiet stabbilita Unità tal-Investigazzjonijiet Diġitali f’Malta. Permezz ta’ din l-unità, jiġu identifikati s-sustanzi kimiċi u l-prodotti relatati mas-sustanzi kimiċi msejħa lura ppubblikati fuq ir-RAPEX (Sistema ta’ Skambju Rapidu ta’ Informazzjoni) u li jkunu għadhom offruti għall-bejgħ fuq pjattaformi online, u mbagħad jittieħdu l-azzjonijiet meħtieġa biex dawk il-prodotti jiġu rtirati mis-suq.

Peress li l-eżerċizzju ta’ rapportar tal-Istati Membri stabbilit fl-Artikolu 117 tar-Regolament REACH u fl-Artikolu 46 tar-Regolament CLP jitwettaq kull 5 snin u r-riżultati ta’ dak li jmiss mistennija fl-2025, ma ġie rrapportat l-ebda progress.

Illustrazzjoni 26: Konformità tal-prodotti importati – riżultati tal-proġett REF-8 (%)

Intuża approċċ ta’ riskju għall-immirar tal-miżuri ta’ kontroll biex jiġu massimizzati l-possibbiltajiet li jiġi identifikat in-nuqqas ta’ konformità. Għalhekk, ir-rati ta’ nuqqas ta’ konformità ppreżentati hawn fuq ma jistgħux jitqiesu bħala r-rati medji ta’ nuqqas ta’ konformità tal-prodotti fl-UE. Madankollu, il-proporzjon ta’ każijiet ta’ nuqqas ta’ konformità li nstabu fil-proġett REF-8 huma ta’ tħassib.

Illustrazzjoni 27: Għadd ta’ verifiki REF-8 imwettqa għal kull 100 000 abitant (medja tal-UE = 1.24)

Malta ma pparteċipatx fil-proġett ta’ infurzar ikkoordinat REF-8, għalkemm ġie ppruvat li l-bejgħ online jikkorrispondi b’mod konsistenti għal rati ogħla ta’ nuqqas ta’ konformità fil-kontrolli mwettqa madwar l-UE, b’mod partikolari meta jkunu relatati ma’ prodotti importati.

Fl-2022, Malta ingħatatl-azzjonijiet prijoritarji li ġejjin: (i) l-aġġornament tal-kapaċitajiet amministrattivi fl-implimentazzjoni u l-infurzar biex nersqu lejn politika ta’ tolleranza żero għan-nuqqas ta’ konformità; u (ii) t-tfassil u l-implimentazzjoni ta’ strateġiji biex jiġu infurzati r-Regolamenti REACH u CLP. Minn dak iż-żmien ’l hawn, Malta pparteċipat fi proġetti kkoordinati ta’ infurzar immexxija mill-Forum għall-Iskambju ta’ Informazzjoni dwar l-Infurzar.

Azzjonijiet prijoritarji għall-2025

·L-aġġornament tal-kapaċitajiet amministrattivi fl-implimentazzjoni u l-infurzar għal politika ta’ tolleranza żero għan-nuqqas ta’ konformità.

·Iż-żieda ta l-involviment fl-attivitajiet tal-Forum għall-Iskambju ta’ Informazzjoni dwar l-Infurzar tal-Aġenzija Ewropea għas-Sustanzi Kimiċi, inkluż fil-proġetti kkoordinati ta’ infurzar, imsejħa REFs.

·Iż-żieda fil-kontrolli doganali u l-kontrolli tal-prodotti mibjugħa online fir-rigward tal-konformità mal-leġiżlazzjonijiet dwar is-sustanzi kimiċi.

4. Azzjoni klimatika

L-impatti tat-tibdil fil-klima komplew jiżdiedu f’dawn l-aħħar snin, u kkawżaw ħsara u tbatija fl-UE u madwar id-dinja. Globalment, l-2023 kienet l-aktar sena sħuna rreġistrata, filwaqt li l-Ewropa qed tisħon darbtejn aktar mill-medja globali, u issa hija l-kontinent li qed jisħon l-aktar malajr. Il-frekwenza u s-severità tal-avvenimenti klimatiċi estremi qed jiżdiedu wkoll. F’dan l-isfond, l-UE wriet id-determinazzjoni tagħha li timplimenta l-Patt Ekoloġiku Ewropew u li ssir newtrali għall-klima u reżiljenti sal-2050, filwaqt li tiżgura kompetittività sostenibbli u tappoġġa lill-industrija tal-UE fit-tranżizzjoni lejn emissjonijiet żero netti. Il-Liġi Ewropea dwar il-Klima hija r-rispons tal-UE għall-ħtieġa ta’ azzjoni. Din tistabbilixxi l-objettiv li tinkiseb in-newtralità klimatika sal-2050 u mira ta’ nofs it-terminu ta’ tnaqqis fl-emissjonijiet ta’ gassijiet serra (GHG, greenhouse gas) ta’ mill-inqas 55 % sal-2030, u tiddeskrivi l-isforzi ta’ adattament meħtieġa biex isir aġġustament għall-impatti attwali u futuri tat-tibdil fil-klima. Kważi l-proposti kollha “Lesti għall-mira ta’ 55 %” stabbiliti fil-Patt Ekoloġiku Ewropew ġew miftiehma fil-liġi, u l-Kummissjoni Ewropea rrakkomandat mira klimatika intermedja ġdida ta’ tnaqqis ta’ 90 % fl-emissjonijiet sal-2040. Fl-2024, l-Istati Membri ppreżentaw pjanijiet nazzjonali aġġornati għall-enerġija u l-klima għall-2021–2030, li jirriflettu l-ambizzjoni akbar tal-leġiżlazzjoni riveduta tal-UE. Fl-2024, flimkien mal-EEA, il-Kummissjoni Ewropea ħarġet ukoll l-ewwel valutazzjoni Ewropea tar-riskju klimatiku li qatt saret.

Matul dawn l-aħħar tliet deċennji, mill-1990, l-UE kisbet tnaqqis kostanti fl-emissjonijiet tagħha, u laħqet total operattiv fl-2022 ta’ –32.5 % ( 131 ). Madankollu, jeħtieġ li l-UE u l-Istati Membri tagħha jżidu l-isforzi ta’ implimentazzjoni tagħhom u jaċċelleraw it-tnaqqis tal-emissjonijiet biex jibqgħu fit-triq it-tajba biex jilħqu l-miri tagħhom ta’ tnaqqis ta’ 55 % fl-emissjonijiet netti ta’ GHG sal-2030 u n-newtralità klimatika sal-2050. Bejn l-1990 u l-2022, l-emissjonijiet netti ta’ GHG ta’ Malta naqsu bi 13 %, li jagħmluh wieħed mill-pajjiżi bi tnaqqis taħt il-medja.

Il-pakkett leġiżlattiv “Lesti għall-mira ta’ 55 %” jirrifletti l-ħtieġa li titħaffef it-tranżizzjoni ekoloġika. Dan jinkludi (i) it-tisħiħ u l-espansjoni tas-sistema tal-UE għall-iskambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet (ETS), bil-ħolqien ta’ ETS ġdida, it-tieni waħda, għat-trasport u l-bini flimkien ma’ Fond Soċjali għall-Klima ddedikat biex jgħin liċ-ċittadini matul it-tranżizzjoni; (ii) iż-żieda tal-miri skont ir-regolament dwar il-kondiviżjoni tal-isforzi; u (iii) regolament rivedut għall-Użu tal-Art, Tibdil fl-Użu tal-Art u l-Forestrija ( 132 ). Il-pakkett ġie adottat bis-sħiħ, u l-Istati Membri qed jimplimentaw il-leġiżlazzjoni.

Id-dokument strateġiku ewlieni fil-livell tal-pajjiż huwa l-Pjan Nazzjonali għall-Enerġija u l-Klima (NECP) ( 133 ). Malta ppreżentat il-pjan aġġornat tagħha f’Jannar 2025 wara l-iskadenza stabbilita mir-Regolament dwar il-Governanza tal-Unjoni tal-Enerġija u tal-Azzjoni Klimatika 134 . Il-Kummissjoni Ewropea vvalutat il-pjan u kemm Malta segwiet ir-rakkomandazzjonijiet għall-verżjoni tal-abbozz. Is-sejbiet mill-valutazzjoni huma:

·L-emissjonijiet skont ir-Regolament dwar il-Kondiviżjoni tal-Isforzi (ESR, Effort Sharing Regulation) se jiżdiedu b’29 % fl-2030 meta mqabbla mal-2005. Dan ifisser li Malta tinsab fit-triq il-ħażina u ma tistax tilħaq il-mira tagħha mingħajr miżuri addizzjonali. Malta hija l-uniku Stat Membru li qed ibassar żieda fl-emissjonijiet tal-ESR.

·L-aħħar projezzjonijiet juru distakk għall-mira tar-Regolament dwar l-Użu tal-Art, Tibdil fl-Użu tal-Art u l-Forestrija (LULUCF), li jfisser li l-livelli attwali ta’ assorbimenti ma kinux biżżejjed. 

·Għad hemm lakuni fil-mira għas-sehem tal-enerġija rinnovabbli u l-miri tal-effiċjenza enerġetika li jridu jinkisbu.

Biex jiġu minimizzati l-impatti tal-politiki klimatiċi fuq il-persuni u s-setturi vulnerabbli, Malta qed tuża il-Fond għal Tranżizzjoni Ġusta u se tuża l-Fond Soċjali għall-Klima mill-2026 (għal aktar informazzjoni, ara l-Kapitolu 5 hawn taħt).

Illustrazzjoni 28: Emissjonijiet totali ta’ GHG (minbarra l-avjazzjoni internazzjonali) (%), 1990–2022

Is-sistema tal-UE ta’ skambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet

Is-sistema tal-UE għall-iskambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet (EU ETS) hija l-għodda ewlenija għat-tnaqqis fl-emissjonijiet ta’ GHG b’mod kosteffettiv fl-Istati Membri kollha. Hija l-akbar suq tal-karbonju fid-dinja, li tkopri madwar40 % tal-emissjonijiet totali ta’ GHG tal-UE mill-ġenerazzjoni tal-elettriku u tas-sħana, l-industrija tal-manifattura, l-avjazzjoni fl-Ewropa ( 135 ) u, mill-2024, it-trasport marittimu wkoll.

Is-sistema tistabbilixxi limitu jew massimu fuq l-ammont totali ta’ GHG li jistgħu jiġu emessi fil-livell tal-UE. F’dan il-limitu, il-kumpaniji jixtru kwoti tal-emissjonijiet (kwota waħda tagħti d-dritt li tiġi emessa tunnellata ta’ ekwivalenti ta’ CO2 (ekwivalenti ta’ diossidu tal-karbonju)), fl-irkantijiet jew permezz tan-negozjar ta’ kwoti ma’ oħrajn. Il-massimu jitnaqqas kull sena biex jiġi żgurat li l-emissjonijiet ġenerali fis-setturi koperti jonqsu maż-żmien.

L-emissjonijiet taħt l-ETS żdiedu b’6 % mill-2005 sal-2023.

Iż-żieda hija kkawżata miż-żieda qawwija fl-emissjonijiet tal-avjazzjoni, li għandha rwol kruċjali fl-emissjonijiet ta’ Malta.

Mingħajr ma jitqies it-trasport bl-ajru, l-emissjonijiet kollha ta’ gassijiet serra ta’ Malta koperti mis-sistema tal-UE għall-iskambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet (ETS) jiġu mill-ġenerazzjoni tal-enerġija. Is-settur tal-enerġija ta’ Malta rreġistra tnaqqis sinifikanti ta’ gassijiet serra fl-2013–2018, b’59 %, iżda l-emissjonijiet tiegħu ilhom jiżdiedu kemxejn minn hemm’ ’il quddiem. Fl-2023, l-emissjonijiet tal-gassijiet serra ta’ Malta mill-ġenerazzjoni tal-enerġija kienu 8 % ogħla mil-livelli tal-2018.

Mill-2027, sistema ġdida għall-iskambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet, imsejħa ETS2, għas-setturi tal-bini, tat-trasport bit-triq u setturi oħrajn addizzjonali (prinċipalment l-industrija mhux koperta mill-ETS attwali) se ssir kompletament operattiva ( 136 ). L-Istati Membri kellhom jinnotifikaw it-traspożizzjoni sħiħa tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva riveduta tal-EU ETS relatati mal-ETS2 il-ġdida fil-liġi nazzjonali sat-30 ta’ Ġunju 2024. Malta ma kkomunikatx it-traspożizzjoni sħiħa fil-liġi nazzjonali mal-iskadenza. Għal din ir-raġuni, fil-25 ta’ Lulju 2024, il-Kummissjoni fetħet proċeduri ta’ ksur kontra Malta

Minn dakinhar ’l hawn, Malta nnotifikat it-traspożizzjoni tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-Direttiva ETS2 lill-Kummissjoni. Ir-rekwiżiti ta’ monitoraġġ u rapportar, u l-obbligu li wieħed ikollu permess biex jitwettqu attivitajiet skont l-ETS2 bdew fl-1 ta’ Jannar 2025.

Il-Kummissjoni fetħet ukoll proċeduri ta’ ksur kontra Malta fil-25 ta’ Jannar 2024, billi bagħtet ittra ta’ intimazzjoni talli naqset milli tittrasponi bis-sħiħ ir-reviżjonijiet preċedenti tad-Direttiva dwar l-ETS ( 137 ) fil-liġi nazzjonali. Minn dak iż-żmien ’l hawn, Malta nnotifikat it-traspożizzjonijiet sħaħ tad-Direttivi msemmija hawn fuq lill-Kummissjoni.

Kondiviżjoni tal-isforzi

Ir-Regolament dwar il-Kondiviżjoni tal-Isforzi (ESR) ( 138 ) ikopri l-emissjonijiet ta’ GHG mit-trasport domestiku (esklużi l-emissjonijiet tas-CO₂ mill-avjazzjoni), il-bini, l-agrikoltura, l-industrija żgħira u l-iskart. L-emissjonijiet minn dawn is-setturi jammontaw għal madwar 60 % tal-emissjonijiet domestiċi tal-UE. Ir-Regolament jistabbilixxi l-mira għall-UE kollha li l-emissjonijiet mis-setturi tal-kondiviżjoni tal-isforzi jitnaqqsu b’40 % sal-2030 meta mqabbla mal-livelli tal-2005. Din il-mira ġenerali għall-UE tissarraf f’miri nazzjonali vinkolanti għat-tnaqqis tal-emissjonijiet għal kull Stat Membru. Il-mira ta’ Maltahija ta’ –19 %.

Minbarra l-miri tal-2030, l-Istati Membri għandhom limiti annwali tal-emissjonijiet tal-GHG (allokazzjonijiet annwali tal-emissjonijiet), li jonqsu kull sena sal-2030.

Hemm xi flessibbiltà biex jitqiesu l-fluttwazzjonijiet annwali fl-emissjonijiet, bl-iskambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet u t-trasferimenti mill-ETS u mil-LULUCF.

Abbażi tal-emissjonijiet storiċi u l-aktar projezzjonijiet aġġornati, il-Projezzjonijiet ta’ Malta se jeħtiġilha timplimenta miżuri ġodda u/jew tuża il-flessibilitajiet disponibbli biex tikseb il-mira tal-ESR tagħha għall-2030. juru żieda totali fl-emissjonijiet b’29.4 %. Dan ifisser li d-distakk għall-mira huwa ta’ 48.4 punti perċentwali. Huwa l-akbar distakk fl-UE.

L-akbar kontributur huwa s-settur tat-trasport domestiku, li ammonta għal 49 % tal-emissjonijiet kollha tal-kondiviżjoni tal-isforzi fl-2022. Filwaqt li l-projezzjonijiet juru tnaqqis kostanti fil-futur, l-emissjonijiet tat-trasport żdiedu b’37 % mil-livelli tal-2005 u l-azzjonijiet ta’ Malta biex trażżan iż-żieda fl-emissjonijiet ma kinux biżżejjed. Il-karozzi tal-passiġġieri jammontaw għal 86 % tad-distanza vvjaġġata u l-użu tal-vetturi bil-batterija għadu kajman.

Is-settur tal-bini huwa ta’ tħassib sinifikanti għal Malta wkoll. L-emissjonijiet tiegħu żdiedu bi 30 % mill-2005.

Illustrazzjoni 29: Emissjonijiet tal-kondiviżjoni tal-isforzi skont is-settur (%), 2022

L-użu tal-art, tibdil fl-użu tal-art u l-forestrija

Is-settur tal-Użu tal-Art, Tibdil fl-Użu tal-Art u l-Forestrija (LULUCF) għandu rwol sinifikanti fil-kisba tal-għan tan-newtralità klimatika tal-UE. Fl-UE, dan is-settur jassorbi aktar GHGs milli jemetti, filwaqt li jneħħi volumi sinifikanti ta’ karbonju mill-atmosfera. Għalhekk, huwa l-uniku settur b’emissjonijiet negattivi.

Madankollu, dan mhuwiex il-każ f’Malta. L-emissjonijiet tal-LULUCF huma kemxejn ogħla minn żero mingħajr ebda xejra ċara f’dawn l-aħħar 5 snin.

Il-mira ta’ Malta sal-2030 hija li ttejjeb l-assorbimenti tal-art b’ekwivalenti addizzjonali ta’ –2 kt ta’ CO2 meta mqabbla mal-medja annwali tal-perjodu 2016–2018. L-aħħar projezzjonijiet disponibbli juru diskrepanza fil-mira ta’ 3 kt ta’ ekwivalenti ta’ CO2 fl-2030. Għalhekk, Malta jeħtiġilha tapplika miżuri addizzjonali biex tilħaq il-mira tagħha għall-2030.

Adattament għat-tibdil fil-klima

It-twaqqif tal-emissjonijiet kollha ta’ gassijiet serra xorta waħda ma jipprevjenix l-impatti klimatiċi li diġà qed iseħħu. Għalhekk, l-adattament għat-tibdil fil-klima huwa wkoll komponent ewlieni tal-politika dwar il-klima.

