1.

Niniejsza sprawa stwarza dla Trybunału okazję do skonkretyzowania, w ramach rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych ( 2 ), dwóch zasadniczych pojęć prawnych, tj. „sprawy cywilnej i handlowej” i „porządku publicznego” (ordre public).

2.

Nasuwa się przy tym po pierwsze pytanie, czy pojęcie „sprawy cywilnej i handlowej” obejmuje sądowne dochodzenie roszczeń z tytułu naruszeń europejskiego prawa konkurencji w odniesieniu do przedsiębiorstw, w których większość udziałów ma państwo. Po drugie, należy również wyjaśnić, czy i jeżeli tak, to na jakich warunkach, z uwagi na porządek publiczny nastąpić może odmowa zastosowania środków zabezpieczających.

3.

Ramy prawa pierwotnego niniejszej sprawy w dużym stopniu określane są przez art. 81 WE i 82 WE (obecnie art. 101 TFUE i 102 TFUE) ( 3 ), natomiast ramy prawa wtórnego poprzez art. 1, 22, 34 i 35 rozporządzenia nr 44/2001.

4.

Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 określa przedmiotowy zakres zastosowania tego rozporządzenia w sposób następujący:

„Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, niezależnie od rodzaju sądu. Nie obejmuje ono w szczególności spraw podatkowych, celnych i administracyjnych”.

5.

Sekcja 6 rozdziału II rozporządzenia nr 44/2001 określa jurysdykcję wyłączną. Jego art. 22 ma następujące brzmienie:

„Niezależnie od miejsca zamieszkania jurysdykcję wyłączną mają:

[…]

6.

Artykuł 34 rozporządzenia nr 44/2001 reguluje uznawanie orzeczeń wydanych w innych państwach członkowskich i jego fragment ma następujące brzmienie:

„Orzeczenia nie uznaje się, jeżeli:

[…]”.

7.

Istotne znaczenie w odniesieniu do uznawania ma również art. 35 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, który stanowi:

„Orzeczenia nie uznaje się nadto, jeżeli jest ono sprzeczne z przepisami sekcji 3, 4 i 6 rozdziału II […]”.

8.

W przedmiotowej sprawie w szczególności istotne znaczenie mają przepisy Likums „Par aviāciju” (ustawy o lotnictwie) oraz przepisy wykonawcze do tej ustawy.

9.

Według łotewskiej ustawy o lotnictwie operatorzy statków powietrznych mają obowiązek uiszczania opłat m.in. z tytułu użytkowania lotnisk.

10.

W związku z powyższym w okresie, w którym wystąpiły zdarzenia istotne z punktu widzenia niniejszego sporu, różne dekrety przewidywały, że przewoźnicy przylatujący do portu lotniczego w Rydze lub z niego odlatujący mogą skorzystać z obniżki kwoty z tytułu opłat lotniskowych. Wysokość tych obniżek uzależniona jest od liczby odlatujących z Rygi pasażerów, którzy na przestrzeni roku zostali przewiezieni przez dane przedsiębiorstwo.

11.

flyLAL-Lithuanian Airlines AS (zwana dalej „spółką flyLAL”) – w międzyczasie w stanie upadłości – to litewski przewoźnik lotniczy, który uważał się za gorzej traktowanego na rynku usług transportu lotniczego w stosunku do konkurującego z nim łotewskiego przewoźnika lotniczego Air Baltic Corporation AS (zwanego dalej „spółką Air Baltic”). Spółka flyLAL twierdziła w szczególności, że w związku ze sprzecznymi z prawem warunkami konkurencji poniosła straty ekonomiczne.

12.

W związku z powyższym w roku 2008 spółka flyLAL pozwała spółkę Air Baltic oraz Starptautiskā lidosta Rīga VAS (zwaną dalej „Lidosta Rīga”), państwową spółkę kapitałową zarządzającą lotniskiem w Rydze, przed Vilniaus Apygardos Teismas (sąd okręgowy w Wilnie) m.in. o zapłatę odszkodowania w wysokości 199830000 LTL ( 4 ). Powódka uzasadniła swoje powództwo naruszeniami europejskiego prawa konkurencji, przede wszystkim podnosząc, że spółka Air Baltic w odniesieniu do łotewskiej polityki przyznawania obniżek z tytułu opłat lotniskowych nadużyła swojej pozycji dominującej na rynku. Przyznanie Air Baltic na Łotwie obniżek z tytułu opłat umożliwiło jej m.in. stosowanie cen dumpingowych na lotnisku w Wilnie (Republika Litewska). Powódka podnosiła ponadto, aby uznać planowe przyznawanie obniżek przez pozwaną z tytułu opłat lotniskowych za porozumienie sprzeczne z prawem.

13.

Jeszcze przed wydaniem wyroku końcowego w postępowaniu głównym Lietuvos Apeliacinis Teismas (litewski sąd apelacyjny) wyrokiem z dnia 31 grudnia 2008 r. postanowił ustanowić zabezpieczające zajęcie przedmiotów majątku spółek Air Baltic i Lidosta Rīga w wysokości dochodzonej kwoty.

14.

Spółka flyLAL złożyła następnie wniosek do Rīgas pilsētas priekšpilsētas tiesa (sądu rejonowego dla dzielnicy Vidzeme miasta Ryga) o uznanie wyroku z dnia 31 grudnia 2008 r. i jego wykonanie na Łotwie. W orzeczeniu z dnia 19 stycznia 2012 r. w pierwszej instancji wniosek ten zasadniczo został uwzględniony i tym samym postanowiono o uznaniu i nadano rygor wykonalności na Łotwie wyroku z dnia 31 grudnia 2008 r.

15.

