Rynek wewnętrzny energii elektrycznej

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Zasady

W rozporządzeniu ustanowiono szereg zasad funkcjonowania rynków energii elektrycznej, które:

• sprzyjają swobodnemu kształtowaniu cen i zapobiegają działaniom uniemożliwiającym kształtowanie cen na podstawie popytu i podaży;
• ułatwiają rozwój bardziej elastycznego wytwarzania, zrównoważonego wytwarzania niskoemisyjnego oraz bardziej elastycznego popytu;
• umożliwiają konsumentom działanie w charakterze uczestników rynku energii i transformacji energetyki;
• umożliwiają obniżanie emisyjności systemu elektroenergetycznego, w tym integrację energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych oraz wprowadzanie zachęt do podnoszenia efektywności energetycznej;
• dostarczają zachęt do inwestowania w wytwarzanie, w szczególności do długofalowych inwestycji w niskoemisyjny i zrównoważony system elektroenergetyczny;
• umożliwiają stopniową eliminację przeszkód w transgranicznym przepływie energii elektrycznej między obszarami rynkowymi¹ lub państwami członkowskimi UE oraz transakcjach transgranicznych dotyczących energii elektrycznej i rynków usług z nią związanych;
• umożliwiają rozwój projektów demonstracyjnych dotyczących zrównoważonych, bezpiecznych i niskoemisyjnych źródeł energii lub systemów, które mają być realizowane i wykorzystywane z korzyścią dla społeczeństwa.

Sprawiedliwa transformacja

Komisja Europejska pomaga państwom członkowskim UE w radzeniu sobie ze społecznymi i gospodarczymi skutkami przechodzenia na czystą energię, w tym w drodze wspierania krajowych strategii ograniczania wydobycia węgla i innych stałych paliw kopalnych.

Dostęp do sieci i zarządzanie ograniczeniami przesyłowymi

• Państwa UE podejmują wszelkie właściwe środki, aby zaradzić kwestii ograniczeń przesyłowych².
• W związku z tym obszary rynkowe należy wyznaczać w taki sposób, aby zapewnić płynność rynku, efektywne zarządzanie ograniczeniami przesyłowymi oraz ogólną efektywność rynku.
• Co trzy lata europejska sieć operatorów systemów przesyłowych energii elektrycznej sporządza sprawozdanie dotyczące strukturalnych ograniczeń przesyłowych i innych istotnych ograniczeń fizycznych między obszarami rynkowymi oraz w ich obrębie, w tym lokalizacji i częstotliwości takich ograniczeń.
• Każde państwo członkowskie ze stwierdzonymi ograniczeniami strukturalnymi podejmuje następnie decyzję, we współpracy ze swoimi operatorami systemów przesyłowych³, o ustanowieniu krajowych lub wielonarodowych planów działania w celu zwiększenia transgranicznych zdolności przesyłowych dostępnych dla handlu lub o zmianie konfiguracji strefy rynkowej.

Mechanizm zdolności wytwórczych

• Rozporządzenie określa warunki, na jakich państwa członkowskie mogą ustanawiać mechanizmy zdolności wytwórczych⁴ oraz zasady ich tworzenia.
• Ich celem jest zapewnienie wystarczających dostaw energii elektrycznej podczas okresów szczytowych w drodze wynagradzania dostępności zasobów. Powinny one być zaprojektowane w celu rozwiązania zidentyfikowanego problemu związanego z zapewnieniem wystarczalności zasobów i być otwarte na uczestnictwo transgraniczne.
• Wprowadzona zostaje europejska ocena wystarczalności zasobów, która pozwala sprawdzić, czy wprowadzenie mechanizmów zdolności wytwórczych jest uzasadnione. Państwa członkowskie wprowadzające mechanizmy zdolności wytwórczych muszą również powiadomić Komisję o planach wdrożenia mających na celu poprawę funkcjonowania rynku.
• Komisja może zatwierdzić mechanizmy zdolności wytwórczych na okres maksymalnie 10 lat.
• Ustanowiony zostaje limit 550 g dwutlenku węgla (CO₂) pochodzącego z paliw kopalnych na kWh energii elektrycznej. Nowe elektrownie, które nie spełniają tej normy i które rozpoczęły produkcję komercyjną po wejściu w życie rozporządzenia, nie mogą uczestniczyć w mechanizmach zdolności wytwórczych.
• Istniejące elektrownie, które emitują ponad 550 g CO₂ pochodzącego z paliw kopalnych na kWh energii elektrycznej i średnio 350 kg CO₂ w skali roku na kW mocy zainstalowanej, nie będą mogły uczestniczyć w mechanizmach zdolności wytwórczych po dniu 1 lipca 2025 r.
• Nowe zasady nie mają zastosowania do umów dotyczących zdolności zawartych przed dniem 31 grudnia 2019 roku.