Malta tinsab fi tnejn minn tliet reġjuni identifikati bħala hotspots ta’ riskji klimatiċi l-aktar affettwati mit-tibdil fil-klima – in-Nofsinhar tal-Ewropa u r-reġjuni kostali li jinsabu fil-baxx ( 139 )). Malta għadha vulnerabbli għal għargħar urban għall-għarrieda, l-iskarsezza tal-ilma u l-mewġiet ta’ sħana, b’diskrepanza baxxa iżda li tista’ tittejjeb fil-protezzjoni tal-klima. Malta identifikat diversi setturi kritiċi li jeħtieġu adattament. Dawn jinkludu l-ġestjoni tal-ilma, l-infrastrutturi u t-trasport, l-użu tal-art u l-bini, l-agrikoltura, u s-sajd.

Malta aġġornat l-istrateġija nazzjonali ta’ adattament tagħha fl-2021 u bħalissa qed tfassal valutazzjoni tar-riskju tal-vulnerabbiltà, biex twitti t-triq għall-integrazzjoni tar-reżiljenza għall-klima fil-politiki settorjali.

Minkejja l-progress li sar dan l-aħħar, għad fadal xogħol sinifikanti xi jsir biex l-oqfsa ta’ adattament, il-politiki, l-ippjanar u l-implimentazzjoni ta’ Malta jilħqu l-livell meħtieġ ta’ maturità.

Malta rċeviet sitt azzjonijiet prijoritarji rigward l-azzjoni klimatika fl-EIR tal-2022. Ma sar l-ebda progress fl-elettrifikazzjoni tal-flotta tal-karozzi u fl-użu tat-trasport pubbliku. Is-sehem globali tal-enerġija rinnovabbli huwa t-tieni l-aktar baxx fl-UE u l-progress huwa limitat ħafna. L-emissjonijiet mill-iskart u l-agrikoltura qed jiżdiedu. Fl-aħħar nett, il-qafas ta’ adattament ta’ Malta jeħtieġ xogħol sinifikanti minkejja l-progress reċenti.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·Jiġu implimentati l-politiki u l-miżuri kollha meħtieġa biex jintlaħqu l-miri stabbiliti fir-Regolament dwar il-Kondiviżjoni tal-Isforzi (ESR) u r-Regolament dwar l-Użu tal-Art u Tibdil fl-Użu tal-Art u l-Forestrija (LULUCF). Azzjonijiet prijoritarji aktar dettaljati huma stabbiliti fil-valutazzjoni tal-Pjan Nazzjonali għall-Enerġija u l-Klima (NECP) finali ( 140 ).

Parti II: Qafas ta’ abilitazzjoni – għodod ta’ implimentazzjoni

5. Finanzjament

Il-baġit tal-UE jappoġġa l-investiment fil-klima f’Malta b’ammonti sinifikanti fil-perjodu 2021–2027, bid-dħul mill-ETS jikkontribwixxi wkoll għall-baġit nazzjonali. Matul l-2020–2022, id-dħul ta’ Malta mill-irkantar laħaq EUR 87 miljun b’kollox, u kollha kemm huma ntefqu fuq il-klima u l-enerġija.

Barra minn hekk, l-investiment annwali meħtieġ biex jintlaħqu l-objettivi ambjentali tagħha fl-oqsma tal-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis, l-ekonomija ċirkolari u l-iskart, il-protezzjoni u l-ġestjoni tal-ilma, u l-bijodiversità u l-ekosistemi huwa stmat li hu EUR 370 miljun fis-sena f’Malta.

Filwaqt li dawn l-erba’ oqsma ambjentali bħalissa jirċievu finanzjament totali ta’ madwar EUR 357 miljun fis-sena, minħabba xi diskrepanza mal-ħtiġijiet, id-diskrepanza tvarja sa EUR 90 miljun fis-sena.

Id-diskrepanza annwali fl-investiment ambjentali hija fil-biċċa l-kbira relatata mal-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis u l-ekonomija ċirkolari.

Sorsi ta’ finanzjament importanti għall-klima

Finanzjament tal-UE għall-azzjoni klimatika

Il-baġit tal-UE jappoġġa l-azzjoni klimatika fl-EU-27 b’EUR 657.8 biljun fil-perjodu baġitarju 2021–2027 fid-diversi programmi u fondi, li jirrappreżentaw livell globali ta’ kontribuzzjoni ta’ 34.3 %. Minn dan, il-politika ta’ koeżjoni tipprovdi EUR 120 biljun (aktar minn nofshom permezz tal-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (FEŻR)), il-Faċilità għall-Irkupru u r-Reżiljenza (RRF, Recovery and Resilience Facility) tipprovdi EUR 275.7 biljun, u l-PAK 145.9 biljun ( 141 ).

F’Malta, il-politika ta’ koeżjoni tal-UE (meta jitqies l-ammont tal-kontribuzzjoni tal-UE) tipprovdi EUR 243 miljun għall-azzjoni klimatika fl-2021–2027 (b’madwar nofshom permezz tal-FEŻR), bi EUR 13.6 miljun oħra mill-Fond Ewropew għall-Affarijiet Marittimi, is-Sajd u l-Akkwakultura ( 142 ).

L-RRF tikkontribwixxi għall-finanzjament għall-klima f’Malta b’EUR 0.23 biljun sal-2026, li jirrappreżentaw 68.8 % tal-pjan għall-irkupru u r-reżiljenza ( 143 )).

Il-Bank Ewropew tal-Investiment (BEI) ipprovda finanzjament ta’ EUR 109.9 biljun fl-EU-27 bejn l-2021 u nofs l-2024 biex jappoġġa proġetti tal-enerġija, tat-trasport u tal-industrija li huma allinjati mal-objettivi klimatiċi tal-UE ( 144 )).

Finanzjament nazzjonali, inkluż id-dħul mis-sistema tal-UE għall-iskambju ta’ kwoti tal-emissjonijiet

Id-dħul mill-irkantar tal-kwoti tal-emissjonijiet taħt l-EU ETS, li jikkontribwixxi direttament għall-baġits nazzjonali, ammonta għal EUR 16 miljun fl-2020, EUR 31 miljun fl-2021 u EUR 40 miljun fl-2022 f’Malta, li jammontaw għal EUR 87 miljun fil-perjodu ta’ 3 snin. F’Malta, id-dħul kollu jmur għal fond għal proġetti dwar il-klima u l-enerġija, li huwa wkoll kofinanzjat mill-baġit ġenerali ( 145 ).

Mill-bqija tad-dħul tal-EU ETS li jikkontribwixxi għall-Fond għall-Innovazzjoni u l-Fond għall-Modernizzazzjoni, hemm aktar appoġġ disponibbli għall-azzjoni klimatika fil-livell tal-UE( 146 ).

Ta’ min jinnota li l-investiment fl-azzjoni klimatika jappoġġa wkoll l-ambjent u, għalhekk, l-investimenti ambjentali deskritti fit-taqsimiet li ġejjin ma jistgħux jitqiesu bħala kompletament addizzjonali għall-investiment fil-klima ( 147 )).

Finanzjament u investimenti ambjentali

Din it-taqsima tiddeskrivi l-ħtiġijiet ta’ investiment ta’ Malta, il-finanzjament attwali u l-lakuni peress li huma relatati mal-erba’ objettivi ambjentali lil hinn mill-objettivi klimatiċi, jiġifieri l-indirizzar tat-tniġġis, l-ekonomija ċirkolari u l-iskart, il-protezzjoni u l-ġestjoni tal-ilma, u l-bijodiversità u l-ekosistemi ( 148 )).

L-ambjent b’mod ġenerali

Ħtiġijiet tal-investiment

L-investiment ambjentali ġenerali jeħtieġ li jkun biżżejjed biex Malta tkun tista’ tilħaq l-objettivi tagħha fl-oqsma tal-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis, l-ekonomija ċirkolari u l-iskart, il-protezzjoni u l-ġestjoni tal-ilma, u l-bijodiversità u l-ekosistemi. L-investiment meħtieġ huwa stmat għal EUR 370 miljun fis-sena (fi prezzijiet tal-2022).

Parti sinifikanti tar-rekwiżit stmat, madwar EUR 248 miljun fis-sena, tista’ tiġi attribwita għall-ħtieġa li tiġi appoġġata l-ekonomija ċirkolari. Għall-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis u l-ilma, il-ħtiġijiet annwali huma madwar EUR 60 miljun fis-sena (kull wieħed), u għall-bijodiversità u l-ekosistemi huma mill-inqas EUR 5 miljuni fis-sena (fi prezzijiet tal-2022).

Investimenti attwali

Biex jiġu implimentati l-investimenti ambjentali meħtieġa, il-finanzjament disponibbli bħalissa huwa stmat li jilħaq it-EUR 357 miljun fis-sena f’Malta minn sorsi tal-UE u nazzjonali kkombinati (fi prezzijiet tal-2022).

Il-finanzjament ambjentali totali mill-qafas finanzjarju pluriennali (QFP) huwa stmat li jilħaq madwar it-EUR 313.1 miljun għal Malta b’kollox, matul l-2021–2027 (jew EUR 44.7 miljun fis-sena).

Tabella 1: Allokazzjonijiet ambjentali ewlenin mill-fondi tal-UE lil Malta (f’miljuni ta’ EUR), 2021–2027

(a)    Il-Kummissjoni Ewropea, allokazzjonijiet (ippjanati) mill-politika ta' koeżjoni 2021-2027 f'ammont tal-UE eskluż il-kofinanzjament nazzjonali, abbażi tat-traċċar fir-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni (RDK, 2021) l-Anness I. Innota l-bdil potenzjali fid-data li seta’ rriżulta bejn id-data limitu tat-tħejjija tal-EIR (il-31 ta’ Ottubru 2024) u d-data tal-pubblikazzjoni tiegħu. Sors u aktar informazzjoni: https://cohesiondata.ec.europa.eu/2021-2027-Categorisation/2021-2027-Planned-finances-detailed-categorisation/hgyj-gyin/about_data .

(b)    Ir-Regolament (UE) 2021/2115 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-2 ta’ Diċembru 2021 li jistabbilixxi regoli dwar l-appoġġ għall-pjanijiet strateġiċi li għandhom jitfasslu mill-Istati Membri skont il-Politika Agrikola Komuni (Pjanijiet Strateġiċi tal-PAK) u ffinanzjati mill-Fond Agrikolu Ewropew ta’ Garanzija (FAEG) u mill-Fond Agrikolu Ewropew għall-Iżvilupp Rurali (FAEŻR) u li jħassar ir-Regolamenti (UE) Nru 1305/2013 u (UE) Nru 1307/2013 (ĠU L 435, 6.12.2021, p. 1), l-Anness XI,  https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2021/2115 .

   Innota li l-perjodu 2021–2027 jgħaqqad id-data fattwali għall-2021 u l-2022 u n-nefqa skont l-objettivi speċifiċi (SOs, specific objectives) rilevanti tal-pjanijiet strateġiċi tal-PAK mill-2023, bl-użu tal-metodoloġija tal-UE għat-traċċar tal-bijodiversità (https://commission.europa.eu/system/files/2023-06/Biodiversity%20tracking%20methodology%20for%20each%20programme%202023.pdf). Sors: Il-Kummissjoni Ewropea.

(c)    Il-Fond Spazjali, Orizzont Ewropa, l-istrument finanzjarju għall-ambjent u l-Faċilità Nikkollegaw l-Ewropa.

(d)    Barra mill-QFP. Innota li l-RRF tapplika skema ta’ traċċar ambjentali simili (stabbilita fir-Regolament RRF, l-Anness VI) bħall-politika ta’ koeżjoni tal-UE. Il-verżjoni tas-sett tad-data tal-RRF użata: Lulju 2024, qabel ir-reviżjonijiet tal-2025. Sors tad-data: Il-Kummissjoni Ewropea.

Malta, minbarra li tirċievi fondi tal-UE allokati speċifikament għaliha fl-2021–2027, tista’ tibbenefika wkoll minn programmi ta’ finanzjament li jistgħu jiġu aċċessati fil-livell tal-UE u li huma miftuħa għall-Istati Membri kollha. Dawn jinkludu l-istrument ta’ finanzjament għall-programm għall-ambjent (LIFE) (EUR 5.4 biljun) ( 149 )), Orizzont Ewropa (EUR 95.5 biljun) ( 150 )), il-Faċilità Nikkollegaw l-Ewropa (EUR 33.7 biljun) ( 151 )) u fondi li jistgħu jiġu mobilizzati permezz tal-programm InvestEU ( 152 ).

Il-pjan ta’ Malta għall-irkupru u r-reżiljenza jappoġġa l-objettivi klimatiċi permezz ta’ finanzjament ta’ EUR 0.23 biljun (68.8 % tat-total), mingħajr ebda ammont addizzjonali għall-ambjent.

In-nefqa nazzjonali totali tal-UE fuq il-protezzjoni ambjentali (nefqa operattiva flimkien ma’ nefqa kapitali) kienet EUR 298 biljun fl-2020 u EUR 321 biljun fl-2021, li tirrappreżenta madwar 2.2 % tal-PDG tal-EU-27. F’Malta, in-nefqa nazzjonali totali għall-protezzjoni ambjentali kienet EUR 331 miljun fl-2020 u EUR 327 miljun fl-2021, li jirrappreżentaw 2.5 % u 2.1 % tal-PDG, rispettivament.

In-nefqa kapitali nazzjonali (investiment) fuq il-protezzjoni ambjentali fl-EU-27 ammontat għal EUR 54.5 biljun fl-2020 u EUR 59.9 biljun fl-2021, li jirrappreżentaw madwar 0.4 % tal-PDG tal-UE. F’Malta, l-investiment nazzjonali għall-protezzjoni ambjentali laħaq EUR 58 miljun fl-2020, u naqas għal EUR 49 miljun fl-2021, li jirrappreżenta madwar 0.3–0.4 % tal-PDG.

Meta jiġi diżaggregat skont is-settur istituzzjonali, 19 % tal-investiment nazzjonali ta’ Malta għall-protezzjoni ambjentali (nefqa kapitali) ġej mill-baġit ġenerali tal-gvern, bi 72 % ġej minn produtturi speċjalizzati fis-settur privat (ta’ servizzi ta’ protezzjoni ambjentali, bħal kumpaniji tal-iskart u tal-ilma) u 9 % mis-settur tan-negozju, li l-attivitajiet ambjentali tiegħu huma normalment anċillari għall-attivitajiet ewlenin tiegħu. Fil-livell tal-UE, 38 % tal-investiment għall-protezzjoni ambjentali ġej mill-gvernijiet, 40 % minn produtturi speċjalizzati fis-settur privat u 22 % mis-settur tan-negozju ġenerali ( 153 ).).

Il-finanzjament totali ta’ Malta għall-investiment ambjentali jilħaq madwar EUR 357 miljun fis-sena (fi prezzijiet tal-2022), inkluż il-finanzjament tal-UE u n-nefqa pubblika u privata nazzjonali. Mit-total, is-sehem tal-fondi tal-UE (inklużi l-fondi tal-BEI) jilħaq 15 %, b’madwar 85 % tal-finanzjament nazzjonali. Il-finanzjament pubbliku totali (l-UE flimkien mal-pubbliku nazzjonali) jirrappreżenta 31 % tat-total.

Id-diskrepanza

Biex tilħaq l-erba’ objettivi ambjentali tagħha lil hinn mit-tibdil fil-klima, il-ħtieġa ta’ investiment addizzjonali fuq il-livelli attwali (jiġifieri d-diskrepanza) tilħaq stima ta’ EUR 90 miljun fis-sena f’Malta 154 , li tirrappreżenta madwar 0.53 % tal-PDG nazzjonali, li hija inqas mill-medja tal-UE (0.77 %).

Illustrazzjoni 30: Finanzjament, ħtiġijiet u lakuni ambjentali għal kull Stat Membru (% tal-PDG)

Sors: Analiżi tad-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent.

It-tabella li ġejja tipprovdi d-distribuzzjonijiet tad-diskrepanza fl-investiment ambjentali ta’ Malta (espressa f’diversi forom) skont l-objettiv ambjentali.

Tabella 2: Sommarju tad-diskrepanzi fl-investiment ambjentali f’Malta fis-sena, 2021–2027

NB: Għall-bijodiversità, il-konsistenza tad-data għandha tiġi vverifikata aktar.

Sors: Analiżi tad-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent.

Prevenzjoni u kontroll tat-tniġġis

Ħtiġijiet tal-investiment

Fil-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis, il-ħtiġijiet ta’ investiment ta’ Malta huma stmati li jilħqu EUR 57 miljun fis-sena (inklużi l-investimenti tal-linja bażi) fl-2021–2027. Il-biċċa l-kbira tagħhom, EUR 49 miljun, huma relatati mal-kontroll tat-tniġġis tal-arja, biex jikkonformaw mar-rekwiżiti tal-arja nadifa għall-ħames sustanzi niġġiesa tal-arja ewlenin skont l-NECD sal-2030. Il-ħtiġijiet stmati biex jitnaqqas l-istorbju ambjentali jilħqu EUR 26 miljun fis-sena, li l-biċċa l-kbira minnhom jitwasslu permezz ta’ (l-istess) investimenti fl-enerġija u t-trasport sostenibbli li jservu wkoll b’risq arja nadifa ( 155 )). Ir-rimedju tas-siti industrijali jeħtieġ madwar EUR 3 miljun fis-sena. It-tniġġis mill-mikroplastiċi u l-istrateġija dwar is-sustanzi kimiċi jeħtieġu madwar EUR 2 miljun fis-sena (kull wieħed) ( 156 )).

Investimenti attwali

Il-livelli ta’ investiment attwali li jappoġġaw il-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis jilħqu madwar EUR 24 miljun fis-sena f’Malta fl-2021–2027. Il-biċċa l-kbira tal-finanzjament huwa ta’ benefiċċju għall-arja nadifa u għall-istorbju.

F’Malta, il-QFP tal-UE jipprovdi madwar 46 % tal-finanzjament għal arja nadifa (l-aktar permezz tal-politika ta’ koeżjoni), bi 52 % oħra mill-RRF, li jammontaw għal 98 % tat-total. Is-sorsi nazzjonali jilħqu it-2 % ( 157 )).

