KOMISJA EUROPEJSKA
Bruksela, dnia 14.11.2018
COM(2018) 742 final
SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY I PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO
Podsumowanie rocznych sprawozdań z wdrażania programów operacyjnych współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym w 2016 r.
Podsumowanie rocznych sprawozdań z wdrażania programów operacyjnych współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym w 2016 r.
1.WPROWADZENIE
Europejski Fundusz Pomocy Najbardziej Potrzebującym (Fundusz) przyczynia się do złagodzenia najcięższych form ubóstwa w UE, takich jak niedostatek żywności, ubóstwo dzieci i bezdomność. Chociaż sytuacja poprawiła się w 2016 r., odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (23,5 %) oraz osób dotkniętych pogłębioną deprywacją materialną (7,5 %) pozostał wysoki. Fundusz udziela wsparcia dla grup społecznych znajdujących się w najbardziej niekorzystnej sytuacji przez dostarczanie żywności i podstawowych dóbr konsumpcyjnych, takich jak artykuły szkolne i środki higieny, bądź organizowanie działań na rzecz włączenia społecznego.
Łączna dostępna kwota środków Funduszu wynosi 3,8 mld EUR w cenach bieżących. UE zapewnia maksymalnie 85 % współfinansowania uzupełniającego środki przeznaczone przez państwa członkowskie, a zatem zwiększa łączną wartość Funduszu do około 4,5 mld EUR.
Fundusz przynosi wartość dodaną przez udzielanie specjalnego wsparcia grupie osób, które mogą nie być w stanie uzyskać bezpośredniego dostępu do innych unijnych instrumentów finansowania, takich jak europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne, ani korzystać z tych instrumentów
. Na etapie programowania państwa członkowskie mogły zdecydować się na opracowanie (i) programu operacyjnego oferującego żywność lub podstawową pomoc materialną (PO I) lub (ii) programu operacyjnego na rzecz włączenia społecznego (PO II). Państwa członkowskie mogły określić grupy docelowe, konkretne rodzaje udzielanego wsparcia i zasięg geograficzny programów. Oferowanie żywności lub udzielanie podstawowej pomocy materialnej musi być uzupełnione środkami towarzyszącymi, np. kierowaniem osób do służb społecznych.
Zgodnie z art. 13 ust. 9 rozporządzenia (UE) nr 223/2014 (rozporządzenie w sprawie Funduszu) niniejsze podsumowanie opiera się na informacjach zawartych w przyjętych przez Komisję sprawozdaniach z wdrażania za 2016 r. Sprawozdania z wdrażania przedłożyły wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa, ponieważ wdrażanie funduszu w Zjednoczonym Królestwie jeszcze się nie rozpoczęło.
Ze względu na opóźnienie czasowe między wdrożeniem a sporządzeniem sprawozdania sprawozdanie obejmuje również późniejsze zmiany, jeżeli informacje te są dostępne.
2.POSTĘPY WE WDRAŻANIU PROGRAMÓW OPERACYJNYCH
2.1.Ogólny rozwój sytuacji i zmiany na szczeblu UE
Do końca 2016 r. Komisja przyjęła ramy prawne i opublikowała wszystkie akty wykonawcze i delegowane. Rozpoczęła ona przegląd sprawozdania finansowego, w tym wprowadzanie zmian do rozporządzenia w sprawie Funduszu w celu rozszerzenia zakresu stosowania uproszczonych form kosztów i zapewnienia większej elastyczności. Zmiana obejmuje zabezpieczenie dotacji dla organizacji partnerskich. Zabezpieczenie to zapewnia, aby korekta finansowa kosztów zakupu poniesionych przez podmiot publiczny zastosowana w związku z nieprzestrzeganiem mających zastosowanie przepisów nie doprowadziła do zmniejszenia kosztów kwalifikowalnych organizacji partnerskich, o ile są to różne podmioty.
Do marca 2015 r. Komisja przyjęła wszystkie programy operacyjne (PO), z których każdy jest obecnie w fazie wdrażania, z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa, gdzie wdrażanie jeszcze się nie rozpoczęło. Ponadto większość państw członkowskich zakończyła proces wyznaczania instytucji przed 2016 r. W 2016 r. zmieniono szereg programów operacyjnych w celu usprawnienia mechanizmu określania osób najbardziej potrzebujących, wybierania organizacji partnerskich (BG, HU) lub dodawania dodatkowych środków, takich jak obiady w szkołach (CZ).
Grupa ekspertów ds. Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym, w której skład wchodzą członkowie instytucji zarządzających, spotkała się dwukrotnie w 2016 r. w celu omówienia kwestii związanych z wdrażaniem mających wpływ na program Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym. Podczas tych spotkań państwa członkowskie przedstawiły przegląd szeregu kwestii, w tym sposobu ustanawiania na szczeblu krajowym wytycznych dotyczących zrównoważonej diety, oraz przegląd dystrybucji świeżej żywności. Omówiono również potencjalne zastosowanie zapasów interwencyjnych na mocy rozporządzenia w sprawie Funduszu. Ponadto do lipca 2017 r. Komisja była gospodarzem 11 posiedzeń sieci ds. Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym. W skład sieci wchodzą zainteresowane strony Funduszu, a jej rolą jest wymiana doświadczeń i dobrych praktyk. W 2016 r. podczas posiedzeń skoncentrowano się na różnych aspektach Funduszu, które są ukierunkowane na wsparcie w zakresie włączenia społecznego osób najbardziej potrzebujących. Uczestnicy przedstawili studia przypadków oraz wspólne wyzwania i rozwiązania dotyczące kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania w odniesieniu do realizacji programu Funduszu.