Zachęty do obniżenia emisyjności

Rozporządzenie zmieniające (UE) 2024/1747 wprowadza zachęty inwestycyjne w celu osiągnięcia dekarbonizacji i ochrony konsumentów energii elektrycznej przed zmiennością cen.

• Państwa członkowskie będą promować umowy zakupu energii elektrycznej – długoterminowe kontrakty na zakup energii elektrycznej od producenta energii elektrycznej na zasadach rynkowych. Mają one na celu zapewnienie stabilności zarówno klientom, jak i inwestorom poprzez zapewnienie przewidywalności cen oraz pomoc państwom członkowskim w osiągnięciu celów dekarbonizacji określonych w ich zintegrowanych krajowych planach energetycznych i klimatycznych.
• Aby wesprzeć inwestycje w nowe projekty wytwarzania energii oparte na energii słonecznej, wiatrowej, geotermalnej i wodnej, państwa członkowskie wprowadzą również dwustronne kontrakty różnicowe lub równoważne systemy z podmiotami publicznymi. Zapewnią one, że wytwórcy energii otrzymają minimalne wynagrodzenie w okresach niskich cen, a w okresach wysokich cen zwrócą nadwyżkę przychodów, która zostanie wykorzystana do rozwoju sieci dystrybucyjnych lub obniżania cen płaconych przez konsumentów.
• Rozporządzenie zmieniające określa zasady projektowania programów wsparcia elastyczności dla paliw niekopalnych i wymaga od państw członkowskich określenia orientacyjnego krajowego celu w zakresie elastyczności dla paliw niekopalnych, w tym odpowiedniego konkretnego wkładu zarówno reakcji na zapotrzebowanie, jak i magazynowania energii w realizację tego celu.

Regionalne centra koordynacyjne

• Centra te wspierają koordynację regionalną działań operatorów systemów przesyłowych.
• Zastępują one dotychczas funkcjonujących regionalnych koordynatorów bezpieczeństwa. Ponadto przyznaje się im dodatkowe zadania związane z pracą systemu, funkcjonowaniem rynku i gotowością na wypadek zagrożeń.
• Rozporządzenie tworzy również unijnego operatora systemu dystrybucyjnego⁵ – podmiot działający we wspólnym interesie UE.

Kryzys wzrostu cen energii elektrycznej

W przypadku gwałtownego wzrostu cen detalicznych energii elektrycznej lub bardzo wysokich cen na hurtowych rynkach energii elektrycznej, dyrektywa (UE) 2019/944 w sprawie wewnętrznego rynku energii elektrycznej stanowi, że Rada Unii Europejskiej może ogłosić regionalny lub ogólnounijny kryzys cen energii elektrycznej na podstawie wniosku Komisji.

W przypadku ogłoszenia takiego kryzysu państwa członkowskie mogą zwrócić się do operatorów systemów o zaproponowanie zamówień na produkty oszczędzające energię w godzinach szczytu⁶ w celu zmniejszenia zapotrzebowania na energię elektryczną w godzinach szczytu.

Uchylenie

Rozporządzenie (UE) 2019/943 uchyliło rozporządzenie (UE) nr 714/2009 ze skutkiem od 31 grudnia 2019 roku.