Id-diskrepanza

Sabiex tilħaq l-objettivi ambjentali tagħha dwar il-prevenzjoni u l-kontroll tat-tniġġis (lejn tniġġis żero), Malta jeħtieġ li tipprovdi EUR 32 miljun addizzjonali fis-sena (0.19 % tal-PDG), l-aktar relatati mal-arja nadifa u mal-istorbju. L-implimentazzjoni adegwata tal-NECP bl-investimenti inklużi għall-enerġija u t-trasport sostenibbli fil-biċċa l-kbira twassal dan, filwaqt li f’ħafna Stati Membri jistgħu jkunu meħtieġa miżuri u investimenti addizzjonali biex jikkonformaw mar-rekwiżiti tat-tnaqqis fl-ammonijaka.

Skont l-aħħar rapport ta’ rieżami (2023) tal-NAPCP ( 158 ), Malta kkonformat mar-rekwiżiti tat-tnaqqis fl-ammonijaka fl-2020 u fl-2021, u lanqas mhija f’riskju ta’ nuqqas ta’ konformità mal-ammonijaka fir-rigward tal-impenji tal-NECD għat-tnaqqis tal-emissjonijiet tal-2030, abbażi tal-politiki u l-miżuri fl-NAPCP tagħha li jqisu l-pjanijiet u l-linji bażi dwar il-klima, l-enerġija u l-PAK u l-finanzjament.

Ekonomija ċirkolari u skart

Ħtiġijiet tal-investiment

Il-ħtiġijiet ta’ investiment ta’ Malta fl-ekonomija ċirkolari u l-iskart jilħqu EUR 248 biljun fis-sena (inklużi l-investimenti tal-linja bażi). Il-biċċa l-kbira ta’ dawn, madwar EUR 212 miljun fis-sena, huma relatati ma’ miżuri tal-ekonomija ċirkolari fis-sistemi tal-mobbiltà, tal-ikel u tal-ambjent mibni, b’EUR 35 miljun oħra meħtieġa għall-immaniġġar tal-iskart (skart muniċipali u mill-imballaġġ), li jkopru l-ġbir tal-iskart, it-trattament tal-bijoskart, ir-riproċessuri tar-riċiklaġġ, il-faċilitajiet tas-separazzjoni tal-iskart, u d-diġitalizzazzjoni tar-reġistru tal-iskart. L-ammont għall-iskart jeskludi l-investimenti meħtieġa għall-adozzjoni taċ-ċirkolarità u l-prevenzjoni tal-iskart fl-ekonomija kollha ( 159 )).

Investimenti attwali

L-investimenti fl-ekonomija ċirkolari fl-ekonomija kollha jilħqu madwar EUR 187 miljun fis-sena f’Malta fl-2021–2027, b’EUR 29 miljun oħra pprovduti għall-immaniġġar tal-iskart li ma jikkostitwixxix ekonomija ċirkolari.

Madwar 2.4 % ta’ dan il-finanzjament ikkombinat għaċ-ċirkolarità u l-iskart jiġi mill-QFP tal-UE, mingħajr ebda kontribuzzjoni ulterjuri mill-RRF. Is-sehem tas-sorsi nazzjonali jilħaq 97.6 % tal-finanzjament totali ( 160 )).

Id-diskrepanza

Biex tilħaq l-objettivi ambjentali tagħha dwar l-ekonomija ċirkolari u l-iskart, Malta jeħtieġ li żżid l-investimenti fl-ekonomija ċirkolari b’madwar EUR 25 miljun fis-sena, b’EUR 6 miljun addizzjonali li jikkonċernaw l-azzjoni tal-immaniġġar tal-iskart, li ma jappartjenux għall-ekonomija ċirkolari. Flimkien, dan jammonta għal EUR 31 miljun fis-sena, li jirrappreżentaw 0.18 % tal-PDG ta’ Malta.

Mid-diskrepanza fl-ekonomija ċirkolari, EUR 7 miljun huma relatati ma’ inizjattivi reċenti, bħall-ekodisinn għal prodotti sostenibbli, l-imballaġġ u l-iskart mill-imballaġġ, it-tikkettar u l-għodod diġitali, ir-riċiklaġġ tas-CRM, u l-miżuri proposti skont l-emenda tad-Direttiva Qafas dwar l-Iskart, u EUR 19 miljun jikkostitwixxu ħtieġa ulterjuri ta’ investiment biex jiġi sfruttat il-potenzjal tal-ekonomija ċirkolari ta’ Malta.

Protezzjoni u ġestjoni tal-ilma

Il-ħtiġijiet tal-investiment

Il-ħtiġijiet annwali ta’ investiment fl-ilma jilħqu madwar EUR 61 miljun (fi prezzijiet tal-2022) f’Malta. Dan jinkludi kemm il-ħtiġijiet ta’ investiment għall-industrija tal-ilma kif ukoll dawk għall-protezzjoni u l-ġestjoni tal-ilma. Mill-ħtieġa annwali totali, EUR 13-il miljun huma relatati mal-ġestjoni tal-ilma mormi (inklużi wkoll il-kostijiet addizzjonali assoċjati mal-UWWTD riveduta). EUR 25 miljun oħra huma meħtieġa għal investimenti relatati mal-ilma tax-xorb u madwar EUR 23 miljun għall-protezzjoni u l-ġestjoni tal-ilma ( 161 )).

Investimenti attwali

L-investimenti fl-ilma f’Malta huma stmati għal madwar EUR 60 miljun fis-sena (fi prezzijiet tal-2022) fl-2021–2027. Minn dawn, EUR 39 miljun jappoġġaw il-ġestjoni tal-ilma mormi u EUR 21 miljun l-ilma tax-xorb.

Mill-finanzjament totali, 19.7 % huwa pprovdut mill-QFP tal-UE (l-aktar permezz tal-politika ta’ koeżjoni), mingħajr aktar appoġġ mill-RRF. Il-biċċa l-kbira tal-finanzjament ġej minn sorsi nazzjonali (80.3 %) ( 162 )).

Id-diskrepanza

Minkejja li l-livell attwali ta’ finanzjament tal-ilma ta’ Malta jidher li huwa konformi ma’ dak tal-ħtiġijiet, hemm diskrepanza ta’ EUR 26 miljun fl-investiment fl-ilma biex jintlaħqu d-diversi miri ambjentali skont id-Direttiva Qafas dwar l-Ilma u d-Direttiva dwar l-Għargħar, li tirriżulta minn diskrepanza strutturali fil-finanzjament u l-ħtiġijiet: filwaqt li l-finanzjament fil-ġestjoni tal-ilma mormi jidher li huwa biżżejjed, jidher li hemm lakuna fil-finanzjament fir-rigward tad-Direttiva Qafas dwar l-Ilma b’mod ġenerali.

Bijodiversità u ekosistemi

Il-ħtiġijiet tal-investiment

Il-ħtiġijiet ta’ investiment għall-bijodiversità u l-ekosistemi huma stmati għal EUR 5 miljun fis-sena (fi prezzijiet tal-2022) f’Malta fl-2021–2027. Dan jinkludi l-ħtiġijiet ta’ finanzjament li ġejjin:

·Il-qafas ta’ azzjoni prijoritizzat ta’ Malta ( 163 )) dwar iż-żoni tan-Natura 2000: EUR 26 miljun fis-sena, fil-biċċa l-kbira kostijiet operazzjonali;

·kostijiet addizzjonali tal-BDS ( 164 )) (jista’ jkun hemm kostijiet addizzjonali, iżda l-kost annwali tal-istrateġija huwa aktar baxx mill-kostijiet tal-qafas);

·kostijiet ta’ ġestjoni sostenibbli tal-ħamrija ( 165 )): EUR 1.3 miljun fis-sena.

Investimenti attwali

Il-livell attwali ta’ finanzjament tal-bijodiversità huwa stmat għal EUR 56 miljun fis-sena (fi prezzijiet tal-2022) fl-2021–2027. 90 % ta’ dan jitqies bħala finanzjament dirett għall-bijodiversità u l-ekosistemi, b’koeffiċjent ta’ 100 % fl-iskemi ta’ traċċar.

4.5 % tal-finanzjament totali huwa stmat li ġej mill-politika ta’ koeżjoni tal-UE, 9.2 % mill-PAK, 5,79 % minn Orizzont Ewropa, madwar 2.2 % minn LIFE u 1.9 % mill-Fond Ewropew għall-Affarijiet Marittimi, is-Sajd u l-Akkwakultura. Il-QFP tal-UE flimkien jammonta għal 24.3 % tal-finanzjament. Il-bqija, 76 %, jiġi minn sorsi nazzjonali ( 166 )).

Malta hija l-Istat Membru bit-tieni l-ogħla sehem ta’ finanzjament tal-bijodiversità pprogrammat taħt il-PAK: 25.7 % tal-baġit kollu tal-PAK għal Malta huwa stmat li jikkontribwixxi għall-bijodiversità. Madankollu, 5 % biss tal-fondi tal-politika ta’ koeżjoni fl-2021–2027 (mingħajr ma jitqies l-FSE+) huma previsti li jappoġġaw il-bijodiversità, u l-ebda fond tal-RRF ma ġie pprogrammat għal investimenti fil-bijodiversità f’Malta.

Illustrazzjoni 31: kontribuzzjonijiet tal-2021–2027 għall-bijodiversità mill-istrumenti ewlenin tal-UE għal kull Stat Membru (% tat-total tal-politika)

NB: L-FSE+, il-Fond Soċjali Ewropew Plus.

Id-diskrepanza

Sabiex jintlaħqu l-objettivi ambjentali li jikkonċernaw il-protezzjoni u r-restawr tal-bijodiversità u tal-ekosistemi u miżuri trażversali rilevanti oħra, abbażi tal-informazzjoni disponibbli, ma tistax tiġi osservata diskrepanza sinifikanti fl-investiment fil-każ ta’ Malta.

Ġestjoni tal-finanzi pubbliċi

Prattiki tal-ibbaġitjar ekoloġiku

L-ibbaġitjar ekoloġiku jirreferi għall-użu ta’ għodod baġitarji biex jintlaħqu l-għanijiet klimatiċi u ambjentali. Xi Stati Membri diġà jużaw għodod ta’ bbaġitjar ekoloġiku biex jidentifikaw u jittraċċaw l-infiq u/jew id-dħul ekoloġiku ( 167 ). Il-prattiki tal-ibbaġitjar ekoloġiku jipprovdu aktar trasparenza dwar l-implikazzjonijiet ambjentali tal-politiki baġitarji.

Il-Kummissjoni żviluppat qafas ta’ referenza tal-ibbaġitjar ekoloġiku mhux obbligatorju li jiġbor flimkien metodoloġiji għall-valutazzjoni tal-impatti tal-baġits fuq l-għanijiet klimatiċi u ambjentali ( 168 ).

Biex tgħin lill-Istati Membri jiżviluppaw ibbaġitjar ekoloġiku nazzjonali u b’hekk ittejjeb il-koerenza tal-politika u tappoġġa t-tranżizzjoni ekoloġika, il-Kummissjoni ffaċilitat proġett tal-Istrument ta’ Appoġġ Tekniku (TSI, Technical Support Instrument) dwar l-ibbaġitjar ekoloġiku mill-2021 sal-2024 ( 169 ), li fih ipparteċipat Malta.

Lil hinn mill-ibbaġitjar ekoloġiku, biex ittejjeb l-eżiti tal-politika, il-Kummissjoni fasslet ukoll gwida dwar il-protezzjoni kontra t-tibdil fil-klima u l-verifika tas-sostenibbiltà ( 170 ) bħala għodod biex jiġu vvalutati l-eliġibbiltà tal-proġetti u l-konformità mal-leġiżlazzjoni u l-kriterji ambjentali.

Tassazzjoni ekoloġika u riforma tat-taxxa

It-taxxi ambjentali totali ammontaw għal EUR 287 miljun f’Malta fl-2022, li jirrappreżentaw 1.7 % tal-PDG tagħha (medja tal-UE: 2.0 %). It-taxxi fuq l-enerġija ffurmaw l-akbar komponent tat-taxxi ambjentali, li jammontaw għal 0.8 % tal-PDG, li huwa inqas mill-medja tal-UE ta’ 1.6 %. It-taxxi fuq it-trasport, ta’ 0.63 % tal-PDG, kienu ogħla mill-medja tal-UE (0.4 %), kif ukoll it-taxxi fuq it-tniġġis u r-riżorsi fil-livell ta’ 0.18 % (medja tal-UE: 0.08 %). Fl-2022, it-taxxi ambjentali f’Malta ammontaw għal 5.8 % tad-dħul totali mit-taxxi u l-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali (ftit taħt il-medja tal-UE ta’ 5.0 %) ( 171 ).).

Illustrazzjoni 32: Taxxi ambjentali għal kull Stat Membru, 2022

Il-Patt Ekoloġiku tal-UE jenfasizza r-rwol ta’ riformi tat-taxxa mfassla tajjeb (eż. bidliet mit-tassazzjoni tax-xogħol għall-intaxxar tat-tniġġis) biex tingħata spinta lit-tkabbir ekonomiku u r-reżiljenza, u biex titrawwem soċjetà aktar ġusta u tranżizzjoni ġusta permezz tas-sinjali tal-prezzijiet it-tajba. Il-Patt Ekoloġiku jippromwovi l-“prinċipju ta’ min iniġġes iħallas”, li jġiegħel lil min iniġġes iġarrab il-kostijiet biex jipprevjeni, jikkontrolla u jirrimedja t-tniġġis.

Skont studju tal-2024 ( 172 )), Malta tapplika imposta fuq ir-rimi tal-iskart solidu (tariffa għar-rimi fil-landills), imposti fuq il-plastik u t-tajers, taxxa fuq il-kaċċa u s-sajd u imposta volumetrika għar-rimi tal-ilma.

Bonds ekoloġiċi u bonds sostenibbli

Fl-2023, il-valur totali tal-bonds ekoloġiċi maħruġa mill-Istati Membri kien USD 245 biljun (EUR 227 biljun), li jfisser żieda minn USD 234 biljun (EUR 198 biljun) fl-2021.( 173 )

F’Awwissu 2023, l-ewwel bond ekoloġiku ta’ Malta nħareġ mill-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma bi kwotazzjoni ta’ EUR 25 miljun. Il-bond ekoloġiku se jikkontribwixxi għall-finanzjament tal-impjant tal-osmożi inversa mill-aktar avvanzat ta’ Għawdex fil-Bajja ta’ Ħondoq ir-Rummien; azjendi agrikoli solari li jiġġeneraw enerġija rinnovabbli u jnaqqsu d-dipendenza tas-servizzi tal-ilma fuq il-fjuwils fossili; impjanti tat-trattament tal-ilma mormi li jtejbu l-kwalità tal-ilma u jnaqqsu t-tniġġis; u network tal-ilma msaħħaħ li jnaqqas l-ilma mingħajr dħul u jtejjeb l-effiċjenza ( 174 )).

Matul l-2014–2023, 83 % tal-bonds ekoloġiċi maħruġa mill-pajjiżi Ewropej (esklużi l-entitajiet supranazzjonali) kienu mmirati għall-objettivi fl-enerġija, fil-bini jew fit-trasport, filwaqt li 5 % appoġġaw objettivi fl-ilma, 5.1 % kienu relatati mal-użu tal-art (b’rabtiet man-natura u mal-ekosistemi) u 3.8 % kienu japplikaw għall-immaniġġar tal-iskart. Sal-2023, is-sehem ikkombinat tal-enerġija, tal-bini u tat-trasport kien naqas għal 73 %, is-sehem tal-immaniġġar tal-iskart u tal-użu tal-art kien żdied (għal 5.9 % u 8.4 %, rispettivament) u s-sehem tal-ilma kien baqa’ madwar 5 %.

Fl-2021–2023, 31.7 % tal-bonds ekoloġiċi Ewropej (esklużi dawk maħruġa minn entitajiet supranazzjonali) inħarġu minn korporattivi finanzjarji, 29.1 % minn gvernijiet sovrani u 23.1 % minn korporattivi mhux finanzjarji. 8.3 % tal-ħruġ kien marbut ma’ entitajiet appoġġati mill-gvern, 6.4 % ma’ banek ta’ żvilupp u 1.4 % ma’ gvernijiet lokali.

Illustrazzjoni 33: Valur tal-bonds ekoloġiċi maħruġa għal kull Stat Membru (EUR biljun), 2021, 2022 u 2023

Sors ta’ data: Climatebonds.net, b’xi data addizzjonali minn sorsi nazzjonali (eż. il-Kroazja, is-Slovenja).

Sussidji li jagħmlu ħsara lill-ambjent

L-indirizzar u l-eliminazzjoni gradwali tas-sussidji li jagħmlu ħsara lill-ambjent, b’mod partikolari s-sussidji għall-fjuwils fossili (FFS, fossil fuel subsidy), huma pass ieħor lejn l-ilħuq tal-objettivi tat-tmien programm ta’ azzjoni ambjentali u l-kundizzjonijiet abilitanti ( 175 ). L-FFS jiswew ħafna flus għall-baġits pubbliċi u jagħmluha diffiċli biex jintlaħqu l-objettivi tal-Patt Ekoloġiku Ewropew.

Ix-xejra ’l isfel ġenerali tal-FFS imsemmija fl-EIRs tal-passat ġiet imfixkla mill-2022 minħabba r-rispons Ewropew għall-kriżi tal-enerġija tal-2021 u ż-żieda sussegwenti fil-prezzijiet tal-enerġija.

Bħala konsegwenza diretta, l-FFS annwali fl-UE żdiedu għal EUR 109 biljun fl-2023 minn EUR 57 biljun fl-2020. Mill-2021 sal-2023, kien hemm żieda sinifikanti fl-FFS annwali ta’ 72 % fl-UE ( 176 ).

Għall-maġġoranza tal-Istati Membri (16), is-sena 2022 rat l-ogħla livell fl-ammont tal-FFS globali. Imbagħad ġie osservat tnaqqis fl-2023 ( 177 ). B’mod partikolari, l-FFS għall-faħam u l-linjite, il-gass naturali u ż-żejt żdiedu fl-2022 u ġiet osservata żieda qawwija għas-sussidji għall-gass naturali.