Obecnie sąd odsyłający, tj. Augstākās tiesas Senāts (sąd najwyższy Republiki Łotewskiej), ma zdecydować o uznaniu i wykonaniu na Łotwie wyroku z dnia 31 grudnia 2008 r.

16.

Sąd odsyłający zadaje sobie po pierwsze pytanie, czy litewskie postępowanie w sprawie o odszkodowanie – a konkretnie wyrok z dnia 31 grudnia 2008 r. – można uznać za sprawę cywilną i handlową w rozumieniu art. 1 rozporządzenia nr 44/2001. Jeżeli tak, to po drugie należy wyjaśnić, czy nie trzeba było już w ramach postępowania odszkodowawczego potwierdzić wyłącznej właściwości łotewskich sądów zgodnie z art. 22 rozporządzenia nr 44/2001. Jeżeli na powyższe pytanie należało udzielić odpowiedzi twierdzącej, to po trzecie nasuwa się kolejne pytanie, czy Augstākās tiesas Senāts zgodnie z art. 35 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 powinien był odmówić uznania wyroku z dnia 31 grudnia 2008 r. ze względu na naruszenie art. 22 tego rozporządzenia. I wreszcie, po czwarte, Augstākās tiesas Senāts pyta, czy uznanie przedmiotowego wyroku jest zgodne z porządkiem publicznym Republiki Łotewskiej w rozumieniu art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001. Zdaniem sądu odsyłającego wyrok z dnia 31 grudnia 2008 r. zawiera jedynie skąpe wyjaśnienia odnośnie do sposobu obliczenia dochodzonej kwoty, która jest znacząca. Ponadto z uwagi na fakt, że litewska powódka w międzyczasie ogłosiła upadłość, pozwani w przypadku późniejszego oddalenia powództwa praktycznie nie mieliby możliwości dochodzenia odszkodowania za straty powstałe w wyniku przyjęcia tymczasowych środków zabezpieczających. W konsekwencji dla Republiki Łotewskiej, która jest właścicielem 100% względnie 52,6% akcji pozwanych, mogłaby powstać znacząca strata, mogąca naruszać interesy gospodarcze państwa i stanowić zagrożenie dla jego bezpieczeństwa.

17.

W tych okolicznościach Augstākās tiesas Senāts postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

18.

Augstākās tiesas Senāts poprzez swoje pierwsze pytanie prejudycjalne zamierza zasadniczo ustalić, czy litewskie postępowanie w przedmiocie odszkodowania, a konkretnie wyrok z dnia 31 grudnia 2008 r., można uznać za sprawę cywilną i handlową w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.

19.

W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy w pierwszej kolejności sprecyzować znaczenie pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu rozporządzenia nr 44/2001. W tym kontekście należy dokonać analizy orzecznictwa Trybunału wydanego w przedmiocie tej przesłanki (śródtytuł 1), a wynikające stąd wnioski zastosować w sposób analogiczny do okoliczności faktycznych postępowania głównego (śródtytuł 2).

20.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ( 5 ) wykładni terminu „sprawa cywilna i handlowa” należy dokonywać w sposób autonomiczny w aspekcie unijnym, uwzględniając z jednej strony cele i systematykę rozporządzenia nr 44/2001, z drugiej zaś strony ogólne zasady prawa, wynikające z całokształtu systemów prawa krajowego ( 6 ).

21.

O ile w odniesieniu do stosunków między państwami członkowskimi rozporządzenie nr 44/2001 zastąpiło Konwencję o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych ( 7 ) (zwaną dalej „konwencją brukselską”) ( 8 ), o tyle wykładnia jej postanowień dokonana przez Trybunał w odniesieniu do poszczególnych przepisów rozporządzenia nr 44/2001 nadal obowiązuje ( 9 ). Ma to miejsce w odniesieniu do art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, który zajmuje to samo miejsce i pełni tę samą funkcję co art. 1 ust. 1 konwencji brukselskiej ( 10 ).

22.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w odniesieniu do wyżej wymienionych przepisów orzeczenia sądów mogą być z uwagi na elementy, które charakteryzują stosunek prawny między stronami sporu lub przedmiot tego sporu, wyłączone z zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001 ( 11 ).

23.

Aby stwierdzić, czy chodzi tu o sprawę cywilną i handlową, należy więc w pierwszej kolejności przyjrzeć się elementom, które charakteryzują stosunek prawny między stronami sporu (śródtytuł 2a) a następnie – w celu ustalenia przedmiotu sporu w postępowaniu głównym (śródtytuł 2b) – przeanalizować stojący za każdym roszczeniem stan faktyczny oraz zbadać podstawę wniesionego powództwa i okoliczności jego wniesienia ( 12 ).

24.

Na początku należy przeanalizować stosunki prawne między powódką i pozwanymi w postępowaniu głównym, na tle których miało miejsce domniemane naruszenie europejskiego prawa konkurencji, w wyniku którego dochodzone jest odszkodowanie.

25.

Jak wynika z postanowienia odsyłającego, Republika Łotewska posiada 100% względnie 52,6% akcji w kapitale zakładowym spółek Lidosta Rīga i Air Baltic, dwóch przedsiębiorstw będących stronami sporu prawnego w postępowaniu głównym.

26.

Nie wyklucza to jednak zastosowania rozporządzenia nr 44/2001. Bardziej miarodajna jest raczej kwestia, czy przedmiotowy stosunek prawny ma związek z wykonywaniem suwerennego władztwa ( 13 ). Jeżeli tak nie jest, to należałoby uznać, że mogą tu znaleźć zastosowanie przepisy rozporządzenia nr 44/2001.

27.

To pytanie należy w dalszej części zgłębić w aspekcie stosunków prawnych istniejących pomiędzy poszczególnymi stronami postępowania głównego.

