UZASADNIENIE
1.KONTEKST AKTU DELEGOWANEGO
Rozporządzenie (UE) 2019/125 („rozporządzenie”) w sprawie handlu niektórymi towarami, które mogłyby być użyte do wykonywania kary śmierci, tortur lub innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania 1 ma na celu zapobieganie z jednej strony stosowaniu kary śmierci, a z drugiej – stosowaniu tortur i innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania w państwach spoza UE.
W rozporządzeniu tym towary dzieli się na:
- towary, które nierozerwalnie wiążą się z nadużyciami i w ogóle nie powinny być przedmiotem handlu (załącznik II) oraz
- towary, które mogą mieć dopuszczalne zastosowania, np. sprzęt służący do egzekwowania prawa (załącznik III) i towary o zastosowaniu leczniczym (załącznik IV).
Handel towarami wymienionymi w załącznikach III i IV ma podlegać skutecznej kontroli w przypadku wywozu z Unii Europejskiej, tranzytu przez jej terytorium lub ich dostawy do państwa trzeciego w wyniku usług pośrednictwa lub pomocy technicznej.
Rozporządzenie opracowano w taki sposób, aby funkcjonowało jako „żywy instrument” obejmujący mechanizmy umożliwiające Parlamentowi Europejskiemu, Radzie i Komisji wspólne reagowanie na zmiany na międzynarodowym rynku bezpieczeństwa oraz w charakterze wykorzystywania i niewłaściwego stosowania sprzętu służącego do egzekwowania prawa, a także odpowiedź na rozwój technologiczny w handlu.
Ujęty w rozporządzeniu wykaz towarów musi pozostawać aktualny, aby umożliwiał reagowanie z jednej strony na zmiany na międzynarodowym rynku bezpieczeństwa, na którym często dochodzi do postępów technologicznych i zmian rynkowych, a z drugiej strony na zmiany w wykorzystywaniu i niewłaściwym stosowaniu sprzętu służącego do egzekwowania prawa, jak zauważono w sporządzonym przez Komisję sprawozdaniu z przeglądu z 2020 r. 2 Aby rozporządzenie pozostało adekwatne do zakładanych celów, musi ono również odpowiadać na zaobserwowane w ostatnich latach trendy obejmujące tortury i złe traktowanie niezwiązane z karą pozbawienia wolności stosowane w kontekście tłumienia pokojowych protestów. W ostatnich latach organy ścigania w niektórych krajach rutynowo nadużywały tzw. broni nieśmiercionośnej, w tym gazu pieprzowego, armatek wodnych i gumowych pocisków, do tłumienia sprzeciwu i pokojowych protestów, doprowadzając do zwiększenia liczby poważnych urazów i ofiar śmiertelnych wśród obywateli. Protestujący w niektórych częściach świata coraz częściej padają ofiarą nadmiernego, bezprawnego lub niepotrzebnego użycia siły 3 .
Aktualny wykaz towarów po raz ostatni zaktualizowano rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2134 z dnia 23 listopada 2016 r. zmieniającym rozporządzenie Rady (WE) nr 1236/2005 w sprawie handlu niektórymi towarami, które mogłyby być użyte do wykonywania kary śmierci, tortur lub innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania 4 .
W niniejszym akcie delegowanym przedstawiono zmiany w wykazie towarów ujętym w załącznikach II i III. Załącznik II obejmuje towary, które nie mają żadnego innego praktycznego zastosowania niż wykonywanie kary śmierci lub stosowanie tortur oraz inne okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie. Załącznik III obejmuje towary, które mogłyby być użyte do tortur lub innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania:
towary używane głównie do celów egzekwowania prawa;
towary, które z uwagi na sposób ich zaprojektowania i właściwości techniczne wiążą się ze znacznym ryzykiem ich użycia do stosowania tortur lub do innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania.
W akcie delegowanym zakazuje się broni i sprzętu do rozprowadzania obezwładniających lub drażniących substancji chemicznych, a także powiązanych z tą bronią i tym sprzętem substancji i amunicji, które nie są odpowiednie do stosowania przez organy odpowiedzialne za egzekwowanie prawa w celu krępowania ludzi, tłumienia zamieszek lub samoobrony. W akcie delegowanym zakazuje się ponadto towarów, w przypadku których istnieje wysokie ryzyko wywołania bólu lub cierpienia tak dotkliwego, że mogłoby to stanowić tortury lub okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie.
Zmiany opierają się przede wszystkim na wnioskach zawartych w sprawozdaniu Komisji z 2020 r. w odniesieniu do zakresu towarów 5 , pracach nieformalnej grupy ekspertów Komisji ds. wdrażania rozporządzenia, sprawozdaniach specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. tortur 6 i organizacji zaangażowanych w ochronę praw człowieka, a także odpowiednich normach międzynarodowych w tej dziedzinie 7 . Na przykład, Wzorcowe reguły minimalne ONZ dotyczące postępowania z więźniami (zmienione w 2015 r. i zwane „Regułami Nelsona Mandeli”) zakazują stosowania z natury poniżających lub bolesnych urządzeń do krępowania, ponieważ nie spełniają one żadnej uzasadnionej funkcji w obszarze egzekwowania prawa, której nie można byłoby wykonać przy użyciu standardowych urządzań do krępowania rąk lub nóg, co wyjaśnia włączenie zespołów łańcuchów do załącznika II, mimo że wcześniej zostały one uwzględnione w załączniku III.
2.KONSULTACJE PRZEPROWADZONE PRZED PRZYJĘCIEM AKTU
Art. 29 ust. 4 rozporządzenia stanowi, że „[p]rzed przyjęciem aktu delegowanego Komisja konsultuje się z ekspertami wyznaczonymi przez każde państwo członkowskie zgodnie z zasadami określonymi w Porozumieniu międzyinstytucjonalnym z dnia 13 kwietnia 2016 r. w sprawie lepszego stanowienia prawa” 8 .
Motyw 46 rozporządzenia stanowi, że „[s]zczególnie ważne jest, aby w czasie prac przygotowawczych Komisja prowadziła stosowne konsultacje, w tym na poziomie ekspertów, oraz aby konsultacje te prowadzone były zgodnie z zasadami określonymi w Porozumieniu międzyinstytucjonalnym z dnia 13 kwietnia 2016 r. w sprawie lepszego stanowienia prawa”.
Ponadto motyw 48 rozporządzenia stanowi, że „[j]eżeli Komisja podejmie decyzję o skonsultowaniu się z grupą podczas przygotowywania aktów delegowanych, powinna to uczynić zgodnie z zasadami, o których mowa w Porozumieniu międzyinstytucjonalnym z dnia 13 kwietnia 2016 r. w sprawie lepszego stanowienia prawa”.