F’Malta, is-sussidji tal-enerġija żdiedu mill-2021, u laħqu EUR 0.7 biljun fl-2023. Il-FFS baqgħet madwar EUR 10–15-il miljun bejn l-2015 u l-2020, u żdiedet għal EUR 0.2 biljun fl-2021 u għal 0.6 biljun fl-2023.

Bħala sehem tal-PDG, l-FFS fl-2022 varja minn 1.8 % fil-Kroazja għal inqas minn 0.1 % fid-Danimarka u fl-Iżvezja. Il-valur ta’ Malta laħaq 1.6 %, ogħla mill-medja tal-UE (0.8 %) ( 178 )).

Illustrazzjoni 34: Sussidji tal-enerġija skont it-trasportatur tal-enerġija (f’biljuni ta’ EUR), 2015–2023

NB: Sorsi ta’ enerġija rinnovabbli (RES, Renewable Energy Source).

Sors: analiżi tad-Direttorat Ġenerali għall-Enerġija

L-EIR tal-2022 ipprovda azzjonijiet prijoritarji lil Malta biex (i) tfassal strateġija ta’ finanzjament ambjentali biex timmassimizza l-opportunitajiet ħalli jingħalqu l-lakuni fl-implimentazzjoni ambjentali, filwaqt li tlaqqa’ flimkien il-livelli amministrattivi rilevanti kollha; u (ii) tiżgura livell ogħla ta’ finanzjament għall-ambjent, b’mod partikolari minn sorsi privati (li bħalissa huma madwar terz tat-total), biex ikopru l-livell għoli ta’ ħtiġijiet ta’ investiment fl-objettivi ambjentali kollha billi jagħlqu d-diskrepanzi fl-investiment.

Il-livell ġenerali tad-diskrepanza fl-investiment ambjentali ta’ Malta naqas mill-2022 u huwa aktar baxx (0.08 % tal-PDG) mill-medja tal-UE.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·Jintuża aktar finanzjament nazzjonali (pereżempju billi jiżdiedu t-taxxi favur l-ambjent u jitnaqqsu s-sussidji li jagħmlu ħsara lill-ambjent), il-finanzjament tal-UE u l-finanzjament privat biex jgħinu ħalli titnaqqas id-diskrepanza fl-investiment.

6. Governanza ambjentali

Informazzjoni, parteċipazzjoni pubblika u aċċess għall-ġustizzja

Iċ-ċittadini jistgħu jipproteġu l-ambjent b’mod aktar effettiv jekk jiddependu fuq it-tliet “pilastri” tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus: (i) l-aċċess għall-informazzjoni, (ii) il-parteċipazzjoni pubblika fit-teħid tad-deċiżjonijiet u (iii) l-aċċess għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali. Għall-awtoritajiet pubbliċi, għall-pubbliku u għan-negozji huwa tassew importati li l-informazzjoni ambjentali tinqasam b’mod effiċjenti u effettiv( 179 ). Il-parteċipazzjoni pubblika tippermetti lill-awtoritajiet jieħdu deċiżjonijiet li jqisu t-tħassib tal-pubbliku. L-aċċess għall-ġustizzja huwa sett ta’ garanziji li jippermetti liċ-ċittadini u lill-NGOs jużaw il-qrati nazzjonali biex jipproteġu l-ambjent, jissalvagwardjaw id-drittijiet taċ-ċittadini u jiżguraw ir-responsabbiltà tal-awtoritajiet( 180 ). Huwa jinkludi d-dritt li jiġu ppreżentati kontestazzjonijiet legali (“pożizzjoni legali”) ( 181 ).

Informazzjoni ambjentali

Din it-taqsima tiffoka fuq l-implimentazzjoni tad-Direttiva dwar l-Infrastruttura għall-Informazzjoni Ġeografika fil-Komunità Ewropea (Inspire, Infrastructure for Spatial Information in the European Community). Id-Direttiva Inspire għandha l-għan li tistabbilixxi infrastruttura Ewropea tad-data spazjali għall-kondiviżjoni tal-informazzjoni spazjali ambjentali bejn l-awtoritajiet pubbliċi madwar l-Ewropa. Mistenni li dan se jgħin fit-tfassil tal-politika bejn il-fruntieri u jiffaċilita l-aċċess pubbliku għal din l-informazzjoni. L-informazzjoni ġeografika hija meħtieġa għal governanza tajba fil-livelli kollha u għandha tkun disponibbli faċilment u b’mod trasparenti.

Il-prestazzjoni ta’ Malta fl-implimentazzjoni tad-Direttiva INSPIRE hija sostanzjali u ġiet rieżaminata abbażi tal-iskeda tal-pajjiż tal-2023 ( 182 ) (ara t-Tabella 3).

Tabella 3: Dashboard ta’ Malta dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva Inspire, 2016–2022

Sors: Il-Kummissjoni Ewropea, “Malta”, Inspire Knowledge Base, https://knowledge-base.inspire.ec.europa.eu/malta_en .

Parteċipazzjoni pubblika

L-involviment pubbliku kemm fil-fażi tal-ippjanar kif ukoll fil-fażi tal-proġett jimmassimizza t-trasparenza u l-aċċettazzjoni soċjali tal-programmi u l-proġetti. Il-konsultazzjoni mal-pubbliku (inklużi l-NGOs) u l-awtoritajiet ambjentali, lokali u reġjonali hija karatteristika ewlenija ta’ proċedura effettiva ta’ valutazzjoni tal-impatt. Tali konsultazzjoni tipprovdi wkoll opportunità għall-awtoritajiet pubbliċi u għall-promoturi tal-proġetti biex jinvolvu ruħhom mal-pubbliku b’mod attiv u sinifikanti billi jagħmlu l-informazzjoni dwar l-effetti sinifikanti probabbli disponibbli b’mod wiesa’. Jekk jitwettaq bid-diliġenza dovuta u filwaqt li jitqies il-kontribut pubbliku utli, dan il-proċess iwassal għal teħid ta’ deċiżjonijiet infurmat aħjar u jista’ jippromwovi l-aċċettazzjoni pubblika. Id-disponibbiltà tal-informazzjoni żżid l-involviment tal-partijiet ikkonċernati, u b’hekk tnaqqas ir-reżistenza, u tipprevjeni (jew timminimizza) il-litigazzjoni. Min-naħa l-oħra, huwa importanti ħafna li l-proċedura tkun effettiva.

Din it-taqsima teżamina kif l-involviment pubbliku u t-trasparenza huma żgurati taħt żewġ strumenti, jiġifieri d-Direttiva dwar il-Valutazzjoni tal-Impatt Ambjentali (VIA) u d-Direttiva ( 183 ) dwar il-Valutazzjoni Ambjentali Strateġika (VAS) ( 184 ).

Il-liġi tal-UE tipprevedi qafas flessibbli dwar l-EIA. L-għan ta’ dan il-qafas huwa li jiżgura l-applikazzjoni tas-salvagwardji ambjentali meħtieġa, filwaqt li jippermetti l-approvazzjoni rapida tal-proġetti. Il-Kummissjoni kkontribwiet għas-simplifikazzjoni u l-aċċellerazzjoni tal-permessi għall-proġetti tal-enerġija rinnovabbli u tkompli tappoġġa lill-Istati Membri f’dan ir-rigward 185 . Malta diġà ħadet passi bl-għan li taċċellera l-proċeduri għall-ħruġ tal-permessi filwaqt li tieħu vantaġġ mill-flessibbiltajiet wiesgħa offruti mill-qafas legali tal-UE, bħall-istabbiliment ta’ punti uniċi ta’ servizz u skadenzi qosra aċċellerati għall-ħruġ ta’ permessi għal proġetti tal-enerġija rinnovabbli.

Il-veloċità medja fl-UE għall-ħruġ ta’ permessi li jinvolvu proċedura VIA hija ta’ 20.6 xahar, b’durata minima ta’ 11.4-il xahar u durata massima ta’ 75.7 xahar( 186 ). It-tul ta’ kull pass fi proċess tal-VIA (skrinjar, ambitu, rapport tal-VIA, konsultazzjoni pubblika, konklużjoni motivata, kunsens għall-iżvilupp) ivarja b’mod konsiderevoli bejn l-Istati Membri u l-proġetti. Id-data disponibbli għal Malta turi li l-veloċità medja tagħha għall-ħruġ ta’ permessi li jinvolvu proċess ta’ VIA (25.3 xahar) hija aktar bil-mod mill-medja tal-UE. L-użu effettiv tal-proċeduri tal-UE jista’ jinfluwenza b’mod pożittiv l-approvazzjoni f’waqtha tal-attivitajiet li jirfdu d-dekarbonizzazzjoni tal-ekonomija fit-triq lejn emissjonijiet żero netti sal-2050.

Għadu mhux disponibbli rapport ġdid dwar l-applikazzjoni u l-effettività tad-Direttiva VAS fl-UE. Madankollu, ġie ppubblikat studju ta’ appoġġ b’informazzjoni skont l-Istat Membru ( 187 ).

Kif imsemmi fl-EIR tal-2022, is-sit web tal-ERA ta’ Malta jipprovdi informazzjoni ġenerali dwar il-proċessi tal-VIA u tal-VAS .

Aċċess għall-ġustizzja

L-aċċess għall-ġustizzja, iggarantit mill-Artikolu 19(1) tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u l-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-UE, huwa dritt fundamentali u parti mill-proċess demokratiku. Huwa vitali li tiġi żgurata l-applikazzjoni sħiħa tad-dritt tal-UE fl-Istati Membri kollha u l-protezzjoni legali tad-drittijiet tal-individwi, inkluż fi kwistjonijiet ambjentali. L-aċċess għall-ġustizzja huwa essenzjali biex jippermetti stħarriġ ġudizzjarju tad-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet pubbliċi u biex jippermetti l-korrezzjoni ta’ kwalunkwe għemil ħażin imwettaq minn dawn l-awtoritajiet.

Din it-taqsima tipprovdi stampa tas-sitwazzjoni attwali tal-aċċess għall-qrati mill-pubbliku, b’mod partikolari fir-rigward ta’ pjanijiet ta’ sfida, jew in-nuqqas ta’ adozzjoni ta’ pjanijiet, skont id-dritt tal-UE, fl-oqsma tal-ilma, l-iskart, il-kwalità tal-arja u l-istorbju, irrispettivament mill-forma tal-att legali (jiġifieri att regolatorju jew deċiżjoni amministrattiva).

Kif imsemmi fl-EIR tal-2022, il-persuni fiżiċi u ġuridiċi, inklużi l-NGOs, jistgħu jikkontestaw deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet ambjentali quddiem it-Tribunal ta’ Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar. F’ċerti każijiet, biex jappellaw kontra deċiżjoni tal-Awtorità tal-Ippjanar, il-partijiet terzi interessati (inklużi l-NGOs) huma meħtieġa li jkunu ppreżentaw kummenti bil-miktub dwar l-applikazzjoni għall-permess tal-iżvilupp matul it-terminu stabbilit bil-liġi għall-proċess ta’ konsultazzjoni pubblika. Fir-rigward tad-deċiżjonijiet meħuda mill-ERA, l-Artikolu 47 tal-Att dwar it-Tribunal għar-Reviżjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar jipprevedi d-dritt ta’ appell ta’ kwalunkwe vittma kif ukoll ta’ kwalunkwe persuna fir-rigward tal-valutazzjonijiet ambjentali, l-aċċess għall-informazzjoni ambjentali u l-prevenzjoni u r-rimedju tal-ħsara ambjentali. Ċerta leġiżlazzjoni sussidjarja tista’ tipprovdi wkoll għal dispożizzjonijiet dwar l-aċċess għall-ġustizzja rigward kwistjonijiet speċifiċi, bħar-Regolamenti dwar il-Libertà tal-Aċċess għall-Informazzjoni dwar l-Ambjent ( 188 ).

F’Malta, hemm xi diffikultajiet biex jiġu kkontestati d-deċiżjonijiet dwar il-VAS (jew il-pjan/il-programm jew ir-rapport ambjentali jew it-tnejn) u l-pjanijiet u l-programmi f’oqsma ambjentali oħra.

Barra minn hekk, m’hemm l-ebda dispożizzjoni għal rimedju amministrattiv jekk xi persuna tkun trid tikkontesta att jew ommissjoni fil-proċess tal-VAS ħlief għall-preżentazzjoni ta’ kontestazzjoni legali li titlob rieżami ġudizzjarju quddiem il-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili. Madankollu, jekk l-awtorizzazzjonijiet (eż. il-kunsens għall-iżvilupp) jieħdu l-forma ta’ leġiżlazzjoni, ma jkun hemm l-ebda possibbiltà ta’ stħarriġ amministrattiv jew stħarriġ ġudizzjarju.

Fl-2024, il-Kummissjoni bdiet proċedimenti ta’ ksur ( 189 )) kontra Malta talli naqset milli tiżgura l-aċċess għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali f’diversi oqsma ta’ politika bħan-natura, l-immaniġġar tal-iskart u l-politika tal-ilma.

Fl-2022, Malta rċeviet azzjonijiet prijoritarji biex (i) tiżgura li l-locus standi biex tikkontesta deċiżjoni ta’ awtorità pubblika ma jkunx ristrett għall-membri tal-pubbliku kkonċernati li pparteċipaw fil-proċedura amministrattiva preċedenti f’każijiet ambjentali; (ii) ittejjeb l-aċċess għall-qrati mill-pubbliku kkonċernat fir-rigward tal-kontestazzjoni ta’ deċiżjonijiet amministrattivi jew regolatorji li jkopru l-ippjanar, b’mod partikolari fir-rigward tal-ilma, in-natura u l-kwalità tal-arja; u (iii) tinforma aħjar lill-pubbliku billi tagħmel referenza għall-iskedi informattivi rilevanti tal-Kummissjoni dwar il-ġustizzja elettronika dwar l-aċċess tagħhom għad-drittijiet tal-ġustizzja. Ma sar l-ebda progress fir-rigward ta’ dawn l-azzjonijiet.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·It-titjib tal-aċċess għall-qrati f’każijiet ambjentali nazzjonali mill-pubbliku kkonċernat u telimina l-ostakli prattiċi, bħat-tul tal-proċedimenti u l-kostijiet eċċessivi f’xi Stati Membri.

Assigurazzjoni tal-konformità

L-assigurazzjoni tal-konformità ambjentali tkopri l-ħidma kollha mwettqa mill-awtoritajiet pubbliċi biex jiġi żgurat li l-industriji, il-bdiewa u oħrajn jissodisfaw l-obbligi tagħhom li jipproteġu l-ilma, l-arja u n-natura, li jimmaniġġaw l-iskart ( 190 ) u li jirrimedjaw kwalunkwe ħsara ambjentali. Dan jinkludi miżuri bħal dan li ġej: (i) il-promozzjoni tal-konformità, (ii) il-monitoraġġ tal-konformità (jiġifieri spezzjonijiet u kontrolli oħra), (iii) l-infurzar, jiġifieri, il-passi meħuda biex jitwaqqaf il-ksur u jiġu imposti sanzjonijiet, u (iv) l-iżgurar tal-prevenzjoni tal-ħsara u tar-rimedju f’konformità mal-prinċipju ta’ min iniġġes iħallas.

Promozzjoni, monitoraġġ u nfurzar tal-konformità

In-nuqqas ta’ konformità mal-obbligi ambjentali jista’ jseħħ għal raġunijiet differenti, inkluż fehim ħażin jew nuqqas ta’ aċċettazzjoni tar-regoli, opportuniżmu jew saħansitra kriminalità. L-attivitajiet ta’ promozzjoni tal-konformità jgħinu lid-detenturi tar-responsabbiltà jikkonformaw billi jipprovdu informazzjoni, gwida u appoġġ ieħor. Dan huwa partikolarment importanti f’oqsma fejn tiġi stabbilita leġiżlazzjoni ġdida u kumplessa.

Meta l-ispezzjonijiet u attivitajiet oħra ta’ kontroll jidentifikaw problemi, tista’ tkun xierqa firxa ta’ reazzjonijiet, inkluż l-użu ta’ għodod ta’ infurzar amministrattiv u kriminali.

Skont l-informazzjoni pprovduta mill-awtoritajiet Maltin, ġew stabbiliti proċeduri operattivi standard u manwal ta’ infurzar flimkien ma’ spezzjonijiet ibbażati fuq ir-riskju biex jiġi ssimplifikat ix-xogħol tal-assigurazzjoni tal-konformità. Hemm bżonn ta’ kollaborazzjoni addizzjonali u aktar mill-qrib man-Network tal-UE għall-Implimentazzjoni u l-Infurzar tal-Liġi Ambjentali biex jiġi appoġġat it-tisħiħ tal-kapaċitajiet ta’ kontroll u infurzar. Għalkemm għaddejja xi ħidma, l-awtoritajiet Maltin mħeġġa jipprovdu aktar informazzjoni lill-pubbliku dwar il-ħidma tal-assigurazzjoni tal-konformità u r-riżultati tagħha.

Bejn il-15 ta’ Mejju 2022 u l-31 ta’ Diċembru 2024, il-Kummissjoni rċeviet sitt ilmenti relatati mal-ambjent f’Malta, li nofshom kienu jikkonċernaw in-natura; ilmenti oħra kienu jikkonċernaw allegat ksur tal-liġi tal-UE fl-oqsma tal-arja, is-sustanzi kimiċi, l-istorbju u l-iskart. Mil-lat ta’ lmenti għal kull miljun abitant, jiġifieri 10.64, ferm ogħla mill-medja tal-UE ta’ 3.2, u l-ogħla numru fost l-Istati Membri kollha (illustrazzjonijiet 40 u 41).

Illustrazzjoni 40: Ilmenti tal-UE mill-15 ta’ Mejju 2022 sal-31 ta’ Diċembru 2024

Sors: Data dwar l-ilmenti tad-DĠ Ambjent.