28.

Pytanie o charakter stosunków prawnych pomiędzy flyLAL i Air Baltic nie wymaga głębszej analizy.

29.

Oba przedsiębiorstwa konkurują ze sobą jako oferenci na rynku usług transportu lotniczego oraz jako klienci na rynku usług wykorzystania portów lotniczych, przy czym żadna ze stron nie wykonuje w stosunku do drugiej strony suwerennego władztwa, które nie przysługuje osobom prywatnym ( 14 ).

30.

Stosunek prawny pomiędzy flyLAL i Lidosta Rīga również nie jest nacechowany wykonywaniem suwerennego władztwa.

31.

Istotą tego stosunku prawnego jest użytkowanie lotniska w Rydze przez flyLAL w zamian za uiszczanie opłat lotniskowych. To użytkowanie lotniska polega zasadniczo na obsłudze statków powietrznych, pasażerów i ładunków. Tym samym Republika Łotewska, stwarzając – poprzez działalność swojej kontrolowanej w 100% spółki zależnej Lidosta Rīga – rynek dla usług transportu lotniczego na lotnisku w Rydze, działa w stosunku do użytkowników lotniska na podstawie prawa prywatnego ( 15 ). Usługi te mógłby w ten sam sposób świadczyć każdy inny prywatny podmiot gospodarczy, np. zarządca prywatnego lotniska ( 16 ).

32.

Nie zmienia tego nawet okoliczność, iż Lidosta Rīga w odniesieniu do finalnego ustalania opłat, a w szczególności do przyznawania albo odmowy przyznania obniżek, podlega ustawowym wymogom Republiki Łotewskiej, które mają walor powszechnego obowiązywania, gdyż ta zależność ma miejsce w stosunku pomiędzy Republiką Łotewską jako właścicielką udziałów a Lidosta Rīga jako jej kontrolowaną w 100% spółką zależną i nie ma wpływu na stosunek pomiędzy Lidosta Rīga a flyLAL jako użytkownikiem lotniska.

33.

Nie ma również znaczenia fakt, czy Lidosta Rīga jest uprawniona do swobodnego rozporządzania pobranymi opłatami, lub czy w tym zakresie związana jest wymogami ustawowymi, gdyż również ten aspekt nie kształtuje charakteru stosunku prawnego z użytkownikami lotniska, takimi jak flyLAL, lecz jedynie różniące się od nich stosunki prawne Lidosta Rīga z właścicielką jej udziałów, tj. Republiką Łotewską.

34.

Niniejsza sytuacja wyjściowa różni się zatem od stanu faktycznego, będącego podstawą wyroku w sprawie LTU ( 17 ). Chodziło tam wprawdzie o opłaty za usługi związane z ruchem lotniczym, jednak nie było tam dosłownie mowy o opłatach za użytkowanie lotniska w celu zarobkowym. Chodziło tam raczej o opłaty trasowe, pobierane za korzystanie z usług służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i kontrolę lotów przez międzynarodową organizację ds. bezpieczeństwa żeglugi powietrznej – a więc z tytułu pierwotnych zadań publicznoprawnych, jak kontrola i nadzór nad przestrzenią powietrzną ( 18 ).

35.

Trybunał potwierdził w wyroku w sprawie LTU istnienie „związku z wykonywaniem suwerennego władztwa” jedynie w kontekście powyższych opłat trasowych ( 19 ). W wyroku w sprawie LTU zawarte były – inaczej niż w przedmiotowej sprawie – elementy kształtujące w typowy sposób stosunek zależności, przemawiające za wykonywaniem suwerennego władztwa.

36.

Dokonane tu w celu określenia pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej” rozróżnienie, pomiędzy z jednej strony związanym z wykonywaniem suwerennego władztwa świadczeniem usług w zakresie ochrony lotnictwa, a otwarciem rynku dla usług lotniskowych z drugiej strony, jest poza tym zgodne z podobnymi rozważaniami Trybunału w obszarze prawa konkurencji.

37.

W tym kontekście Trybunał zajmował się już w kilku orzeczeniach kwestią zaklasyfikowania działań zarządcy portu lotniczego. Doszedł on przy tym generalnie do wniosku, że świadczenie „usług lotniskowych za wynagrodzeniem, składającym się w szczególności z opłat lotniskowych” stanowi działalność gospodarczą i w związku z tym podlega ocenie według przepisów europejskiego prawa w dziedzinie konkurencji ( 20 ). Nie ma przy tym znaczenia fakt, czy dany podmiot ma status prywatnoprawny, czy publicznoprawny oraz czy działalność jest rentowna ( 21 ).

38.

Pomiędzy istotnym dla art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 rozróżnieniem między prywatnoprawnymi i publicznoprawnymi stosunkami prawnymi z jednej strony a rozróżnieniem między działalnością gospodarczą, a działalnością związaną z wykonywaniem suwerennego władztwa w ramach europejskiego prawa konkurencji z drugiej strony zachodzi nie tylko podobieństwo pojęciowe, lecz także wzajemne oddziaływanie co do treści, które uzasadnia zastosowanie analogicznych kryteriów oceny. Najwyraźniej także Trybunał podąża tym tropem, odnosząc się w dotyczącym prawa konkurencji wyroku SAT Fluggesellschaft do wyroku LTU ( 22 ). Można z tego wywnioskować, iż kwestia zastosowania przepisów rozporządzenia nr 44/2001 może być oceniana według tych samych kryteriów, które Trybunał ustanowił dla pojęcia działalności gospodarczej na gruncie prawa w dziedzinie konkurencji. W przeciwnym razie, gdyby typowo gospodarczej działalności odmówić charakteru sprawy cywilnej i handlowej, wyniknęłyby z tego trudne do wyjaśnienia sprzeczności interpretacyjne.