Na spotkaniu z przedstawicielami organizacji partnerskich na szczeblu UE, które odbyło się w dniu 5 grudnia 2016 r., Komisja przedstawiła stan realizacji Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym na podstawie poprzedniego rocznego sprawozdania z wdrażania, wraz z krótkim przeglądem proponowanych zmian do rozporządzenia w sprawie Funduszu. Przedstawiono prezentację, w której przeanalizowano, w jaki sposób społeczeństwo obywatelskie pomogło w przygotowaniu rozporządzenia w sprawie Funduszu. Następnie dokonano przeglądu pierwszego roku działania sieci ds. Funduszu, służącej ułatwianiu wymiany dobrych praktyk między wszystkimi zainteresowanymi stronami zaangażowanymi we wdrażanie Funduszu.
Komisja poczyniła dalsze postępy w zakresie oceny śródokresowej Funduszu. Zakończono otwarte konsultacje publiczne z zainteresowanymi stronami Funduszu i ogółem społeczeństwa, a ich wyniki uwzględniono w projekcie sprawozdania oceniającego wraz z przeprowadzonymi ustrukturyzowanymi badaniami. Projekt sprawozdania przedstawiono grupie ekspertów ds. Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym. Ostateczna wersja oceny śródokresowej zostanie przedstawiona Parlamentowi Europejskiemu i Radzie do dnia 31 grudnia 2018 r.
2.2.Realizacja finansowa
Ogólnie rzecz biorąc, realizacja finansowa programów Funduszu przyspieszyła już w 2015 r. i ta tendencja wzrostowa utrzymała się w 2016 r. Na działania w ramach Funduszu realizowane w 27 państwach członkowskich w 2016 r. przeznaczono 508,6 mln EUR, co stanowi wzrost w porównaniu z 470,0 mln EUR w 2015 r. Tym samym łączna kwota zaciągniętych zobowiązań na lata 2014–2016 wynosi 1 315,9 mln EUR, co stanowi 30 % łącznych środków programów (w ramach współfinansowania unijnego i krajowego). Płatności na rzecz beneficjentów także rosły: w 2016 r. wypłacono 429,4 mln EUR w porównaniu z kwotą 385,9 mln EUR wypłaconą w 2015 r. Szczegółowy podział środków finansowych, również według państw członkowskich, przedstawiono w załączniku w tabeli I.
Największe postępy odnotowano w zakresie wniosków o płatność przedłożonych Komisji. W 2016 r. 24 państwa członkowskie zadeklarowały łącznie 353,8 mln EUR kwalifikowalnych wydatków publicznych, co stanowiło ponad siedmiokrotny wzrost w porównaniu z rokiem 2015 (46,3 mln EUR). Ponadto na dzień 31 grudnia 2017 r. łączne płatności wyniosły 1 022 mln EUR, z czego 603 mln EUR stanowiły płatności okresowe.
2.3.Realizacja fizyczna
W 2016 r. łącznie 23 państwa członkowskie dostarczyły żywność i udzieliły pomocy materialnej oraz wsparły włączenie społeczne osób najbardziej potrzebujących w UE. Dziewiętnaście państw członkowskich dystrybuowało żywność lub podstawową pomoc materialną oraz środki towarzyszące (PO I), a cztery państwa członkowskie uruchomiły programy włączenia społecznego w ramach PO II (zob. wykres 1). Przeszkody utrudniające wdrażanie wystąpiły w pięciu państwach członkowskich, co uniemożliwiło wdrożenie programów.
Szacuje się, że w 2016 r. z pomocy w ramach Funduszu skorzystało blisko 16 mln osób, co stanowi znaczący postęp w porównaniu z 2015 r. Liczbę tę można podzielić na 15,2 mln osób (96 %), które otrzymały wsparcie żywnościowe, ponad 662 000 osób (4 %), które otrzymały podstawową pomoc materialną, oraz około 23 000 osób, które uczestniczyły w programach włączenia społecznego (PO II).
W latach 2014–2016 w ramach Funduszu udzielono wsparcia około 38 mln osób. PO I i PO II były nadal wdrażane w 2016 r. i wsparcie w ramach Funduszu otrzymało dodatkowe 2,2 mln osób w porównaniu z danymi za 2015 r. Cztery państwa członkowskie (GR, IE, MT, SK), które rozpoczęły udzielanie pomocy w 2016 r., zapewniły pomoc żywnościową dodatkowym 657 000 osób, a kolejne 4 (BG, FI, FR, RO) dotarły do o 1,5 mln osób więcej niż w 2015 r. Sześć państw członkowskich, które świadczyły podstawową pomoc materialną (AT, CZ, GR, LU, LV, SK), zgłosiło blisko dziewięciokrotny wzrost liczby osób korzystających z tego rodzaju pomocy w porównaniu z 2015 r.
Wykres 1: Rodzaj pomocy udzielonej w 2016 r.
|
PO
|
Rodzaj pomocy
|
Państwo członkowskie
|
|
PO I
|
Żywność
|
BE, BG, EE, ES, FI, FR, IE, IT, LT, MT, PL, RO, SI (13)
|
|
|
Podstawowa pomoc materialna
|
AT (1)
|
|
|
Oba rodzaje pomocy
|
CZ, GR, LU, LV, SK (5)
|
|
|
|
|
|
PO II
|
Włączenie społeczne
|
DE, DK, NL, SE (4)
|
PO I – Żywność i podstawowa pomoc materialna
18 państw członkowskich udzieliło pomocy żywnościowej w 2016 r. Ponad 90 % pomocy żywnościowej pod względem wagi zostało udzielonej przez pięć państw członkowskich: ES, FR, RO, PL i IT. W 2016 r. rozdysponowano łącznie 377 500 ton żywności, co daje łącznie 939 600 ton w latach 2014–2016. Chociaż skład rodzajów żywności pozostawał bardzo podobny do tego sprzed roku, łączna ilość rozdzielonej pomocy żywnościowej spadła o 7 % w porównaniu z poprzednim rokiem. Wynika to głównie z faktu, że Włochy zgłosiły mniej ton żywności niż w 2015 r., częściowo z powodu opóźnień w przetargach. Ponadto w 2016 r. dystrybucja żywności została zakłócona w PT, ponieważ program został gruntownie zmieniony. W LT, BE, PL i RO udzielono nieznacznie mniej pomocy żywnościowej. W pozostałych 13 państwach odnotowano wzrost w zakresie udzielonej pomocy żywnościowej, ale nie o tyle, aby mogło to zrównoważyć spadki w pozostałych państwach członkowskich: w ujęciu bezwzględnym wzrosty odnotowano głównie w ES i FR (odpowiednio 17 % i 8 %). GR, SK, MT i IE rozpoczęły świadczenie pomocy żywnościowej w 2016 r., a znacznie większą pomoc przekazano w BG i CZ (zob. również wykres 2). Darowizny żywności stanowiły część pomocy żywnościowej udzielonej w czterech państwach, chociaż w ograniczonym zakresie.