Illustrazzjoni 41: Ilmenti tal-UE għal kull miljun abitant mill-15 ta’ Mejju 2022 sal-31 ta’ Diċembru 2024

Sors: Eurostat, “Population” tps00001, aċċessat fit-22 ta’ Jannar 2025, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en , u data dwar l-ilmenti tad-DĠ Ambjent.

Id-Direttiva l-ġdida tal-UE dwar ir-Reati Ambjentali

Dan l-aħħar, l-UE saħħet il-qafas legali tagħha dwar l-indirizzar tal-aktar ksur serju tal-obbligi ambjentali, b’mod partikolari bl-adozzjoni tad-Direttiva l-ġdida dwar ir-Reati Ambjentali (ECD, Environmental Crime Directive) (id-Direttiva (UE) 2024/1203) u leġiżlazzjoni settorjali ġdida b’dispożizzjonijiet aktar b’saħħithom dwar il-monitoraġġ tal-konformità, l-infurzar u l-penali. Il-kwistjonijiet importanti għat-traspożizzjoni u l-implimentazzjoni tal-istrumenti l-ġodda rilevanti huma enfasizzati hawn taħt; valutazzjoni dettaljata ta’ dawn is-suġġetti se tiġi inkluża fl-EIR li jmiss ladarba jiġu stabbiliti aktar miżuri ta’ implimentazzjoni u tkun disponibbli informazzjoni aktar sistematika.

L-ECD il-ġdida ssostitwiet l-ECD tal-2008 u introduċiet diversi kategoriji ġodda ta’ reati, bħar-riċiklaġġ illegali tal-bastimenti, l-estrazzjoni illegali tal-ilma, u ksur serju tal-leġiżlazzjoni tal-UE dwar is-sustanzi kimiċi, il-merkurju, il-gassijiet serra fluworurati u l-IAS li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni. Kkopriet ukoll l-istabbiliment ta’ reati kwalifikati, soġġetti għal pieni aktar severi meta wieħed mir-reati definiti fid-Direttiva jwassal għal ħsara jew qerda serja mifruxa u sostanzjali tal-ambjent. Ġew introdotti wkoll dispożizzjonijiet konkreti dwar it-tipi u l-livelli ta’ pieni għal persuni fiżiċi u ġuridiċi li jwettqu reat. Dispożizzjonijiet oħra se jgħinu b’mod konsiderevoli biex tittejjeb l-effettività fil-ġlieda kontra l-kriminalità ambjentali tal-atturi kollha tul il-katina tal-infurzar. Dawn jinkludu obbligi biex jiġu żgurati riżorsi u għodod investigattivi adegwati, taħriġ regolari speċjalizzat u l-istabbiliment ta’ mekkaniżmi ta’ kooperazzjoni fi ħdan u bejn l-Istati Membri kif ukoll strateġiji nazzjonali dwar il-ġlieda kontra l-kriminalità ambjentali.

L-Istati Membri meħtieġa jittrasponu l-ECD il-ġdida fil-liġi nazzjonali sal-21 ta’ Mejju 2026 u jieħdu miżuri addizzjonali biex jiġġieldu b’mod aktar effettiv il-kriminalità ambjentali, b’mod partikolari permezz ta’ taħriġ, koordinazzjoni, kooperazzjoni u approċċi strateġiċi. Il-Kummissjoni se tipprovdi appoġġ, inkluż billi tiffaċilita l-identifikazzjoni u l-kondiviżjoni ta’ prattiki tajba. L-Istati Membri mistennija jiżguraw ir-riżorsi meħtieġa u l-ħiliet speċjalizzati meħtieġa u mistiedna jħeġġu lill-awtoritajiet tagħhom jappoġġaw u jikkooperaw man-networks rikonoxxuti fil-livell tal-UE ta’ prattikanti tal-infurzar ambjentali, bħan-Network tal-UE għall-Implimentazzjoni u l-Infurzar tad-Dritt Ambjentali ( 191 ), l-EnviCrimeNet ( 192 ), in-Network Ewropew tal-Prosekuturi għall-Ambjent ( 193 ) u l-Forum tal-UE tal-Imħallfin għall-Ambjent ( 194 ). Il-mekkaniżmi tal-Aġenzija tal-Unjoni Ewropea għall-Kooperazzjoni fl-Infurzar tal-Liġi u tal-Aġenzija tal-Unjoni Ewropea għall-Kooperazzjoni fil-Ġustizzja Kriminali għall-kooperazzjoni dwar każijiet transfruntiera għandhom jintużaw b’mod aktar sistematiku għal reati ambjentali.

Id-Direttiva dwar ir-Responsabbiltà Ambjentali

Id-Direttiva dwar ir-Responsabbiltà Ambjentali (ELD, Environmental Liability Directive) ( 195 ) għandha l-għan li tiżgura li l-ħsara ambjentali tiġi rrimedjata in natura għad-detriment ta’ dawk li kkawżawha, f’konformità mal-prinċipju ta’ min iniġġes iħallas. Din tgħin biex jitwaqqaf it-telf nett fil-bijodiversità, kif ukoll biex jitnaqqas l-għadd ta’ siti kkontaminati u biex tiġi protetta l-kwalità ambjentali tal-ilma ta’ taħt l-art u tal-ilma tal-wiċċ. L-ELD hija għodda trasversali u faċilitatur ewlieni għal implimentazzjoni aħjar tal-liġi ambjentali tal-UE.

L-ELD tindirizza każijiet ta’ ħsara ambjentali sinifikanti lil speċijiet protetti u ħabitats naturali, u, meta tiġi kkawżata minn operaturi li jwettqu ċerti attivitajiet potenzjalment perikolużi, tagħmel ukoll ħsara lill-ilma u lill-ħamrija. Il-Kummissjoni għandha l-obbligu legali li tevalwa perjodikament l-ELD. Wara l-obbligu legali, l-ELD għaddiet mit-tieni evalwazzjoni ( 196 ), li se tiġi ffinalizzata fl-2025, u li kienet appoġġata minn studju estern ( 197 ), li kien fih, fost affarijiet oħra, evidenza, fehmiet, rapporti u informazzjoni rilevanti oħra miġbura minn gruppi differenti ta’ partijiet ikkonċernati, inklużi l-Istati Membri.

Wieħed mill-aktar indikaturi rilevanti fil-valutazzjoni tal-implimentazzjoni u l-infurzar tal-ELD huwa l-għadd ta’ każijiet ta’ ħsara ambjentali ttrattati skont l-ELD, speċjalment meta dan in-numru jitqabbel mal-perjodu ta’ rapportar preċedenti. Ġew irrapportati inqas każijiet tal-ELD fit-tieni perjodu ta’ rapportar (2013–2022) milli fl-ewwel wieħed (2007–2013). Madankollu, it-tendenza ’l isfel fl-għadd ta’ okkorrenzi tal-ELD u l-għadd ġeneralment baxx tagħhom mhux neċessarjament ifissru li l-ELD laħqet l-objettivi tagħha, peress li jeħtieġ titqabbel mal-għadd globali ta’ każijiet ta’ ħsara ambjentali, li wħud minnhom setgħu ġew ittrattati taħt l-istrumenti ta’ responsabbiltà l-oħra.

L-ELD mhux dejjem kienet effettiva biex tiżgura li min iniġġes iħallas, minħabba li l-operaturi responsabbli spiss ma jkollhomx kapaċità finanzjarja biex iwettqu miżuri ta’ rimedju. Filwaqt li l-ELD ma tipprevedix sistema obbligatorja ta’ sigurtà finanzjarja, hija tappella b’mod espliċitu lill-Istati Membri biex jinkoraġġixxu l-iżvilupp ta’ strumenti u swieq ta’ sigurtà finanzjarja, bl-għan li l-operaturi jkunu jistgħu jużaw garanziji finanzjarji biex ikopru r-responsabbiltajiet tagħhom skont din id-Direttiva.

Fir-rapport tagħha li jkopri mill-1 ta’ Mejju 2013 sal-31 ta’ Diċembru 2021, Malta ddikjarat li ma kien hemm l-ebda okkorrenza ta’ ħsara ambjentali skont l-ELD f’dan il-perjodu. Ir-rapport iddikjara wkoll li ġiet applikata leġiżlazzjoni oħra għar-rimedju tal-ħsara ambjentali, inkluża l-leġiżlazzjoni dwar il-ħruġ tal-permessi ambjentali. Skont Malta, tali leġiżlazzjoni tipprevedi xogħol ta’ rimedju u/jew ta’ kumpens biex tiġi indirizzata l-ħsara potenzjali li tista’ tirriżulta mill-attivitajiet inkwistjoni. Ir-rapport iddeskriva tliet eżempji ta’ ħsara ambjentali li b’reazzjoni għalihom l-ERA applikat għodod amministrattivi oħra. Fil-perjodu ta’ rapportar preċedenti, lanqas ma ġew irrapportati okkorrenzi ta’ ħsara ambjentali.

L-EIR tal-2022 irrakkomanda li Malta (i) tikkunsidra li tippubblika pjanijiet u rapporti dwar spezzjonijiet ambjentali jew tipprovdi informazzjoni aktar dettaljata dwar ir-riżultati tal-ispezzjonijiet u s-segwitu tagħhom ( 198 )); u (ii) ittejjeb l-informazzjoni pprovduta lill-pubbliku dwar l-opportunitajiet biex jiġu ppreżentati lmenti dwar tħassib jew ksur ambjentali, u tippubblika data dwar is-segwitu ta’ tali lmenti. Madankollu, l-azzjonijiet li jikkonċernaw il-promozzjoni tal-konformità, il-monitoraġġ u l-infurzar kriminali u amministrattiv mhumiex ivvalutati hawnhekk minħabba nuqqas ta’ informazzjoni sistematika.

Madankollu, ta’ min jinnota li Malta ma introduċietx sigurtà finanzjarja obbligatorja għall-obbligazzjonijiet tal-ELD, u d-domanda għal tali strumenti għadha baxxa. L-estensjonijiet ambjentali għall-politiki ta’ responsabbiltà ġenerali huma disponibbli, iżda jipprovdu kopertura biss għal ilmenti minn partijiet terzi li jirriżultaw minn inċident ta’ tniġġis f’daqqa u aċċidentali. Dawn ma jipprovdux kopertura għar-rimedju tat-tniġġis jew tipi oħra ta’ ħsara ambjentali, inklużi r-responsabbiltajiet skont l-ELD jew leġiżlazzjoni ambjentali oħra.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·It-tħeġġiġ tal-użu ta’ programmi ta’ taħriġ ipprovduti mill-Kummissjoni (jew żviluppati fil-livell nazzjonali) li jkopru l-ELD u l-interazzjoni tagħha mal-istrumenti nazzjonali l-oħra relatati mar-responsabbiltà, biex tiġi żgurata implimentazzjoni aktar effiċjenti tal-ELD, jittejjeb l-għarfien espert tal-awtoritajiet kompetenti u titqajjem kuxjenza fost il-gruppi kollha tal-partijiet ikkonċernati.

Il-bini tal-kapaċità ambjentali appoġġat mill-UE

L-inizjattiva ComPAct tal-2023 tal-Kummissjoni ( 199 ) biex jissaħħaħ l-ispazju amministrattiv tidentifika l-kapaċità li titmexxa t-tranżizzjoni ekoloġika bħala wieħed mit-tliet pilastri ewlenin, flimkien mal-aġenda tal-ħiliet tal-amministrazzjoni pubblika u l-kapaċità għad-Deċennju Diġitali tal-Ewropa. Il-ComPAct jirrikonoxxi wkoll ir-rwol tal-għodda ta’ rapportar tal-EIR fit-titjib tal-governanza ambjentali. Iż-żewġ opportunitajiet ewlenin ta’ bini tal-kapaċità għall-ambjent ipprovduti mill-Kummissjoni Ewropea huma t-TSI ( 200 ) u l-għodda TAIEX-EIR PEER 2 PEER ( 201 ). L-assistenza teknika disponibbli permezz tal-politika ta’ koeżjoni hija soġġetta għal ġestjoni kondiviża u mhijiex ittrattata f’din is-subtaqsima.

L-Istrument ta’ Appoġġ Teknikutal-Kummissjoni

L-Istrument ta’ Appoġġ Tekniku (TSI) jipprovdi lill-Istati Membri b’għarfien espert tekniku mfassal apposta dwar it-tfassil u l-implimentazzjoni tar-riformi. L-appoġġ huwa mmexxi mid-domanda u ma jeħtieġx kofinanzjament nazzjonali.

It-TSI kellha sejħiet annwali fl-2021, fl-2022, fl-2023, fl-2024 u fl-2025 bi proġetti implimentati s-sena rispettiva ta’ wara (is-sena fil-parentesi indikati hawn taħt hija s-sena tas-sejħa). Il-proġetti relatati mal-ambjent li ġejjin intgħażlu għal Malta:

·Finanzi sostenibbli  – titjib tal-kapaċità superviżorja, Awtorità tas-Servizzi Finanzjarji (2022);

·Il-Kooperazzjoni dwar it-Trasformazzjoni Ekoloġika tad-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi - għall-Kwalità dwar l-SDGs u l-Azzjoni Klimatika, il-Ministeru tat-Trasport, l-Infrastruttura u l-Proġetti Kapitali (2022);

·L-adattament għat-tibdil fil-klima, il-Ministeru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u l-Ippjanar; Il-Ministeru għall-Ambjent, l-Enerġija u l-Intrapriża (2023);

·Assistenza biex titfassal Strateġija għall-Akkwakultura Sostenibbli għal Malta, Dipartiment tas-Sajd u l-Akkwakultura (2023);

·Ir-riforma u l-bini tal-kapaċità fil-permessi u l-konformità fl-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi (ERA) II (2024);

·Il-ħidma lejn arja aktar nadifa u klima tal-istorbju aktar b’saħħithom; Il-Ministeru għall-Ambjent, l-Enerġija u r-Riġenerazzjoni tal-Port il-Kbir u l-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi (ERA) (2025).

·Il-bini tal-Kapaċità dwar l-Azzjoni Klimatika u l-Iżvilupp Sostenibbli (2025).

L-għodda TAIEX-EIR PEER 2 PEER tal-Kummissjoni

Fl-2017, il-Kummissjoni nediet l-għodda TAIEX-EIR PEER 2 PEER ( 202 ). Għandha l-għan li tiffaċilita t-tagħlim bejn il-pari fost l-awtoritajiet ambjentali tal-Istati Membri permezz ta’ sessjonijiet ta’ ħidma (pajjiż wieħed jew multinazzjonali), missjonijiet ta’ esperti (fejn delegazzjoni ta’ esperti tivvjaġġa lejn l-istituzzjoni rikjedenti) u żjarat ta’ studju (fejn delegazzjoni mill-istituzzjoni rikjedenti tivvjaġġa lejn pajjiż ospitanti). Sessjonijiet ta’ ħidma ewlenin bejn diversi pajjiżi huma dawk mitluba mill-Kummissjoni biex jippreżentaw leġiżlazzjoni u politika ambjentali ġodda u futuri fl-Istati Membri kollha ( 203 ).

Is-sessjonijiet ta’ ħidma li jinvolvu lil Malta huma kif ġej:

·L-isfidi futuri għall-protezzjoni tal-ajru (l-24 ta’ Novembru 2022) mal-Presidenza Ċeka tal-UE;

·It-tnaqqis tat-tniġġis tal-arja mit-trasport u l-enerġija residenzjali (bejn il-11 u t-13 ta’ Ġunju 2024);

·Aspetti ġodda fil-kooperazzjoni transfruntiera kontra l-kriminalità ambjentali (id-19 u l-20 ta’ Novembru 2024) ( 204 ).

Malta ospitat missjoni ta’ esperti dwar it-tisħiħ tal-immaniġġjar tal-iskart solidu muniċipali tagħha (bejn il-31 ta’ Ottubru u t-2 ta’ Novembru 2022). Barra minn hekk, Malta pparteċipat fi żjara ta’ studju (bejn l-20 u t-22 ta’ Ġunju 2022) u missjoni ta’ esperti (bejn it-18 u l-20 ta’ Ottubru 2022) biex ittejjeb l-implimentazzjoni tagħha tad-Direttiva VAS.

Fl-EIR tal-2022, Malta rċeviet azzjoni prijoritarja biex tkompli tibni l-kapaċità amministrattiva ħalli tappoġġa t-tranżizzjoni ekoloġika fl-oqsma tal-ekonomija ċirkolari, il-governanza u l-amministrazzjoni pubblika, u l-finanzi u l-aċċess għall-finanzi. Malta m’għamlet l-ebda progress f’dan ir-rigward, u għal dik ir-raġuni l-azzjoni prijoritarja tittenna hawn taħt.

Azzjoni prijoritarja għall-2025

·It-titjib tal-governanza ambjentali nazzjonali ġenerali, b’mod partikolari l-kapaċità amministrattiva biex tiġi appoġġata t-tranżizzjoni ekoloġika u l-koordinazzjoni fil-livelli reġjonali u lokali.

Anness

(1) ()    Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Kunsill, lill-Parlament Ewropew, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni – It-twassil tal-benefiċċji tal-politiki ambjentali tal-UE permezz ta’ Analiżi regolari tal-Implimentazzjoni Ambjentali, COM(2016) 316 final tas-27 ta’ Mejju 2016, http://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=COM%3A2016%3A316%3AFIN .

(2)

( ) Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni – Pjan ta’ Azzjoni ġdid dwar l-Ekonomija Ċirkolari Għal Ewropea aktar nadifa u kompetittiva, COM(2020) 98 final tal-11 ta’ Marzu 2020, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/HTML/?uri=CELEX:52020DC0098 .

(3) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Proximity and social economy ecosystem”, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, https://single-market-economy.ec.europa.eu/sectors/proximity-and-social-economy_mt .

(4) ()    Pjattaforma tal-Partijiet Interessati tal-Ekonomija Ċirkolari ( https://circulareconomy.europa.eu/platform/en/strategies ).

(5) ()     https://www.cemalta.gov.mt/wp-content/uploads/2021/09/email-version-fin..pdf .

(6)

()    Ara s-sit web għall-iskema tar-rifużjoni tal-kontenituri tax-xorb ( https://bcrsmalta.mt/ ).

