Δελτίο συνοπτικής παρουσίασης

Εκτίμηση επιπτώσεων σχετικά με την πρωτοβουλία που αποσκοπεί στην ενδυνάμωση των καταναλωτών για την πράσινη μετάβαση

Α. Ανάγκη ανάληψης δράσης

Ποιο είναι το πρόβλημα και γιατί αποτελεί πρόβλημα σε επίπεδο ΕΕ;

Η παρούσα εκτίμηση επιπτώσεων δείχνει ότι οι καταναλωτές:

·στερούνται αξιόπιστων πληροφοριών σχετικά με τη βιωσιμότητα των προϊόντων (περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά, διάρκεια ζωής, δυνατότητα επισκευής)· 

·αντιμετωπίζουν παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές (πρόωρη αχρήστευση των προϊόντων, προβολή οικολογικού προσωπείου από τις εταιρείες, έλλειψη διαφάνειας και αξιοπιστίας των σημάτων βιωσιμότητας και των ψηφιακών εργαλείων πληροφόρησης). 

Τα φαινόμενα αυτά έρχονται σε αντίθεση με τον στόχο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, ο οποίος συνίσταται στην προώθηση της μετάβασης προς μια πιο περιβαλλοντικά βιώσιμη οικονομία και κοινωνία —της «πράσινης μετάβασης».

Τα προβλήματα αυτά φέρνουν σε μειονεκτική θέση:

·τους καταναλωτές, καθώς τους οδηγούν σε μη βέλτιστες επιλογές, μειώνουν την εμπιστοσύνη τους στις περιβαλλοντικές πληροφορίες που είναι επί του παρόντος διαθέσιμες και τους εμποδίζουν να συμβάλουν ενεργά στην πράσινη μετάβαση· 

·τις εταιρείες που προσφέρουν πραγματικά βιώσιμα προϊόντα, σε σύγκριση με εκείνες που δεν προσφέρουν. Επιπλέον, ορισμένες εταιρείες κινδυνεύουν να επιβαρυνθούν με αδικαιολόγητα υψηλό κόστος, καθώς οι χώρες της ΕΕ αρχίζουν να εφαρμόζουν διαφορετικές λύσεις σε εθνικό επίπεδο για τα προβλήματα που προαναφέρθηκαν.

Τέλος, οι επιπτώσεις στο περιβάλλον από τις επιλογές μη βιώσιμης κατανάλωσης προς το παρόν δεν αντιμετωπίζονται επαρκώς. Η εκτίμηση επιπτώσεων προσδιορίζει δύο βασικούς παράγοντες:

1.την αδυναμία της αγοράς, λόγω ανεπαρκών οικονομικών κινήτρων για τις επιχειρήσεις ώστε να παράσχουν πληροφορίες σχετικά με τη βιωσιμότητα των προϊόντων ή να θέσουν τέλος στις πρακτικές που προσδιορίζονται·  

2.την ανεπαρκή προσαρμογή των κανόνων της ΕΕ, κάτι που δυσχεραίνει την αποτελεσματική αντιμετώπιση των προβλημάτων που εντοπίζουν οι εθνικές αρχές.

Τι θα πρέπει να επιτευχθεί;

Η πρωτοβουλία έχει ως στόχο:

1.τη διασφάλιση της ομαλής λειτουργίας της ενιαίας αγοράς της ΕΕ, προς όφελος τόσο των καταναλωτών όσο και των εμπόρων· 

2.την προώθηση του ρόλου της κατανάλωσης στην επίτευξη των κλιματικών στόχων της ΕΕ και στην προστασία του περιβάλλοντος.

Από την πλευρά της ζήτησης, η πρωτοβουλία αναμένεται να περιορίσει τη μειονεκτική θέση των καταναλωτών, να αυξήσει την εμπιστοσύνη τους και να τους δώσει τη δυνατότητα να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στην πράσινη μετάβαση. Από την πλευρά της προσφοράς, αποσκοπεί στη διασφάλιση ισότιμων όρων ανταγωνισμού και ασφάλειας δικαίου για τις εταιρείες.