39.

W związku z powyższym także stosunek prawny Lidosta Rīga do powódki w postępowaniu głównym nie nosi znamion wykonywania suwerennego władztwa, lecz z uwagi na to, że zasadniczo chodzi o świadczenie usług lotniskowych za opłatą, ma on charakter gospodarczy i prywatnoprawny.

40.

W dalszej części wywodu należy zbadać, czy także przedmiot sporu potwierdza te ustalenia, które zostały dokonane w odniesieniu do charakteru stosunków prawnych między stronami.

41.

Na wstępie należy przy tym wskazać, że – jak podkreślają rząd łotewski i Lidosta Rīga – wobec danych wskazanych przez sąd odsyłający w sposób oczywisty powstają wątpliwości co do istnienia antykonkurencyjnego porozumienia na niekorzyść powódki w postępowaniu głównym, a także co do zaistnienia nadużycia dominującej pozycji rynkowej przez Lidosta Rīga poprzez jej związanie ustawowymi wymogami państwa łotewskiego, nie wydaje się żadną miarą wolne od wątpliwości ( 23 ). W niniejszym postępowaniu Trybunał nie ma zatem za zadanie ustalenia, czy miało miejsce naruszenie prawa konkurencji, lecz raczej przeanalizowanie przedmiotu sporu w postępowaniu głównym, którego centralnym punktem jest roszczenie odszkodowawcze związane z naruszeniem art. 81 WE i 82 WE pod kątem tego, czy chodzi tu o sprawę cywilną i handlową ( 24 ).

42.

Istotny dla oceny przedmiotu postępowania jest przy tym stan faktyczny, który jest podstawą przedmiotowego roszczenia. Jeśli przedłożone roszczenie wynika z wykonywania suwerennego władztwa, nie mamy do czynienia ze sprawą cywilną i handlową ( 25 ). Jednakże jedynie jakikolwiek związek z wykonywaniem suwerennego władztwa nie jest tu wystarczający. Decydujące jest raczej, że konkretne działanie, będące podstawą roszczenia, wynika z suwerennego władztwa ( 26 ).

43.

Charakter stanowiących podstawę dochodzonego roszczenia o odszkodowanie przeanalizowanych już stosunków prawnych między stronami wskazuje już, że w przedmiotowej sprawie nie chodzi o wykonywanie suwerennego władztwa. Tego wyniku nie podważa ani to, iż roszczenia odszkodowawcze z powodu naruszenia europejskiego prawa konkurencji mają pierwotny charakter w prawie Unii (w tej sprawie patrz śródtytuł t i), ani okoliczności przedmiotowej sprawy, a zwłaszcza udział instytucji państwowych (w tej sprawie patrz śródtytuł t ii).

44.

W dalszym wywodzie należy najpierw odnieść się do podstawy prawnej i normatywnego obszaru roszczeń odszkodowawczych związanych z prawem konkurencji. Następnie, w tym kontekście uwaga zostanie poświęcona przedmiotowi postępowania głównego.

45.

Obowiązek odszkodowawczy uczestników kartelu względnie przedsiębiorstw o dominującej pozycji rynkowej, które nadużyły swej władzy nad rynkiem, stanowi zasadę prawa Unii, wynikającą bezpośrednio z prawa pierwotnego ( 27 ).

46.

Trybunał zatem już wielokrotnie orzekał, że w związku z tym, iż art. 81 WE wywiera bezpośrednie skutki w ramach stosunków między poszczególnymi podmiotami i w ich postaci tworzy uprawnienia ( 28 ), to praktyczna skuteczność wyrażonego w tym postanowieniu zakazu zostałaby ograniczona, gdyby nie mógł domagać się naprawienia szkody każdy, komu została ona wyrządzona wskutek umowy, mogącej ograniczać lub zakłócać konkurencję, lub też wskutek stosownego działania ( 29 ).

47.

Nawet jeśli Trybunał dotychczas nie miał jeszcze okazji orzekania w tym przedmiocie, nie powinny chyba istnieć istotne wątpliwości co do tego, że powinno to mieć moc obowiązującą również w stosunku do innego podstawowego przepisu europejskiego prawa konkurencji, to jest do art. 82 WE.

48.

Z punktu widzenia europejskiej procedury cywilnej w przypadku stosownych powództw odszkodowawczych skierowanych przeciwko przedsiębiorstwom, które naruszyły art. 81 WE lub 82 WE, co do zasady chodzi o sprawy cywilne i handlowe w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 ( 30 ). Komisja Europejska podkreśliła to ostatnio ponownie w swojej propozycji odnośnie do dyrektywy wykonawczej w zakresie prawa konkurencji ( 31 ).

49.

W związku ze szczególnymi okolicznościami niniejszej sprawy, a mianowicie publicznoprawnym charakterem przedsiębiorstw pozwanych o odszkodowanie, a także zwłaszcza z aspektem, iż naruszenie prawa w dziedzinie konkurencji wywołane zostało przypuszczalnie przez ustawowe wymogi państwa łotewskiego, należy jednakże zapytać o to, czy także in casu można dalej stosować tę klasyfikację prywatnoprawną.

50.

Jestem zdania, że na to pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Przemawiają za tym następujące względy:

51.

Jak już stwierdzono w pkt 38, w odniesieniu do rozgraniczenia między stosunkiem o charakterze prywatnoprawnym a publicznoprawnym, w odniesieniu do obszaru stosowania rozporządzenia nr 44/2001 należy zastosować te same kryteria, co przy rozgraniczaniu między działaniami przedsiębiorstw w rozumieniu art. 81 WE i 82 WE o charakterze gospodarczym, a działaniami związanymi z wykonywaniem suwerennego władztwa.