(7) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Il-pakkett tal-proċeduri ta’ ksur ta’ Lulju”, Brussell, il-25 ta’ Lulju 2024, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/mt/inf_24_3228 .

(8) ()    “Green public procurement second national action plan” huwa kors offrut lill-membri tas-servizz pubbliku li jiddeskrivi l-valuri tal-akkwist pubbliku ekoloġiku u d-dmir tas-servizz pubbliku li jħarishom ( https://sustainabledevelopment.gov.mt/wp-content/uploads/2024/10/Green-Public-Procurement-National-Action-Plan-2022-2027.pdf ).

(9) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Iċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka, Cristóbal García, J., Caro, D. et al., Techno-economic and environmental assessment of construction and demolition waste management in the European Union, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2024, https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC135470 .

(10) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għas-Suq Intern, l-Industrija, l-Intraprenditorija u l-SMEs, Il-Protokoll tal-UE dwar il-Ġestjoni tal-Iskart mill-Kostruzzjoni u mid-Demolizzjoni inklużi linji gwida għall-awditi ta’ qabel id-demolizzjoni u ta’ qabel ir-rinnovazzjoni ta’ xogħlijiet ta’ kostruzzjoni – Edizzjoni aġġornata 2024, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2024, https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/d63d5a8f-64e8-11ef-a8ba-01aa75ed71a1/language-mt .

(11) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Circular Economy – Principles for buildings design, Brussell, 2020, https://ec.europa.eu/docsroom/documents/39984 .

(12) ()     https://era.org.mt/construction-and-demolition-waste-strategy-for-malta-2021-2030-managing-construction-demolition-resources/ .

(13) ()    L-iskart muniċipali jikkonsisti fi (i) skart imħallat u skart miġbur separatament mill-unitajiet domestiċi, inklużi karti u kartun, ħġieġ, metalli, plastik, bijoskart, injam, tessuti, imballaġġ, skart ta’ tagħmir elettriku u elettroniku, skart ta’ batteriji u akkumulaturi, u skart goff, inklużi saqqijiet u għamara; u (ii) skart imħallat u skart miġbur separatament minn sorsi oħra, fejn tali skart ikun simili fin-natura u fil-kompożizzjoni għall-iskart mill-unitajiet domestiċi (id-Direttiva 2008/98/KE, l-Artikolu 3.2b).

(14) ()     https://environment.ec.europa.eu/publications/waste-early-warning-report_mt .

(15) ()    Iċ-Ċentru Tematiku Ewropew dwar l-Ekonomija Ċirkolari u l-Użu tar-Riżorsi (ETC/CE), 2022. ETC Circular economy and resource use (ETC CE) — Portal tal-Eionet

(16) () Id-Direttiva 2008/98/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad-19 ta’ Novembru 2008 dwar l-iskart u li tħassar ċerti Direttivi, id-Direttiva - 2008/98 - MT - id-Direttiva Qafas dwar l-Iskart - EUR-Lex .

(17) () Il-Parlament Ewropew u d-Direttiva tal-Kunsill 94/62/KE tal-20 ta’ Diċembru 1994 dwar l-imballaġġ u l-iskart mill-imballaġġ (ĠU L 365, 31/12/1994, p. 10–23), id-Direttiva - 94/62 - MT - EUR-Lex .

(18) ()    Id-Direttiva 2012/19/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-4 ta’ Lulju 2012 dwar skart ta’ tagħmir elettriku u elettroniku (WEEE) (ĠU L 197, 24.7.2012, p. 38), Direttiva - 2012/19 - MT - EUR-Lex https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=celex:32012L0019 .

(19) ()    ERA, 2024.  ERA - Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi

(20) ()    WasteServ, 2022; EEA, Early warning assessment related to the 2025 targets for municipal waste and packaging waste – Malta, Copenhagen, 2022, https://www.eea.europa.eu/publications/many-eu-member-states/malta/view .

(21) ()    Il-medja tal-UE setgħet ġiet influwenzata mill-fatt li mhux l-Istati Membri kollha applikaw bis-sħiħ ir-regoli ta’ rapportar għall-iskart mill-imballaġġ stabbiliti fid-Deċiżjoni ta’ Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2019/665.

(22) ()    MECP, 2021.

(23) ()    EEA, 2023.

(24) ()    MECP, 2021.

(25) ()    ETC/CE, 2022.

(26) ()    EC, 2022.

(27) ()    ETC/CE, 2022.

(28) ()    Leġiżlazzjoni Sussidjarja 549.134, it-3 ta’ Lulju 2020, https://legislation.mt/eli/sl/549.134/20211231/eng .

(29) ()    ERA, 2024.

(30) ()    ETC/CE, 2022.

(31) ()    ETC/CE, 2022.

(32) ()    Traċċatur tal-Azzjonijiet tal-Istrateġija tal-UE għall-Bijodiversità ( https://dopa.jrc.ec.europa.eu/kcbd/actions-tracker/ ).

(33) ()    Dashboard tal-Istrateġija tal-UE għall-Bijodiversità ( https://dopa.jrc.ec.europa.eu/kcbd/EUBDS2030-dashboard/?version=1 ).

(34) ()    Ir-Regolament (UE) 2024/1991 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-24 ta’ Ġunju 2024 dwar ir-restawr tan-natura u li jemenda r-Regolament (UE) 2022/869 (ĠU L, 2024/1991, 29.7.2024), http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1991/oj ; ara wkoll il-paġna web tal-Kummissjoni dwar il-liġi ( https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/nature-restoration-law_en ).

(35) ()    L-Awtorità għall-Ambjent u r-Riżorsi, National Biodiversity Strategy and Action Plan to 2030, 2024, https://era.org.mt/wp-content/uploads/2024/09/NBSAP-to-2030_final_compressed.pdf .

(36) ()     https://ort.cbd.int/national-targets?countries=mt .

(37)

()    Natura 2000 tinkludi siti ta’ importanza komunitarja (SIK), magħżula skont id-Direttiva dwar il-Ħabitats, kif ukoll żoni ta’ protezzjoni speċjali (ŻPS), ikklassifikati skont id-Direttiva dwar l-Għasafar. L-għadd ta’ żoni protetti fil-Illustrazzjoni 9 ma jammontax għat-total ta’ SIK flimkien ma’ ŻPS, minħabba li xi SIK u ŻPS jikkoinċidu. Żona speċjali ta’ konservazzjoni (ŻSK) hija SIK iddeżinjata minn Stat Membru.

(38) ()    Is-SIK huma nnominati skont id-Direttiva dwar l-Habitats, filwaqt li ż-ŻPS huma magħżula skont id-Direttiva dwar l-Għasafar. Hemm diskrepanza fiċ-ċifri tal-kopertura minħabba li xi SIK u ŻPS jidħlu f’xulxin.

(39) ()    L-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent (EEA), “Number of habitats and species per Member State”,, dashboard, Artikolu 17, id-19 ta’ Diċembru 2019, https://www.eea.europa.eu/themes/biodiversity/state-of-nature-in-the-eu/article-17-national-summary-dashboards/general-information-on-habitats-and-species .

(40) ()    1170 “skoll” u 8330 “għar tal-baħar taħt l-ilma jew parzjalment taħt l-ilma”.

(41) ()    Sett ta’ data tal-Eurostat env_bio4 , it-12 ta’ Marzu 2025

(42) ()    EEA, State of Nature in the EU: Results from reporting under the Nature Directives 2013–2018, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2020, https://www.eea.europa.eu/publications/state-of-nature-in-the-eu-2020 .

(43)

()    EEA, “National summary dashboards – Habitats Directive – Art. 17”, il-11 ta’ Mejju 2023, https://www.eea.europa.eu/themes/biodiversity/state-of-nature-in-the-eu/article-17-national-summary-dashboards .

(44) ( ) https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=203222&pageIndex=0&doclang=mt&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=40300853 .

(45) ( ) Il-Kummissjoni Ewropea, “Natura: Il-Kummissjoni tiddeċiedi li tressaq lil Malta quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea minħabba l-insib tal-isponsuni”, stqarrija għall-istampa, Brussell, it-12 ta’ Novembru 2021, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/mt/IP_21_5666 .

(46) ()    Id-Direttiva 2009/147/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-30 ta’ Novembru 2009 dwar il-konservazzjoni tal-għasafar selvaġġi(ĠU L 20, 26.1.2010, p. 7), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32009L0147 .

(47) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Il-pakkett tal-proċeduri ta’ ksur ta’ Diċembru: id-deċiżjonijiet ewlenin”, Brussell, it-3 ta’ Diċembru 2020, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/mt/inf_20_2142 .  

(48) ()    https://agriculture.ec.europa.eu/overview-vision-agriculture-food/vision-agriculture-and-food_mt

(49)

()    Eurostat, “Utilised agricultural area by categories”,tag00025,aċċessat fil-5 ta’ Diċembru 2024, https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tag00025/default/table?lang=en .

(50)

()    Ir-Regolament (UE) 2024/1468 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-14 ta’ Mejju 2024 li jemenda r-Regolamenti (UE) 2021/2115 u (UE) 2021/2116 fir-rigward ta’ standards tajbin tal- kundizzjoni agrikola u ambjentali, skemi għall-klima, l-ambjent u l-benesseri tal-annimali, emendi tal-Pjanijiet Strateġiċi tal-PAK, rieżami tal-Pjanijiet Strateġiċi tal-PAK u eżenzjonijiet mill-kontrolli u mill-penali (ĠU L, 2024/1468, 24.5.2024), http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1468/oj .

(51)

()    Ir-Regolament (UE) 2024/1991 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-24 ta’ Ġunju 2024 dwar ir-restawr tan-natura u li jemenda r-Regolament (UE) 2022/869 (ĠU L, 2024/1991, 29.7.2024), http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1991/oj .

(52) ()    It-tliet indikaturi huma “l-indiċi tal-friefet tal-mergħat”, “il-ħażna tal-karbonju organiku fil-ħamrija minerali użata fl-artijiet tal-għelejjel” u “is-sehem ta’ art agrikola b’karatteristiċi tal-pajsaġġ b’diversità għolja”.

(53)

()    Dan huwa bbażat fuq l-aħħar informazzjoni disponibbli mill-Eurostat, li bħalissa qed tiġirieżaminata; Il-Kummissjoni Ewropea, Agriculture biologique au sein de l’union européenne, skeda informattiva, Brussell, 2024, https://agriculture.ec.europa.eu/document/download/c67458ed-ec50-4762-ae68-341763ab93c2_fr?filename=factsheet-organic-farning_fr.pdf&prefLang=en .

(54)

()    Il-Proposta għal direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar il-Monitoraġġ u r-Reżiljenza tal-Ħamrija (Liġi dwar il-Monitoraġġ tal-Ħamrija), COM(2023) 416 final tal-5 ta’ Lulju 2023, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=celex%3A52023PC0416 .

(55)

()    Id-Dokument ta’ ħidma tal-persunal tal-Kummissjoni – Rapport dwar il-valutazzjoni tal-impatt: Annessi – Li jakkumpanjaw il-proposta għal direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar il-monitoraġġ u r-reżiljenza tal-ħamrija (Liġi dwar il-Monitoraġġ tal-Ħamrija), SWD (2023) 417 final tal-5 ta’ Lulju 2023, https://environment.ec.europa.eu/system/files/2023-07/IMPACT ASESSMENT REPORT_ANNEXES_SWD_2023_417_part4.pdf .

(56) resource.html

(57)

()     https://cdr.eionet.europa.eu/mt/eu/art17/envxngv_g .

(58)

()    EEA, “Main pressures and threats”, dashboard, Artikolu 17, aġġornat l-aħħar fit-22 ta’ Awwissu 2023, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/main-pressures-and-threats-article-17-national-summary-dashboards-archived .

(59) ()    Il-Proposta għal Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar qafas għall-monitoraġġ tal-foresti Ewropej reżiljenti, COM(2023) 728, it-22 ta’ Novembru 2023  https://ec.europa.eu/transparency/documents-register/detail?ref=COM(2023)728&lang=en  

(60) ()    EEA,sistema ta’ informazzjoni dwar il-foresti għall-Ewropa, “Countries – FISE country factsheets”, is-sit web tas-sistema ta' informazzjoni dwar il-foresti għall-Ewropa, https://forest.eea.europa.eu/countries .

(61) ()    EEA, “Conservation status and trends of habitats and species”, id-19 ta’ Diċembru 2019, aċċessat f’Diċembru 2021, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/conservation-status-and-trends-article-17-national-summary-dashboards-archived .

(62) ()    EEA, “Main pressures and threats”,dashboard, Artikolu 17, aġġornat l-aħħar fit-22 ta’ Awwissu 2023, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/main-pressures-and-threats-article-17-national-summary-dashboards-archived .  

(63) ()    Ir-Regolament (UE) Nru 995/2010 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-20 ta’ Ottubru 2010 li jistabbilixxi l-obbligi tal-operaturi li jqiegħdu fis-suq injam u prodotti tal-injam (ĠU L 295, 12.11.2010, p. 23), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32010R0995 .

(64) ()    Il-liġi se tapplika għal kumpaniji kbar u ta’ daqs medju mit-30 ta’ Diċembru 2025, u għal intrapriżi mikro u żgħar mit-30 ta’ Ġunju 2026.

(65) ()    Ir-Regolament (UE) 2023/1115 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-31 ta’ Mejju 2023 dwar it-tqegħid fis-suq tal-Unjoni u l-esportazzjoni mill-Unjoni ta’ ċerti komoditajiet u prodotti assoċjati mad-deforestazzjoni u d-degradazzjoni tal-foresti u li jħassar ir-Regolament (UE) Nru 995/2010 (ĠU L 150, 9.6.2023, p. 206), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?qid=1687867231461&uri=CELEX%3A32023R1115 .

(66)

()    Id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni (UE) 2017/848 tas-17 ta’ Mejju 2017 li tistabbilixxi kriterji u standards metodoloġiċi ta' status ambjentali tajjeb tal-ilmijiet tal-baħar, kif ukoll speċifikazzjonijiet u metodi standardizzati għall-monitoraġġ u l-valutazzjoni, u li tħassar id-Deċiżjoni 2010/477/UE (ĠU L 125, 18.5.2017, p. 43), https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2017/848/oj/mlt .

(67)

()    Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tal-11 ta’ Marzu 2024 – Avviż tal-Kummissjoni dwar il-valuri ta’ limitu stabbiliti skont id-Direttiva Kwadru dwar l-Istrateġija Marina (id-Direttiva 2008/56/KE) u d-Deċiżjoni tal-Kummissjoni (UE) 2017/848 (ĠU C, C/2024/2078, 11.3.2024), http://data.europa.eu/eli/C/2024/2078/oj .

(68) ()     https://environment.ec.europa.eu/system/files/2023-04/C_2023_2203_F1_COMMUNICATION_FROM_COMMISSION_EN_V5_P1_2532109.PDF .

(69) ()    F’konformità mal-Artikolu 17 tad-Direttiva 2008/56/KE.

(70) ()    Ir-Regolament ta’ Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2016/1141 tat-13 ta’ Lulju 2016 li jadotta lista ta’ speċijiet aljeni invażivi li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni f’konformità mar-Regolament (UE) Nru 1143/2014 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (ĠU L 189, 14.7.2016, p. 4), kif emendat bir-Regolamenti ta’ Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2017/1263, (UE) 2019/1262 u (UE) 2022/1203, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/PDF/?uri=CELEX:02016R1141-20220802&from=MT

(71) ()    Ir-Regolament ta’ Implimentazzjoni tal-Kummissjoni (UE) 2022/1203 tat-12 ta’ Lulju 2022 li jemenda r-Regolament ta’ Implimentazzjoni (UE) 2016/1141 biex jaġġorna l-lista ta’ speċijiet aljeni invażivi li huma sors ta’ tħassib għall-Unjoni (ĠU L 186, 13.7.2022, p. 10), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32022R1203 .

(72) ()    Ir-Regolament (UE) Nru 1143/2014 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-22 ta’ Ottubru 2014 dwar il-prevenzjoni u l-ġestjoni tal-introduzzjoni u t-tixrid ta’ speċijiet aljeni invażivi (ĠU L 317, 4.11.2014, p. 35).

(73) ()    Haubrock, P. J., Turbelin, A. J., Cuthbert, R. N. et al., “Economic costs of invasive alien species across Europe”, NeoBiota, Vol. 63, 2021, pp. 153–190.

(74) ()    Henry, M., Leung, B., Cuthbert, R. N. et al., “Unveiling the hidden economic toll of biological invasions in the European Union”, Environmental Sciences Europe, Vol. 35, No 1, 2023, p. 43.

(75) ()    IPBES (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services), Summary for Policymakers – Invasive alien species assessment, Bonn, 2023, https://www.ipbes.net/document-library-catalogue/summary-policymakers-invasive-alien-species-assessment .

(76) ()     https://survey123.arcgis.com/share/0e0e5eec6f324ce6a8688b93068780ae .

(77) ()     https://era.org.mt/intent-and-objectives-extension-of-the-action-plan-for-the-management-of-invasive-alien-species-of-union-concern-to-include-five-additional-species/ .

(78) ()    Id-Deċiżjoni 15/4 adottata mill-Konferenza tal-Partijiet għall-Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika: Qafas globali tal-bijodiversità ta’ Kunming-Montreal ( https://www.cbd.int/doc/decisions/cop-15/cop-15-dec-04-en.pdf ).

(79) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Ċentru Konġunt tar-Riċerka u EEA, EU EU Ecosystem Assessment – Summary for policymakers, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2021, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/81ff1498-b91d-11eb-8aca-01aa75ed71a1/language-en .

(80) ()    Il-Proposta għal Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li jemenda r-Regolament (UE) Nru 691/2011 fir-rigward tal-introduzzjoni ta’ moduli ġodda ta’ kontijiet ekonomiċi ambjentali, COM (2022) 329 final tal-11 ta’ Lulju 2022, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=COM%3A2022%3A329%3AFIN .

(81) ()     http://www.esmeralda-project.eu/ .

(82) ()    Ara r-Repożitorju tal-Pubblikazzjonijiet taċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka ( https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/search?query=en+route ).

(83) ()     http://www.renature-project.eu/ .