Οι ειδικοί στόχοι είναι:

1.να δοθεί στους καταναλωτές η δυνατότητα να λαμβάνουν συνειδητές αγοραστικές αποφάσεις (προώθηση της βιώσιμης κατανάλωσης)·

2.να εξαλειφθούν οι πρακτικές που παραπλανούν τους καταναλωτές και τους απομακρύνουν από επιλογές βιώσιμης κατανάλωσης· 

3.να εξασφαλιστεί καλύτερη και πιο συνεκτική εφαρμογή των κανόνων της ΕΕ. 

Ποια είναι η προστιθέμενη αξία της δράσης σε επίπεδο ΕΕ (επικουρικότητα); 

Η προστασία των καταναλωτών εμπίπτει στην κοινή αρμοδιότητα («συντρέχουσα αρμοδιότητα») της ΕΕ και των κυβερνήσεων της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ΕΕ έχει την εξουσία να ενεργήσει, εάν χρειαστεί.

Η πρωτοβουλία αποσκοπεί στην αντιμετώπιση προβλημάτων που είναι ευρέως διαδεδομένα και έχουν τα ίδια αίτια σε ολόκληρη την ΕΕ. Δεδομένου ότι οι χώρες της ΕΕ θεσπίζουν μονομερώς ειδική νομοθεσία για την αντιμετώπιση των προβλημάτων, η ανάληψη δράσης σε επίπεδο ΕΕ μέσω αυτής της πρωτοβουλίας θα μειώσει τον νομικό κατακερματισμό στην ενιαία αγορά και τις συνέπειες όσον αφορά τα εμπόδια στο διασυνοριακό εμπόριο και τα άνισα επίπεδα προστασίας των καταναλωτών.

Τέλος, η κλιματική αλλαγή και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος δεν σταματούν στα εθνικά σύνορα: η μη βιώσιμη κατανάλωση σε μια χώρα μπορεί να επηρεάσει και άλλες χώρες. Έτσι, η συνδυαστική δράση σε επίπεδο ΕΕ θα μπορούσε να αντιμετωπίσει πιο αποτελεσματικά το πρόβλημα αυτό για την ΕΕ στο σύνολό της.

Β. Λύσεις

Ποιες είναι οι διάφορες επιλογές για την επίτευξη των στόχων; Υπάρχει προτιμώμενη επιλογή ή όχι; Εάν όχι, γιατί;

Η εκτίμηση επιπτώσεων προσδιορίζει ορισμένες προτιμώμενες επιλογές πολιτικής που θα διασφαλίσουν ότι η πρωτοβουλία αυτή συνάδει με άλλες πρωτοβουλίες που βρίσκονται επί του παρόντος στο στάδιο της προετοιμασίας (πρωτοβουλία για τους οικολογικούς ισχυρισμούς και πρωτοβουλία για τα βιώσιμα προϊόντα).

Οι ακόλουθες προτιμώμενες επιλογές είναι αυτοτελείς και σε αρκετές περιπτώσεις προβλέπουν γενικούς κανόνες τους οποίους οι άλλες δύο πρωτοβουλίες θα συμπληρώσουν επωφελώς:

1.παροχή πληροφοριών σχετικά με την ύπαρξη ή την απουσία εμπορικής εγγύησης του παραγωγού όσον αφορά την ανθεκτικότητα και τη χρονική περίοδο κατά την οποία παρέχονται δωρεάν ενημερώσεις λογισμικού·

2.παροχή βαθμολογίας σχετικά με τη δυνατότητα επισκευής ή άλλες σχετικές πληροφορίες επισκευής, κατά περίπτωση / εφόσον είναι διαθέσιμες·

3.απαγόρευση ορισμένων πρακτικών που συνδέονται με την πρόωρη αχρήστευση·

4.θέσπιση κανόνων για τη διασφάλιση του δίκαιου χαρακτήρα των περιβαλλοντικών ισχυρισμών, μεταξύ άλλων μέσω της απαγόρευσης ορισμένων πρακτικών προβολής οικολογικού προσωπείου·

5.θέσπιση κανόνων για τη διασφάλιση της διαφάνειας και της αξιοπιστίας των σημάτων βιωσιμότητας και των εργαλείων πληροφόρησης για τη βιωσιμότητα.

Με ποιον τρόπο;

–Οι επιλογές 1 και 2 θα επιτευχθούν μέσω στοχευμένων τροποποιήσεων της οδηγίας για τα δικαιώματα των καταναλωτών (οδηγία 2011/83/ΕΕ).