Wykres 2: Wsparcie żywnościowe udzielone w latach 2014–2016 (w tysiącach ton)
Źródło: Wspólny wskaźnik produktu Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (ID 11), 2014–2016
Siedemnaście państw członkowskich dostarczyło paczki żywnościowe, z czego 10 z nich dostarczyło również gotowe posiłki. Łączna liczba paczek żywnościowych była porównywalna z liczbą z 2015 r. Nastąpił 14-procentowy wzrost liczby posiłków z roku na rok. Wsparcie żywnościowe zapewnione w BG, ES i MT było w całości finansowane ze środków Funduszu. W pozostałych państwach pomoc żywnościowa była uzupełniana produktami spożywczymi finansowanymi lub darowanymi przez inne źródła. W Luksemburgu 44 % rozdysponowanej żywności pochodziło z darowizn, a koszty transportu, przechowywania i dystrybucji pokryto ze środków Funduszu.
Sześć państw członkowskich zapewniło podstawową pomoc materialną, taką jak artykuły szkolne i środki higieny. Tego rodzaju pomocy, oprócz pomocy żywnościowej, udzieliły wszystkie państwa, z wyjątkiem Austrii. AT i GR odpowiadały za około 80 % całkowitej wartości pieniężnej dostarczonych produktów (7,6 mln EUR). Łączna wartość pieniężna produktów dostarczonych w 2016 r. znacznie wzrosła w porównaniu z 2015 r. Wynikało to z faktu, że AT, LV i LU zwiększyły pomoc materialną w latach 2015–2016, a GR, CZ i SK zaczęły dystrybuować podstawową pomoc materialną w 2016 r. AT i LV dostarczyły tornistry szkolne i inny sprzęt szkolny (m.in. artykuły papiernicze, zeszyty ćwiczeń, długopisy, artykuły plastyczne). LV i SK dostarczyły środki higieny zawierające podstawowe produkty higieniczne. CZ, GR, LU i SK dystrybuowały artykuły higieniczne zarówno wśród dzieci, jak i osób bezdomnych (apteczki, mydła, szczoteczki do zębów, maszynki jednorazowego użytku itd.).
Wykres 3: Łączna wartość pieniężna podstawowej pomocy materialnej udzielonej w latach 2014–2016 (w mln EUR)
Źródło: Wspólny wskaźnik produktu Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym (ID 15), 2014–2016
Sposób dostarczania pomocy żywnościowej lub podstawowej pomocy materialnej różnił się w poszczególnych państwach członkowskich. Jedną z głównych różnic był poziom zaangażowania instytucji rządowych (instytucje zarządzające, instytucje pośredniczące lub inne) w proces (np. określenie kwalifikujących się beneficjentów, rozpowszechnianie informacji, organizacja logistyki i dystrybucji itp.). Jest to zgodne z podstawą prawną programu Funduszu, ponieważ każde państwo członkowskie decyduje o swoim własnym mechanizmie świadczenia pomocy. Na Słowacji rząd określił kwalifikujących się beneficjentów na podstawie danych administracyjnych dotyczących zabezpieczenia społecznego oraz planowanego świadczenia pomocy, w ścisłej współpracy z lokalnymi gminami. Inne państwa zdecydowały się na delegowanie większej liczby zadań organizacjom partnerskim. W Irlandii jedna krajowa organizacja niekomercyjna była odpowiedzialna za pozyskiwanie żywności (zarówno przez darowizny, jak i zakupy) i kierowanie jej do mniejszych lokalnych organizacji charytatywnych; organizacje te były następnie odpowiedzialne za wskazywanie beneficjentów, którym dostarczano żywność. W Finlandii organizacje partnerskie organizowały głównie „otwarte wydarzenia świadczenia pomocy” i udzielały pomocy każdemu, kto o nią poprosił. Organizacjami odpowiedzialnymi za udzielanie pomocy odbiorcom końcowym były najczęściej organizacje pozarządowe na wszystkich szczeblach (lokalnym, regionalnym, krajowym i międzynarodowym). W niektórych państwach odbiorcy końcowi otrzymali pakiet składający się ze wstępnie wyselekcjonowanej żywności lub innych artykułów (BE, BG, LT, LU, LV, MT, PL, ES, SI, SK, RO), zaś w innych organizacje zajmujące się dystrybucją dostosowywały pomoc do potrzeb (FR, IE, CZ). W Austrii odbiorcy końcowi mogli wybrać między kilkoma rodzajami pakietów pomocy.
7,5 mln kobiet otrzymało pomoc żywnościową, a 346 000 kobiet otrzymało podstawową pomoc materialną. Dane dotyczące konkretnych grup docelowych opierają się na szacunkach i częściowo się pokrywają. Z pomocy żywnościowej skorzystało 4,4 mln dzieci w wieku do lat 15, zaś ponad 246 000 – z podstawowej pomocy materialnej. Z pomocą udało się dotrzeć do około 1,7 mln osób starszych i ponad 940 000 osób niepełnosprawnych, co stanowi odpowiednio o 32 % i 21 % więcej niż w 2015 r. Osoby starsze były również jedną z grup, w przypadku której odnotowano największy wzrost w 2016 r. w porównaniu z 2015 r. oraz pod względem podstawowej pomocy materialnej (135 w 2015 r. w porównaniu z 21 500 w 2016 r.).