(84) ()    Il-Pjattaforma tal-UE għan-Negozju u l-Bijodiversità ( (https://green-business.ec.europa.eu/business-and-biodiversity_en ) għandha l-għan li tippromwovi l-argument għall-vijabbiltà għall-bijodiversità għan-negozji u l-istituzzjonijiet finanzjarji permezz ta’ sessjonijiet ta’ ħidma, seminars, rapporti u strateġija ta’ komunikazzjoni transmedjali.

(85) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Air”, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, https://environment.ec.europa.eu/topics/air_mt .

(86) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “EU air quality standards”, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, https://environment.ec.europa.eu/topics/air/air-quality/eu-air-quality-standards_mt .

(87) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Reducing emissions of air pollutants”, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, https://environment.ec.europa.eu/topics/air/reducing-emissions-air-pollutants_mt .

(88) ()    EEA, Harm to human health from air pollution in Europe: Burden of disease 2024, briefing Nru 21/2024, Copenhagen, 2024, https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/harm-to-human-health-from-air-pollution-2024 .

(89) ()    Il-materja partikolata (PM) hija taħlita ta’ partikoli tal-aerosol (solidi u likwidi) li jkopru firxa wiesgħa ta’ qisien u kompożizzjonijiet kimiċi. PM10 tirreferi għal partiċelli b’dijametru ta’ 10 μm jew inqas. PM2.5 tirreferi għal partiċelli b’dijametru ta’ 2.5 μm jew inqas. Il-PM tiġi emessa minn ħafna sorsi umani, inkluża l-kombustjoni.

(90) ()    Id-diossidu tan-nitroġenu (NO2) hawnhekk jappartjeni għal grupp ta’ gassijiet imsejħa NOx, li jinkludi wkoll il-monossidu tan-nitroġenu (NO). L-NOx jiġi emess waqt il-kombustjoni tal-fjuwil – pereżempju, minn faċilitajiet industrijali u mis-settur tat-trasport bit-triq.

(91) ()    L-ożonu ta’ livell baxx jiġi prodott b’azzjoni fotokimika fuq it-tniġġis. Din is-sena, għall-ewwel darba, tqies ukoll l-impatt tal-esponiment fit-tul għall-ożonu. F’analiżi preċedenti mill-EEA, ġie stmat biss l-impatt tal-esponiment għal żmien qasir.

(92) ()    Id-Direttiva (UE) 2016/2284 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-14 ta’ Diċembru 2016 dwar it-tnaqqis tal-emissjonijiet nazzjonali ta’ ċerti inkwinanti atmosferiċi, li temenda d-Direttiva 2003/35/KE u li tħassar id-Direttiva 2001/81/KE (ĠU L 344, 17.12.2016, p. 1), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX:32016L2284 .

(93) ()    Id-Direttiva 2008/50/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-21 ta’ Mejju 2008 dwar il-kwalità tal-arja fl-ambjent u arja iktar nadifa għall-Ewropa (ĠU L 152, 11.6.2008, p. 1), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32008L0050 .

(94) ()    L-agglomerazzjoni Maltija.

(95) ()    EEA, Repożitorju Ċentrali tad-Data tal-Eionet ( https://cdr.eionet.europa.eu/ ).

(96) ()    Id-Direttiva 2010/75/UEtal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-24 ta’ Novembru 2010 dwar l-emissjonijiet industrijali u l-emissjonijiet mit-trobbija tal-bhejjem (il-prevenzjoni u l-kontroll integrati tat-tniġġis) (ĠU L 334, 17.12.2010, p. 17), kif emendata bid-Direttiva (UE) 2024/1785 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-24 ta’ April 2024, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A02010L0075-20240804&qid=1725983863299 .

(97)

()    EEA, Portal Ewropew dwar l-Emissjonijiet Industrijali, https://industry.eea.europa.eu/ , bl-2022 tkun is-sena bażi għar-rapporti kollha.

(98) ()    L-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent, LRTAP, Air pollutant emissions data viewer (Il-Protokoll ta’ Gothenburg, il-Konvenzjoni LRTAP) 1990–2022, https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/air-pollution/air-pollutant-emissions-data-viewer-1990-2022.

(99) ()    Id-Direttiva 2012/18/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-4 ta’ Lulju 2012 dwar il-kontroll ta’ perikli ta’ inċidenti kbar li jinvolvu sustanzi u taħlitiet perikolużi, li temenda u sussegwentement tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 96/82/KE (ĠU L 197, 24.7.2012, p. 1), https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2012/18/oj .

(100) ()     https://espirs.jrc.ec.europa.eu/en/espirs/content ; l-estrazzjoni tad-data saret f’Settembru 2024.

(101) ()    Kif previst fl-Artikolu 21(2) tad-Direttiva Seveso III.

(102)

()    Id-Direttiva 2002/49/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-25 ta’ Ġunju 2002 li tirrigwardja l-istudju u l-amministrazzjoni tal-ħsejjes ambjentali – Dikjarazzjoni mill-Kummissjoni fil-Kumitat ta’ Konċiljazzjoni dwar id-direttiva li tirrigwardja l-istudju u l-amministrazzjoni tal-ħsejjes ambjentali (ĠU L 189, 18.7.2002, p. 12), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32002L0049

(103)

()    WHO, Environmental Noise Guidelines for the European Region, Copenhagen, 2018, https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289053563 .

(104) ()    Dawn iċ-ċifri huma stima mill-EEA bbażata fuq (i) id-data rrapportata mill-Istati Membri dwar l-esponiment għall-istorbju koperta mid-Direttiva 2002/49/KE għas-sensiela tal-immappjar tal-istorbju tal-2022; (ii) iċ-Ċentru Tematiku Ewropew dwar it-Tniġġis tal-arja, it-trasport, l-istorbju u t-tniġġis Industrijali (ETC/ATNI), Noise Indicators under the Environmental Noise Directive 2021: Methodology for estimating missing data, rapport Eionet ETC/ATNI Nru 2021/06, Kjeller, 2021; u (iii) il-metodoloġija għall-kalkoli tal-impatt fuq is-saħħa fiċ-Ċentru Tematiku Ewropew dwar it-Tniġġis tal-arja u l-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima (ETC/ACM), Implications of environmental noise on health and welfare in Europe, Eionet report ETC/ACM No 2018/10, Bilthoven, 2018, https://www.eionet.europa.eu/etcs/etc-atni/products/etc-atni-reports/eionet_rep_etcacm_2018_10_healthimplicationsnoise .

(105) ()    Aktar informazzjoni dwar l-effetti negattivi tat-tniġġis akustiku fuq is-saħħa hija disponibbli fuq:      https://www.eea.europa.eu/themes/human/noise/noise-2

(106) ()     https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32000L0060 .

(107) ()     https://environment.ec.europa.eu/topics/water_mt .

(108)

()    Dawn jinkludu d-Direttiva dwar l-Ilma ta’ Taħt l-Art ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=celex%3A32006L0118 ), id-Direttiva dwar l-Istandards ta’ Kwalità Ambjentali ( https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2008/105/oj ), id-Direttiva dwar l-Għargħar ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32007L0060 ), id-Direttiva dwar l-Ilma għall-Għawm ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=celex%3A32006L0007 ), id-Direttiva dwar it-Trattament tal-Ilma Urban Mormi ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=celex%3A31991L0271 ), id-Direttiva l-ġdida dwar l-Ilma tax-Xorb ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32020L2184 ), id-Direttiva dwar in-Nitrati ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/ALL/?uri=celex%3A31991L0676 ), l-MSFD ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/mt/TXT/?uri=CELEX%3A32008L0056 ) u l-IED ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32010L0075 ) .

(109)       ENV - Library

(110)       Water scarcity conditions in Europe | Paġna ewlenija tal-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent

(111) ()     https://environment.ec.europa.eu/law-and-governance/environmental-implementation-review_en#country-reports .

(112)

()     https://environment.ec.europa.eu/publications/implementing-decision-drinking-water-directive-watch-list_mt .

(113)

()    Id-Deċiżjoni Delegata tal-Kummissjoni (UE) 2024/1441 tal-21 ta’ Marzu 2024 li tissupplimenta d-Direttiva (UE) 2020/2184 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill billi tistabbilixxi metodoloġija għall-kejl tal-mikroplastiks fl-ilma maħsub għall-konsum mill-bniedem (notifikata bid-dokument C(2024) 1459) (ĠU L, 2024/1441, 21.5.2024), http://data.europa.eu/eli/dec_del/2024/1441/oj .

(114)

()     http://data.europa.eu/eli/dec_impl/2024/365/oj ; ĠU L, 2024/367, 23.4.2024, http://data.europa.eu/eli/dec_impl/2024/367/oj ; ĠU L, 2024/369, 23.4.2024, http://data.europa.eu/eli/reg_del/2024/369/oj ; ĠU L, 2024/368, 23.4.2024, http://data.europa.eu/eli/dec_impl/2024/368/oj ; ĠU L, 2024/370, 23.4.2024, http://data.europa.eu/eli/reg_del/2024/370/oj ; ĠU L, 2024/371, 23.4.2024, http://data.europa.eu/eli/reg_del/2024/371/oj ; ara l-paġna web tal-Kummissjoni dwar is-sitt atti delegati kollha għal aktar informazzjoni ( https://environment.ec.europa.eu/publications/delegated-acts-drinking-water-directive_mt ).

(115)

()    Fil-qosor, il-konformità għall-gruppi tal-parametri kollha f’Malta kienet mill-inqas 86.31 % fl-2017, 87.38 % fl-2018 u 87.49 % fl-2019.

(116) ()     https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?qid=1561542776070&uri=CELEX:01991L0676-20081211

(117) ()     https://environment.ec.europa.eu/topics/water/nitrates_mt .

(118) ()    Is-Sentenza tas-17 ta’ Ottubru 2024, Il-Kummissjoni vs Malta, C-304/23, EU:C:2024:906 https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=mt&num=C-304/23 .

(119) ()    Id-Direttiva (UE) 2024/3019 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-27 ta’ Novembru 2024 dwar it-trattament tal-ilma urban mormi (ĠU L, 2024/3019, 12.12.2024), https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/3019/oj/mlt .

(120)

()    Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni – Strateġija dwar is-Sustanzi Kimiċi għas-Sostenibbiltà Lejn Ambjent Ħieles mit-Tossiċità, COM (2020) 667 final tal-14 ta’ Ottubru 2020, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=COM%3A2020%3A667%3AFIN ; Ir-Regolament (KE) Nru 1272/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-16 ta’ Diċembru 2008 dwar il-klassifikazzjoni, l-ittikkettar u l-imballaġġ tas-sustanzi u t-taħlitiet, li jemenda u jħassar id-Direttivi 67/548/KEE u 1999/45/KE, u li jemenda r-Regolament (KE) Nru 1907/2006 (ĠU L 353, 31.12.2008, p. 1), https://publications.europa.eu/resource/cellar/e2325a32-040a-11f0-9503-01aa75ed71a1.0023.02/DOC_2 .

(121) ()    Jiġifieri, ir-Regolament (KE) Nru 1907/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-18 ta’ Diċembru 2006 dwar ir-reġistrazzjoni, il-valutazzjoni, l-awtorizzazzjoni u
r-restrizzjoni ta’ sustanzi kimiċi (REACH), li jistabbilixxi Aġenzija Ewropea għas-Sustanzi Kimiċi, li jemenda d-Direttiva 1999/45/KE u li jħassar ir-Regolament (KEE) Nru 793/93 tal-Kunsill u r-Regolament (KE) Nru 1488/94 tal-Kummissjoni kif ukoll id-Direttiva 76/769/KEE tal-Kunsill u d-Direttivi 91/155/KEE, 93/67/KEE, 93/105/KE u 2000/21/KE tal-Kummissjoni (ĠU L 396, 30/12/2006, p. 1), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/mt/TXT/?uri=CELEX%3A32006R1907 ; u r-Regolament (KE) Nru 1272/2008 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-16 ta’ Diċembru 2008 dwar il-klassifikazzjoni, l-ittikkettar u l-imballaġġ tas-sustanzi u t-taħlitiet, li jemenda u jħassar id-Direttivi 67/548/KEE u 1999/45/KE, u li jemenda r-Regolament (KE) Nru 1907/2006 (ĠU L 353, 31.12.2008, p. 1), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A02008R1272-20221217 .

(122) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Technical assistance to review the existing Member States reporting questionnaire under Articles 117(1) of REACH and 46(2) of CLP – Final report, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2020, https://circabc.europa.eu/ui/group/8ee3c69a-bccb-4f22-89ca-277e35de7c63/library/a4abce8c-8425-455f-b7e6-0ead917bde6b/details .

(123) ()    F’konformità mal-Artikolu 117(1) tar-Regolament REACH u mal-Artikolu 46(2) tar-Regolament CLP.

(124) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, id-Direttorat Ġenerali għas-Suq Intern, l-Industrija, l-Intraprenditorija u l-SMEs, REACH and CLP Enforcement: EU-level enforcement indicators, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2021, https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/e5c3e461-0f85-11ec-9151-01aa75ed71a1/ .

(125) ()    Dawn huma s-sustanzi fil-linka tat-tatwaġġi u l-make-up permanenti, l-N,N-Di-metilformamid, il-formaldeid (u r-rilaxxaturi tal-formaldeid), iċ-ċomb fil-PVC (klorur tal-polivinil), is-silossani (D4, D5, D6) u, fl-aħħar nett, il-mikroplastiċi.

(126) ()    Ir-Regolament (UE) 2024/2865 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-23 ta’ Ottubru 2024 li jemenda r-Regolament (KE) Nru 1272/2008 dwar il-klassifikazzjoni, l-ittikkettar u l-imballaġġ tas-sustanzi u t-taħlitiet, ĠU L, 2024/2865, 20.11.2024, p. 1 ( ir-Regolament - UE - 2024/2865 - MT - EUR-Lex ).

(127) ()    Dawn huma l-methoxychlor, id-dechlorane plus u l-UV-328. Fil-każ tal-pestiċida methoxychlor, m’hemm l-ebda eżenzjoni mill-projbizzjoni. Madankollu, għaż-żewġ addittivi tal-plastik, id-dechlorane plus u l-UV-328, id-deċiżjoni tal-COP telenka xi eżenzjonijiet speċifiċi limitati biż-żmien.

(128) ()    Technical assistance to review the existing Member States reporting questionnaire under Articles 117(1) of REACH and 46(2) of CLP – Final report, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2020, p. 70, https://circabc.europa.eu/ui/group/8ee3c69a-bccb-4f22-89ca-277e35de7c63/library/a4abce8c-8425-455f-b7e6-0ead917bde6b/details .

(129) ()    L-Aġenzija Ewropea għas-Sustanzi Kimiċi, REF-8 project report on enforcement of the CLP, REACH and BPR duties related to substances, mixtures and articles sold online, Helsinki, 2021, p. 20, https://echa.europa.eu/documents/10162/17088/project_report_ref-8_en.pdf/ccf2c453-da0e-c185-908e-3a0343b25802?t=1638885422475 .

(130)

()    L-Aġenzija Ewropea għas-Sustanzi Kimiċi, REF-8 project report on enforcement of the CLP, REACH and BPR duties related to substances, mixtures and articles sold online, Helsinki, 2021, p. 76, https://echa.europa.eu/documents/10162/17088/project_report_ref-8_en.pdf/ccf2c453-da0e-c185-908e-3a0343b25802?t=1638885422475 .

(131)

()    L-emissjonijiet domestiċi netti tal-UE, inkluż is-settur tal-użu tal-art, tibdil fl-użu tal-art u l-forestrija (LULUCF) u bl-esklużjoni tal-avjazzjoni internazzjonali.

(132) ()    Ħarsa ġenerali sħiħa lejn il-pakkett “Lesti għall-mira ta’ 55 %” hija disponibbli fuq https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal/delivering-european-green-deal/fit-55-delivering-proposals_mt .

(133) ()    Aktar informazzjoni dwar l-NECP tinsab fuq is-sit web dedikat https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-strategy/national-energy-and-climate-plans-necps_en

(134) L-Artikolu 14 tar-Regolament 2018/1999 dwar il-Governanza tal-Unjoni tal-Enerġija u tal-Azzjoni Klimatika

(135) ()    Titjiriet bejn l-Istati Membri tal-UE inklużi titjiriet li jitilqu lejn in-Norveġja, l-Iżlanda, l-Iżvizzera u r-Renju Unit.

(136) ()    Id-Direttiva (UE) 2023/959 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2023.130.01.0134.01.MLT )

(137) ()    Id- Direttiva - 2023/959 - MT - EUR-Lex u d- Direttiva - 2023/958 - MT - EUR-Lex

(138) ()    Ir-Regolament (UE) 2018/842 (https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2018/842 ).

(139) ()    Valutazzjoni tar-Riskju Klimatiku fl-Ewropa (EUCRA). 2024. Disponibbli fil- Valutazzjoni tar-Riskju Klimatiku fl-Ewropa (europa.eu)

(140) ()     Il-pjanijiet nazzjonali għall-enerġija u l-klima .

(141) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Statement of Estimates of the European Commission – For the financial year 2025, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2024, pp. 94–96, https://commission.europa.eu/document/download/7a0420e1-599e-4246-9131-ccb7d505d6d9_en?filename=DB2025-Statement-of-Estimates_1.pdf .

(142) ()    Ara il-Pjattaforma ta' Data Miftuħa dwar il-Koeżjoni ( https://cohesiondata.ec.europa.eu/ ).

(143) ()    Is-settijiet tad-data tal-Kummissjoni tal-UE u t-Tabella ta’ Valutazzjoni dwar l-Irkupru u r-Reżiljenza( https://ec.europa.eu/economy_finance/recovery-and-resilience-scoreboard/index.html ).

(144) ()    Lista ta’ proġetti ffinanzjati hija pprovduta mill-BEI ( https://www.eib.org/en/projects/loans/index.htm ).

(145) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Azzjoni Klimatika, Progress Report 2023 – Climate action, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2023, https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/climate-action-progress-report-2023-2023-10-24_mt .