–Οι επιλογές 3, 4 και 5 θα επιτευχθούν μέσω στοχευμένων τροποποιήσεων της οδηγίας για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (οδηγία 2005/29/ΕΚ).

Ποια προϊόντα;

–Για την επιλογή 1, για όλα τα αγαθά, εκτός από τις ενημερώσεις λογισμικού που αφορούν μόνο ορισμένα αγαθά. Επιπλέον, αποφασίστηκε ότι οι έμποροι θα πρέπει να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με την απουσία εγγύησης του παραγωγού όσον αφορά την ανθεκτικότητα μόνο για τα αγαθά που καταναλώνουν ενέργεια.

–Για την επιλογή 2, δεν καθορίστηκε το πεδίο κάλυψης προϊόντων (το μέτρο θα εφαρμόζεται όταν οι εν λόγω πληροφορίες πρέπει να διατίθενται σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο).

–Ομοίως, για τις επιλογές 3, 4 και 5, δεν καθορίστηκε το πεδίο κάλυψης προϊόντων, καθώς τα μέτρα αυτά θα εφαρμοστούν σε ορισμένες εμπορικές πρακτικές, ανεξάρτητα από το υπό εξέταση προϊόν.

Ποιες απόψεις διατύπωσαν τα διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη; Ποιος υποστηρίζει την κάθε επιλογή;

Οι ενώσεις καταναλωτών υποστηρίζουν γενικά τις προτιμώμενες επιλογές πολιτικής. Στην περίπτωση των επιλογών 1, 3 και 4, θα προτιμούσαν πιο φιλόδοξα μέτρα από τα προτεινόμενα.

Οι επιχειρηματικές ενώσεις θεωρούν τις επιλογές 1 και 4 αποτελεσματικές, αλλά επισημαίνουν επίσης το μέτριο κόστος που θα δημιουργούσαν. Υπάρχει κάποια αντίσταση εκ μέρους τους όσον αφορά την επιλογή 3, λόγω του εκτιμώμενου υψηλού κόστους. Ωστόσο, η συγκεκριμένη ομάδα ενδιαφερόμενων μερών είναι αυτή που είναι πιθανότερο να θεωρήσει την επιλογή 5 αποτελεσματική.

Οι εθνικές αρχές υποστηρίζουν γενικά τις διάφορες προτιμώμενες επιλογές, αλλά ιδίως τις επιλογές 3, 4 και 5, καθώς αυτές θα διευκολύνουν το έργο τους όσον αφορά την επιβολή της νομοθεσίας.

Γ. Επιπτώσεις της προτιμώμενης επιλογής

Ποια είναι τα οφέλη των προτιμώμενων επιλογών; 

Καταναλωτές —συνολικά, θα αποκομίσουν σημαντικά οφέλη.

Θα είναι σε θέση να λαμβάνουν καλύτερες αποφάσεις χάρη στα εξής:

–καλύτερη διαθεσιμότητα και αξιοπιστία των πληροφοριών στο σημείο πώλησης σχετικά με την ύπαρξη και τη διάρκεια εμπορικής εγγύησης του παραγωγού όσον αφορά την ανθεκτικότητα και τη χρονική περίοδο κατά την οποία παρέχονται δωρεάν ενημερώσεις λογισμικού· 

–διαθεσιμότητα βαθμολογίας σχετικά με τη δυνατότητα επισκευής ή άλλων σχετικών πληροφοριών επισκευής· 

–μέτρα για την αντιμετώπιση της προβολής οικολογικού προσωπείου, της πρόωρης αχρήστευσης και της χρήσης σημάτων βιωσιμότητας και ψηφιακών εργαλείων πληροφόρησης που δεν είναι διαφανή ή αξιόπιστα.

Τα δικαιώματά τους θα προστατεύονται επίσης καλύτερα:

–θα μπορούν να δουν πιο εύκολα ποια προϊόντα έχουν εκτεταμένη εμπορική εγγύηση του παραγωγού όσον αφορά την ανθεκτικότητα και να τα επιλέγουν εφόσον ικανοποιούν τις ανάγκες τους· 

–θα παραπλανώνται λιγότερο από ψευδείς περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς και από αναξιόπιστα/αδιαφανή σήματα βιωσιμότητας και ψηφιακά εργαλεία πληροφόρησης· 

–τα προϊόντα που αγοράζουν δεν θα αχρηστεύονται νωρίτερα απ’ όσο περιμένουν οι καταναλωτές.