W 2016 r. nastąpił również znaczny wzrost pomocy udzielanej osobom bezdomnym. W 2015 r. 42 osoby bezdomne otrzymały podstawową pomoc materialną (towary podstawowe) tylko w jednym państwie członkowskim (LU), zaś w 2016 r. liczba ta wzrosła do ponad 8 700 w czterech państwach członkowskich (CZ, GR, LU i SK). Zgodnie ze wskaźnikami liczba osób bezdomnych, które otrzymały wsparcie żywnościowe ogółem, była jednak znacznie niższa w 2016 r. niż w 2015 r. (1,2 mln w 2015 r. vs 200 000 w 2016 r.). Można to głównie przypisać temu, że Francja nie zgłosiła liczby osób bezdomnych, które otrzymały pomoc żywnościową w 2016 r. CZ, FI i SI wykazały znaczny wzrost liczby osób bezdomnych, do których dotarła pomoc, zaś GR, IE i SK zaczęły udzielać pomocy żywnościowej tej grupie w 2016 r.
Migranci (lub osoby obcego pochodzenia, mniejszości) byli trzecią co do wielkości grupą docelową, do której trafiła podstawowa pomoc materialna, i czwartą co do wielkości grupą docelową w przypadku pomocy żywnościowej w 2016 r. Łączna liczba migrantów, którzy otrzymali podstawową pomoc materialną, była ponad dwukrotnie wyższa niż w 2015 r. (17 800 w 2015 r. vs 40 000 w 2016 r.). Łączna liczba osób w tej grupie, które otrzymały pomoc żywnościową, była jednak niższa niż w 2015 r. (około 2 mln w 2015 r. vs 1,6 mln w 2016 r.). BE, ES, IT, LV, PL i SI zgłosiły mniejszą liczbę migrantów, którym udzielono pomocy w porównaniu z 2015 r. Z drugiej strony BG, CZ i FI odnotowały znaczny wzrost.
Państwa członkowskie wdrożyły różne środki towarzyszące w 2016 r. Obejmowały one:
·usługi doradcze / wsparcie psychospołeczne (np. w EE, GR, FI, FR, LV, LT, SI, SK);
·doradztwo / informacje na temat usług społecznych i medycznych (ES, FI, IE, IT, RO);
·zarządzanie budżetem rodzinnym (BE, EE, GR, HR, LV, SK);
·sport i rekreacja (SI, LV);
·higienę/zdrowie (HR, LV, RO, SK);
·warsztaty/informacje dotyczące gotowania / zdrowej, zbilansowanej diety (BE, BG, GR, FI, FR, HR, LV, PL, RO, SI);
·działania w sytuacjach wyjątkowych i w przypadku katastrof (BG);
·szkolenia w zakresie umiejętności społecznych (LV, SI);
·unikanie oszustw telefonicznych (BG);
·zapobieganie marnotrawieniu żywności (PL);
·schroniska dla bezdomnych (BG); oraz
·promowanie społecznych imprez żywieniowych, wolontariatu (FI) oraz umiejętności czytania i pisania / nauki języka (FR, SI).
Estonia oferowała również specjalne programy szkoleniowe dla byłych więźniów i alkoholików.
Państwa członkowskie poinformowały, że środki towarzyszące przyczyniały się do osiągnięcia celu Funduszu, jakim jest włączenie społeczne. W Estonii 72 % beneficjentów kształciło się lub uczestniczyło w oferowanych usługach, a niemal wszyscy odbiorcy pomocy żywnościowej w wieku poniżej 16 lat uczęszczali do szkół/przedszkoli. We Włoszech środki towarzyszące były w pełni zintegrowane z działaniami Funduszu, a podmioty krajowe i lokalne poświęciły wiele uwagi kwestii włączenia społecznego. W Republice Czeskiej osoby bezdomne mogły być z powodzeniem kierowane do ośrodków dziennych, aby mogły korzystać z oferowanych przez nie usług. Na Słowacji beneficjenci byli zainteresowani dodatkowymi usługami wsparcia po każdej dystrybucji, takimi jak doradztwo i inne usługi psychospołeczne. Łotwa zauważyła, że uczestnicy korzystający z wprowadzonych środków towarzyszących (usługi doradcze, doradztwo w zakresie zarządzania budżetem, higiena/zdrowie, szkolenia w zakresie umiejętności społecznych itd.) uważają, iż otrzymali przydatne informacje lub udoskonalili swoje umiejętności społeczne. Państwa członkowskie napotkały również wyzwania. W Estonii żaden beneficjent nie wziął udziału w działaniach na rzecz włączenia społecznego skierowanych do osób dorosłych o niskim poziomie wykształcenia. Włochy zasugerowały, że skuteczność środków promowania włączenia społecznego można by poprawić przez zwiększenie wsparcia dla wolontariuszy i wzmocnienie roli usług lokalnych. Ogólna sprawozdawczość dotycząca środków towarzyszących pozostała jednak ograniczona, częściowo z powodu opóźnień we wdrażaniu.
PO II – Włączenie społeczne
W 2016 r. cztery państwa wykorzystały PO II do rozpoczęcia działań na rzecz włączenia społecznego: DE, DK, NL i SE. Niemcy były jedynym krajem, który rozpoczął wprowadzanie działań na rzecz włączenia społecznego w 2015 r., podczas gdy DK, NL i SE zainicjowały takie działania w 2016 r. W 2016 r. te cztery państwa dotarły razem do około 23 000 osób. Pod względem grup docelowych (które się nakładają) najczęstszymi użytkownikami programów włączenia społecznego (PO II) byli migranci (lub osoby obcego pochodzenia, mniejszości), kobiety i bezdomni, w tej kolejności.
