Uchodźcy i bezpaństwowcy – wspólne normy dotyczące kwalifikowania (do 2026 roku)

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Cel i definicje

• Wspólne normy są ustanawiane z myślą o kwalifikowaniu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej, a także określeniu zakresu ochrony międzynarodowej. Państwa członkowskie UE mogą jednak wprowadzać lub utrzymywać przepisy korzystniejsze w odniesieniu do osób potrzebujących ochrony.
• W dyrektywie ustanawia się definicje uchodźców i osób kwalifikujących się do objęcia ochroną uzupełniającą, a także definicję członków rodziny – obejmuje ona ojca, matkę lub innego dorosłego odpowiedzialnego za beneficjenta ochrony międzynarodowej, jeśli osoba taka nie ukończyła 18 lat (małoletni) i nie pozostaje w związku małżeńskim.

Ocena wniosków

• Państwa członkowskie są zobowiązane do aktywnej współpracy z wnioskodawcą przy ocenianiu odpowiednich elementów wniosku.
• W dyrektywie zawarto otwarty wykaz aspektów, w tym faktów, oświadczeń i uwarunkowań (dotyczących na przykład tego, czy wnioskodawca doznał prześladowania), które przy dokonywaniu oceny należy brać pod uwagę w sposób indywidualny, obiektywny i bezstronny.
• Jeśli osoby ubiegające się o azyl dołożyły wszelkich starań w celu złożenia i uzasadnienia wniosku, a ogólna wiarygodność wniosku została stwierdzona, w stosunku do tych osób należy stosować zasadę rozstrzygania wątpliwości na ich korzyść, nawet jeśli wniosek nie jest poparty dokumentami ani innymi dowodami.
• Może zostać stwierdzone, że wnioskodawcy nie potrzebują ochrony międzynarodowej, jeśli mogą oni skorzystać z ochrony wewnętrznej przed prześladowaniem lub poważną krzywdą na jakiejkolwiek części terytorium ich kraju pochodzenia, do której mogą oni bezpiecznie i legalnie wjechać i w odniesieniu do której można racjonalnie oczekiwać, że mogą się oni tam osiedlić.
• W dyrektywie wyjaśniono, że:
  • ochrona przed prześladowaniem lub poważną krzywdą może być zapewniona wyłącznie przez państwo lub strony lub organizacje, w tym organizacje międzynarodowe, kontrolujące państwo lub znaczną część jego terytorium;
  • strony te powinny chcieć i móc oferować skuteczną i trwałą ochronę;
  • wnioskodawca powinien mieć dostęp do takiej ochrony.
• Państwa członkowskie powinny wykorzystywać dokładne i aktualne informacje z odpowiednich źródeł, takich jak Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców i Agencja Unii Europejskiej ds. Azylu.

Kwalifikowanie się do otrzymania statusu uchodźcy

• W dyrektywie wyjaśniono – w odniesieniu do statusu uchodźców – czym jest akt prześladowania w rozumieniu konwencji genewskiej, a także jakie formy może on przybierać.
• Muszą istnieć powody prześladowania; w tekście dyrektywy wskazano aspekty, które należy uwzględniać, dokonując ich oceny. Są to: rasa, religia, narodowość, przynależność do szczególnej grupy społecznej lub opinie polityczne.
• Brak ochrony przed prześladowaniami z wyżej wymienionych powodów również stanowi powód ubiegania się o nadanie statusu uchodźcy.

Kwalifikowanie się do ochrony uzupełniającej

Poważna krzywda, na którą osoba niebędąca obywatelem UE byłaby narażona w razie powrotu do swojego kraju pochodzenia lub – w przypadku bezpaństwowca – do państwa będącego dawnym miejscem jego zwykłego pobytu, obejmuje:

• karę śmierci lub egzekucję;
• tortury lub niehumanitarne, lub poniżające traktowanie lub karanie,
• poważne indywidualne zagrożenie życia lub fizycznej integralności osoby cywilnej wynikające z masowej przemocy w sytuacjach konfliktów zbrojnych.