Περιβάλλον

Οι καταναλωτές θα έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιλέξουν βιώσιμα προϊόντα (που παράγονται με μικρότερο περιβαλλοντικό αντίκτυπο, αναμένεται να διαρκούν περισσότερο και μπορούν να επισκευάζονται συχνότερα απ’ όσο σήμερα).

Επιχειρήσεις

Θα υπάρχουν λιγότεροι δυνητικοί φραγμοί στο διασυνοριακό εμπόριο λόγω μονομερών μέτρων που εφαρμόζονται από μεμονωμένες χώρες της ΕΕ. Ειδικότερα, οι επιλογές 3, 4 και 5 θα οδηγήσουν σε ισότιμους όρους ανταγωνισμού, καθώς αποσκοπούν στην εξάλειψη των αθέμιτων πρακτικών που χρησιμοποιούνται από ορισμένους φορείς της αγοράς.

Ποιο είναι το κόστος των προτιμώμενων επιλογών; 

Το πρόσθετο κόστος για τις επιχειρήσεις θα προκύψει από την παροχή πληροφοριών σχετικά με τις εμπορικές εγγυήσεις όσον αφορά την ανθεκτικότητα, τις περιόδους δωρεάν ενημερώσεων του λογισμικού και τις επισκευές.

Ωστόσο, το κόστος αυτό αναμένεται να είναι περιορισμένο και —ακόμη και αν είναι πιθανό να μετακυλιστεί στους καταναλωτές— δεν αναμένεται να επηρεάσει αρνητικά τη ζήτηση, ιδίως επειδή οι καταναλωτές θα είναι πολύ πιο πρόθυμοι να πληρώσουν για προϊόντα που διαρκούν περισσότερο ή είναι ευκολότερο να επισκευαστούν.

Η αντιμετώπιση των φαινομένων της προβολής οικολογικού προσωπείου και της πρόωρης αχρήστευσης θα οδηγήσει, επίσης, σε περαιτέρω κόστος, αλλά κυρίως για τις εταιρείες που εφαρμόζουν επί του παρόντος αυτές τις πρακτικές. Εκείνες που δεν τις εφαρμόζουν θα επωφεληθούν μάλιστα από τους ισότιμους όρους ανταγωνισμού, καθώς οι πρακτικές θα εξομαλυνθούν στον τομέα αυτόν.

Η θέσπιση κανόνων για τη διασφάλιση της διαφάνειας και της αξιοπιστίας των σημάτων βιωσιμότητας και των εργαλείων πληροφόρησης για τη βιωσιμότητα θα οδηγήσει σε αύξηση του κόστους για τις εταιρείες που τα διαχειρίζονται. Το κόστος αυτό ενδέχεται να μετακυλιστεί στις επιχειρήσεις που υποβάλλουν αιτήσεις για τα εν λόγω σήματα, οι οποίες, όμως, ενδέχεται να αποφασίσουν να υποβάλλουν αιτήσεις για λιγότερα σήματα στο μέλλον.

Οι εθνικές αρχές θα επιβαρυνθούν με το κόστος που συνδέεται με την επιβολή των νέων υποχρεώσεων. Ωστόσο, ορισμένοι επισήμαναν ότι η θέσπιση σαφέστερων κανόνων για την προβολή οικολογικού προσωπείου και την πρόωρη αχρήστευση μπορεί στην πραγματικότητα να οδηγήσει σε εξοικονόμηση κόστους για τις αρχές, δεδομένων των δυσκολιών και των πόρων που απαιτούνται για την επιβολή των ισχυόντων κανόνων.

Επισημαίνεται, επίσης, ότι ο συνδυασμός των διαφόρων επιλογών αναμένεται να δημιουργήσει ορισμένες οικονομίες κλίμακας όσον αφορά το κόστος επιβολής και το κόστος για τις επιχειρήσεις (π.χ. κόστος εξοικείωσης με τα νέα μέτρα και εσωτερικές επιθεωρήσεις).