Ogółem w odpowiednim stopniu dotarto do grup docelowych. Niemcy były szczególnie skuteczne w docieraniu do nowo przybyłych dorosłych i dzieci z UE (głównie Romów), a także osób bezdomnych. Dania jest także na dobrej drodze, ponieważ w pierwszym roku wdrażania dotarła już do 34 % z 1 400 osób bezdomnych, do których planowała dotrzeć w latach 2016–2019, oferując zakwaterowanie w schroniskach i spotkania z pracownikami socjalnymi. Około 30 % z tych osób skorzystało z innych istniejących usług społecznych po wzięciu udziału w programie pomocy społecznej. Niderlandy dotarły do zaledwie 6 % osób w wieku 65 lat lub powyżej ze względu na późne wdrożenie Funduszu, który zainicjowano w 2016 r. Szwecja skupiła się na migrantach z UE/EOG, docierając do 581 osób dzięki działaniom obejmującym integrację społeczności, takim jak kierowanie do schronisk, informacje dotyczące praw i obowiązków w Szwecji, usługi tłumaczeniowe oraz promowanie zdrowia.
Niemcy zainicjowały 84 projektów w 2016 r., które były ukierunkowane na poprawę dostępu: 1) nowo przybyłych z UE osób znajdujących się w niekorzystnej sytuacji do regularnego doradztwa i środków wsparcia; 2) nowo przybyłych dzieci do wczesnej edukacji i działań na rzecz włączenia społecznego (np. kursów językowych, zajęć organizowanych w czasie wolnym, placówek opieki nad dziećmi); oraz 3) osób bezdomnych i osób zagrożonych bezdomnością do regularnego doradztwa i środków wsparcia.
Przeszkody utrudniające wdrażanie
Kilka państw członkowskich nie było w stanie udzielić pomocy w 2016 r. lub rozpoczęło jej udzielanie z opóźnieniem. Większość opóźnień można w dalszym ciągu przypisać późnemu wyznaczeniu instytucji zarządzających. Cypr planował rozpocząć udzielanie pomocy w 2016 r., ale kilka czynników doprowadziło następnie do zreorganizowania i zmiany programu. W Chorwacji pojawiły się opóźnienia związane z uruchomieniem pomocy, mimo że projekty dotyczące dostarczania pomocy żywnościowej w szkołach, dla osób samotnych i rodzin żyjących w ubóstwie lub zagrożonych ubóstwem zakontraktowano w 2016 r. W Portugalii w 2016 r. uruchomiono jedynie dostarczanie pomocy żywnościowej sfinansowanej z budżetu państwa, ze względu na konieczność wprowadzenia zmian w celu zapewnienia płynnego przejścia z poprzedniego programu pomocy żywnościowej dla osób najbardziej potrzebujących do obecnego programu. Węgry przeprowadziły gruntowne zmiany w swoim programie wsparcia, co oznaczało, że działania rozpoczęły się dopiero w grudniu 2016 r. We wszystkich zainteresowanych państwach członkowskich trwa obecnie udzielanie pomocy, co oznacza, że całkowita liczba wynosi 27 państw członkowskich. Zjednoczone Królestwo jest jedynym państwem, które nie rozpoczęło jeszcze wdrażania programu operacyjnego Funduszu.
W pozostałych państwach członkowskich nie zgłoszono żadnych poważnych przeszkód utrudniających wdrażanie. Pojawiały się pewne problemy związane z (i) potrzebami transportowymi (FI, GR, LV); (ii) regionalną koordynacją ilości żywności (PL); (iii) niewystarczającymi możliwościami organizacji zajmujących się dystrybucją (GR, PL); (iv) skomplikowanymi procedurami udzielania zamówień publicznych (HU) oraz (v) innymi opóźnieniami (BE, MT). Państwa członkowskie wdrażające PO II nie zgłosiły żadnych poważnych przeszkód. W Szwecji tylko we wstępnej fazie wdrażania w 2016 r. program był dotknięty wolnym tempem rekrutacji pracowników i wolontariuszy oraz potrzebą dostosowania zaplanowanych działań do konkretnych społeczności. Większość państw członkowskich wskazała jednak na szereg szerzej zakrojonych przeszkód utrudniających wdrażanie. Największa grupa zgłosiła problemy związane z zamówieniami na towary (zwłaszcza IT i GR) oraz zarządzaniem budżetowym/finansowym i możliwościami organizacji partnerskich, które powodowały opóźnienia we wdrażaniu. Mniejsza grupa państw członkowskich zgłosiła różne problemy, głównie o charakterze administracyjnym. Ogólnie rzecz biorąc, przezwyciężono większość z tych przeszkód, co sugeruje szybsze tempo wdrażania po 2016 r.
Zasady horyzontalne
Większość państw członkowskich stosuje mechanizmy koordynacji, aby zapewnić komplementarność z Europejskim Funduszem Społecznym (EFS) i innymi politykami UE oraz uniknąć podwójnego finansowania. Państwa członkowskie tworzą organy mediacyjne lub grupy koordynacyjne/robocze mające dopilnować, aby projekty i organizacje partnerskie nie otrzymywały finansowania zarówno z EFS, jak i z Funduszu oraz aby działania były koordynowane. Kilka państw członkowskich zwróciło uwagę na fakt, że powierzenie odpowiedzialności za Fundusz i EFS tej samej instytucji zarządzającej może zapewnić solidne podstawy koordynacji działań oraz uniknięcie możliwego podwójnego finansowania. Państwa członkowskie zauważyły, że EFS i Fundusz wzajemnie się wspierają oraz że żaden z nich nie może samodzielnie rozwiązać problemów wykluczenia społecznego i ubóstwa; wymagana jest dalsza integracja obu funduszy oraz synergia działań. To ważne ustalenie skłoniło Komisję do zaproponowania połączenia funduszy w odniesieniu do okresu finansowania po 2020 r.