Ustanie statusu uchodźcy lub wykluczenie z możliwości otrzymania statusu uchodźcy bądź ustanie statusu pozwalającego kwalifikować się do ochrony uzupełniającej lub wykluczenie z możliwości jego otrzymania

W dyrektywie wymieniono:

• okoliczności ustania statusu uchodźcy lub statusu pozwalającego kwalifikować się do ochrony uzupełniającej (na przykład w razie nabycia przez wnioskodawcę nowego obywatelstwa) oraz wykluczenia z możliwości otrzymania statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej (na przykład w razie popełnienia przez wnioskodawcę zbrodni wojennej lub zbrodni przeciwko ludzkości);
• przesłanki, których wystąpienie umożliwia cofnięcie, pozbawienie lub odmowę przedłużenia obowiązywania tych praw, co obejmuje istnienie racjonalnych podstaw pozwalających uznać wnioskodawcę za zagrożenie dla bezpieczeństwa przyjmującego państwa UE lub jego społeczności.

Zakres ochrony międzynarodowej

Zakres statusu beneficjenta ochrony uzupełniającej zostaje zbliżony do zakresu statusu uchodźcy, co w dużej mierze eliminuje możliwość przyznawania przez państwa członkowskie pewnych praw jedynie uchodźcom.

Ochrona międzynarodowa przyznawana przez przyjmujące państwo członkowskie obejmuje wymienione poniżej prawa.

• Ochrona przed odesłaniem³.
• Dostęp uchodźców i beneficjentów ochrony uzupełniającej do informacji o prawach i obowiązkach wynikających z ich statusu, w języku, który jest dla nich zrozumiały lub można racjonalnie przypuszczać, że jest on dla nich zrozumiały.
• Ochrona jedności rodziny.
• O ile nie sprzeciwiają się temu ważne względy bezpieczeństwa narodowego lub porządku publicznego, wydawanie:
  • zezwoleń na pobyt – ważnych przez co najmniej trzy lata w przypadku uchodźców i przez co najmniej jeden rok (dwa lata w razie przedłużenia) w przypadku beneficjentów ochrony uzupełniającej; oraz
  • dokumentów podróży umożliwiających podróżowanie poza terytorium krajowe – w przypadku beneficjentów ochrony uzupełniającej, jedynie wówczas gdy nie są oni w stanie uzyskać paszportu krajowego.
• Dostęp do zatrudnienia i związanych z zatrudnieniem możliwości kształcenia i szkolenia, przy zapewnieniu równego traktowania pod względem warunków zatrudnienia.
• Dostęp do kształcenia – traktowanie małoletnich na równi z własnymi obywatelami, a osób dorosłych na równi z obywatelami państw trzecich legalnie przebywającymi na terytorium danego państwa.
• Równy dostęp do procedur uznawania zagranicznych dyplomów i kwalifikacji zawodowych.
• Traktowanie na równi z obywatelami w sprawach opieki społecznej (w przypadku ochrony uzupełniającej może być ono ograniczone do podstawowych świadczeń).
• Przedstawicielstwo dla małoletnich bez opieki – sprawowane przez opiekuna prawnego lub, w razie konieczności, przez organizację odpowiedzialną za dobro małoletnich, lub zapewnienie innego rodzaju właściwego przedstawicielstwa zgodnie z zasadami krajowego systemu prawnego.
• Dostęp do zakwaterowania zapewniany na takich samych zasadach co innym obywatelom państw trzecich legalnie przebywającym na terytorium danego państwa.
• Swoboda przemieszczania się po terytorium krajowym na takich samych warunkach i z tymi samymi ograniczeniami, jakie są przewidziane dla innych obywateli państw trzecich legalnie przebywających na terytorium danego państwa.
• Dostęp do ułatwień integracyjnych.
• W razie potrzeby zapewnienie pomocy w związku z repatriacją.

Państwa nieobjęte zakresem obowiązywania dyrektywy

Irlandia i Zjednoczone Królestwo* skorzystały w odniesieniu do dyrektywy z klauzuli opt-out, do czego były uprawnione na mocy Protokołu nr 21 załączonego do traktatu lizbońskiego. W związku z tym nadal pozostają one związane dyrektywą 2004/83/WE.

Dania nie jest związana ani tą, ani poprzednią dyrektywą, co wynika z Protokołu nr 22 w sprawie jej stanowiska, który jest załączony do traktatu lizbońskiego.

Uchylenie

Dyrektywa 2011/95/UE zostanie uchylona i zastąpiona rozporządzeniem (UE) 2024/1347 (zob. streszczenie) z dniem 11 czerwca 2026 roku.