52.

W nawiązaniu do tego w niniejszej sprawie należy także w kontekście pytania o przedmiot sporu, w którym ostatecznie chodzi o to, czy działanie wywołujące roszczenie stanowi wykonywanie suwerennego władztwa ( 32 ), zanegować istnienie aspektu publicznoprawnego jako wyznacznika. Po pierwsze, zachowanie stanowiące naruszenie prawa konkurencji uzasadniające roszczenie, a więc w tym przypadku pobieranie opłat lotniskowych w nierównej wysokości przez Lidosta Rīga, pozostaje w bezpośrednim związku z działalnością gospodarczą przedmiotowego przedsiębiorstwa, to jest zarządzaniem lotniskiem. Po drugie, przytoczone dla uzasadnienia roszczenia z art. 81 WE i 82 WE mogą w ogóle zostać uznane za zasadne tylko wtedy, gdy działalność prowadzona przez zobowiązane do roszczeń odszkodowawczych przedsiębiorstwo nie charakteryzuje się wykonywaniem suwerennego władztwa, lecz ma właśnie charakter gospodarczy.

53.

Z tego wynika już, że w przypadku wytoczonego powództwa odszkodowawczego (i wnioskowania o zastosowanie tymczasowych środków zabezpieczających) musi chodzić o sprawę cywilną i handlową w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.

54.

Również okoliczność, że uzasadniający roszczenie z punktu widzenia powódki stan faktyczny ma nie tylko odniesienia do prawa Unii w dziedzinie konkurencji, lecz opiera się także na kontekście krajowego prawa o ruchu powietrznym, nie prowadzi do innego wniosku. Przedmiotowe powództwo odszkodowawcze nie jest mianowicie skierowane przeciwko przepisom łotewskiego prawa, co należy definitywnie stwierdzić w dalszym wywodzie, a tym samym nie kieruje się przeciwko tak zwanym acta iure imperii.

55.

Sąd odsyłający jest najwyraźniej zdania – jak jasno wynika z jego postanowienia odsyłającego – że powódka w postępowaniu głównym w drodze swojego powództwa odszkodowawczego w efekcie kwestionuje przepisy prawne Republiki Łotewskiej.

56.

W tym kontekście należy najpierw wskazać na to, że odpowiedzialność państwa za acta iure imperii faktycznie nie wchodzi w zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001. Znowelizowana wersja rozporządzenia nr 44/2001, która będzie obowiązywać od dnia 10 stycznia 2015 r., stanowi w tym zakresie wyjaśniające uzupełnienie tego aktu prawnego ( 33 ).

57.

Ponadto należy stwierdzić, że państwo zgodnie z powszechnie uznaną zasadą immunitetu państw – par in parem non habet imperium – w związku z acta iure imperii nie może zostać poddane jurysdykcji innego państwa ( 34 ).

58.

Mimo to wątpliwości zgłoszone przez sąd odsyłający w moim przekonaniu nie są zasadne.

59.

Po pierwsze, powództwo wniesione w ramach litewskiego przedmiotowego postępowania głównego nie dotyczy kontroli normatywnej, lecz jedynie uzyskania kompensacji strat poniesionych w związku z naruszeniem prawa w dziedzinie konkurencji. Nawet jeśli rosnąca liczba wnoszonych pozwów odszkodowawczych na podstawie prawa kartelowego, jak już Trybunał wielokrotnie podkreślał, przyczyniałaby się do zachowania skutecznej konkurencji w Unii ( 35 ) i z tego względu leżałaby w interesie Wspólnoty, nie czyni to jeszcze z powództwa odszkodowawczego przeciwko jednemu lub wielu przedsiębiorstwom działającym na gruncie prawa prywatnego w formule publicznoprawnego charakteru postępowania na rzecz kontroli państwowych aktów prawnych. Jest to uzasadnione nawet wtedy, gdy państwowe akty prawne, jak przykładowo tu łotewskie regulacje w sprawie opłat lotniskowych, mają przynajmniej pośredni wpływ na dane naruszenie prawa w dziedzinie konkurencji.

60.

Po drugie, także wskazany przez sąd odsyłający skutek w postaci nieważności art. 81 ust. 2 WE nie prowadzi do innej oceny.

61.

Okoliczność, że naruszenie zakazu organizowania karteli zgodnie z art. 81 ust. 2 WE prowadzi także do nieważności antykonkurencyjnego porozumienia, dotyczy bowiem tylko tego jednego, konkretnego porozumienia – a więc porozumienia regulującego stosunki ekonomiczne między spółką Lidosta Rīga i spółką Air Baltic – lecz żadną miarą łotewskich przepisów prawnych, które przypuszczalnie wpłynęły na to porozumienie. Jeżeli te przepisy prawne miałyby być faktycznie niezgodne z prawem Unii w dziedzinie konkurencji, to nadrzędność prawa Unii mogłaby wprawdzie stanowić przeszkodę w możliwości jego stosowania, nie byłoby to jednakowoż bezpośrednim następstwem powództwa odszkodowawczego.

62.

W każdym razie w efekcie odruchowo zachodzącego skutku w postaci nieważności art. 81 ust. 2 WE subiektywne powództwo odszkodowawcze nie staje się obiektywną procedurą kontrolną państwowych przepisów prawnych.

63.