Na przykład na Malcie ośrodki LEAP! finansowane przez EFS zapewniają wsparcie socjalne grupom społecznym znajdującym się w niekorzystnej sytuacji. Operacyjne wdrażanie projektu zmodyfikowano w taki sposób, aby zagwarantować, że umożliwia on nie tylko dostarczanie paczek żywnościowych (przy wsparciu ze strony Funduszu), ale także zapewnia pomoc rodzinom i ich członkom w podniesieniu jakości życia i uniezależnienia się od świadczeń społecznych. Podobnie w przypadku litewskiego programu EFS napotkano trudności w dotarciu do grup docelowych, w związku z czym starano się wykorzystać Fundusz jako szansę na dotarcie do grup docelowych i zachęcenie ich do udziału w działaniach finansowanych ze środków EFS.
Większość państw członkowskich zgłosiła przestrzeganie zasad równouprawnienia płci i niedyskryminacji. Państwa członkowskie propagowały równouprawnienie płci i uwzględnianie aspektu płci na wielu etapach cyklu projektu. Republika Czeska zwróciła uwagę, że udzielona pomoc uwzględniała szczególne potrzeby grup docelowych, np. przez zapewnienie konkretnych przedmiotów używanych przez samotne matki lub matki przebywające w noclegowniach. DE, LV, SE i SK wyjaśniły, że stosowano podejście uwzględniające aspekt płci przy wyborze pracowników i organizacji partnerskich, a także rodzaju wsparcia zapewnianego grupom docelowym. HU, MT i PL wyraźnie zaznaczyły, że uwzględniono potrzeby osób niepełnosprawnych przy dostarczaniu żywności i wyborze lokalizacji warsztatów. Szwecja zgłosiła pewne trudności w stosowaniu tej horyzontalnej zasady, zwłaszcza w przypadku wczesnych małżeństw oraz innych kwestii związanych z przemocą wobec kobiet i dziewcząt; zorganizowano warsztaty i spotkania z zainteresowanymi stronami, aby złagodzić te trudności w przyszłości.
Aby uwzględnić zasadę równouprawnienia płci, Łotwa zapewniła elastyczne terminy dostaw paczek żywnościowych i uwzględniła możliwość dostawy do domu i po pracy. Aby dotrzeć do osób potrzebujących, wdrożono także środki towarzyszące dotyczące opieki nad dziećmi. Zapewniono także opiekę nad dziećmi w punktach dystrybucji.
Większość państw członkowskich określiła kilka sposobów pozwalających na ograniczenie marnotrawienia żywności. Większość podejść uwzględniała dostarczanie żywności o długim okres przydatności do spożycia oraz dostosowanie żywności do potrzeb/upodobań grup docelowych w celu zminimalizowania dostaw niepotrzebnych produktów. Na przykład Malta zapewniła przechowywanie i ponowne wykorzystywanie niedostarczonej żywności. Łotwa wyznaczyła specjalne miejsca, w których można było zostawić nadmiarowe produkty, aby uniknąć ich wyrzucania. Polska pozyskała żywność od przedsiębiorstw mleczarskich, które posiadały niesprzedane produkty. Latem i podczas upałów przedsiębiorstwa mleczarskie przekazywały także produkty do rozdystrybuowania wśród osób potrzebujących. Jeżeli chodzi o aspekty klimatyczne i ekologiczne, państwa członkowskie korzystały ze zrównoważonych materiałów, które nadawały się do recyclingu lub były biodegradowalne, a także ograniczyły emisje pochodzące z transportu w sieci dystrybucji. Na przykład Belgia dostarczała zrównoważoną żywność i zboża bez GMO, unikała oleju palmowego i zapewniła produkty sprawiedliwego handlu i organiczne.
Niemal wszystkie państwa członkowskie wdrażające PO I podkreśliły, że pomagały beneficjentom osiągnąć zrównoważoną dietę. Zasadniczo kraje oferowały paczki żywnościowe, które zawierały produkty o niskiej zawartości węglowodanów, soli, cukru i tłuszczu, a były natomiast bogate w białko, błonnik, witaminy i składniki mineralne. Dwa kraje (ES i FI) oferowały również żywność zmniejszającą niedobory żywieniowe, np. żywność dla dzieci i mleko w proszku zawierające witaminę D. Belgia wprowadziła procedurę współpracy w celu wyboru składu paczek żywnościowych i zapewnieniu zrównoważonej diety. Procedurę wyboru zaprezentowano jako „dobrą praktykę” w katalogu studiów przypadków Funduszu opublikowanym przez sieć ds. Funduszu w 2017 r.
Przeprowadzone oceny
W 2016 r. kilka państw członkowskich (AT, IT, LV, MT i SE) przeprowadziło badania naukowe, oceny lub ankiety, aby ocenić wyniki swoich działań i zadowolenie odbiorców końcowych z otrzymanego wsparcia. W 2016 r. Austria rozesłała kwestionariusz z prośbą o informacje zwrotne do 10 000 gospodarstw domowych potrzebujących pomocy. Ankieta przyniosła pozytywne wyniki, ponieważ 86 % gospodarstw domowych stwierdziło, że tornistry stanowiły „bardzo dobre” wsparcie, a 13 % uznało to wsparcie za „dobre”. Szwecja oceniła zarządzanie Funduszem i pierwsze fazy wdrażania projektów przeprowadzonych przez zewnętrznego wykonawcę. Aby zaradzić niektórym z wykrytych problemów, sprawozdanie oceniające zawierało kilka zaleceń, takich jak jaśniejsze cele programu odpowiadające celom krajowej polityki społecznej oraz prowadzenie działań następczych w odniesieniu do wyników uczestników. Włochy przeprowadziły projekt pilotażowy dotyczący dostaw żywności pod koniec 2015 r. i złożyły sprawozdanie z jego rezultatów w 2016 r. Badanie to wykazało, że 71 % organizacji partnerskich, które oferowały pomoc żywnościową, wprowadziło środki towarzyszące, które można uznać za dobry punkt wyjściowy.