Ποιες είναι οι επιπτώσεις στις ΜΜΕ και στην ανταγωνιστικότητα;

Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ για την προστασία των καταναλωτών, δεν προβλέπονται εξαιρέσεις για τις μικρές, μεσαίες ή πολύ μικρές επιχειρήσεις, καθώς αυτό θα ήταν αντίθετο προς τον γενικό σκοπό των κανόνων για την προστασία των καταναλωτών. Θα ήταν, επίσης, αντίθετο προς τα συμφέροντα των ΜΜΕ, δεδομένου ότι οι καταναλωτές θα είχαν χαμηλότερο επίπεδο προστασίας και, ως εκ τούτου, λιγότερη εμπιστοσύνη όταν αγοράζουν από αυτές.

Ως εκ τούτου, οι ΜΜΕ θα επιβαρυνθούν με το προαναφερθέν κόστος. Ωστόσο, θα ωφεληθούν επίσης από δικαιότερες πρακτικές στην αγορά, οι οποίες θα οδηγήσουν σε ισότιμους όρους ανταγωνισμού, καθώς και στη μείωση των φραγμών στο διασυνοριακό εμπόριο, με αποτέλεσμα να αποφευχθεί ένα δυνητικό συνονθύλευμα διαφορετικής νομοθεσίας σε ολόκληρη την ΕΕ, καθώς οι διάφορες χώρες εφαρμόζουν διαφορετικές λύσεις.

Θα υπάρξουν σημαντικές επιπτώσεις στους εθνικούς προϋπολογισμούς και στις εθνικές διοικήσεις; 

Οι εθνικές διοικήσεις θα επιβαρυνθούν με πρόσθετο κόστος που συνδέεται με την επιβολή των νέων κανόνων, παρότι οι επιλογές 4 και 5 θα μπορούσαν πράγματι να οδηγήσουν σε εξοικονόμηση κόστους, ενώ υπάρχουν και ορισμένες οικονομίες κλίμακας όσον αφορά τον συνδυασμό των επιλεγμένων επιλογών.

Οι προτιμώμενες επιλογές βασίζονται, επίσης, στις βελτιώσεις που προέκυψαν από τις πρόσφατες νομοθετικές αλλαγές στον τομέα της επιβολής.

Θα υπάρξουν άλλες σημαντικές επιπτώσεις; 

Δεν έχουν εντοπιστεί άλλες σημαντικές επιπτώσεις, μεταξύ άλλων και σε χώρες εκτός της ΕΕ.

Οι επιλογές αξιολογήθηκαν επίσης ως προς τη συνέπειά τους με άλλες νομοθετικές πράξεις και σχετικές πρωτοβουλίες που βρίσκονται στο στάδιο της προετοιμασίας, ενώ η πτυχή αυτή ελήφθη προσεκτικά υπόψη κατά την επιλογή των προτιμώμενων επιλογών. Όλες οι επιλογές που επιλέχθηκαν σχεδιάστηκαν για να συμπληρώσουν την ισχύουσα νομοθεσία και να διευκολύνουν την επιβολή της.

Αναλογικότητα; 

Όπως προαναφέρθηκε, εντοπίσαμε ορισμένες προτιμώμενες επιλογές πολιτικής που διασφαλίζουν ότι η πρωτοβουλία αυτή συνάδει με τις πρωτοβουλίες για τους οικολογικούς ισχυρισμούς και τα βιώσιμα προϊόντα που βρίσκονται επί του παρόντος στο στάδιο της προετοιμασίας.

Οι επιλογές που επιλέχθηκαν θεωρούνται αναλογικές υπό το πρίσμα της τρέχουσας ζημίας που υφίστανται οι καταναλωτές, των αναμενόμενων οφελών για την ευημερία των καταναλωτών, του κόστους που θα επωμιστούν οι επιχειρήσεις και οι διοικήσεις, καθώς και των αναμενόμενων θετικών επιπτώσεων στην κοινωνία μέσω της μείωσης των εκπομπών CO2 και άλλων περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

Οι επιλογές που συνεπάγονται πολύ υψηλό κόστος για τις επιχειρήσεις είτε δεν επιλέχθηκαν είτε απορρίφθηκαν σε πρώιμο στάδιο.

Δ. Παρακολούθηση

Πότε θα επανεξεταστεί η πολιτική;

Εκτός από την τακτική παρακολούθηση, προτείνουμε την υποβολή έκθεσης σχετικά με την αποτελεσματικότητα της πρωτοβουλίας 3 έτη μετά την υλοποίησή της.