Na pierwsze pytanie prejudycjalne należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że spór dotyczący przyjęcia tymczasowych środków zabezpieczających, takich jak będące przedmiotem postępowania głównego, w ramach którego w zakresie przedmiotowego postępowania głównego działający na podstawie prawa prywatnego przewoźnik lotniczy z uwagi na rzekome naruszenia prawa Unii w dziedzinie konkurencji domaga się odszkodowania za straty m. in. od przedsiębiorstwa o publicznoprawnym charakterze, umożliwiającego mu korzystanie z lotniska na zasadzie uiszczania opłat lotniskowych, stanowi sprawę cywilną i handlową w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, nawet jeśli opłaty lotniskowe i wszelkie ich obniżki są uregulowane w przepisach prawa krajowego.

64.

Poprzez drugie i trzecie pytanie prejudycjalne – które mogą być rozpatrywane łącznie – sąd odsyłający zmierza zasadniczo wpierw do ustalenia, czy postępowanie odszkodowawcze na podstawie prawa antymonopolowego, takie jak toczące się przed sądem odsyłającym, należy traktować jako spór o skuteczność decyzji organów spółek w rozumieniu art. 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001. Jeśli zachodzi taki przypadek, to chciałby on ponadto ustalić, czy art. 35 ust. 1 w związku z art. 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001 – jeżeli przedmiotowe postępowanie główne zostanie przeprowadzone przed innym sądem niż sąd właściwy zgodnie z art. 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001 – pozostaje także w sprzeczności z orzeczeniem innego sądu w ramach postępowania o przyjęcie tymczasowych środków zabezpieczających.

65.

Na drugie pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć przecząco, co powoduje, iż trzecie pytanie prejudycjalne nie wymaga analizy.

66.

Przedmiotem powództwa w ramach przedmiotowego postępowania głównego i w sprawie przyjęcia tymczasowych środków zabezpieczających, o który chodzi w toczącym się przed sądem odsyłającym postępowaniu głównym, jest bowiem zasadniczo dążenie strony powodowej do uzyskania odszkodowania, a nie „ważność, nieważność lub rozwiązanie spółki […] albo ważność decyzji jej organów” w rozumieniu art. 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001.

67.

Wprawdzie powódka ze swym żądaniem do uzyskania odszkodowania zwraca się pośrednio także przeciwko polityce opłat stosowanej przez Lidosta Rīga, która – nawet jeśli ma ustawowe wstępne przesłanki działania –mogła ostatecznie mieć swoje odzwierciedlenie także w uchwałach udziałowców spółki Lidosta Rīga lub jej zarządu.

68.

Artykuł 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001 ma jednak charakter przepisu stanowiącego wyjątek i dlatego nie należy stosować względem niego wykładni rozszerzającej. Jego celem jest skoncentrowanie właściwości sądu na siedzibie spółki jedynie w przypadku takich powództw, które bezpośrednio dotyczą przedmiotu sporu wymienionego w sposób wyczerpujący w przepisie. Ponieważ jednak w niniejszym przypadku nie chodzi o skargę o uchylenie lub o stwierdzenie nieważności, a nawet nie wydaje się, by w ramach przedmiotowego postępowania głównego było zgłoszone lub zakwestionowane jakieś postanowienie, to art. 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001 jest w tej sprawie tak samo mało właściwy jak art. 35 wymienionego rozporządzenia, o ile odnosi się do jego art. 22.

69.

Na drugie pytanie prejudycjalne należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że postępowanie w sprawie o odszkodowanie, takie jak postępowanie główne, nie stanowi sporu o ważność decyzji organów spółki w rozumieniu art. 22 pkt 2 rozporządzenia nr 44/2001.

70.

W drodze swojego czwartego pytania prejudycjalnego Augstākās tiesas Senāts zmierza zasadniczo do ustalenia, czy z porządkiem publicznym państwa członkowskiego sprzeczne jest uznanie decyzji, w której postanawia się o przyjęciu tymczasowych środków zabezpieczających, jeżeli, po pierwsze, nie została uzasadniona znaczna wysokość kwoty zabezpieczonej poprzez tymczasowe zajęcie, a po drugie, gdy grozi to powstaniem nienaprawialnej szkody, w wyniku której interesy gospodarcze państwa wnoszącego o uznanie miałyby zostać naruszone i w konsekwencji tego mogłoby powstać poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa.

71.

Na wstępie należy wskazać, że wobec art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 według utrwalonego orzecznictwa ( 36 ) nie należy stosować wykładni rozszerzającej, ponieważ stanowi on przeszkodę w realizacji jednego z zasadniczych celów tego rozporządzenia ( 37 ). Zawarta w tym przepisie klauzula porządku publicznego może więc znaleźć zastosowanie tylko w przypadkach wyjątkowych ( 38 ).

72.

Państwa członkowskie mogą wprawdzie w tym kontekście na podstawie zastrzeżenia zawartego w art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 co do zasady same określić, jakie wymogi – stosownie do ich własnych koncepcji krajowych – wynikają z ich porządku publicznego, jednakże wyznaczenie granic tego pojęcia następuje w drodze wykładni owego rozporządzenia ( 39 ). Chociaż do Trybunału nie należy ustalanie, jakie elementy obejmuje porządek publiczny państwa członkowskiego, należy do niego jednak kontrola, w jakich granicach sąd państwa członkowskiego może powoływać się na to pojęcie, gdy odmawia uznania orzeczenia wydanego przez sąd innego państwa członkowskiego ( 40 ). Zasadniczo sądowi państwa członkowskiego wykonania nie wolno badać prawidłowości oceny prawnej ani oceny stanu faktycznego dokonanych przez sąd państwa pochodzenia ( 41 ).

73.