Wkład w realizację ogólnych i szczegółowych celów Funduszu
Państwa członkowskie są zdania, że Fundusz przyczynia się do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020” w zakresie ograniczenia ubóstwa i włączenia społecznego przez współdziałanie z innymi politykami i programami na szczeblu unijnym i krajowym. Jest to związane z ogólnym celem Funduszu, którym jest promocja spójności społecznej, podwyższenie poziomu włączenia społecznego i pomoc w likwidacji ubóstwa, aby osiągnąć cel strategii „Europa 2020”, którym jest „zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym o przynajmniej 20 milionów”. Estonia zgłosiła, że pomoc żywnościowa w ramach Funduszu – wraz z polityką rządu dotyczącą rynku pracy, edukacji i opieki społecznej, reformą zatrudnienia finansowaną z EFS, zwiększeniem świadczeń społecznych oraz ogólnym wzrostem gospodarczym – miała istotny wpływ na ubóstwo, które od 2012 r. spada. W Niemczech Fundusz pomógł osobom zagrożonym ubóstwem w przezwyciężeniu wykluczenia społecznego. Fundusz ułatwił także uczestnictwo w projekcie EFS, dzięki czemu osoby te zbliżyły się do osiągnięcia kwalifikacji na rynku pracy. Zgodnie z ogólną oceną dzięki Funduszowi ograniczono ubóstwo i zwiększono włączenie społeczne.
Jeżeli chodzi o cel szczegółowy nr 1 (pomoc w ograniczeniu najcięższych form ubóstwa przez udzielanie niefinansowego wsparcia osobom najbardziej potrzebującym), państwa członkowskie zgłosiły, że:
1) Fundusz pomógł ograniczyć pogłębioną deprywację materialną: w związku z tym, że dzięki Funduszowi udało się wspomóc tworzenie synergii z innymi krajowymi programami pomocy społecznej, Polska zgłosiła, że około 13 000 osób przestało się kwalifikować do wsparcia żywnościowego w ramach Funduszu ze względu na poprawę ich sytuacji. Grecja zauważyła pozytywny wpływ Funduszu na ograniczenie najcięższych form ubóstwa w kraju pomimo wzrostu skali i głębokości ubóstwa podczas kryzysu gospodarczego. Na Słowacji dzięki zapewnieniu żywności lub środków higieny udało się zapewnić beneficjentom podstawowe warunki życia, np. przez zwiększenie różnorodności i wartości odżywczej ich diety oraz poprawę ich praktyk w zakresie higieny;
2) dzięki Funduszowi zapewniono wsparcie dla osób najbardziej potrzebujących: na Łotwie i w Bułgarii dzięki zapewnieniu żywności uwolniono środki w budżetach gospodarstw domowych, które można przeznaczyć na zaspokojenie innych podstawowych potrzeb. Na przykład na Łotwie 82 % beneficjentów ankietowanych w 2016 r. stwierdziło, że dzięki Funduszowi udało im się zaoszczędzić i wzrósł dobrobyt ich rodziny; 78 % wskazało również, że dodatkowe oszczędności przeznaczono na zakup większej ilości żywności. Niektóre gospodarstwa domowe przeznaczyły pieniądze na opłacenie zajęć pozalekcyjnych dzieci, co pomogło ograniczyć ryzyko wykluczenia społecznego. Francja powtórzyła jednak, że chociaż paczki żywnościowe umożliwiły beneficjentom przeznaczanie dochodu na inne cele, sama pomoc żywnościowa nie zaspokaja wszystkich bieżących potrzeb i nie może służyć jako jedyne narzędzie walki z ubóstwem;
3) Fundusz umożliwił beneficjentom wyjście z ubóstwa: organizacje partnerskie w Republice Czeskiej zgłosiły znaczący wpływ wydawania posiłków w szkołach (przedszkolach), w szczególności na poprawę frekwencji szkolnej, sprawności fizycznej, dobrostanu psychicznego, zdolności do radzenia sobie z zadaniami szkolnymi i koncentracji uczniów. Wymieniły one również poprawę pozycji wśród rówieśników i lepsze umiejętności społeczne. W Danii stwierdzono, że przez poprawę dostępności istniejących publicznych usług społecznych dla osób bezdomnych program zwiększa możliwości zapewnienia im bardziej trwałego wsparcia, co może im pomóc wyjść z ubóstwa.
Jeżeli chodzi o cel szczegółowy nr 2 (uzupełnianie zrównoważonej krajowej polityki na rzecz eliminacji ubóstwa i włączenia społecznego), państwa członkowskie są zdania, że Fundusz uzupełnia polityki krajowe przez:
1) pomoc grupom, które w przeciwnym razie nie otrzymałyby żadnej pomocy: w Szwecji wsparciem w ramach Funduszu objęto EOG/UE, którzy zostali wykluczeni z krajowych programów pomocy społecznej. W Niemczech działania w ramach Funduszu umożliwiły grupom docelowym korzystanie ze standardowych usług społecznych, do których w przeciwnym razie nie miałyby one dostępu. W Finlandii Fundusz stanowił uzupełnienie krajowej pomocy społecznej dla osób potrzebujących pomocy żywnościowej, które nie mogą otrzymać pomocy od państwa ze względu na fakt, iż nie istnieje żaden inny program zapewniania żywności finansowany przez państwo;
2) udoskonalenie istniejących inicjatyw krajowych na rzecz zwalczania ubóstwa i wykluczenia społecznego: Malta stwierdziła, że Fundusz uzupełnia jej „krajową strategiczną politykę na rzecz ograniczenia ubóstwa i zwiększenia włączenia społecznego” oraz przyczynia się do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020”. Estonia wspomniała, że Fundusz uzupełnia jej plan rozwoju opieki społecznej (2016–2023) i środki finansowane przez EFS. Włochy zgłosiły, że program Funduszu wpłynął na nowe strategie krajowe, takie jak wsparcie aktywnego włączenia, które jest obecnie programem ogólnokrajowym, i krajowy fundusz na rzecz zwalczania ubóstwa i wykluczenia społecznego.