(146) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Azzjoni Klimatika, Progress Report 2023 – Climate action, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2023, https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/climate-action-progress-report-2023-2023-10-24_mt .

(147)

()    NB: L-investimenti indiretti (minn politiki dwar il-klima u politiki oħra) b’appoġġ għall-ambjent jitqiesu permezz tal-intraċċar.

(148) ()    Ir-riċerka, l-iżvilupp u l-innovazzjoni jitqiesu taħt kull objettiv ambjentali. Il-ħtiġijiet ta’ finanzjament, il-linji bażi u l-istimi tal-lakuni huma bbażati fuq l-analiżi interna tad-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent (tal-2024). F’dan il-kapitolu, huma pprovduti referenzi speċifiċi għall-aktar sorsi ta’ data importanti użati.

(149) ()     https://cinea.ec.europa.eu/programmes/life_mt .

(150) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Orizzont Ewropa, https://research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_mt .

(151) ()    Il-Faċilità Nikkollegaw l-Ewropa (Trasport) tinkludi wkoll EUR 11.3 biljun trasferiti mill-Fond ta’ Koeżjoni, li minnhom 30 % se jkunu disponibbli fuq bażi kompetittiva, għall-Istati Membri kollha eliġibbli għall-Fond ta’ Koeżjoni. Is-70 % li jifdal se jirrispettaw il-pakketti nazzjonali sal-31 ta’ Diċembru 2023.

(152) ()    Il-Fond InvestEU mistenni jimmobilizza aktar minn EUR 372 biljun ta’ investiment permezz ta’ garanzija tal-baġit tal-UE ta’ EUR 26.2 biljun biex jappoġġa l-investiment ta’ sħab finanzjarji bħall-grupp tal-BEI u oħrajn.

(153) ()    Eurostat, “Environmental protection expenditure accounts”, env_ac_epea.

(154) NB. Filwaqt li differenza sempliċi tal-ħtiġijiet totali u l-finanzjament totali jissuġġerixxu diskrepanza aktar baxxa (EUR 13-il miljun fis-sena), fil-fatt il-finanzjament attwali għandu xi diskrepanzi mal-ħtiġijiet, li jirriżulta f’diskrepanza ogħla.

(155) ()    Valutazzjoni tal-proġett Phenomena tal-2021 (https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/f4cd7465-a95d-11eb-9585-01aa75ed71a1 ) u r-rapport ta’ implimentazzjoni tad-Direttiva dwar l-Istorbju Ambjentali tal-2023 tal-Kummissjoni ( chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:3b081741-c715-11ed-a05c-01aa75ed71a1.0008.02/DOC_1&format=PDF ).

(156) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Third Clean Air Outlook, Brussell, 2022, https://environment.ec.europa.eu/topics/air/clean-air-outlook_mt . Ara wkoll il-valutazzjoni tal-impatt għar-reviżjoni tal-AAQD, disponibbli fil-paġna web tal-Kummissjoni dwar ir-reviżjoni proposta ( https://environment.ec.europa.eu/publications/revision-eu-ambient-air-quality-legislation_mt ).

(157) ()    Permezz tat-traċċar tal-fondi tal-UE, il-proġetti tal-BEI u n-nefqa nazzjonali (kontijiet tan-nefqa għall-protezzjoni ambjentali, Eurostat). Innota li l-biċċa l-kbira tal-finanzjament għall-arja nadifa huwa pprovdut bħala kontribuzzjoni mill-miżuri klimatiċi (tal-enerġija u tat-trasport), skont l-iskemi ta’ traċċar fl-Anness I tar-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni u fl-Anness VI tar-Regolament RRF. Aktar informazzjoni dwar it-traċċar tal-arja nadifa: https://commission.europa.eu/document/download/0a80484e-2409-4749-94c6-3b23bc6bae8f_en?filename=Clean%20air%20methodology_0.pdf

(158) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “National air pollution control programmes and projections”, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, https://environment.ec.europa.eu/topics/air/reducing-emissions-air-pollutants/national-air-pollution-control-programmes-and-projections_mt .

(159) ()    Ara Systemiq and Ellen MacArthur Foundation, Achieving “Growth Within”, 2017; u l-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Study on investment needs in the waste sector and on the financing of municipal waste management in Member States, Publications Office of the European Union, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2019, https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/4d5f8355-bcad-11e9-9d01-01aa75ed71a1 .

(160) ()    L-immaniġġar tal-iskart u t-traċċar tan-nefqa tal-ekonomija ċirkolari fil-fondi tal-UE, fil-proġetti tal-BEI u fin-nefqa nazzjonali (Eurostat). Settijiet tad-data: il-kontijiet tan-nefqa għall-protezzjoni ambjentali (env_epi) u l-investimenti privati tal-ekonomija ċirkolari (cei_cie012).

(161) ()    Ara l-Kummissjoni Ewropea, “Estimating investment needs and financing capacities for water-related investment in EU Member States”, it-28 ta’ Mejju 2020, https://commission.europa.eu/news/estimating-investment-needs-and-financing-capacities-water-related-investment-eu-member-states-2020-05-28_mt ; u l-OECD, Financing Water Supply, Sanitation and flood Protection: Challenges in EU Member States and policy options, OECD Publishing, Pariġi, 2020, https://www.oecd-ilibrary.org/environment/financing-water-supply-sanitation-and-flood-protection_6893cdac-en .

(162) ()    Il-livelli tal-investiment fl-ilma huma stmati permezz tat-traċċar tal-fondi tal-UE, tal-proġetti tal-BEI u tan-nefqa nazzjonali (il-kontijiet tan-nefqa għall-protezzjoni ambjentali, l-Eurostat).

(163) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Financing Natura 2000 – Prioritised action frameworks”, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/natura-2000/financing-natura-2000_mt .

(164) ()    Ara l-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Biodiversity Financing and Tracking – Final report, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2022, https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/793eb6ec-dbd6-11ec-a534-01aa75ed71a1/language-mt .

(165) ()    Ara l-Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar il-monitoraġġ u r-reżiljenza tal-ħamrija (il-Liġi dwar il-Monitoraġġ tal-Ħamrija) COM(2023) 416 final tal-5 ta’ Lulju 2023, https://environment.ec.europa.eu/publications/proposal-directive-soil-monitoring-and-resilience_mt .

(166) ()    Abbażi tat-traċċar tal-bijodiversità fil-baġit tal-UE ( https://circabc.europa.eu/ui/group/3f466d71-92a7-49eb-9c63-6cb0fadf29dc/library/8e44293a-d97f-496d-8769-50365780acde ), u n-nefqa nazzjonali fil-bijodiversità mill-kontijiet tal-Klassifikazzjoni tal-Funzjonijiet tal-Gvernijiet.

(167) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Green Budgeting in the EU. Key Insights from the 2023 European Commission Survey of Green Budgeting Practices, 2023, https://economy-finance.ec.europa.eu/economic-and-fiscal-governance/national-fiscal-frameworks-eu-member-states/green-budgeting-eu_mt#:~:text=European%20Commission%20Green%20Budgeting%20Survey%C2%A0 .

(168) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “European Union green budgeting reference framework”, 2022,  https://economy-finance.ec.europa.eu/economic-and-fiscal-governance/green-budgeting-eu_mt .

(169) ()     https://reform-support.ec.europa.eu/what-we-do/revenue-administration-and-public-financial-management/supporting-implementation-green-budgeting-practices-eu_mt .

(170) ()    L-avviż tal-Kummissjoni – Gwida teknika dwar il-verifika tar-reżistenza klimatika tal-infrastruttura fil-perjodu 2021–2027 (ĠU C 373, 16.9.2021, p. 1), https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/23a24b21-16d0-11ec-b4fe-01aa75ed71a1/language-mt .

(171) ()    Eurostat, “Environmental tax accounts”, env_eta.

(172)

()    Il-Kummissjoni Ewropea, Rapport tal-2024 dwar is-Sussidji għall-Enerġija fl-Unjoni Ewropea, COM (2025).

https://ec.europa.eu/transparency/documents-register/detail?ref=COM(2023)728&lang=en

(173) ()    L-Inizjattiva tal-Bonds għall-Klima ( www.climatebonds.net ). Barra minn hekk (u mhux inklużi f’dan), is-sorsi nazzjonali indikaw ħruġ ta’ EUR 544.8 miljun għall-Kroazja, fl-2022–2023, u ammont kemxejn ogħla għas-Slovenja (+0.27 biljun) matul l-2021–2023 b’kollox.

(174) ()     https://www.wsc.com.mt/green-bonds/#:~:text=Luqa%2C%20Malta%20%E2%80%93%2025%====day=dm-%202023,and%20the%20EU's%20Green%20Deal .

(175) ()    L-Artikolu 3(h) u 3(v) tat-tmien programm ta’ azzjoni ambjentali.

(176) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Rapport tal-2024 dwar is-Sussidji għall-Enerġija fl-Unjoni Ewropea, COM (2025).https://ec.europa.eu/transparency/documents-register/detail?ref=COM(2023)728&lang=en

(177) ()    16-il Stat Membru: BE, EE, IE, EL, ES, FR, HR, IT, CY, LT, HU, NL, AT, PT, RO and SE.

(178) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, Rapport tal-2024 dwar is-Sussidji għall-Enerġija fl-Unjoni Ewropea, COM(2025).https://ec.europa.eu/transparency/documents-register/detail?ref=COM(2025)17&lang=mt

(179) ()    Il-Konvenzjoni ta’ Aarhus ( https://unece.org/environment-policy/public-participation/aarhus-convention/text ), id-Direttiva dwar l-Aċċess għat-Tagħrif Ambjentali (id-Direttiva 2003/4/KE) ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32003L0004 ) u d-Direttiva Inspire (id-Direttiva 2007/2/KE) ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/ALL/?uri=CELEX%3A32007L0002 ) flimkien joħolqu bażi legali għall-kondiviżjoni tal-informazzjoni ambjentali bejn l-awtoritajiet pubbliċi u mal-pubbliku.

(180) ()    Dawn il-garanziji huma spjegati fl-avviż tal-Kummissjoni Ewropea tal-2017 dwar l-aċċess għall-ġustizzja fi kwistjonijiet ambjentali ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/ALL/?uri=CELEX:52017XC0818(02) ) u gwida relatata għaċ-ċittadini tal-2018 ( https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/2b362f0a-bfe4-11e8-99ee-01aa75ed71a1/language-mt/format-PDF ).

(181) ()    Dan l-EIR jiffoka fuq il-mezzi użati mill-Istati Membri biex jiggarantixxu d-drittijiet ta’ aċċess għall-ġustizzja u l-locus standi ,u biex jegħlbu ostakli ewlenin oħra ħalli jitressqu każijiet dwar il-protezzjoni ambjentali.

(182)

()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Malta”, Inspire Knowledge Base, https://knowledge-base.inspire.ec.europa.eu/malta_en .

(183) ()    Id-Direttiva 2011/92/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-13 ta’ Diċembru 2011 dwar l-istima tal-effetti ta’ ċerti proġetti pubbliċi u privati fuq l-ambjent (ĠU L 26, 28.1.2012, p. 1https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32011L0092), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A32011L0092 .

(184) ()    Id-Direttiva 2001/42/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-27 ta’ Ġunju 2001 dwar l-istima tal-effetti ta’ ċerti pjanijiet u programmi fuq l-ambjent (ĠU L 197, 21.7.2001, p. 30), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/ALL/?uri=CELEX%3A32001L0042 .

(185) ()    Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni (SWD/2022/0149 final), it-18 ta’ Mejju 2022, (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A52022SC0149&qid=1653034229953).

(186) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Ġbir ta’ informazzjoni u data dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva riveduta dwar il-Valutazzjoni tal-Impatt Ambjentali (VIA) (2011/92/UE) kif emendata minn 2014/52/UE), l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2024, it-Tabelli 5 u 6, https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/8349a857-2936-11ef-9290-01aa75ed71a1/ .

(187) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent, Lundberg, P., McNeill, A., McGuinn, J., Cantarelli, A. et al., Study supporting the preparation of the report on the application and effective of the SEA Directive (Direttiva 2001/42/KE) – Final study, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, 2025, https://data.europa.eu/doi/10.2779/1615072

(188) ()    Il-Leġiżlazzjoni Sussidjarja 549.39, is-17 ta’ Mejju 2005, https://legislation.mt/eli/sl/549.39/mlt/pdf#:~:text=(2)%20The%20purpose%20of%20these,course%2C%20environmentalinformation%20is%20progressively .

(189) ()    Il-Kummissjoni Ewropea, “Il-pakkett tal-proċeduri ta’ ksur ta’ Mejju: deċiżjonijiet ewlenin”, Brussell, it-23 ta’ Mejju 2024, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/mt/inf_24_2422 .

(190) ()    Il-kunċett huwa spjegat fid-dettall fil-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni Ewropea tal-2018 għat-titjib tal-governanza u l-konformità ambjentali ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A52018DC0010 ) u d-dokument ta’ ħidma tal-persunal tal-Kummissjoni relatat ( https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018SC0010 ).

(191) ()     https://www.impel.eu/en .

(192) ()    Il-proġett LIFE+SATEC ( https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE20-PRE-ES-000001/fight-against-environmental-crime-at-a-strategic-level-through-the-strengthening-of-envicrimenet-network-of-experts-in-environmental-criminal-investigations ).

(193) ()     https://www.environmentalprosecutors.eu .

(194) ()     https://www.eufje.org/index.php?lang=en .

(195) ()    Id-Direttiva 2004/35/KE dwar ir-responsabbiltà ambjentali f’dak li għandu x’jaqsam mal-prevenzjoni u r-rimedju għal danni ambjentali (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/?uri=CELEX%3A02004L0035-20190626).

(196) ()    Id-Dokument ta’ ħidma tal-persunal tal-Kummissjoni - Evalwazzjoni tad-Direttiva dwar ir-Responsabbiltà Ambjentali, li jmiss fl-2025.

(197) ()    Il-Kummissjoni Ewropea: Id-Direttorat Ġenerali għall-Ambjent u l-Fogleman, V., Study in support of the evaluation of the Environmental Responability Directive and its implementation – Final report, l-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 2024, https://op.europa.eu/mt/publication-detail/-/publication/006d90e5-980a-11ef-a130-01aa75ed71a1/language-mt .

(198) ()    ERA, Annual Report 2023, 2024, https://era.org.mt/wp-content/uploads/2024/06/Annual_Report_and_Financial_Statements_2023.pdf .

(199) ()    Ara l-paġna web tal-Kummissjoni Ewropea dwar il-ComPAct ( https://reform-support.ec.europa.eu/public-administration-and-governance-coordination/enhancing-european-administrative-space-compact_mt ).

(200) ()    Ara l-paġna web tal-Kummissjoni Ewropea fuq it-TSI ( https://commission.europa.eu/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/technical-support-instrument/technical-support-instrument-tsi_mt ) .

(201) ()    Ara l-paġna web tal-Kummissjoni Ewropea fuq l-għodda TAIEX-EIR PEER 2 PEER ( https://environment.ec.europa.eu/law-and-governance/environmental-implementation-review/peer-2-peer_mt ) . TAIEX: Assistenza Teknika u Skambju ta’ Informazzjoni

(202) ()     https://ec.europa.eu/environment/eir/p2p/index_mt.htm .

(203)

()    sessjonijiet ta’ ħidma ewlenin bejn diversi pajjiżi fil-perjodu ta’ rapportar huma: Ir-riformulazzjoni tad-Direttiva dwar l-Ilma tax-Xorb (it-3 ta’ April 2025); Il-konformità u l-governanza ambjentali (it-18 ta’ Marzu 2025); L-ippjanar tal-Proġetti tal-Enerġija Rinnovabbli (l-20 ta’ Frar 2025); Il-Kwalità tal-Arja: L-implimentazzjoni tad-Direttiva riveduta dwar il-Kwalità tal-Arja (is-16 ta’ Jannar 2025); Is-sikurezza industrijali: is-sensibilizzazzjoni dwar ir-riskji emerġenti marbuta mat-tibdil fil-klima u d-dekarbonizzazzjoni (it-12 ta’ Diċembru 2024); Il-Kwalità tal-arja: l-implimentazzjoni tad-Direttiva NEC biex tkompli tintegra t-tnaqqis tat-tniġġis tal-arja u dak aktar mifrux fil-politika agrikola (il-25 ta’ Settembru 2024); It-traspożizzjoni u l-implimentazzjoni tal-emissjonijiet industrijali tad-Direttiva riveduta (it-12 ta’ Settembru 2024); Il-progress tal-istorbju lejn l-ilħuq tal-valuri ta’ limitu tal-istorbju tal-Istati Membri u l-miri tal-UE għat-tnaqqis (il-5 ta’ Ġunju 2024); L-użu tal-aħjar prattika tal-metodi tal-impronta ambjentali fis-suq tal-UE (it-30 ta’ Mejju 2024); Finanzi sostenibbli (id-9 ta’ Novembru 2023); Il-ġbir, it-trattament u s-swieq separati tal-iskart tat-tessuti (it-3 ta’ Ottubru 2023); Finanzjament u appoġġ ambjentali tal-UE (it-13 ta’ Ġunju 2023); Servizz ta’ konsulenza għan-negozji biex isiru ċirkolari (l-24 ta’ April 2023); L-implimentazzjoni tal-passaport diġitali tal-prodotti (it-6 ta’ Diċembru 2022); L-involviment pubbliku fl-ippjanar u l-approvazzjoni ta’ proġetti tal-enerġija rinnovabbli (is-17 ta’ Novembru 2022); Il-konformità u l-governanza ambjentali (l-14 ta’ Novembru 2022); L-immniġġar tal-bijoskart (id-19 u l-20 ta’ Settembru 2022); Proġetti tal-enerġija rinnovabbli: il-proċessi tal-għoti tal-permessi (it-13 ta’ Ġunju 2022). N.B. l-ewwel sessjoni ta’ ħidma ewlenija dwar Tniġġis Żero għall-Arja, l-Ilma u l-Ħamrija, saret fid-9 ta’ Frar 2022.

(204) ()     https://webgate.ec.europa.eu/TMSWebRestrict/resources/js/app/#/library/detail/90076?hasBackBtn=false .