W związku z tym powoływanie się na klauzulę porządku publicznego zawartą w art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 jest dopuszczalne jedynie w przypadku, gdy uznanie lub wykonanie orzeczenia wydanego w innym państwie członkowskim naruszałoby w sposób niedopuszczalny porządek prawny państwa członkowskiego wykonania, ponieważ naruszałoby jedną z zasad podstawowych i tym samym było w oczywistej sprzeczności z porządkiem publicznym państwa członkowskiego wykonania. W przypadku tego naruszenia musi ono stanowić oczywisty brak poszanowania normy prawnej uważanej za zasadniczą dla porządku prawnego państwa członkowskiego wykonania lub prawa uznanego za podstawowe w tym porządku prawnym ( 42 ).

74.

Sąd odsyłający tym samym nie przekracza w każdym razie wyznaczonych mu granic uznania naruszenia porządku publicznego, jeśli odmowa wykonania zapobiega oczywistemu naruszeniu praw podstawowych uznanych w EKPC względnie w porządku prawnym Unii ( 43 ).

75.

W niniejszej sprawie sąd odsyłający porusza dwa aspekty i pyta o ich istotność dla potwierdzenia naruszenia porządku publicznego swojego państwa członkowskiego: po pierwsze brak szczegółowego uzasadnienia zabezpieczonej kwoty w skierowanym do wykonania orzeczeniu o zajęciu tymczasowych środków zabezpieczających (w śródtytule 2) i po drugie domniemane zagrażające „bezpieczeństwu państwa” finansowe skutki wykonania (w śródtytule 3).

76.

Pierwszy podjęty przez sąd odsyłający punkt styczny dla przyjęcia istnienia naruszenia porządku publicznego stanowi brak szczegółowego uzasadnienia dochodzonej w orzeczeniu o przyjęciu tymczasowych środków zabezpieczających kwoty podlegającej zabezpieczeniu, którą zgodnie z danymi sądu odsyłającego litewski sąd oparł głównie na niesprecyzowanej bliżej i dołączonej do akt „ekspertyzie”.

77.

W tym zakresie nasuwa się tu, po pierwsze, zasadnicze pytanie o zgodność z zasadą rzetelności postępowania zawartą w art. 6 EKPC oraz w art. 47 ust. 2 karty praw podstawowych ( 44 ), a, po drugie, pytanie o ewentualne skutki – przynajmniej częściowego – braku uzasadnienia dla zdolności do uznania orzeczenia w sprawach cywilnych i handlowych w odniesieniu do kwestii dotyczących porządku publicznego.

78.

W tej kwestii Europejski Trybunał Praw Człowieka stanowi w utrwalonym orzecznictwie, że prawo do rzetelności postępowania, stosownie do art. 6 ust. 1 EKPC obejmuje zasadniczo zobowiązanie sądów do uzasadniania swoich orzeczeń ( 45 ). Równocześnie wskazywał on także wielokrotnie, że wymogi obowiązku uzasadniania nie mogą być ustanawiane nieproporcjonalnie wysoko i mogą mieć różną postać w zależności od rodzaju decyzji i okoliczności konkretnego przypadku ( 46 ). Mogą przy tym w szczególności zostać uwzględnione także rodzaj decyzji i różnice istniejące w systemach prawnych państw członkowskich.

79.

Jest przy tym uznane, iż obowiązek uzasadniania orzeczeń sądowych ma dwojaki cel: po pierwsze, powinno się zapewnić spełnienie wymogu do bycia wysłuchanym przed sądem, a więc że sąd dostatecznie uwzględni wywody stron ( 47 ). Po wtóre, obowiązek uzasadnienia ma zapewnić stronie przegrywającej możliwość dowiedzenia się, dlaczego nie wygrała sprawy i ewentualnie wniesienia środków zaskarżenia. Bez wystarczającego uzasadnienia nie mógłby też zostać ustalony zakres materialnej prawomocności orzeczenia i dlatego powód mógłby dla tej samej wierzytelności uzyskać dalszy tytuł egzekucyjny ( 48 ).

80.

Jeśli trzymać się tej linii oceny w niniejszej sprawie, to da się stwierdzić, że z jednej strony wzięte zupełnie z powietrza liczbowe określenie kwoty do zabezpieczenia, która w żaden sposób nie byłaby weryfikowalna dla strony pozwanej, byłoby nie do pogodzenia z zasadą rzetelności postępowania – a w następstwie także z porządkiem publicznym. Z drugiej strony nie miało to najwyraźniej miejsca w postępowaniu głównym, które jednakowoż opierało się na opinii biegłego, a ponadto generalnie nie należy zbytnio naciągać wymogów uzasadnienia. Jeśli bowiem w określonych systemach prawnych znajdują się w dużym stopniu akceptowane, lecz mało wyraźne i zorientowane na konkretne okoliczności jednostkowego przypadku metody ustalania szkody, to nie byłoby całkiem zrozumiałe, gdyby ich przywołanie – wpisane w poza tym dostatecznie uzasadnioną i spełniającą kryteria środków zaskarżenia decyzję – miało uzasadniać naruszenie art. 6 EKPC, względnie art. 47 ust. 2 karty i miałoby być problematyczne w aspektach porządku publicznego państwa członkowskiego ( 49 ).

81.

W aspekcie transpozycji pytania o zaistnienie naruszenia porządku publicznego oznacza to w efekcie, że mało wnikliwie uzasadnione liczbowe określenie kwoty do zabezpieczenia nie może w każdym razie być rozpatrywane w oderwaniu. Chodzi raczej o sumaryczny skutek rozpatrywanego orzeczenia łącznie z jego załącznikami, a szczególnie o to, czy adresat orzeczenia miał możliwość złożenia w państwie, gdzie je wydano, środków zaskarżenia przeciwko temu orzeczeniu w sposób, którego można od niego wymagać, i przykładowo podnieść zarzut domniemanego naruszenia ( 50 ).