Fundusz wyraźnie funkcjonuje w powiązaniu z innymi politykami i programami na szczeblu unijnym i krajowym, aby przyczynić się do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020” w zakresie ograniczenia ubóstwa i włączenia społecznego. Wkład własny Funduszu jako taki jest skromny, chociaż stanowi on kluczowy element. Ponadto istnieją trudne do zmierzenia i określenia ilościowego aspekty celów Funduszu, takie jak spójność społeczna. Państwa członkowskie były zasadniczo ostrożne w stwierdzaniu jednoznacznego związku przyczynowego między działaniami w ramach Funduszu a ograniczeniem ubóstwa i wolały mówić o korelacji. Potwierdziły jednak, że Fundusz stanowi wartościowy wkład.
3.PODSUMOWANIE
Głównym czynnikiem warunkującym dotarcie do grup docelowych i zapewnienie stosownej pomocy było ścisłe współdziałanie z organizacjami partnerskimi i nawiązanie z nimi współpracy. Organizacje partnerskie posiadają doświadczenie i wiedzę na temat najbardziej potrzebujących osób na obszarach, na których prowadzą działalność. Znają potrzeby takich osób i wiedzą, jak najlepiej udzielać pomocy. Dzięki pomocy żywnościowej i materialnej organizacjom partnerskim w różnych państwach członkowskich udało się nawiązać z beneficjentami relacje oparte na wzajemnym zaufaniu, co ułatwiło zapewnienie środków towarzyszących i inną pomoc w zakresie włączenia społecznego. Elastyczność Funduszu i jego zdolność do adaptacji do różnych sytuacji w różnych państwach członkowskich stanowią kluczowy czynnik decydujący o sukcesie i cechę charakterystyczną Funduszu. W wielu państwach organizacje partnerskie posiadają pewną elastyczność w podejmowaniu decyzji o tym, kto, kiedy i w jaki sposób otrzyma wsparcie, co pozwala im skuteczniej zaspokajać potrzeby beneficjentów. Ciągła wymiana dobrych praktyk w ramach sieci ds. Funduszu i grupy ekspertów ds. Funduszu, a także konsultacje z organizacjami partnerskimi na szczeblu UE przyczyniają się do dalszej poprawy w tym zakresie.
Istnieją pewne skutki pośrednie funkcjonowania Funduszu, które związane są z tworzeniem synergii i efektów mnożnikowych. Fundusz pomógł w zdobyciu dodatkowych zasobów i uruchomieniu wsparcia zapewnianego przez organizacje partnerskie, np. przez dostarczanie żywności pozyskanej z innych źródeł (takich jak przedsiębiorstwa mleczarskie, które posiadały niesprzedane produkty), co miało szerzej zakrojone korzyści dla środowiska (zgodność z zasadami horyzontalnymi) i łączyło producentów z innymi łańcuchami dostaw. Fundusz pomógł w podniesieniu świadomości podmiotów krajowych i lokalnych na temat aspektu programu dotyczącego włączenia społecznego. Wzmocniło to rolę i sieć organizacji partnerskich oraz zwiększyło synergię między krajowymi i lokalnymi podmiotami wdrażającymi program.
Do obszarów wymagających poprawy należą: przyspieszenie wdrożenia w szeregu państw, uwzględnienie darowizn żywności w dostawach żywności i udoskonalenie sprawozdawczości dotyczącej środków towarzyszących. Do końca 2017 r. dostawy zapewniano we wszystkich państwach członkowskich, z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa. Komisja nadal będzie monitorowała postępy, w szczególności w odniesieniu do tych państw członkowskich, w których wdrożenie programu zostało poddane przeglądowi lub było opóźnione. Skupi się ona na dalszych postępach we wdrażaniu podstawowej pomocy materialnej w ramach programów PO I. Pomimo znaczących postępów poczynionych w 2016 r. wdrażanie tej pomocy nadal pozostaje w tyle za wdrażaniem wsparcia żywnościowego. W celu zaradzenia tym problemom odbywają się specjalne coroczne spotkania przeglądowe z Komisją dla każdego państwa członkowskiego. Udział żywności pochodzącej z darowizn w ramach programu jest nadal niski. Komisja rozwiązała ten problem, zmieniając rozporządzenie w sprawie Funduszu za pomocą przyjętego przez Parlament Europejski i Radę „rozporządzenia zbiorczego”, które weszło w życie w sierpniu 2018 r. Państwa członkowskie będą zatem mogły określać stawki zryczałtowane, płatności ryczałtowe lub koszty jednostkowe (uproszczone formy kosztów) i stosować je jako podstawę płatności na rzecz organizacji partnerskich, które zbierają i dystrybuują żywność pochodzącą z darowizn. Środki towarzyszące stanowią kluczowy element Funduszu, ponieważ mają na celu ograniczenie wykluczenia społecznego osób najbardziej potrzebujących. Sprawozdawczość państw członkowskich była jednak ograniczona, co nie pozwoliło na dogłębną analizę. Było to spowodowane częściowo wyżej wymienionymi opóźnieniami we wdrażaniu, ale nadal stanowiło wyzwanie, jeżeli chodzi o zakres, w jakim można ocenić wkład środków towarzyszących w osiągnięcie celu Funduszu w zakresie podniesienia poziomu włączenia społecznego.