82.

W niniejszym przypadku dobre powody przemawiają z tego względu raczej za tym, że za słabo uzasadnione liczbowe określenie kwoty do zabezpieczenia nie wystarczy dla naruszenia porządku publicznego, zwłaszcza gdy wysokość kwoty mogła być stwierdzona ekspertyzą i stanowiła także przedmiot postępowania odwoławczego na Litwie. Wydaje się zatem, że elementarne zasady rzetelności postępowania zostały zachowane, nawet jeśli dla samego podjęcia decyzji bardziej szczegółowe uzasadnienie byłoby być może pożądane.

83.

Gdy zarzut braku uzasadnienia nie wystarczy dla potwierdzenia naruszenia porządku publicznego, należy tytułem zakończenia rozważyć kwestię, w jakiej mierze gospodarcze skutki wykonania mogą być istotne w aspektach porządku publicznego.

84.

Na wstępie należy ponownie przypomnieć, że koncepcja porządku publicznego zmierza do uniknięcia oczywistego naruszenia normy prawnej, uważanej za zasadniczą dla porządku prawnego państwa wezwanego lub prawa uznanego za podstawowe w tym porządku prawnym ( 51 ). Chronione są więc prawne lub w każdym razie zawarte w normie prawnej interesy dotyczące porządku politycznego, społecznego lub kulturalnego każdego z państw członkowskich.

85.

Nie są wystarczające natomiast interesy czysto gospodarcze, jak niebezpieczeństwo – nawet jeśli bardzo wysokiej – straty pieniężnej. Ma to zastosowanie zasadniczo nawet wtedy, gdy chodzi o interes suwerena, jak w tym przypadku Republiki Łotewskiej ( 52 ), która działa na rynku poprzez przedsiębiorstwa o charakterze publicznoprawnym i w tym kontekście jest narażona na poniesienie strat.

86.

Zdaniem sądu odsyłającego interes gospodarczy ma się jednak w każdym razie sprowadzać wówczas do interesu istotnego pod względem prawnym, a tym samym podlegającego potencjalnemu uwzględnieniu w ramach art. 34 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, jeżeli w wyniku zagrażających strat gospodarczych system prawny i „bezpieczeństwo państwa” zagrożone są w stopniu wystarczająco konkretnym. Jak ma to przebiegać w jednostkowym przypadku w warunkach postępowania głównego, sąd odsyłający jednak nie wyjaśnia. W szczególności nie stwierdza niczego w odniesieniu do kwestii, że tymczasowe środki zabezpieczające, takie jak przedstawione przez Lidosta Rīga w trakcie postępowania pisemnego i rozprawy, mogłyby ewentualnie odczuwalnie osłabić wojskowo-strategiczną rolę lotniska w Rydze. Z tego względu ten aspekt musi pozostać nierozpatrzony w rozważaniach przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, którego ramy prawne i faktyczne określa wniosek sądu odsyłającego o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ( 53 ), który jako jedyną porusza kwestię „naruszenia interesów gospodarczych państwa”.

87.

Czy takie naruszenie porządku publicznego z powodu grożącego zubożenia państwa – przy czym w tej kwestii nie można jeszcze oczekiwać stosownego orzecznictwa – może zostać w ogóle potwierdzone, jest w najwyższym stopniu wątpliwe pojęciowo i pod względem systematyki, jako że rozważania natury gospodarczej co do zasady nie wchodzą w zakres rozpatrywania porządku publicznego.

88.

Ta kwestia może więc zostać w niniejszej sprawie uznana za hipotetyczną i pozostać otwartą, ponieważ – w odróżnieniu od apodyktycznie sformułowanego i niemal sugerującego poważne zagrożenie bezpieczeństwa państwa pytania prejudycjalnego – przy całościowej ocenie stanu faktycznego przekazanego przez sąd odsyłający, w tym przypadku wydaje się wykluczone zakładanie takiej sytuacji wyjątkowej, nawet przy ekonomicznym ryzyku utraty około 58 mln EUR. Nawet przy takiej wysokości kwoty – nie wystarczy ona według wszelkiego prawdopodobieństwa, by spowodować skutki naruszające podstawy organizmu państwowego. Jest tak, tym bardziej że w przypadku środków egzekucyjnych chodzi głównie o środki zabezpieczające, a te nie naruszają integralności wartości majątkowych i przynależności dóbr jako takich.

89.

Odnośnie do kwestii amortyzowania ryzyka gospodarczego Trybunał w innym kontekście wprawdzie orzekł, że w ramach stosowania tymczasowych środków zabezpieczających musi zawsze zostać zagwarantowana spłata przyznanej kwoty w przypadku, gdy wnioskodawca nie wygra w odniesieniu do głównego przedmiotu postępowania ( 54 ). Orzecznictwo to odnosi się jednak do zarządzeń, których adresat zobowiązany był czasowo, przy zastosowaniu tymczasowych środków zabezpieczających, do świadczenia na rzecz wnioskodawcy. Nie da się go jednak rozciągnąć na postanowienia w kwestii zabezpieczenia, jak te, które występują w postępowaniu głównym w formie tymczasowego zabezpieczenia.

90.

Zgodnie z powyższym brak jest podstaw dla stwierdzenia zasadnych powodów potwierdzających naruszenie porządku publicznego.

91.

Na czwarte pytanie prejudycjalne należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że ani z uwagi na brak uzasadnienia orzeczenia będącego podstawą wykonania, ani z uwagi na wynikające z wykonania skutki gospodarcze nie można wywieść zasadnych powodów dla odmowy uznania w związku z porządkiem publicznym (ordre public).

92.

W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na przedłożone mu pytania prejudycjalne: