ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Βρυξέλλες, 26.10.2021

COM(2021) 952 final

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Πρόοδος όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας

{COM(2021) 950 final} - {SWD(2021) 307 final}

Περιεχόμενα

1.Εισαγωγή

2.Συνολική ανταγωνιστικότητα του τομέα καθαρής ενέργειας της ΕΕ

2.1Παρουσίαση του γενικού πλαισίου: πρόσφατες εξελίξεις, αντίκτυπος της Covid-19, ανάκαμψη, ανθρώπινο κεφάλαιο και προστιθέμενη αξία

2.1Τάσεις της έρευνας και της καινοτομίας

2.2Το τοπίο χρηματοδότησης καθαρών τεχνολογιών στην ΕΕ

3.Έμφαση στις κύριες τεχνολογίες και λύσεις καθαρής ενέργειας

3.1Υπεράκτια και χερσαία αιολική ενέργεια

3.2Ηλιακά φωτοβολταϊκά (PV)

3.3Αντλίες θερμότητας για κτιριακές εφαρμογές

3.4Συσσωρευτές

3.5Παραγωγή ανανεώσιμου υδρογόνου μέσω ηλεκτρόλυσης

3.6Έξυπνα δίκτυα (αυτοματοποίηση δικτύων διανομής, έξυπνη μέτρηση, οικιακά συστήματα ενεργειακής διαχείρισης και έξυπνη φόρτιση ΗΟ)

3.7Ανανεώσιμα καύσιμα για την αεροπορία και τη ναυτιλία

4.Συμπεράσματα

1.Εισαγωγή  

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία αποτελεί το γενικό πλαίσιο της πολιτικής της ΕΕ για την καθαρή ενέργεια. Πρόκειται για μια νέα αναπτυξιακή στρατηγική που αποσκοπεί να καταστήσει την Ευρώπη την πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρο στον κόσμο, με δίκαιο, αποδοτικό ως προς τη χρήση των πόρων, οικονομικά αποδοτικό και ανταγωνιστικό τρόπο. Προκειμένου να καταστούν λειτουργικοί οι στόχοι της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας για το κλίμα, το ευρωπαϊκό νομοθέτημα για το κλίμα 1 έχει κατοχυρώσει νομικά την πολιτική προτεραιότητα του να καταστεί η ΕΕ κλιματικά ουδέτερη έως το 2050 και του να μειωθούν οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά 55 % έως το 2030, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990.

Αυτό το πλαίσιο πολιτικής συμπληρώνεται από την αποδέσμευση πρωτοφανών χρηματοδοτικών μέσων σε επίπεδο ΕΕ, τα οποία περιλαμβάνουν τόσο έναν νέο προϋπολογισμό της ΕΕ 2 όσο και τη δέσμη μέτρων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας NextGenerationEU που συμφωνήθηκε το 2020 3 . Αυτά θα συμβάλουν σε υψηλές συνεισφορές για την επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, με τη διάθεση του 30 % των συνολικών δαπανών για το κλίμα. Ειδικότερα, αναγνωρίζοντας πλήρως τον ρόλο της έρευνας και της καινοτομίας στη συμβολή στην επίτευξη των εν λόγω στόχων, το πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ «Ορίζων Ευρώπη» έχει ενισχυθεί σημαντικά 4 , όπως και άλλα χρηματοδοτικά προγράμματα, για παράδειγμα, το Ταμείο Καινοτομίας ή το LIFE.

Επιπλέον, τον Ιούλιο του 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε μια ολοκληρωμένη δέσμη μέτρων για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, η οποία προτείνει την αναθεώρηση των υφιστάμενων μέσων, καθώς και την υποβολή προτάσεων για νέα μέσα 5 , προκειμένου να τεθεί η ΕΕ σε πορεία επίτευξης των στόχων της για το κλίμα έως το 2030. Η εν λόγω δέσμη αποτελεί ένα από τα πιο ολοκληρωμένα σύνολα προτάσεων για το κλίμα και την ενέργεια που έχει παρουσιάσει ποτέ η Επιτροπή. Μεταξύ άλλων, θα συμβάλει στην ανάπτυξη του συστήματος καθαρής ενέργειας κατά την επόμενη δεκαετία, ενθαρρύνοντας την καινοτομία, τις επενδύσεις και δημιουργώντας νέα ζήτηση στην αγορά της ΕΕ, διασφαλίζοντας παράλληλα μια κοινωνικά δίκαιη μετάβαση και εδραιώνοντας την παγκόσμια ηγετική θέση της ΕΕ στην καταπολέμηση της κλιματικής κρίσης.

Η τεχνολογική πρόοδος στο σύστημα καθαρής ενέργειας 6 είναι καίριας σημασίας για την επίτευξη του στόχου της ΕΕ για το κλίμα και την ενέργεια έως το 2050, όπως τονίζεται στην «Εκτίμηση επιπτώσεων του σχεδίου στόχου για το κλίμα για το 2030» 7 . Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΔΟΕ) προβλέπει ότι, ενώ οι περισσότερες μειώσεις των εκπομπών CO2 έως το 2030 θα προέλθουν από τεχνολογίες που διατίθενται ήδη σήμερα στην αγορά, σχεδόν το ήμισυ των μειώσεων που απαιτούνται έως το 2050 θα προέλθει από τεχνολογίες που βρίσκονται επί του παρόντος στο στάδιο της επίδειξης ή της ανάπτυξης πρωτοτύπου 8 . Η παρούσα δεύτερη ετήσια έκθεση για την ανταγωνιστικότητα 9 παρακολουθεί την τρέχουσα και την προβλεπόμενη κατάσταση των διαφόρων τεχνολογιών καθαρής ενέργειας και παρέχει πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο το σύστημα καθαρής ενέργειας συμβάλλει στο να καταστεί η ΕΕ κλιματικά ουδέτερη έως το 2050, τηρώντας παράλληλα τον πράσινο όρκο του «μη βλάπτειν» της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Εξετάζοντας τις διάφορες πτυχές της ανταγωνιστικότητας, η παρούσα έκθεση προσδιορίζει τα πλεονεκτήματα, τις προκλήσεις και τα σημεία που χρήζουν προσοχής για το σύστημα καθαρής ενέργειας της ΕΕ. Ειδικότερα, καταδεικνύει ότι οι τάσεις τόσο της ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας όσο και της απασχόλησης στον τομέα της καθαρής ενέργειας, εκτός των ανισοτήτων εντός του τομέα, υπερβαίνουν τις τάσεις της συνολικής οικονομίας της ΕΕ, ενώ οι δημόσιες επενδύσεις στην έρευνα και την καινοτομία στον τομέα της καθαρής ενέργειας εξακολουθούν να παρουσιάζουν ανάκαμψη κατά τα τελευταία πέντε έτη, μολονότι δεν έχουν φθάσει ακόμη στο επίπεδο του 2010. Το ευρωπαϊκό οικοσύστημα καινοτομίας βρίσκεται σε ηγετική θέση όσον αφορά τον τομέα των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας, καθώς και τη στήριξη νεοφυών επιχειρήσεων στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας που βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την κλιμάκωση, υστερούμε κατά πολύ σε σύγκριση με άλλες γεωγραφικές περιοχές. Από τεχνολογική άποψη, παρότι η ΕΕ διατηρεί ισχυρή θέση στον κλάδο της αιολικής ενέργειας, μπορεί, ωστόσο, να βρίσκεται σε σταυροδρόμι σε πολλούς άλλους κλάδους, συμπεριλαμβανομένων των ηλιακών φωτοβολταϊκών, του ανανεώσιμου υδρογόνου, των αντλιών θερμότητας ή των ανανεώσιμων καυσίμων.

Η αξιολόγηση της ανταγωνιστικότητας του συστήματος καθαρής ενέργειας της ΕΕ πραγματοποιείται, στην παρούσα έκθεση, σύμφωνα με το άρθρο 35 παράγραφος 1 στοιχείο ιγ) του κανονισμού για τη διακυβέρνηση της Ενεργειακής Ένωσης και της Δράσης για το Κλίμα, στο πλαίσιο της έκθεσης για την κατάσταση της Ενεργειακής Ένωσης. Δεδομένου ότι η ανταγωνιστικότητα είναι μια σύνθετη και πολύπλευρη έννοια που δεν μπορεί να οριστεί από έναν μόνο δείκτη 10 , η παρούσα έκθεση προτείνει ένα σύνολο ευρέως αποδεκτών δεικτών 11 που αποτυπώνουν ολόκληρο το ενεργειακό σύστημα (παραγωγή, μεταφορά και κατανάλωση) και αναλύονται σε τρία επίπεδα (τεχνολογία, αξιακή αλυσίδα και παγκόσμια αγορά). Τα δεδομένα στα οποία βασίζεται κάθε δείκτης περιλαμβάνονται στο συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

2.Συνολική ανταγωνιστικότητα του τομέα καθαρής ενέργειας της ΕΕ 

2.1Παρουσίαση του γενικού πλαισίου: πρόσφατες εξελίξεις, αντίκτυπος της Covid-19, ανάκαμψη, ανθρώπινο κεφάλαιο και προστιθέμενη αξία

2.1.1Πρόσφατες εξελίξεις

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως και πολλές άλλες περιοχές του κόσμου, αντιμετωπίζει επί του παρόντος απότομη εκτίναξη των τιμών της ενέργειας. Η εκτίναξη των τιμών οφείλεται κυρίως στην αυξημένη παγκόσμια ζήτηση ενέργειας γενικότερα και, ειδικότερα, φυσικού αερίου, η οποία συνδέεται με την ανάκαμψη από την κρίση λόγω της COVID-19. Οι πρωτοφανείς υψηλές τιμές που παρατηρήθηκαν τους τελευταίους μήνες 12 είναι αποτέλεσμα συνδυασμού παραγόντων που οφείλονται κυρίως στην παγκόσμια ζήτηση φυσικού αερίου, με αποτέλεσμα την αύξηση των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας. Επιπλέον, οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας αυξήθηκαν επίσης λόγω των εποχιακών καιρικών συνθηκών (χαμηλή στάθμη νερού και ασθενείς άνεμοι κατά τη διάρκεια του φετινού καλοκαιριού). Αυτές είχαν ως αποτέλεσμα τη μείωση της παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στην Ευρώπη. Οι ευρωπαϊκές τιμές των ανθρακούχων εκπομπών αυξήθηκαν επίσης απότομα το 2021 13 , αν και πολύ λιγότερο από την τιμή του φυσικού αερίου. Η τιμή του φυσικού αερίου επηρεάζει εννέα φορές περισσότερο την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας από την αύξηση της τιμής των ανθρακούχων εκπομπών 14 .

Οι παράγοντες αυτοί μεταφράστηκαν στην αύξηση των τιμών χονδρικής και λιανικής πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας στις περισσότερες από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου από το δεύτερο εξάμηνο του 2020. Οι υψηλές τιμές χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας έχουν φτάσει σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, μολονότι ορισμένα από αυτά έχουν πληγεί περισσότερο, πιο συγκεκριμένα, ανάλογα με το μερίδιο των ορυκτών καυσίμων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η ταχύτητα με την οποία η αύξηση των τιμών χονδρικής του φυσικού αερίου μεταφράζεται σε τιμές λιανικής εξαρτάται επίσης από τους όρους των συμβάσεων λιανικής (δηλ. διάρκεια της σύμβασης, σταθερές ή μεταβλητές τιμές κ.λπ.). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανησυχεί για τον αρνητικό αντίκτυπο της αύξησης των τιμών στα νοικοκυριά και στις επιχειρήσεις. Αφού άκουσε τα κράτη μέλη και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Επιτροπή παρουσίασε ανακοίνωση για τη θέσπιση και τη στήριξη κατάλληλων μέτρων για τον μετριασμό των επιπτώσεων των προσωρινών αυξήσεων των τιμών της ενέργειας και την περαιτέρω ενίσχυση της ανθεκτικότητας έναντι μελλοντικών κλυδωνισμών 15 .

Η αύξηση των τιμών χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να αποτελεί ένδειξη βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Αυτό μπορεί να αποτελέσει κίνητρο για την αύξηση των επενδύσεων στον τομέα, οι οποίες μακροπρόθεσμα θα συμβάλουν στη μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας λόγω χαμηλότερου κόστους παραγωγής/χαμηλότερων λειτουργικών δαπανών, του αποκλεισμού τους από την τιμολόγηση του άνθρακα και της αναμενόμενης μείωσης του κόστους κεφαλαίου. Η τρέχουσα άνοδος των τιμών στον ευρωπαϊκό ενεργειακό τομέα καταδεικνύει επίσης την ανάγκη μείωσης της εξάρτησης της ΕΕ από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Όσον αφορά το μέλλον, οι νέοι στόχοι για το κλίμα και την ενέργεια θα δημιουργήσουν νέες επενδυτικές ανάγκες. Κατά την επόμενη δεκαετία, θα χρειαστούν ετήσιες πρόσθετες επενδύσεις ύψους 390 δισ. EUR σε σύγκριση με τα ετήσια ποσά που επενδύθηκαν κατά την τελευταία δεκαετία 16 . Απαιτείται σημαντική επιτάχυνση της εγκατάστασης για την επίτευξη του τρέχοντος στόχου του 32 % για την ανανεώσιμη ενέργεια έως το 2030, ενώ θα χρειαστεί ακόμη μεγαλύτερη επιτάχυνση για την επίτευξη του προσφάτως προταθέντος στόχου για 40 % που περιλαμβάνεται στη δέσμη μέτρων του Ιουλίου για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Δεδομένου ότι οι καθυστερήσεις αδειοδότησης αποτελούν μείζον εμπόδιο για τη μετάβαση σε ένα απανθρακοποιημένο ενεργειακό σύστημα, καθυστερώντας την εγκατάσταση και τις επενδύσεις σε υποδομές και τεχνολογίες καθαρής ενέργειας για πολλά χρόνια, η Επιτροπή θα εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές το 2022 σχετικά με την επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά με τις εθνικές διοικήσεις για τον εντοπισμό και την ανταλλαγή ορθών πρακτικών. Η επείγουσα απλούστευση και ο εξορθολογισμός των διαδικασιών αδειοδότησης είναι απαραίτητες για τη δημιουργία μιας κοινής αγοράς ανανεώσιμων πηγές ενέργειας, η οποία θα διευκολύνει την αποτελεσματική και οικονομικά αποδοτική εγκατάσταση, καθώς και την ασφάλεια των επενδυτών, λαμβανομένων επίσης υπόψη των μαζικών επενδύσεων που απαιτούνται.

Μια ολοκληρωμένη και εύρυθμα λειτουργούσα αγορά ενέργειας της ΕΕ θα είναι ο οικονομικά αποδοτικότερος τρόπος για να εξασφαλιστεί ασφαλής και οικονομικά προσιτός ενεργειακός εφοδιασμός όλων των τύπων καταναλωτών. Διατηρεί τον έλεγχο των τιμών δημιουργώντας ανταγωνισμό και επιτρέποντας στους καταναλωτές να επιλέγουν προμηθευτές ενέργειας. Η ανακοίνωση για τις τιμές της ενέργειας 17 προτείνει βραχυπρόθεσμα μέτρα, όπως εισοδηματική στήριξη έκτακτης ανάγκης των νοικοκυριών, κρατικές ενισχύσεις για τις επιχειρήσεις και στοχευμένες φορολογικές μειώσεις. Μεσοπρόθεσμα, η Επιτροπή προτείνει, μεταξύ άλλων, τη στήριξη των επενδύσεων στην ανανεώσιμη ενέργεια και στην ενεργειακή απόδοση· την εξέταση πιθανών μέτρων για την αποθήκευση ενέργειας και την αγορά αποθεμάτων φυσικού αερίου. Μολονότι δεν υπάρχουν ακόμη σαφείς αποδείξεις ότι ένα εναλλακτικό πλαίσιο της αγοράς θα εξασφάλιζε φθηνότερες τιμές και καλύτερα κίνητρα, η Επιτροπή ανέθεσε επίσης στον Οργανισμό Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (ACER) να αξιολογήσει τα οφέλη και τα μειονεκτήματα του υφιστάμενου σχεδιασμού της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας και να προτείνει συστάσεις έως τον Απρίλιο του 2022.

Για τον σκοπό αυτό, η ΕΕ προσπαθεί να αναπτύξει περαιτέρω γραμμές διασύνδεσης μεταξύ των κρατών μελών, διασφαλίζοντας τη μεγαλύτερη δυνατή διαθεσιμότητα της δυναμικότητας των γραμμών διασύνδεσης για το εμπόριο. Παρακολουθεί την εφαρμογή του υφιστάμενου κεκτημένου (π.χ. κώδικες δικτύου) και πρότεινε πρόσθετα εργαλεία για τη διασφάλιση αγορών με ρευστότητα, όπως, για παράδειγμα, η αναθεώρηση της οδηγίας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της περαιτέρω προώθησης εταιρικών συμβάσεων αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και η πρόταση για την αναθεώρηση της οδηγίας για την ενεργειακή απόδοση, θέτοντας την ενεργειακή απόδοση στο επίκεντρο της οικονομίας μας.

2.1.2Επιπτώσεις της Covid-19 και ανάκαμψη

Ενώ το πλαίσιο πολιτικής της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας θα δώσει ώθηση στη ζήτηση για τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, η προσφορά, η ανάπτυξη και η ανταγωνιστικότητά τους ασφαλώς δοκιμάζονται από την πανδημία COVID-19. Η εφαρμογή των πολιτικών για την ενέργεια και το κλίμα εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα τεχνολογιών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τις αδιατάρακτες αξιακές αλυσίδες, τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων και του ειδικευμένου εργατικού δυναμικού τους. Αφενός, ο οικονομικός αντίκτυπος μιας πανδημίας απειλεί να αποτελέσει σημαντική οπισθοδρόμηση για την ανταγωνιστικότητα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Από την άλλη πλευρά, η πολιτική οικονομικής ανάκαμψης παρέχει επίσης την ευκαιρία για επανεστίαση και ενίσχυση των επενδύσεων στον τομέα της καθαρής ενέργειας, χάρη στο μέσο NextGenerationEU.

Στην πραγματικότητα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν πληγεί λιγότερο παγκοσμίως από την πανδημία Covid-19 σε σύγκριση με άλλες πηγές ενέργειας 18 . Μόνο τα βιοκαύσιμα για τις μεταφορές επηρεάστηκαν σοβαρότερα, καθώς η κατανάλωση μειώθηκε λόγω του συνδυασμού των μειωμένων μετακινήσεων και των χαμηλών τιμών του πετρελαίου 19 . Η μείωση του κόστους κεφαλαίου επέτρεψε την εγκατάσταση πρωτοφανούς αριθμού μονάδων ηλιακής και αιολικής ενέργειας σε παγκόσμιο επίπεδο 20 . Ως εκ τούτου, ενώ η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από γαιάνθρακα, φυσικό αέριο και πυρηνική ενέργεια μειώθηκε, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας υπερέβησαν για πρώτη φορά τα ορυκτά καύσιμα ως κύρια πηγή ενέργειας της ΕΕ για το 2020 (οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντιστοιχούν στο 38 % της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ, έναντι 37 % για τα ορυκτά καύσιμα και 25 % για την πυρηνική ενέργεια) 21 .

Για την ανάκαμψη από την πανδημία Covid-19, ο κανονισμός για τον μηχανισμό ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (RRF) είναι ο πρώτος στο είδος του για την ΕΕ ως πρόγραμμα που βασίζεται στις επιδόσεις, που προτείνεται από την Επιτροπή στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων NextGenerationEU. Η χρηματοδότηση διατίθεται στα κράτη μέλη με βάση τα ολοκληρωμένα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΣΑΑ) τους και αποδεσμεύεται μέσω της επίτευξης μετρήσιμων οροσήμων και στόχων. Για τη χρηματοδότηση απαιτείται από τα κράτη μέλη να διαθέτουν τουλάχιστον το 37 % των συνολικών κονδυλίων τους στο πλαίσιο του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για την κλιματική μετάβαση στο ΣΑΑ τους, και να περιλαμβάνουν μέτρα που συνάδουν με τις σχετικές ειδικές ανά χώρα προκλήσεις και προτεραιότητες που προσδιορίζονται στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου και των εθνικών σχεδίων για την ενέργεια και το κλίμα.

Από την ανάλυση των 22 22 ΣΑΑ που εγκρίθηκαν από την Επιτροπή έως τις 5 Οκτωβρίου 2021 23 προκύπτει ότι έχουν διατεθεί 177 δισ. EUR σε επενδύσεις που σχετίζονται με το κλίμα, ποσό που αντιστοιχεί στο 40 % της συνολικής χρηματοδότησης των εν λόγω κρατών μελών (επιχορηγήσεις και δάνεια). Περίπου το 43 % του ποσού αυτού (76 δισ. EUR) προορίζεται για την ενεργειακή απόδοση (27,9 %) και την ανανεώσιμη ενέργεια και το δίκτυο (14,8 %) 24 , ενώ περίπου 62 δισ. EUR προορίζονται για τη βιώσιμη κινητικότητα (35 %).

Η έρευνα και η καινοτομία αντιπροσώπευαν επίσης σημαντικό μερίδιο, καθώς τα κράτη μέλη διέθεσαν σχεδόν 12,3 δισ. EUR για επενδύσεις στην Ε&Κ για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν, καθώς και στην κυκλική οικονομία στα σχέδιά τους για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα 25 .

2.1.3Ανθρώπινο κεφάλαιο και προστιθέμενη αξία

Παρότι είναι πολύ νωρίς για να διαπιστωθεί ο τρόπος με τον οποίο η πανδημία, καθώς και η χρηματοδότηση της ανάκαμψης επηρέασαν το ανθρώπινο κεφάλαιο, τα τελευταία στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι η καθαρή ενέργεια υπερέβαινε τη συνολική οικονομία λίγο πριν από την πανδημία. Το 2018, η άμεση απασχόληση στον τομέα της καθαρής ενέργειας 26 ανήλθε σε 1,7 εκατομμύρια, με μέση ετήσια αύξηση 2 %, ενώ η απασχόληση στο σύνολο της οικονομίας αυξήθηκε κατά μέσο όρο κατά 1 % ετησίως. Ενώ η μέση ετήσια αύξηση της απασχόλησης στον τομέα «ενεργειακή απόδοση και συστήματα διαχείρισης» ανήλθε κατά μέσο όρο σε 6 % από το 2010, οι άμεσες θέσεις εργασίας στους τομείς «ανανεώσιμη ενέργεια» και «ηλεκτροκίνηση» μειώθηκαν κατά 3 % (2010-2018). Αυτό οφείλεται στη χαμηλότερη αύξηση της ανανεώσιμης ενέργειας σε ορισμένα κράτη μέλη, π.χ. οι περίπλοκοι κανόνες αδειοδότησης και η έκθεση σε νομικές προκλήσεις εμποδίζουν τις νέες αιολικές εγκαταστάσεις στη Γερμανία, όπου εκδηλώθηκε η μεγαλύτερη μείωση θέσεων εργασίας (βλ. επίσης τμήμα 3.1). Επιπλέον, η βελτίωση της τεχνολογίας και της παραγωγικότητας έχει μειώσει την ένταση εργασίας, ιδίως σε ώριμες αγορές (π.χ. αιολική, ηλιακή ενέργεια). Η αύξηση των θέσεων εργασίας παρατηρείται όλο και περισσότερο σε άλλες εφαρμογές καθαρής ενέργειας, όπως οι έξυπνοι μετρητές, τα έξυπνα δίκτυα, η αποθήκευση και άλλα προϊόντα και δραστηριότητες που σχετίζονται με την ενεργειακή απόδοση και διαχείριση.

Διάγραμμα 1 Απασχόληση στα συστήματα καθαρής ενέργειας έναντι της συνολικής ανάπτυξης της οικονομίας στην ΕΕ-27 κατά την περίοδο 2010-2018 και μεταβολή της απασχόλησης στα συστήματα καθαρής ενέργειας ανά κράτος μέλος κατά την περίοδο 2014-2018

Πηγή: JRC βάσει της Eurostat « env_ac_egss1 » 27

Ομοίως, πριν από την πανδημία, με μέση ετήσια ανάπτυξη 5 % 28 , η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία των συστημάτων καθαρής ενέργειας υπερέβη τη συνολική οικονομία (ανάπτυξη 3 %) από το 2010. Η καθαρή ενέργεια αντιπροσώπευε το 1 % (133 δισ. EUR) της συνολικής προστιθέμενης αξίας στην ΕΕ το 2018, ποσοστό υπερδιπλάσιο σε σύγκριση με τον τομέα εξόρυξης και μεταποίησης ορυκτών καυσίμων (59 δισ. EUR) 29 . Στο πλαίσιο του συστήματος καθαρής ενέργειας, η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία της «ανανεώσιμης ενέργειας» (60 δισ. EUR) αυξήθηκε με μέση ετήσια αύξηση 2 %, ενώ τα «συστήματα ενεργειακής απόδοσης και διαχείρισης» (67 δισ. EUR) αυξήθηκαν κατά 9 % την ίδια περίοδο. Η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία της «ηλεκτροκίνησης», ύψους 7 δισ. EUR, αυξήθηκε κατά λιγότερο από 1 % ετησίως.

Οι θέσεις εργασίας στην κατηγορία «Ανανεώσιμη ενέργεια» δημιούργησαν, κατά μέσο όρο, 104 000 EUR ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας ανά εργαζόμενο το 2018, με μέση ετήσια αύξηση 30 5 % από το 2010. Το ποσοστό αυτό είναι κατά 60 % υψηλότερο από ό,τι στην υπόλοιπη οικονομία (64 000 EUR ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας ανά εργαζόμενο). Η προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο στην κατηγορία «Ενεργειακή απόδοση και διαχείριση» ανέρχεται σε 64 000 EUR και στην «Ηλεκτροκίνηση» σε 74 000 EUR, με ετήσια αύξηση 3 % και 7 % αντίστοιχα κατά την περίοδο 2015-2018, ταχύτερα από την υπόλοιπη οικονομία κατά 2 %.

Λαμβάνοντας υπόψη τη συνολική ανθεκτικότητα του τομέα καθαρής ενέργειας κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τις ισχυρές επιδόσεις του ανθρώπινου κεφαλαίου σε καθαρή ενέργεια έως την πανδημία, καθώς και τις επενδύσεις ύψους 177 δισ. EUR για το κλίμα που προγραμματίζουν τα κράτη μέλη στα εθνικά τους ΣΑΑ, υπάρχει περιθώριο για συγκρατημένη αισιοδοξία ότι η καθαρή ενέργεια θα συνεχίσει να αποτελεί κινητήρια δύναμη για την απασχόληση και την ανάπτυξη, καθώς η οικονομία της ΕΕ ανακάμπτει από την πανδημία.

2.1.4Δεξιότητες

Ο μετασχηματισμός του ενεργειακού συστήματος απαιτεί επανειδίκευση και αναβάθμιση των δεξιοτήτων σε όλα τα επίπεδα δεξιοτήτων για την εγκατάσταση και περαιτέρω ανάπτυξη τεχνολογιών και λύσεων καθαρής ενέργειας σε διάφορους τομείς. Η ζήτηση για ένα ευρύ φάσμα επαγγελματικών κατηγοριών σχετικών με τη μετάβαση στην καθαρή ενέργεια αναμένεται να αυξηθεί έως το 2030, συμπεριλαμβανομένης της εξόρυξης (δηλαδή για πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας) ή των κατασκευών, της μεταποίησης, των μεταφορών, της δόμησης και των συναφών επαγγελμάτων, καθώς και των επιστημών και της μηχανικής 31 . Έως το 2030, θα ήταν δυνατό να δημιουργηθούν 160 000 επιπλέον θέσεις εργασίας μόνο στον κατασκευαστικό τομέα της ΕΕ μέσω του κύματος ανακαινίσεων της ΕΕ 32 .

Για να στηρίξει την υιοθέτηση δεξιοτήτων επόμενης γενιάς που είναι απαραίτητες για την πράσινη μετάβαση της ΕΕ, η ΕΕ δρομολόγησε το 2020 το Σύμφωνο Δεξιοτήτων 33 , στο πλαίσιο του οποίου δημιουργούνται συμπράξεις με βιομηχανικά οικοσυστήματα, όπως οι κατασκευαστικές και οι ενεργοβόρες βιομηχανίες, μέσω συζητήσεων στρογγυλής τραπέζης.

Στην περίπτωση της υπεράκτιας ανανεώσιμης ενέργειας, είναι επίσης δυνατή η μεταφορά δεξιοτήτων από τον υπεράκτιο τομέα πετρελαίου και φυσικού αερίου, καθώς και από τον στρατιωτικό τομέα (π.χ. κατά τη διερεύνηση πιθανών τοποθεσιών έργων) 34 .

Οι γυναίκες αντιπροσώπευαν κατά μέσο όρο το 32 % του εργατικού δυναμικού στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας το 2019 35 . Οι ανισορροπίες μεταξύ των φύλων τόσο στο εργατικό δυναμικό του τομέα της ενέργειας όσο και στις δραστηριότητες έρευνας και καινοτομίας σχετίζονται με την ενέργεια συνδέονται στενά, αλλά όχι αποκλειστικά, με την υποεκπροσώπηση των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση σε ορισμένα επιμέρους πεδία των θετικών επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών (STEM). Στην ΕΕ, οι γυναίκες υπερεκπροσωπούνται στην τριτοβάθμια εκπαίδευση (54 % σε όλα τα επίπεδα και τομείς της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης)· οι γυναίκες περιλαμβάνονται σε λιγότερο από το 11 % των αιτήσεων και αναλογούν σε πάνω από 15 % στις τεχνολογίες μετριασμού της κλιματικής αλλαγής (CCMT). Ωστόσο, στα επιμέρους πεδία που έχουν μεγάλη σημασία για τον τομέα της ενέργειας εξακολουθούν να κυριαρχούν σε μεγάλο βαθμό άνδρες, δεδομένου ότι το 2019 λιγότερο από το ένα τρίτο των σπουδαστών μηχανικής, μεταποίησης και κατασκευών και λιγότερο από το ένα πέμπτο των σπουδαστών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ΤΠΕ ήταν γυναίκες 36 .

2.1Τάσεις της έρευνας και της καινοτομίας  

Η έρευνα και η καινοτομία διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διαμόρφωση των ανταγωνιστικών βιομηχανιών του μέλλοντος. Μετά την οικονομική κρίση του 2008, οι δημόσιες επενδύσεις στην Ε&Κ στις οποίες δόθηκε προτεραιότητα από την Ενεργειακή Ένωση 37 , 38 μειώθηκαν για μισή δεκαετία, παρουσιάζοντας ενδείξεις ανάκαμψης μόνο μετά το 2016 ( Διάγραμμα 2 ). Έκτοτε, τα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν επενδύσει κατά μέσο όρο 3,5 δισ. EUR ετησίως, αλλά οι δαπάνες εξακολουθούν να είναι χαμηλότερες από εκείνες που είχαν παρατηρηθεί πριν από μια δεκαετία. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η τάση είναι συνεπής με τις αυξημένες επενδύσεις στην ενέργεια εν γένει, και την καθαρή ενέργεια ειδικότερα 39 , ωστόσο, δεν συμβαδίζει με τις αυξήσεις του ΑΕΠ ή των δαπανών Ε&Κ σε άλλους τομείς. Μετρούμενο ως ποσοστό του ΑΕΠ, το ποσοστό επενδύσεων της ΕΕ (0,027 %) είναι επί του παρόντος το χαμηλότερο όλων των σημαντικών παγκόσμιων οικονομιών, μόλις κάτω από τις ΗΠΑ, μολονότι τα επίπεδα φαίνεται να μειώνονται ή να σταθεροποιούνται για όλους ( Διάγραμμα 3 ).

Διάγραμμα 2 Δημόσια (αριστερά) και συνολική (δεξιά) χρηματοδότηση Ε&Κ των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης στην ΕΕ 40 .

Πηγή: JRC 41 με βάση τον ΔΟΕ 42 και εργασία του συντάκτη.

Παρότι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της πανδημίας στις δαπάνες Ε&Κ του τομέα ανανεώσιμης ενέργειας παραμένουν ασαφείς, οι πρώιμες τάσεις υποδηλώνουν γενική ανθεκτικότητα. Στις παγκόσμιες δημόσιες δαπάνες για την Ε&Κ στον τομέα της ενέργειας παρατηρήθηκε συνεχής αλλά επιβραδυνθείσα ανάπτυξη το 2020 43 . Ο ιδιωτικός τομέας της ΕΕ σημείωσε μείωση κατά 7 % των συνολικών δαπανών Ε&Κ στον τομέα της ενέργειας κατά τη διάρκεια του 2020. Ωστόσο, οι δαπάνες ειδικά για την Ε&Κ στον τομέα της ανανεώσιμης ενέργειας ήταν πιο ανθεκτικές και συνέχισαν να αυξάνονται 44 .

Τα ερευνητικά κονδύλια της ΕΕ, που είναι απαραίτητα για τη διατήρηση των επιπέδων των επενδύσεων στην έρευνα και την καινοτομία τα τελευταία χρόνια, αυξάνονται ετησίως, συνεισφέροντας κατά μέσο όρο 1,5 δισ. EUR. Σε συνδυασμό με εκτιμώμενο μέσο όρο ιδιωτικών δαπανών 45 ύψους 20 δισ. EUR, οι μέσες ετήσιες συνολικές επενδύσεις στις προτεραιότητες Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης κατά τα τελευταία έτη (2014-2018) είναι της τάξης των 25 δισ. EUR 46 . Καίριο ρόλο για την ανάκαμψη διαδραματίζει το μεγαλύτερο πρόγραμμα Ε&Κ στον κόσμο «Ορίζων Ευρώπη», το Ταμείο Καινοτομίας, μαζί με τη χρηματοδότηση της πολιτικής συνοχής και το πρόγραμμα «LIFE», που τονώνουν και θα συνεχίσουν να τονώνουν την Ε&Κ για το κλίμα και το περιβάλλον και την υιοθέτηση από την αγορά.

Διάγραμμα 3: Δημόσια (αριστερά) και ιδιωτική (δεξιά) χρηματοδότηση Ε&Κ σε προτεραιότητες Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης ως ποσοστό του ΑΕΠ στις σημαντικές οικονομίες

Πηγή: JRC 47 με βάση τον ΔΟΕ 48 , MI 49 , εργασίες του συντάκτη.

Το 2019, οι συνολικές δημόσιες επενδύσεις σε προτεραιότητες Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ εξακολουθούσαν να είναι κατά 5 % χαμηλότερες από ό,τι το 2010, αλλά είχαν αυξηθεί κατά 2 % σε σύγκριση με το 2015. Περίπου το ένα τέταρτο των κρατών μελών αύξησε σταθερά τις συνολικές δαπάνες καθόλη τη διάρκεια της 10ετούς περιόδου, ενώ αντίστοιχο ποσοστό παρουσίασε μείωση. Για τα υπόλοιπα, η τάση συμπίπτει με το σύνολο της ΕΕ ή δεν υπάρχουν διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τις δαπάνες Ε&Κ 50 . Παρότι υπάρχει σαφής ανάγκη βελτίωσης της παρακολούθησης των επενδύσεων Ε&Κ, υπάρχει επίσης αυξημένη δυναμική και συμμετοχή των κρατών μελών ενόψει της υποβολής εκθέσεων που προβλέπεται στον κανονισμό για τη διακυβέρνηση της Ενεργειακής Ένωσης το 2023. Η εν λόγω δυναμική υπερβαίνει τις δημόσιες επενδύσεις Ε&Κ και αφορά την εντατικοποίηση των προσπαθειών σε εθνικό επίπεδο για την παρακολούθηση των επενδύσεων Ε&Κ από τον ιδιωτικό τομέα. Το στρατηγικό σχέδιο ενεργειακών τεχνολογιών (σχέδιο ΣΕΤ) αποτελεί το κύριο ευρωπαϊκό εργαλείο για την εναρμόνιση των πολιτικών και της χρηματοδότησης της Ε&Κ τεχνολογιών καθαρής ενέργειας σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο και για τη μόχλευση ιδιωτικών επενδύσεων.

Οι ιδιωτικές επενδύσεις στις προτεραιότητες Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης στην ΕΕ εκτιμώνται σε 0,18 % του ΑΕΠ ( Διάγραμμα 3 ), πάνω από τις ΗΠΑ, αλλά χαμηλότερες από άλλες σημαντικές ανταγωνιστικές οικονομίες (Ιαπωνία, Κορέα, Κίνα). Οι εν λόγω επενδύσεις αντιπροσωπεύουν το 12 % των επιχειρηματικών δαπανών στην Ε&Κ, ποσοστό που υπερβαίνει το εκτιμώμενο 6 % για τις ΗΠΑ, αλλά αντιστοιχεί στο ήμισυ περίπου του ποσοστού που παρατηρήθηκε για τις σημαντικές ασιατικές οικονομίες.

Η φθίνουσα 51 τάση χορήγησης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας 52 (από το 2012) φαίνεται να αντιστρέφεται, καθώς τα ετήσια επίπεδα υποβολής αιτήσεων στην ΕΕ και παγκοσμίως επιστρέφουν στα επίπεδα που παρατηρούνταν πριν από μια δεκαετία. Η ΕΕ παρουσιάζει μεγαλύτερο ποσοστό «πράσινων» εφευρέσεων στις τεχνολογίες μετριασμού της κλιματικής αλλαγής στις συνολικές αιτήσεις για τη χορήγηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας σε σύγκριση με άλλες σημαντικές οικονομίες (και τον παγκόσμιο μέσο όρο), γεγονός που καταδεικνύει μεγαλύτερη εστίαση και εξειδίκευση της εφευρετικής δραστηριότητας στον τομέα αυτό. Η ΕΕ κατέχει τη δεύτερη θέση, μετά την Ιαπωνία, όσον αφορά τις εφευρέσεις υψηλής αξίας 53 , κυρίως λόγω του πλεονεκτήματος της Ιαπωνίας στις τεχνολογίες μεταφορών· ωστόσο, η ΕΕ κατέχει ηγετική θέση όσον αφορά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση ( Διάγραμμα 4 ). Η ΕΕ εξακολουθεί επίσης να φιλοξενεί το ένα τέταρτο των 100 κορυφαίων επιχειρήσεων με διπλώματα ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας κατά τα τελευταία 5 έτη. Ωστόσο, υπάρχει αυξανόμενη (παγκόσμια) ανησυχία σχετικά με τις επιπτώσεις της κρατικά υποστηριζόμενης ή επιδοτούμενης τεχνολογικής κυριαρχίας, των κλειστών αγορών και των διαφορετικών κανόνων και πολιτικών για την προστασία των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας όσον αφορά την καινοτομία και την ανταγωνιστικότητα στον τομέα, ιδίως όπως εκδηλώνεται από την Κίνα. Παρά τις ανησυχίες αυτές, πάνω από το ένα τέταρτο των εφευρέσεων στον τομέα της καθαρής ενέργειας που προστατεύονται διεθνώς κατά τα τελευταία 5 έτη από αιτούντες της ΕΕ στόχευαν επίσης την κινεζική αγορά. Όσον αφορά τις συνεργασίες, πέρα από τις συμμαχίες που έχουν οικοδομηθεί στην Ευρώπη λόγω γεωγραφικής εγγύτητας και των συνεργατικών προγραμμάτων της ΕΕ, οι επιχειρήσεις της ΕΕ τείνουν να συνεργάζονται περισσότερο με ομολόγους τους από τις ΗΠΑ 54 . Τα κράτη μέλη της ΕΕ παράγουν το 33 % των συνεφευρέσεων μέσω ενδοενωσιακών συνδέσεων, το 29 % με τις ΗΠΑ και μόνο το 6 % με την Κίνα.

Διάγραμμα 4: Θέση της ΕΕ όσον αφορά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης (2005-2018)

Πηγή JRC 55  με βάση το ευρωπαϊκό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας Patstat

2.2Το τοπίο χρηματοδότησης καθαρών τεχνολογιών στην ΕΕ

Ο ρόλος των επιχειρηματικών κεφαλαίων

Παράλληλα με την υιοθέτηση πιο ώριμων τεχνολογιών παραγωγής (π.χ. ηλιακά φωτοβολταϊκά και αιολική ενέργεια), η ανάπτυξη και η κλιμάκωση νέων τεχνολογιών (π.χ. αποθήκευση ενέργειας μεγάλης και μικρής διάρκειας, παραγωγή και χρήση ανανεώσιμου υδρογόνου σε τομείς που είναι δύσκολο να μειωθούν οι εκπομπές, δέσμευση, χρήση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα), και ιδίως η αποκαλούμενη κλιματική τεχνολογία 56 , θα διαδραματίσουν καίριο ρόλο στην επίτευξη ουδέτερου ισοζυγίου άνθρακα έως το 2050.

Μετά τη διάσκεψη του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή το 2015, η κλιματική τεχνολογία έχει αποκτήσει σημαντική δυναμική και καθίσταται ιδιαίτερα ελκυστική για επενδύσεις για επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων, οι οποίες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της καινοτομίας. Δεδομένου ότι η κλιματική τεχνολογία συνεπάγεται μεγάλα χρονικά διαστήματα μέχρι την ωρίμανση, απαιτεί σημαντικό ποσό κεφαλαίων καθόλη τη διάρκεια του κύκλου χρηματοδότησης των νεοφυών επιχειρήσεων, καθώς και υψηλές επενδύσεις σε Ε&Κ 57 , η δράση των κρατών για τον περιορισμό του κινδύνου της ανάπτυξης και η εφαρμογή σε κατάλληλη κλίμακα νέων τεχνολογιών για την περαιτέρω τόνωση της συμμετοχής του ιδιωτικού τομέα είναι καίριας σημασίας.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο τομέας της κλιματικής τεχνολογίας έχει αποδειχθεί επίσης ανθεκτικός στην έξαρση της νόσου COVID-19 58 και έχει παραμείνει ελκυστικός στις επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων, παρά τη φθίνουσα συνολική επενδυτική δυναμική και τον αναπροσανατολισμό σημαντικής χρηματοδότησης επιχειρηματικών κεφαλαίων σε κλάδους που σχετίζονται με την πανδημία, όπως τα φαρμακευτικά προϊόντα και η υγειονομική περίθαλψη 59 .

Στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας, η παγκόσμια χρηματοδότηση επιχειρηματικών κεφαλαίων ανήλθε σε 14 δισ. EUR το 2020 60 , σημειώνοντας αύξηση άνω του 1 250 % από το 2010. Στο πλαίσιο αυτό, οι επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων σε νεοφυείς και επεκτεινόμενες επιχειρήσεις στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας που εδρεύουν στην ΕΕ ήταν 11 φορές υψηλότερες κατά τα τελευταία 5 έτη από ό,τι μεταξύ του 2009 και του 2014, ανερχόμενες σε περίπου 2,2 δισ. EUR το 2020.

Το 2020, οι επιχειρήσεις της ΕΕ έλαβαν το 16 % της συνολικής χρηματοδότησης επιχειρηματικών κεφαλαίων στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας (σε σύγκριση με μόλις 8 % της συνολικής χρηματοδότησης επιχειρηματικών κεφαλαίων σε όλους τους τομείς) 61 . Ταυτόχρονα, το 2020 ήταν το πρώτο έτος κατά το οποίο οι επενδύσεις πρώιμου σταδίου σε νεοφυείς επιχειρήσεις της ΕΕ ήταν υψηλότερες από τις αντίστοιχες επενδύσεις στις ΗΠΑ και την Κίνα ( Διάγραμμα 5 ).

Διάγραμμα 5: Επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων σε νεοφυείς και επεκτεινόμενες επιχειρήσεις στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας

Πηγή: Επεξεργασία από το JRC με βάση στοιχεία του PitchBook.

Ωστόσο, οι νεοφυείς επιχειρήσεις στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας που εδρεύουν στην ΕΕ εξακολουθούν να έπονται των αντίστοιχων επιχειρήσεων όσον αφορά την ικανότητα επέκτασής τους ενώ οι συνολικές επενδύσεις στις εν λόγω επιχειρήσεις εξακολουθούν να υπολείπονται κατά πολύ από τις αντίστοιχες των ΗΠΑ (43 %). Κατά τα τελευταία 5 έτη, επωφελήθηκαν μόνο από το 6,9 % του συνόλου των επενδύσεων μεταγενέστερου σταδίου σε νεοφυείς επιχειρήσεις στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας, υπολειπόμενες κατά πολύ από τις ΗΠΑ (44 %) και την Κίνα (40 %) 62 .

Ο τομέας της ενέργειας αντιπροσώπευε το 8,2 % των παγκόσμιων επενδύσεων επιχειρηματικών κεφαλαίων στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας μεταξύ 2013 και 2019 63 . Η Ευρώπη (ΕΕ και Ηνωμένο Βασίλειο) επενδύει μεγαλύτερο ποσοστό επιχειρηματικών κεφαλαίων σε ενεργειακές λύσεις (23,5 %) σε σύγκριση με τις ΗΠΑ (9,4 %) και την Κίνα (λιγότερο από 1 %), κυρίως στην ανάπτυξη βασικών τεχνολογιών για την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας (κυρίως φωτοβολταϊκές κυψέλες) και την αποθήκευση ενέργειας (συσσωρευτές) για τη στήριξη της διάδοσής τους 64 .

Εμπόδια και ευκαιρίες στο οικοσύστημα των επιχειρηματικών κεφαλαίων

Τόσο η συνολική δυναμική της χρηματοδότησης επιχειρηματικών κεφαλαίων στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας στην ΕΕ όσο και η προσέλκυση επενδυτών επιχειρηματικών κεφαλαίων για τις επιχειρήσεις ενέργειας της ΕΕ συνδέονται με τον αριθμό των πρωταρχικών στόχων πολιτικής στους τομείς του κλίματος και της ενέργειας που καθορίζονται σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών καθώς και με τα εργαλεία για τη στήριξη της κλιματικής τεχνολογίας (π.χ. ταμείο χαρτοφυλακίου, επιχορηγήσεις και χρηματοδοτικά μέσα, συνεπενδύσεις ίδιων και δανειακών κεφαλαίων, Ε&Α).

Τα διαρθρωτικά εμπόδια εξακολουθούν να αποτελούν τροχοπέδη για τις επεκτεινόμενες νεοσύστατες επιχειρήσεις στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας με έδρα την ΕΕ σε σύγκριση με τις ΗΠΑ και την Κίνα, όπως ο κατακερματισμός της αγοράς της ΕΕ και ο κανονιστικός κατακερματισμός που παρακωλύει την ανάπτυξη και οδηγεί σε διαφορετική ωριμότητα των οικοσυστημάτων επιχειρηματικών κεφαλαίων. Η δυσκολία μετουσίωσης των υψηλών επιδόσεων της ΕΕ στον τομέα της έρευνας σε καινοτομία, η ανάγκη σαφούς πορείας από την χρηματοδότηση σε πρώιμο στάδιο έως τις επενδύσεις στο στάδιο της ανάπτυξης, η ανάγκη ανάπτυξης διεθνών συμπράξεων και διασυνοριακών κονδυλίων, καθώς και η έλλειψη «υπομονετικών» κεφαλαίων μπορούν επίσης να συμπεριληφθούν στις κύριες προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν.

Για τον σκοπό αυτό, ο τρίτος πυλώνας του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» για την «Καινοτόμο Ευρώπη» αποσκοπεί στη στήριξη της ανάπτυξης ανατρεπτικών καινοτομιών που δημιουργούν αγορές μέσω του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Καινοτομίας (ΕΣΚ), ως μηχανισμού μίας στάσης που βοηθά τους φορείς καινοτομίας να δημιουργούν αγορές, να μοχλεύουν ιδιωτική χρηματοδότηση και να επεκτείνουν τις επιχειρήσεις τους. Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» στηρίζει επίσης την πρωτοβουλία για τα ευρωπαϊκά οικοσυστήματα καινοτομίας και το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (ΕΙΤ). Για παράδειγμα, η EIT InnoEnergy διαθέτει χαρτοφυλάκιο άνω των 250 καινοτόμων νεοφυών και επεκτεινόμενων επιχειρήσεων με στόχο την εξοικονόμηση 1,1 γιγατόνων CO2e –που ισοδυναμεί με το ένα τρίτο του στόχου της Ευρώπης για μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα έως το 2030– και 9,1 δισ. EUR ετήσιου ενεργειακού κόστους έως το τέλος της δεκαετίας 65 ). Το πρόγραμμα InvestEU, καθώς και η πολιτική συνοχής, στηρίζουν επίσης την πρόσβαση και τη διαθεσιμότητα χρηματοδότησης πρωτίστως για τις ΜΜΕ, αλλά και για τις επιχειρήσεις μεσαίας κεφαλαιοποίησης και άλλες επιχειρήσεις. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων (ΕΤΕ) στηρίζουν αποτελεσματικά την ανάπτυξη υπερπροηγμένης τεχνολογίας που χρειάζεται η Ευρώπη για να επιτύχει τους στόχους βιωσιμότητάς της.

Επίσης, πρόσθετα χρηματοδοτικά προγράμματα, όπως το Ταμείο Καινοτομίας, το Ταμείο Εκσυγχρονισμού και το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, συμβάλλουν στη μεταφορά εσόδων από πολιτικές που σχετίζονται με το κλίμα για τη στήριξη της ενεργειακής μετάβασης.

Η κάλυψη του χάσματος όσον αφορά τις επεκτεινόμενες επιχειρήσεις μεταξύ της ΕΕ και άλλων σημαντικών οικονομιών απαιτεί επίσης την κινητοποίηση ιδιωτών επενδυτών ώστε να συμμετάσχουν πιο ενεργά στην ευρωπαϊκή αγορά επιχειρηματικών κεφαλαίων και στη χρηματοδότηση νεοφυών επιχειρήσεων στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας και της υπερπροηγμένης κλιματικής τεχνολογίας 66 . Για παράδειγμα, το πιλοτικό κοινό ταμείο ύψους 100 εκατ. EUR που συστάθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και τη «Breakthrough Energy Ventures Europe» (BEV-E) επιτρέπει τον συνδυασμό θεσμικών επενδυτικών προσεγγίσεων (αποφυγής κινδύνου) με επενδυτικές προσεγγίσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων (πιο περιορισμένης αποφυγής κινδύνου) 67 . Η ΕΤΕπ συνέβαλε στην προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων στη Northvolt, τη σουηδική εταιρεία πράσινων συσσωρευτών που ιδρύθηκε το 2016, η οποία κατασκευάζει την πρώτη ευρωπαϊκή μονάδα παραγωγής συσσωρευτών εμπορικής κλίμακας στη Σουηδία και συγκέντρωσε ποσό χρηματοδότησης ύψους 1,4 δισ. EUR τον Ιούνιο του 2020. Η EIT InnoEnergy στήριξε την επιχείρηση προκειμένου να συγκροτήσει κοινοπραξία επενδυτών και να αποκτήσει πρόσβαση στη χρηματοδότηση της ΕΤΕπ: το δάνειο ύψους 350 εκατ. EUR από την ΕΤΕπ συνοδεύεται από 886 εκατ. EUR από ιδιώτες επενδυτές.

Η ταξινόμηση της ΕΕ για τις βιώσιμες δραστηριότητες παρέχει ένα πλαίσιο για τη διευκόλυνση των βιώσιμων επενδύσεων και ορίζει περιβαλλοντικά βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες. Η δέσμη μέτρων για την ευρωπαϊκή βιομηχανική στρατηγική του 2020, συμπεριλαμβανομένου του ενωσιακού προτύπου εθνών νεοφυών επιχειρήσεων στο πλαίσιο της στρατηγικής για τις ΜΜΕ, υποδεικνύει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αναπτύξει νέες πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της κλίμακας των κονδυλίων επιχειρηματικών κεφαλαίων, την αύξηση των ιδιωτικών επενδύσεων και τη διευκόλυνση της διασυνοριακής επέκτασης και της επέκτασης των ΜΜΕ. Η ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιώσιμη χρηματοδότηση του 2021 αποσκοπεί στην παροχή των κατάλληλων εργαλείων και κινήτρων για την πρόσβαση σε χρηματοδότηση της μετάβασης, τονίζοντας τη σημασία της στήριξης των ΜΜΕ. Η πρωτοβουλία «Ψηφιακή καινοτομία και επέκταση» επικεντρώνεται στο πρώιμο στάδιο και στην επέκταση των καινοτόμων νεοφυών επιχειρήσεων και ΜΜΕ υπερπροηγμένης τεχνολογίας στην περιοχή της Κεντρικής, Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Άλλοι μηχανισμοί για την αύξηση της υιοθέτησης και της επέκτασης καινοτόμων λύσεων είναι η διευκόλυνση «Συνδέοντας την Ευρώπη» και τα ταμεία για την πολιτική συνοχής.

Ο εξορθολογισμός των μηχανισμών αυτών και η αξιοποίηση των συνεργειών μεταξύ των διαφόρων μέσων μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω άνθηση των νεοφυών επιχειρήσεων στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας στην ΕΕ, ενισχύοντας και επιταχύνοντας τη στήριξη από επιχειρηματικά κεφάλαια σε όλους τους τομείς και, ως εκ τούτου, ενισχύοντας τη σύνδεση μεταξύ τεχνολογικής καινοτομίας και εφαρμογής.

3.Έμφαση στις κύριες τεχνολογίες και λύσεις καθαρής ενέργειας

Στο τμήμα που ακολουθεί αξιολογείται η ανταγωνιστικότητα επιλεγμένων τεχνολογιών που σχετίζονται με το πλαίσιο της δέσμης νομοθετικών προτάσεων που εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιούλιο του 2021 για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Η παρούσα έκθεση επικεντρώνεται καταρχάς στην αιολική και ηλιακή ενέργεια που προβλέπεται να παρουσιάσουν την υψηλότερη σχετική ανάπτυξη έως το 2030. Στη συνέχεια, η ανάλυση εξετάζει τις τεχνολογίες αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, όπως οι συσσωρευτές και το ανανεώσιμο υδρογόνο, δεδομένης της καίριας σημασίας τους για την αύξηση της συνολικής ευελιξίας του ενεργειακού συστήματος και, παράλληλα, τη βελτιστοποίηση της ολοκλήρωσης της αγοράς της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Στο πλαίσιο του εξηλεκτρισμού των κοινωνιών μας, η μελέτη διερευνά την ανταγωνιστικότητα των αντλιών θερμότητας, δεδομένης της υψηλής αξίας της συμβολής τους στην απανθρακοποίηση του κτιριακού τομέα. Η έκθεση εξετάζει επίσης τα ανανεώσιμα καύσιμα που απαιτούνται για να διευκολυνθεί η απανθρακοποίηση ορισμένων τρόπων μεταφοράς. Τέλος, τα έξυπνα δίκτυα αναλύονται ως οριζόντια τεχνολογία που θα διευκολύνει τον συνδυασμό διαφορετικών τεχνολογιών. Κάθε τεχνολογία αξιολογείται καταρχάς με βάση την τρέχουσα κατάσταση και τις προοπτικές της, στη συνέχεια, μέσω ανάλυσης της αξιακής αλυσίδας της και, τέλος, μέσω ανάλυσης της παγκόσμιας αγοράς της.

3.1Υπεράκτια και χερσαία αιολική ενέργεια 

Ανάλυση των τεχνολογιών

Το 2020, η ΕΕ εγκατέστησε ισχύ αιολικής ενέργειας 10,5 GW (χερσαίας και υπεράκτιας), ανεβάζοντας τη συσσωρευμένη ισχύ της αιολικής ενέργειας σε 178,7 GW 68 . Μόνο η υπεράκτια αιολική ενέργεια αυξήθηκε από συσσωρευμένη ισχύ 1,6 GW το 2010 σε 14,6 GW το 2020 69 . Οι υφιστάμενοι εθνικοί στόχοι, όπως εκφράζονται στα ΕΣΕΚ, υποδηλώνουν ότι οι στόχοι για την υπεράκτια ανανεώσιμη ενέργεια για το 2030 (τουλάχιστον 60 GW) μπορούν να επιτευχθούν. Οι περισσότερες από τις υπεράκτιες αιολικές εγκαταστάσεις που θα έχουν αναπτυχθεί έως το 2030 θα βρίσκονται στη Βόρεια Θάλασσα (47 GW), αλλά μπορούν να αναμένονται σημαντικά επίπεδα ισχύος σε άλλες θαλάσσιες λεκάνες, ιδίως στη Βαλτική Θάλασσα (21,6 GW), στον Ατλαντικό Ωκεανό (11,1 GW), στη Μεσόγειο (2,7 GW) και στον Εύξεινο Πόντο (0,3 GW). Η μετάβαση σε νέες θαλάσσιες λεκάνες θα απαιτήσει περαιτέρω ανάπτυξη της πλωτής τεχνολογίας και ανάπτυξη λιμενικών υποδομών. Η κατασκευή του μελλοντικού υπεράκτιου δικτύου γύρω από υβριδικά έργα 70 , σε περιπτώσεις στις οποίες μπορούν να μειώσουν το κόστος και τη χρήση του θαλάσσιου χώρου, θα είναι επίσης σημαντική για την επιτάχυνση της ανάπτυξης της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας.

Σύμφωνα με τις τρέχουσες προβλέψεις σχετικά με το μελλοντικό κόστος της σταθερά εδραζόμενης υπεράκτιας αιολικής ενέργειας, το σταθμισμένο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας (LCoE) αναμένεται να είναι της τάξης των 30-60 EUR ανά MWh έως το 2050 (παρόμοιο με τις χερσαίες εγκαταστάσεις) 71 .

Όσον αφορά τις χερσαίες αιολικές εγκαταστάσεις, η μείωση της ετήσιας προσαύξησης που παρατηρείται από το 2018 οφείλεται στον μέτριο ρυθμό εγκατάστασης στη Γερμανία λόγω πολύπλοκων κανόνων αδειοδότησης και πιθανής έκθεσης σε νομικά προβλήματα. Η ηλικιακή διάρθρωση του χερσαίου και του υπεράκτιου στόλου αιολικής ενέργειας της ΕΕ δείχνει ότι η αλλαγή ενεργειακής πηγής θα διαδραματίσει καίριο ρόλο τα επόμενα έτη. Η αντικατάσταση των ανεμογεννητριών στο τέλος του κύκλου ζωής τους με νέες ανεμογεννήτριες ή η παράταση της διάρκειας ζωής μέσω της αναβάθμισης ορισμένων εκ των κατασκευαστικών στοιχείων αποτελούν ευκαιρία για τον εκσυγχρονισμό των πάγιων στοιχείων, τη χρήση των πόρων στις καλύτερες εγκαταστάσεις αιολικής ενέργειας και μπορεί να βελτιώσει την κοινωνική αποδοχή, καθώς οι υφιστάμενες τοποθεσίες ανεμογεννητριών παραμένουν σε χρήση, διαφυλάσσοντας τις τοπικές θέσεις εργασίας και τα έσοδα για τους τοπικούς δήμους. Ωστόσο, ο παροπλισμός και η ανακαίνιση των υφιστάμενων εγκαταστάσεων αιολικής ενέργειας αποτελούν πρόκληση όσον αφορά την αποδοτική χρήση των πόρων, τον εφοδιασμό με πρώτες ύλες και την παραγωγή αποβλήτων, διότι πολλά κατασκευαστικά στοιχεία των υφιστάμενων ανεμογεννητριών δεν μπορούν ακόμη να επαναχρησιμοποιηθούν ή να ανακυκλωθούν. Η κυκλικότητα των ανεμογεννητριών εξακολουθεί να απαιτεί προσπάθειες όσον αφορά την Ε&Κ και την εγκατάσταση. Η επιλογή των ιδιοκτητών πάγιων στοιχείων αιολικής ενέργειας μεταξύ του παροπλισμού και των διαφόρων επιλογών αλλαγής ενεργειακής πηγής επηρεάζεται από τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας, τα καθεστώτα στήριξης και τις διαδικασίες αδειοδότησης. Το μερίδιο της συνολικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από χερσαίες αιολικές πηγές ανέρχεται επί του παρόντος σε 13,7 % (2020). Τα σενάρια του σχεδίου για το κλίμα για το 2030 προβλέπουν παραγωγή 847 TWh χερσαίας αιολικής ενέργειας το 2030 (μερίδιο επί της συνολικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας: 27,3 %) και 2 259 TWh το 2050 (μερίδιο: 32,9 %) 72 .

Κατά την τελευταία δεκαετία, οι ιδιωτικές δαπάνες Ε&Κ στον τομέα της αιολικής τεχνολογίας διατηρήθηκαν σε σταθερό επίπεδο μεταξύ 1,6 δισ. EUR και 1,9 δισ. EUR ετησίως 73 . Υπερέβησαν κατά δέκα φορές τις δημόσιες επενδύσεις Ε&Α στη διάρκεια της εν λόγω περιόδου.

Με 57 % του μεριδίου κατά την περίοδο 2015-2017, η ΕΕ κατέχει ηγετική θέση παγκοσμίως όσον αφορά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας στον τομέα των τεχνολογιών αιολικής ενέργειας. Τα μερίδια άλλων σημαντικών οικονομιών είναι: ΗΠΑ με 18 %, Ιαπωνία με 11 %, Κίνα με 5 % και Κορέα με 1 % 74 . Οι κορυφαίες παγκοσμίως χώρες με διπλώματα ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας μεταξύ 2015 και 2017 ήταν η Δανία, η Γερμανία, οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία και η Κίνα. Παρότι οι σημαντικοί κατασκευαστές πρωτότυπου εξοπλισμού (ΚΠΕ) της ΕΕ υποβάλλουν τις περισσότερες αιτήσεις κατοχύρωσης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας, οι εν λόγω αιτήσεις μειώνονται από το 2012, λόγω των υψηλών επιδόσεων όσον αφορά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας μεγάλων επιχειρήσεων των ΗΠΑ (π.χ. General Electric) και της Ιαπωνίας (π.χ. Mitsubishi Heavy Industries, Hitachi). Οι οργανισμοί έρευνας της ΕΕ που δραστηριοποιούνται στον τομέα της αιολικής ενέργειας συγκαταλέγονται μεταξύ των πλέον αναγνωρισμένων στον εν λόγω τομέα. Όσον αφορά τον αντίκτυπο των παραπομπών, 9 οργανισμοί μεταξύ των 20 κορυφαίων οργανισμών βρίσκονται στην ΕΕ.

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Η παραγωγή αιολικής ενέργειας αποτελεί βιομηχανία στρατηγικής σημασίας για την Ευρώπη. Εκτιμάται ότι ο εν λόγω τομέας παρέχει από 240 000 έως 300 000 θέσεις εργασίας 75 . Οι περισσότερες ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις παραγωγής βρίσκονται στη χώρα της έδρας της επιχείρησης ή σε χώρες με αυξημένη χρήση αιολικής ενέργειας. Το 48 % των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της αιολικής ενέργειας έχουν την έδρα τους στην ΕΕ. 214 λειτουργικές εγκαταστάσεις παραγωγής έχουν την έδρα τους στην ΕΕ (26 % του συνόλου των παγκόσμιων εγκαταστάσεων) 76 . Το 2018, η αξιακή αλυσίδα της αιολικής ενέργειας στην ΕΕ παρήγαγε κύκλο εργασιών ύψους 36 δισ. EUR 77 .

Ο τομέας αιολικής ενέργειας της ΕΕ έχει αποδείξει την ικανότητά του να καινοτομεί. Η ΕΕ πρωτοστατεί στα τμήματα της αξιακής αλυσίδας που αφορούν συστήματα ανίχνευσης και παρακολούθησης για χερσαίες ανεμογεννήτριες, συμπεριλαμβανομένης της έρευνας και της παραγωγής. Επίσης, η βιομηχανία αιολικής ενέργειας της ΕΕ διαθέτει υψηλές κατασκευαστικές ικανότητες κατασκευαστικών στοιχείων με υψηλή αξία όσον αφορά το κόστος των ανεμογεννητριών (πύργοι, κιβώτια ταχυτήτων και πτερύγια), καθώς και κατασκευαστικών στοιχείων με συνέργειες με άλλους βιομηχανικούς κλάδους (γεννήτριες, μεταλλάκτες ηλεκτρικής ενέργειας και συστήματα ελέγχου).

Ωστόσο, εξακολουθούν να απαιτούνται προσπάθειες για τη βελτίωση της κυκλικότητας των κατασκευαστικών στοιχείων των ανεμογεννητριών. Χρειαζόμαστε επίσης έρευνα σχετικά με τις σωρευτικές επιπτώσεις της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας στα ωκεάνια οικοσυστήματα.

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Μεταξύ των 10 κορυφαίων κατασκευαστών πρωτότυπου εξοπλισμού (ΚΠΕ) το 2018, οι Ευρωπαίοι ΚΠΕ ήταν επικεφαλής με μερίδιο τη αγοράς 43 %, ακολουθούμενοι από τις κινεζικές (32 %) και τις βορειοαμερικανικές (10 %) επιχειρήσεις. Οι Ευρωπαίοι ΚΠΕ στον τομέα της αιολικής ενέργειας κατείχαν ηγετική θέση τα τελευταία έτη. Το 2020, τους ξεπέρασαν για πρώτη φορά Κινέζοι ΚΠΕ (ΕΕ: 28 %· Κίνα: 42 %) 78 , γεγονός που μπορεί να ερμηνευτεί λόγω της αύξησης νέων εγκαταστάσεων στην κινεζική αγορά αιολικής ενέργειας μετά τη στροφή της Κίνας από τις εγγυημένες τιμές αγοράς ανανεώσιμης ενέργειας σε ένα σύστημα στήριξης βάσει προσφορών.

Τα τελευταία 20 έτη, η ΕΕ είχε θετικό εμπορικό ισοζύγιο εξοπλισμού που σχετίζεται με την αιολική ενέργεια. Ωστόσο, ο εν λόγω δείκτης παρουσιάζει κάποια στασιμότητα 79 . Αυτό αποτελεί εν μέρει συνέπεια του γεγονότος ότι άλλες οικονομίες καλύπτουν την υστέρησή τους όσον αφορά το πλεονέκτημα της ΕΕ ως πρωτοπόρου αλλά οφείλεται και εν μέρει στις πολιτικές τρίτων χωρών που αποσκοπούν στην προστασία της εγχώριας αγοράς τους ή στον εξαναγκασμό των επιχειρήσεων της ΕΕ να προσδώσουν τοπικό χαρακτήρα στην παραγωγική τους ικανότητα (π.χ. μέσω απαιτήσεων τοπικού περιεχομένου). Για παράδειγμα, οι εξαγωγές διατάξεων παραγωγής αιολικής ενέργειας προς την Κίνα έχουν μειωθεί δραστικά από το 2007, μετά τη θέσπιση ενός υποστηρικτικού για την εγχώρια βιομηχανία τους πλαισίου πολιτικής, και δεν έχουν ανακάμψει. Αντιθέτως, το 21 % των κινεζικών εξαγωγών που σχετίζονται με την αιολική ενέργεια το 2018 προορίζονταν για την αγορά της ΕΕ, αντιπροσωπεύοντας ποσοστό μόλις κάτω από το 10 % της αγοράς της ΕΕ.

Από το 2016, τα κέρδη προ τόκων και φόρων (EBIT) των ΚΠΕ της ΕΕ μειώνονται λόγω του υψηλού ανταγωνισμού στις παραγγελίες ανεμογεννητριών, ιδίως κατά την περίοδο 2017-2018, και του αυξημένου κόστους υλικών για τα κύρια κατασκευαστικά στοιχεία των ανεμογεννητριών. Παρά το ότι το 2020 αποτέλεσε έτος ρεκόρ για τις εγκαταστάσεις 80 , η επίδραση των εν λόγω παραγόντων εντάθηκε περαιτέρω μέσω του αντικτύπου της νόσου Covid-19, η οποία δημιούργησε προβλήματα εφοδιαστικής για όλους τους κατασκευαστές.

Πολλές από τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας για ανεμογεννήτριες εισάγονται από την Κίνα 81 και, γενικότερα, βρίσκονται αντιμέτωπες με τη συγκέντρωση των ανάντη αλυσίδων εφοδιασμού. Ενδεχόμενες μελλοντικές προκλήσεις όσον αφορά τον εφοδιασμό υλών θα αποτελέσουν δυνητικό κίνδυνο για τη βιομηχανία παραγωγής αιολικής ενέργειας της ΕΕ. Έχουν επίσης εκφραστεί ανησυχίες για το περιβάλλον, οι οποίες σχετίζονται με τα σύνθετα πτερύγια των εγκαταστάσεων που φθάνουν στο τέλος του κύκλου ζωής τους, καθώς η ανακύκλωσή τους εξακολουθεί να είναι δύσκολη. Σύμφωνα με το σχέδιο δράσης της Επιτροπής του 2020 για τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας 82 , βρίσκονται σε εξέλιξη δράσεις για τη διαφοροποίηση του εφοδιασμού με πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας τόσο από πρωτογενείς όσο και από δευτερογενείς πηγές και τη βελτίωση της αποδοτικότητας και της κυκλικότητας των πόρων, με παράλληλη προώθηση του υπεύθυνου εφοδιασμού σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιπλέον, η κυκλικότητα, συμπεριλαμβανομένης της επαναχρησιμοποίησης, της ανακύκλωσης και της υποκατάστασης, αποτελούν τομείς προτεραιότητας της καινοτομίας για την αντιμετώπιση των εν λόγω κινδύνων, ενώ, ταυτόχρονα βελτιώνουν τη συνολική βιωσιμότητα του τομέα και περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα εργασίας του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» για την περίοδο 2021-2022. Η ευρωπαϊκή αιολική βιομηχανία έχει επίσης δεσμευτεί να επαναχρησιμοποιεί, να ανακυκλώνει ή να ανακτά το 100 % των παροπλισμένων πτερυγίων και σκοπεύει να αναπτύξει έναν χάρτη πορείας για την περαιτέρω επιτάχυνση της κυκλικότητας των πτερυγίων των ανεμογεννητριών 83 .

Η ΕΕ εκμεταλλεύεται εμπορικά το 42 % της παγκόσμιας αγοράς υπεράκτιας αιολικής ενέργειας, με συσσωρευμένη εγκατεστημένη ισχύ 14,6 GW το 2020. Εντός της επόμενης δεκαετίας, αναμένεται ότι η Ευρώπη θα διατηρήσει την ηγετική της θέση όσον αφορά την ετήσια ανάπτυξη της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας. Ωστόσο, η Κίνα, η Ασία, ο Ειρηνικός και η Βόρεια Αμερική αναμένεται να αναπτύξουν σημαντικό μερίδιο αγοράς (δηλαδή εγκατεστημένη ισχύ) στο τμήμα της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας 84 κατά τα επόμενα έτη. Όσον αφορά την χερσαία αιολική ενέργεια, η Κίνα θα παραμείνει η μεγαλύτερη αγορά (μέσο ετήσιο μερίδιο αγοράς περίπου 50 % την περίοδο 2020-2025), ακολουθούμενη από την Ευρώπη (18 %), τη Βόρεια Αμερική (14 %) και την Ασία (εξαιρουμένης της Κίνας) (8 %).

Η ευρωπαϊκή κατασκευή εγκαταστάσεων υπεράκτιας ενέργειας στα λιμάνια (εκτιμώμενη παραγωγική ικανότητα 6-8 GW ετησίως) θα πρέπει να αυξηθεί σημαντικά ώστε να εξυπηρετεί ετήσια αύξηση της παραγωγικής ικανότητας έως και 16 GW κατ’ εκτίμηση προκειμένου να καλύπτει τη ζήτηση κατά την περίοδο 2030-2050 85 .

3.2 Ηλιακά φωτοβολταϊκά (PV) 

Ανάλυση των τεχνολογιών

Τα ηλιακά φωτοβολταϊκά εμφανίζονται ως πολύ μεγάλη και καινοτόμος βιομηχανία, η οποία αναπτύσσεται με απροσδόκητη ταχύτητα. Πρόκειται για το συνδυαστικό αποτέλεσμα της επιτάχυνσης της τεχνολογικής ανάπτυξης, των πολιτικών εγκατάστασης και της εφαρμογής μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεων παραγωγής με χαμηλό κόστος, κυρίως στην Ασία. Η τεχνολογία είναι καίριας σημασίας για τα μελλοντικά κλιματικά ουδέτερα συστήματα ηλεκτροπαραγωγής.

Προβλέπεται να εγκατασταθούν πάνω από 3,1 TW φωτοβολταϊκής ισχύος, παγκοσμίως, το 2030 και περίπου 14 TW το 2050. Οι απαιτούμενες επενδύσεις κατά την περίοδο 2020-2050 για την πρόσθετη ικανότητα παραγωγής ηλιακής ενέργειας εκτιμώνται σε περίπου 4,2 τρισ. δολάρια ΗΠΑ 86 . Στην ΕΕ, προβλέπεται ότι έως το 2030 θα έχουν εγκατασταθεί 0,4 TW ηλιακής φωτοβολταϊκής ισχύος (εκτιμάται ότι έως το 2021 θα φθάσουν σχεδόν τα 160 GW) και 1 TW έως το 2050 87 , 88 . Σενάρια από τον ίδιο τον κλάδο προβλέπουν ακόμη μεγαλύτερη διείσδυση 89 .

Τα οικιστικά συστήματα, που κυριαρχούσαν πριν από πέντε χρόνια στην ΕΕ, είναι πλέον σε δεύτερη θέση (25,4 %), μετά το τμήμα των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας (30,5 %), όσον αφορά το μερίδιο της εγκατεστημένης παραγωγικής ικανότητας. Μετά την κορύφωση των επενδύσεων το 2011, οι συνολικές δημόσιες επενδύσεις της ΕΕ στην έρευνα, ανάπτυξη και επίδειξη φωτοβολταϊκών μειώθηκαν και είναι πλέον κάτω από το επίπεδο που ήταν στις αρχές της δεκαετίας 90 .

Κατά το τελευταίο έτος, η ΕΕ διολίσθησε από τη δεύτερη (μετά την Ιαπωνία) στην τρίτη θέση (μετά την Ιαπωνία και την Κορέα) όσον αφορά τις επενδύσεις υψηλής αξίας 91 . Εάν συνεχιστεί η τρέχουσα τάση, οι κινεζικές εφευρέσεις «υψηλής αξίας» θα ξεπεράσουν σύντομα και την ΕΕ. Όσον αφορά τη βιωσιμότητα της ενωσιακής παραγωγής, ο σχεδιασμός των κυψελών και των συστοιχιών, ιδίως, τείνει να γίνεται όλο και πιο περίπλοκος, με αποτέλεσμα να απαιτούνται περαιτέρω επενδύσεις προκειμένου να παραμείνουν στην πρωτοπορία.

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Η ΕΕ κατέχει ηγετική θέση παγκοσμίως σε διάφορα τμήματα της αξιακής αλυσίδας φωτοβολταϊκών: έρευνα και ανάπτυξη, παραγωγή πολυπυριτίου, εξοπλισμός και μηχανήματα κατασκευής φωτοβολταϊκών 92 .

Η ΕΕ φιλοξενεί έναν από τους μεγαλύτερους κατασκευαστές πολυπυριτίου. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις της ΕΕ είναι πιο ανταγωνιστικές στο κατάντη τμήμα της αξιακής αλυσίδας με καίριους ρόλους στην παρακολούθηση και τον έλεγχο, καθώς και στην ισορροπία των τμημάτων του συστήματος, ιδίως της παραγωγής μετατροπέων και ηλιακών ιχνηλατών. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις διατήρησαν επίσης ηγετική θέση στο τμήμα της ανάπτυξης.

Από την άλλη πλευρά, η ΕΕ έχει χάσει το μερίδιο αγοράς της στην κατασκευή ηλιακών κυψελών και συστοιχιών. Σε περίπτωση ανάκαμψης της ευρωπαϊκής βιομηχανίας κατασκευής ηλιακών κυψελών και συστοιχιών πυριτίου, η οποία δεν φαίνεται υπερβολικά μη ρεαλιστική, δεδομένου του υφιστάμενου αριθμού πιθανών έργων, θα έπρεπε να δοθεί προσοχή στην εξάρτηση της αλυσίδας εφοδιασμού από ορισμένες πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας, όπως το βόριο, το γάλλιο, το γερμάνιο και το ίνδιο. Μια πρόσφατη μελέτη 93 δείχνει ότι η ΕΕ έχει τις καλύτερες επιδόσεις όσον αφορά την παραγόμενη ενέργεια σε σύγκριση με εκείνη που χρησιμοποιείται στην κατασκευή και τη λειτουργία φωτοβολταϊκών συστημάτων, ακολουθούμενη από την Κίνα και τις ΗΠΑ. Ομοίως, η ΕΕ έχει επίσης τη χαμηλότερη ένταση διοξειδίου του άνθρακα όσον αφορά την ενέργεια που παράγεται από φωτοβολταϊκά συστήματα, ακολουθούμενη από τις ΗΠΑ και μετά την Κίνα. Η ΕΕ έχει επίσης την υψηλότερη ενεργειακή απόδοση του διοξειδίου του άνθρακα, ενώ η Κίνα έχει τις χειρότερες επιδόσεις και οι ΗΠΑ βρίσκονται στο μέσον 94 . Ο τελευταίος αυτός δείκτης αντικατοπτρίζει την ένταση διοξειδίου του άνθρακα του κύκλου παραγωγής της ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιείται στις διαδικασίες παραγωγής.

Το 2018, αναφέρονται 109 000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας στον τομέα των φωτοβολταϊκών στην ΕΕ, αριθμός που αντιστοιχεί σε αύξηση 42 % μεταξύ 2015 και 2018 95 . Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα μιας πιο πρόσφατης μελέτης υπάρχουν περίπου 123 000 άμεσες και 164 000 έμμεσες θέσεις εργασίας πλήρους απασχόλησης στον κλάδο παραγωγής φωτοβολταϊκών προϊόντων της ΕΕ, το 2020, επί συνόλου 287 000 θέσεων εργασίας 96 .

Από την άποψη των επαγγελματικών δεξιοτήτων, ο τομέας των φωτοβολταϊκών απασχολεί εργατικό δυναμικό υψηλής εκπαίδευσης στους τομείς της Ε&Α, της παραγωγής πολυπυριτίου και πλακιδίων και της κατασκευής κυψελών και συστοιχιών. Η EPC (μηχανική, προμήθεια και κατασκευή), η O&M (λειτουργία και συντήρηση), ο παροπλισμός και η ανακύκλωση είναι επίσης απαιτητικές δραστηριότητες όσον αφορά τις απαιτούμενες δεξιότητες.

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Με την αύξηση των εγκαταστάσεων φωτοβολταϊκών συστημάτων, το εμπορικό έλλειμμα για την ΕΕ όσον αφορά τις εισαγωγές ηλιακών συστοιχιών άρχισε να αυξάνεται εκ νέου από το 2016, μετά τη μείωσή του μεταξύ 2011 και 2016, λόγω της συρρίκνωσης της ανάπτυξης φωτοβολταϊκών συστημάτων. Το 2019 αυξήθηκε σε περισσότερα από 5,7 δισ. EUR. Η ανισορροπία αυτή αντικατοπτρίζει τον όγκο των εισαγωγών, καθώς οι εξαγωγές δεν έχουν μεταβληθεί δραστικά με την πάροδο των ετών. Οι εισαγωγές ηλιακών φωτοβολταϊκών της ΕΕ εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από κινεζικές και άλλες ασιατικές επιχειρήσεις 97 .

Η συνολική αξία της παραγωγής πολυπυριτίου, ράβδων και πλακιδίων μαζί με την παραγωγή ηλιακών κυψελών και συστοιχιών ανέρχεται επί του παρόντος σε περίπου 57,8 δισ. EUR. Το μερίδιο της ΕΕ (12,8 %) αντιστοιχεί σε 7,4 δισ. EUR. Το μερίδιο αυτό οφείλεται κυρίως στην παραγωγή πολυπυριτίου. Σχεδόν το σύνολο της αύξησης της παραγωγής φωτοβολταϊκών κυψελών και συστοιχιών σημειώθηκε εκτός της ΕΕ 98 . Δεδομένης της επιτάχυνσης της ζήτησης της αγοράς στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς και της εμφάνισης νέων τεχνολογιών παραγωγής, οι Ευρωπαίοι κατασκευαστές επιδεικνύουν ανανεωμένο ενδιαφέρον για τη δημιουργία παραγωγικής ικανότητας εντός της ΕΕ με βάση τις τελευταίες τεχνολογίες. Ως προς τούτο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο της επικαιροποιημένης ευρωπαϊκής βιομηχανικής στρατηγικής της 99 , χαιρέτισε τις προσπάθειες της πρωτοβουλίας της βιομηχανίας για την ευρωπαϊκή ηλιακή ενέργεια που αποσκοπούν στην κλιμάκωση της παραγωγής ηλιακών φωτοβολταϊκών. Αρκετά έργα βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη στην ΕΕ για την κατασκευή πλακιδίων, ηλιακών κυψελών και συστοιχιών. Η Επιτροπή θα δημοσιεύσει ανακοίνωση για την ηλιακή ενέργεια το 2022.

Ο ρόλος των παραγωγών-καταναλωτών και των ενεργειακών κοινοτήτων

Η υιοθέτηση και η παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας, όπως η ενέργεια από ηλιακά φωτοβολταϊκά, αλλά και η ενεργειακή απόδοση μπορούν να ενισχυθούν από ενεργειακές κοινότητες που επιτρέπουν στους καταναλωτές να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην αγορά ενέργειας. Σήμερα, τουλάχιστον δύο εκατομμύρια Ευρωπαίοι πολίτες συμμετέχουν συλλογικά σε περισσότερες από 8 400 ενεργειακές κοινότητες, έχοντας υλοποιήσει τουλάχιστον 13 000 έργα από το 2000 100 . Η τρέχουσα συνολική ισχύς από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που έχει εγκατασταθεί από ενεργειακές κοινότητες στην Ευρώπη μπορεί να εκτιμηθεί τουλάχιστον σε 6,3 GW και συνεισφέρει κατά κανόνα περίπου κατά 1-2 % στην εγκατεστημένη ισχύ σε εθνικό επίπεδο, ενώ η μέγιστη συνεισφορά ανέρχεται σε 7 % στην περίπτωση του Βελγίου. Όσον αφορά την εγκατεστημένη ισχύ, το μερίδιό του λέοντος αντιπροσωπεύουν τα ηλιακά φωτοβολταϊκά και ακολουθεί η χερσαία αιολική ενέργεια. Βάσει συντηρητικής εκτίμησης, η συνολική επενδυτική χρηματοδότηση ανέρχεται σε τουλάχιστον 2,6 δισ. EUR 101 .

Σήμερα, οι ενεργειακές κοινότητες είναι οργανωμένες υπό διάφορες νομικές μορφές. Οι τομείς δραστηριοτήτων, τα χαρτοφυλάκια τεχνολογίας, το μέγεθος και οι δομές των μελών διαφέρουν. Επί του παρόντος, οι ενεργειακές κοινότητες αυξάνουν την ευαισθητοποίηση και την αποδοχή της τεχνολογίας, προωθούν την ενεργειακή απόδοση, παράγουν και διανέμουν ηλεκτρική ενέργεια και θερμότητα με βάση ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, παρέχουν υπηρεσίες γύρω από την ηλεκτροκίνηση και διαχειρίζονται υπηρεσίες παροχής συμβουλών σε θέματα ενέργειας. Πειραματίζονται με καινοτόμο τρόπο με επιχειρηματικά μοντέλα και ιδέες αυτάρκειας προς όφελος των τοπικών κοινοτήτων. Η συνέχιση και η επέκταση των ενεργειακών κοινοτήτων στην Ευρώπη εξαρτάται από την ευνοϊκή νομοθεσία και τα οικονομικά κίνητρα, καθώς και από την ανταγωνιστικότητα των τεχνολογιών στις οποίες έχουν πρόσβαση οι πολίτες.

Ενώ τα πλαίσια πολιτικής της ΕΕ έχουν ως στόχο να ενεργοποιήσουν την ανάπτυξη ενεργειακών κοινοτήτων σε ολόκληρη την ΕΕ 102 , μεταξύ άλλων και σε διασυνοριακό επίπεδο, πολλά θα εξαρτηθούν από τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη θα εφαρμόσουν το ευνοϊκό πλαίσιο για αυτά τα είδη μοντέλων 103 . Παρότι το πλαίσιο των εθνικών σχεδίων για την ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ) απαιτεί ήδη από τα κράτη μέλη να υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με τις κοινότητες ανανεώσιμης ενέργειας, ωστόσο, λίγα μόνο κράτη μέλη περιέλαβαν ποσοτικούς στόχους και συγκεκριμένα μέτρα για την ανάπτυξη των ενεργειακών κοινοτήτων στα οικεία ΕΣΕΚ. Προκειμένου να ενισχυθεί η ανάπτυξη των ενεργειακών κοινοτήτων κατά την έννοια της οδηγίας της ΕΕ, η Επιτροπή βρίσκεται στη διαδικασία δημιουργίας αποθετηρίου της Ενεργειακής Κοινότητας, το οποίο θα συμβάλλει στη διάδοση των βέλτιστων πρακτικών και θα παρέχει τεχνική βοήθεια για την ανάπτυξη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών ενεργειακών κοινοτήτων σε ολόκληρη την ΕΕ.

Όπως και για τις ενεργειακές κοινότητες, το πλαίσιο της ΕΕ θα στηρίξει την υιοθέτηση της αυτοκατανάλωσης (δηλαδή των παραγωγών-καταναλωτών), με την απαίτηση να καταστεί δυνατή η ατομική και συλλογική αυτοκατανάλωση και η απαλλαγή από τα τιμολόγια δικτύου. Και πάλι, πολλά θα εξαρτηθούν από τον σχεδιασμό του νομικού πλαισίου, τα ισχύοντα τιμολόγια δικτύου και τους φόρους, καθώς και από τα ενιαία σημεία πληροφόρησης για την τόνωση της συλλογικής αυτοκατανάλωσης σε πολυώροφες πολυκατοικίες -και πέραν αυτών, εάν τα κράτη μέλη αποφασίσουν να το πράξουν. Οι νομικοί περιορισμοί και η μη ευνοϊκή φορολογία μπορούν να αποτελέσουν σοβαρά εμπόδια όσον αφορά την υιοθέτηση της αυτοκατανάλωσης.

3.3 Αντλίες θερμότητας για κτιριακές εφαρμογές

Ανάλυση των τεχνολογιών

Οι αντλίες θερμότητας για κτιριακές εφαρμογές 104 είναι ώριμα, εμπορικά διαθέσιμα προϊόντα. Μπορούν να ταξινομηθούν ανάλογα με την πηγή από την οποία αντλούν ανανεώσιμη ενέργεια (αέρας, νερό ή έδαφος), το ρευστό μεταφοράς θερμότητας που χρησιμοποιούν (αέρας ή νερό), τον σκοπό τους (ψύξη/θέρμανση χώρων, θέρμανση νερού οικιακής χρήσης) και τα στοχευόμενα τμήματα της αγοράς (οικιακά, ελαφρά εμπορικά δίκτυα και δίκτυα θέρμανσης).

Η παραγωγή θερμότητας από αντλίες θερμότητας αυξάνεται κατά 11,5 % ετησίως κατά τα τελευταία 5 έτη στην ΕΕ, φθάνοντας τις 250 TWh το 2020 105 . Η τάση αυτή πρόκειται να αυξηθεί διότι ο εξηλεκτρισμός της θέρμανσης θα συμβάλει καθοριστικά στην πορεία του οικοδομικού τομέα προς την κλιματική ουδετερότητα.

Οι αντλίες θερμότητας είναι πολύ αποδοτικές· ο τυπικός συντελεστής εποχιακής απόδοσης τους 3 σημαίνει ότι για κάθε kWh καταναλωθείσας ηλεκτρικής ενέργειας παράγονται 3 kWh θερμότητας 106 . Κατά συνέπεια, η λειτουργία αντλίας θερμότητας για τη θέρμανση κτιρίων μπορεί να είναι οικονομικά αποδοτική μόνο σε σύγκριση με τους λέβητες αερίου, εάν ο λόγος της τιμής ηλεκτρικής ενέργειας προς φυσικό αέριο δεν υπερβαίνει το 3. Ο λόγος αυτός ποικίλλει σημαντικά, από 1,5 έως 5,5 μεταξύ των κρατών μελών 107 , συχνά λόγω των υψηλότερων φόρων και επιβαρύνσεων επί της ηλεκτρικής ενέργειας σε σχέση με τα ορυκτά καύσιμα και της έλλειψης εσωτερίκευσης του εξωτερικού κόστους των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στις τιμές φυσικού αερίου/πετρελαίου. Τα εν λόγω ζητήματα αντιμετωπίζονται από τη δέσμη μέτρων πολιτικής του Ιουλίου 2021 για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, και συγκεκριμένα στις προτάσεις τροποποίησης της οδηγίας για τη φορολογία της ενέργειας και στη θέσπιση νέας εμπορίας εκπομπών για τον οικοδομικό τομέα και τον τομέα των οδικών μεταφορών.

Ο τομέας των αντλιών θερμότητας χαρακτηρίζεται από μια παγκόσμια και ανταγωνιστική αγορά, όπου η καινοτομία έχει καίρια σημασία. Οι προσαρμογές στους εξελισσόμενους κανονισμούς και στρατηγικές της ΕΕ για το κλίμα και το περιβάλλον λειτουργούν ανταγωνιστικά προς τη βελτίωση των επιδόσεων και του κόστους των προϊόντων στις μικρές, μεσαίες ή μεγάλες επιχειρήσεις της ΕΕ, όπου οι ικανότητες Ε&Α είναι περιορισμένες. Ωστόσο, παρέχουν ευκαιρίες στη βιομηχανία να προτείνει καινοτόμα προϊόντα.

Κατά την περίοδο 2011-2021, από τις επιστημονικές δημοσιεύσεις με υψηλές αναφορές σχετικά με την τεχνολογία αντλιών θερμότητας, πάνω από το 37 % ανήκει στην ΕΕ, ενώ έπεται η Κίνα (23 %) και οι ΗΠΑ (20 %). Η ΕΕ πρωτοστατεί επίσης στις εφευρέσεις στις «αντλίες θερμότητας που χρησιμοποιούνται κυρίως για θέρμανση σε κτιριακές εφαρμογές»: κατά την περίοδο 2015-2017, το 42 % των εφευρέσεων υψηλής αξίας καταχωρίστηκαν στην ΕΕ, ακολουθούμενη από την Ιαπωνία (20 %), τις ΗΠΑ (8 %), τη Νότια Κορέα (7 %) και την Κίνα (4 %) 108 .

Με βάση την εν λόγω βάση γνώσεων και καινοτομίας, τα ερευνητικά ιδρύματα και η βιομηχανία της ΕΕ έχουν την ικανότητα να προτείνουν καινοτομίες. Κατά την περίοδο 2014-2020, τα έργα αντλιών θερμότητας για κτιριακές εφαρμογές αντιπροσώπευαν συνολική χρηματοδότηση ύψους 146,8 εκατ. EUR στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων 2020», του προγράμματος Ε&Κ της ΕΕ. Το μεγαλύτερο μερίδιο αφορούσε την ολοκλήρωση των αντλιών θερμότητας με άλλες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (60,9 %), σε σύγκριση με την ανάπτυξη αντλιών θερμότητας για οικιακές εφαρμογές (6,5 %) και για εφαρμογές τηλεθέρμανσης (32,6 %).

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Σύμφωνα με το EurObserver 109 , ο κύκλος εργασιών των αντλιών θερμότητας στην ΕΕ ανήλθε σε 26,6 δισ. EUR το 2018, σημειώνοντας αύξηση κατά 18 % σε σύγκριση με το 2017. Παράλληλα, οι άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας ανήλθαν σε 222 400 το 2018, σημειώνοντας αύξηση κατά 17 % σε σύγκριση με το 2017. Τα εν λόγω στοιχεία περιλαμβάνουν όλους τους τύπους αντλιών θερμότητας, συμπεριλαμβανομένων των αντλιών θερμότητας αέρα-αέρα που χρησιμοποιούνται μόνο για ψύξη ή για θέρμανση και ψύξη, οι οποίες αντιπροσώπευαν το 86 % των μονάδων που πωλήθηκαν το 2019.

Από την άποψη των δεξιοτήτων, ο τομέας των αντλιών θερμότητας απασχολεί ένα καλά εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό στους τομείς της Ε&Α, της κατασκευής κατασκευαστικών στοιχείων και αντλιών θερμότητας, των θερμοτεχνικών μηχανικών και γεωλόγων, των εγκαταστατών (συμπεριλαμβανομένων των γεωτρυπανιστών) και του σέρβις και της συντήρησης.

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Η Ασία και η Αμερική κυριαρχούν στις εξαγωγές αντλιών θερμότητας αέρα-αέρα στην αγορά οικιακού κλιματισμού 110 . Η ανισορροπία είναι λιγότερο έντονη σε ό,τι αφορά τα αντιστρέψιμα κλιματιστικά 111 : Οι ασιατικές χώρες εξακολουθούν να κατέχουν ηγετική θέση, ακολουθούμενες από τις ευρωπαϊκές χώρες. Όσον αφορά τις «αντλίες θερμότητας που χρησιμοποιούνται κυρίως για θέρμανση» 112 , οι χώρες της ΕΕ κατέχουν ηγετική θέση στις εξαγωγές, ακολουθούμενες από την Ασία. Ωστόσο, κατά τα τελευταία 5 έτη, η ανάπτυξη των «αντλιών θερμότητας που χρησιμοποιούνται κυρίως για θέρμανση» στην αγορά της ΕΕ έχει καλυφθεί από τις εισαγωγές από την Ασία, οι οποίες αυξήθηκαν με μέσο ετήσιο ρυθμό 21 % από το 2015 έως το 2020. Ως εκ τούτου, το εμπορικό ισοζύγιο υποβαθμίζεται, καθώς από το πλεόνασμα ύψους 249 εκατ. EUR το 2015, παρουσίασε έλλειμμα ύψους 40 εκατ. EUR το 2020.   

Με βάση τις προβλέψεις της μακροπρόθεσμης στρατηγικής 113 της ΕΕ, οι πωλήσεις αντλιών θερμότητας αναμένεται να αυξηθούν ταχέως έως το 2030 στην ΕΕ για τον εξηλεκτρισμό στον τομέα της θέρμανσης των κτιρίων, ακολουθούμενες από βραδύτερη αύξηση της διείσδυσης στη συνέχεια. Η ταχύτερη διείσδυση στην πρωτοποριακή αγορά της ΕΕ αποτελεί ευκαιρία για τη βιομηχανία της ΕΕ να αναπτυχθεί και να αναπτύξει ανταγωνιστική παραγωγή έως το 2030 και, στη συνέχεια, να αξιοποιήσει τη βιώσιμη ανάπτυξη σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως προβλέπεται από τον ΔΟΕ 114 .

Το υψηλό κόστος στην Ευρώπη οφείλεται εν μέρει στο υψηλό επίπεδο κατακερματισμού και στις αγορές που επικεντρώνονται σε εθνικό επίπεδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι εθνικές νομοθεσίες διαφέρουν, ιδίως όσον αφορά τις απαιτήσεις έγκρισης προϊόντων και τους κανόνες αδειοδότησης. Η βελτίωση των δικτύων μάρκετινγκ και διανομής εντός και εκτός της ΕΕ, και ενδεχομένως η ενίσχυση της συνεργασίας με εταίρους με σχετικές αρμοδιότητες, θα συμβάλει στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων της ΕΕ. Ωστόσο, αναγνωρίζοντας τον σημαντικό ρόλο των αντλιών θερμότητας στην ολοκλήρωση του ενεργειακού συστήματος, στην ανακοίνωσή της για το κύμα ανακαινίσεων η Επιτροπή ανακοίνωσε την περαιτέρω προώθηση της χρήσης αντλιών θερμότητας 115 . Η Επιτροπή θα επιδιώξει επίσης να ενισχύσει τον ρόλο των αντλιών θερμότητας στην ευελιξία των ενεργειακών συστημάτων, για παράδειγμα με την ανάπτυξη κώδικα δικτύου σχετικά με την ευελιξία από την πλευρά της ζήτησης. 

3.4Συσσωρευτές

Ανάλυση των τεχνολογιών

Η παρούσα έκθεση επικεντρώνεται στην τεχνολογία συσσωρευτών ιόντων λιθίου (Li-ion), δεδομένης της σημασίας της για την ηλεκτροκίνηση, η οποία κυριαρχεί στη ζήτηση συσσωρευτών που σχετίζονται με τη μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας 116 . Στο ευρύτερο ενεργειακό σύστημα, οι σταθεροί συσσωρευτές θα είναι καίριας σημασίας ως μέσο αποθήκευσης ενέργειας, καθιστώντας δυνατή την υψηλή συμβολή στην ενέργεια από διαλείπουσες ανανεώσιμες πηγές στο μείγμα ηλεκτρικής ενέργειας. Επιπλέον, η αλληλεπίδραση των ηλεκτρικών οχημάτων με το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας παρέχει μεγάλες δυνατότητες αξιοποίησης).

Το 2020, τα ηλεκτρικά οχήματα (ΗΟ) κατέστησαν ανταγωνιστικά ως προς το κόστος σε ποσοστό άνω του 50 % της συνολικής ευρωπαϊκής αγοράς αυτοκινήτων, με βάση το συνολικό κόστος ιδιοκτησίας. Οι μέσες τιμές ηλεκτρικών στηλών των συσσωρευτών ιόντων λιθίου για ΗΟ μειώθηκαν κατά 89 % σε πραγματικούς όρους από το 2010 σε 137 δολάρια ΗΠΑ ανά kWh (115 EUR ανά kWh) το 2020. Έως το 2023, οι μέσες τιμές ηλεκτρικών στηλών προβλέπεται να είναι 101 δολάρια ΗΠΑ ανά kWh και έως το 2027 η τιμή αγοράς των ΗΟ αναμένεται να είναι χαμηλότερη από εκείνη των συμβατικών αυτοκινήτων 117 .

Η μέση ενεργειακή πυκνότητα συσσωρευτών των ΗΟ αυξάνεται κατά 7 % ετησίως 118 , ενώ το μέσο μέγεθος των ηλεκτρικών στηλών συσσωρευτών στα ηλεκτρικά ελαφρά οχήματα (αμιγώς ηλεκτρικά και υβριδικά) αυξήθηκε από 37 kWh το 2018 σε 44 kWh το 2020, ενώ ο συσσωρευτής για αμιγώς ηλεκτρικά αυτοκίνητα στις περισσότερες χώρες είναι της τάξης των 50-70 kWh 119 . Οι τάσεις αύξησης του μεγέθους των αυτοκινήτων υπονομεύουν την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και τη διαθεσιμότητα πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας.

Παρότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας συσσωρευτών στην ΕΕ έχει φτάσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, με τις πωλήσεις ΗΟ να ανέρχονται το 2020 στο 10,5 % της αγοράς αυτοκινήτων (αύξηση από 3 % το 2019) 120 , υπάρχουν μεγάλες διαφορές εντός της ΕΕ, με τις πωλήσεις ΗΟ να κυμαίνονται από 0,5 % στην Κύπρο έως 32 % στη Σουηδία. Ο αριθμός των κυκλοφορούντων ΗΟ διπλασιάστηκε σε περισσότερα από δύο εκατομμύρια στην ΕΕ κατά τη διάρκεια του 2020, ποσότητα που ισοδυναμεί με χωρητικότητα αποθήκευσης άνω των 60 GWh. Έως το 2030, αναμένεται να κυκλοφορούν πάνω από 50 εκατομμύρια ΗΟ στους δρόμους της ΕΕ 121 .

Η αναδυόμενη αγορά σταθερών συσσωρευτών στην ΕΕ αυξήθηκε περίπου σε 1,3 GWh το 2020, με συσσωρευμένη εγκατεστημένη ισχύ περίπου 4,3 GWh (κυρίως συσσωρευτές Li-ion) 122 . Η προώθηση της αυτοκατανάλωσης έχει αποφέρει στη Γερμανία τα δύο τρίτα της ευρωπαϊκής αγοράς αποθήκευσης οικιακών συσσωρευτών (2,3 GWh) 123 . Έως το 2030, οι σταθεροί συσσωρευτές μπορεί να έχουν σχεδόν την ίδια χωρητικότητα αποθήκευσης με την άντληση-ταμίευση νερού σήμερα, μετρούμενη ως παροχή ενέργειας, οι συσσωρευτές Li-ion μπορούν να παρέχουν αποδοτική αποθήκευση για έως και 5 ώρες, ενώ οι αναδυόμενες τεχνολογίες, συμπεριλαμβανομένων των συσσωρευτών ροής, μπορούν να καλύπτουν καλύτερα μεγαλύτερες διάρκειες αποθήκευσης.

Λαμβανομένων υπόψη των πρόσθετων στοιχείων κόστους, το κόστος συστήματος των εφαρμογών Li-ion κλίμακας δικτύου κυμαίνεται μεταξύ 300 EUR και 400 EUR ανά kWh, ενώ το κόστος των συστημάτων οικιακής αποθήκευσης είναι σχεδόν διπλάσιο. Η μείωση του κόστους του ενεργειακού συστήματος συσσωρευτών στο ήμισυ της τρέχουσας τιμής είναι καίριας σημασίας για τη μαζική εγκατάσταση σε ολόκληρη την Ευρώπη 124 .

Δύο σημαντικά έργα κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος (ΣΕΚΕΕ) 125 αξίας δισεκατομμυρίων, στα οποία συμμετέχουν 12 κράτη μέλη και δεκάδες επιχειρήσεις και ερευνητικοί οργανισμοί, αποδίδουν αυξανόμενη προτεραιότητα στους συσσωρευτές όσον αφορά τη χρηματοδότηση Ε&Κ. Η ΕΕ, με τη σειρά της, διέθεσε 925 εκατ. EUR για τη σύμπραξη για τους συσσωρευτές στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» για την περίοδο 2021-2027.

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Παρά το αυξανόμενο ενδιαφέρον για εξορυκτικά έργα στην Ευρώπη, ιδίως για το λίθιο και τον φυσικό γραφίτη όσον αφορά τα ορυκτά που σχετίζονται με τους συσσωρευτές, η προμήθεια τόσο πρωτογενών όσο και δευτερογενών πρώτων υλών για συσσωρευτές απαιτεί σημαντική αναβάθμιση ώστε να συμβαδίζει με την αυξανόμενη ζήτηση για υλικά συσσωρευτών 126 . Η ΕΕ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το διεθνές εμπόριο για την προμήθεια κοβαλτίου, λιθίου και γραφίτη και τα υλικά αυτά περιλαμβάνονται στον ενωσιακό κατάλογο πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας 127 . Παρόλο που η προμήθεια νικελίου είναι πιο διαφοροποιημένη, η ΕΕ βασίζεται στις εισαγωγές του υλικού υψηλής καθαρότητας που είναι απαραίτητο για την παραγωγή συσσωρευτών με μερίδιο ~ 56 %. Μελλοντικά υλικά ανόδου και καθόδου, όπως πυρίτιο, τιτάνιο και νιόβιο, περιλαμβάνονται επίσης στον ενωσιακό κατάλογο πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας 128 .

Εκτός από τον εξευγενισμό κοβαλτίου (δεύτερη μετά την Κίνα), η ΕΕ γενικά κατέχει ασθενή θέση στον εξευγενισμό υλικών σχετικών με συσσωρευτές. Ενώ η ΕΕ έχει ισχυρές επιχειρήσεις στον τομέα των υλικών καθόδου, η ΕΕ εξακολουθεί να είναι καθαρός εισαγωγέας υλικών καθόδου από την Ασία. Η παραγωγική ικανότητα στοιχείων συσσωρευτών προβλέπεται να προσεγγίσει τις 400 GWh και να καλύψει σε μεγάλο βαθμό την εγχώρια ζήτηση έως το 2025 129 .

Το 2021, η παραγωγική ικανότητα στοιχείων Li-ion των θυγατρικών ξένων, κυρίως κορεατικών επιχειρήσεων, στην ΕΕ, ανέρχεται σε 44 GWh 130 . Εντωμεταξύ, 10 επιχειρήσεις με έδρα στην ΕΕ θα αρχίσουν την παραγωγή στοιχείων Li-ion τα επόμενα έτη. Επίσης, κορυφαίοι παγκόσμιοι παραγωγοί ιδρύουν εργοστάσια στην ΕΕ. Οι παραγωγικές ικανότητες στοιχείων Li-ion αυξάνονται στην ΕΕ, ανερχόμενες στο 6 % της παγκόσμιας παραγωγικής ικανότητας το 2021 131 , έναντι 3 % το 2018. Οι Ευρωπαίοι παραγωγοί διατηρούν ισχυρή θέση στις εξειδικευμένες εφαρμογές Li-ion, αλλά εξακολουθούν να εξαρτώνται από ασιατικές επιχειρήσεις για τον εξοπλισμό παραγωγής στοιχείων συσσωρευτών 132 .

Ο ισχυρότερος ρόλος της ΕΕ αφορά τα τελικά προϊόντα. Όλες οι αυτοκινητοβιομηχανίες της ΕΕ υιοθέτησαν τη μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση, ενώ μία εξ αυτών είχε θέσει ως στόχο την πώληση 1 εκατομμυρίου ηλεκτρικών αυτοκινήτων το 2021. Η ΕΕ διαθέτει έναν αριθμό φορέων ανακύκλωσης, αλλά με περιορισμένες δυνατότητες. Επί του παρόντος, οι συσσωρευτές αποστέλλονται κυρίως στην Ασία στο τέλος του κύκλου ζωής τους 133 . Μόλις τεθεί σε εφαρμογή το υποστηρικτικό πλαίσιο του νέου κανονισμού για τους συσσωρευτές 134 , η Ευρώπη μπορεί να καταστεί πρωτοπόρος στην κυκλική οικονομία των συσσωρευτών, από την εξόρυξη έως την ανακύκλωση. Η αναπτυσσόμενη αξιακή αλυσίδα απαιτεί περισσότερες προσπάθειες στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, δεδομένου ότι έως το 2025 θα δημιουργηθούν 800 000 άμεσες θέσεις εργασίας και από 3 έως 4 εκατομμύρια θέσεις εργασίας συνολικά 135 . Για τον σκοπό αυτό, η ΕΕ εγκαινίασε την EBA250 Academy.

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Η Κίνα ελέγχει το 80 % της παγκόσμιας ικανότητας εξευγενισμού πρώτων υλών συσσωρευτών, το 77 % της παραγωγικής ικανότητας στοιχείων και το 60 % της ικανότητας κατασκευής κατασκευαστικών στοιχείων συσσωρευτών 136 . Το εμπορικό έλλειμμα της ΕΕ όσον αφορά τους συσσωρευτές Li-ion ανερχόταν σε 3,6 δισ. EUR το 2018 και 4,2 δισ. EUR το 2019. Τα περισσότερα στοιχεία συσσωρευτών εξακολουθούσαν να εισάγονται το 2020 και όλοι οι κορυφαίοι παραγωγοί συσσωρευτών ήταν μη Ευρωπαίοι (πολλοί από τους οποίους, ωστόσο, διαθέτουν εγκαταστάσεις κατασκευής στην ΕΕ). Το 2020, η αξία της παγκόσμιας αγοράς συσσωρευτών Li-ion ανερχόταν κατά προσέγγιση σε 40-47 δισ. δολάρια ΗΠΑ 137 . Με επενδυτικά έργα σε εξέλιξη, έως το 2025, η ΕΕ αναμένεται να καταστεί ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός στοιχείων συσσωρευτών στον κόσμο, μετά την Κίνα. 138

Η ΕΕ είχε μόνο ένα μικρό εμπορικό έλλειμμα στον τομέα των ηλεκτρικών αυτοκινήτων το 2020, ενώ οι εξαγωγές αυξήθηκαν ταχύτερα απ’ ό,τι οι εισαγωγές 139 . Ταυτόχρονα, οι αυτοκινητοβιομηχανίες της ΕΕ επεκτείνουν τις εγκαταστάσεις παραγωγής τους στην Ασία και τις ΗΠΑ ανταγωνιζόμενες τις εκεί επιχειρήσεις. Η ΕΕ διαθέτει επίσης ισχυρές επιχειρήσεις στην αγορά αποθήκευσης σε σταθερή θέση: π.χ., μεταξύ άλλων, επιχειρήσεις παγκοσμίως κορυφαίες σε εφαρμογές κλίμακας δικτύου και στην αγορά οικιακής αποθήκευσης.

Όσον αφορά την παραγωγή και τη χρήση ηλεκτρικών λεωφορείων, η ΕΕ υστερεί πολύ σε σχέση με την Κίνα, η οποία έχει ήδη εξηλεκτρίσει το 60 % του στόλου λεωφορείων της. Στην ΕΕ πωλήθηκαν μόνο 1 714 ηλεκτρικά λεωφορεία το 2020, 140 σε σύγκριση με 61 000 στην Κίνα 141 .

3.5Παραγωγή ανανεώσιμου υδρογόνου μέσω ηλεκτρόλυσης

Ανάλυση των τεχνολογιών

Το ανανεώσιμο υδρογόνο που λαμβάνεται μέσω της ηλεκτρόλυσης ύδατος (αποκαλείται επίσης «Ανανεώσιμα καύσιμα μη βιολογικής προέλευσης») έχει τη δυνατότητα να απανθρακοποιήσει τους τομείς που είναι δύσκολο να εξηλεκτριστούν και να μειώσουν τις ανθρακούχες εκπομπές τους, όπως η βιομηχανία και τα βαρέα επαγγελματικά οχήματα, καθώς και να συμβάλει στην παροχή ενεργειακών υπηρεσιών, όπως η εποχιακή αποθήκευση. Η κύρια τεχνολογική πρόκληση συνίσταται στις απώλειες ενεργειακής απόδοσης που συνδέονται με τη μετατροπή της ανανεώσιμης ενέργειας σε υδρογόνο, καθώς κάθε μονάδα ανανεώσιμου υδρογόνου που παράγεται απαιτεί 1,5 μονάδα ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτό απαιτεί τεράστιες ποσότητες ανανεώσιμης ενέργειας, κυρίως αιολικής και ηλιακής, καθώς και μείωση του κόστους της ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας προκειμένου να καταστεί ανταγωνιστική της έναντι του υδρογόνου ορυκτής προέλευσης.

Η τρέχουσα βιομηχανική ζήτηση της ΕΕ για υδρογόνο, η οποία ανέρχεται σε περίπου 7,7 εκατομμύρια τόνους ετησίως 142 , παράγεται σε μεγάλο βαθμό από ορυκτά καύσιμα. Το υδρογόνο που παράγεται από ηλεκτρόλυση ύδατος εκτιμάται ότι δεν υπερβαίνει το 1 % της συνολικής παραγωγής 143 . Ο υφιστάμενος στόχος της ΕΕ για το 2030 είναι η εγκατάσταση ηλεκτρολυτικών κυψελών ισχύος 40 GW, για την παραγωγή έως και 10 εκατομμυρίων τόνων ανανεώσιμου υδρογόνου ετησίως 144 . Έως το 2050, οι προβλέψεις δυναμικότητας ηλεκτρολυτικών κυψελών για την ευρωπαϊκή αγορά κυμαίνονται από 511 GW 145 έως 1 000 GW 146 .

Παρακάτω περιγράφονται συνοπτικά ορισμένοι βασικοί δείκτες επιδόσεων (ΒΔΕ) για ηλεκτρολυτικές κυψέλες ύδατος για διάφορες τεχνολογίες: Αλκαλική ηλεκτρολυτική μεμβράνη, ηλεκτρολυτική μεμβράνη πολυμερούς (PEM), μεμβράνη ανταλλαγής ανιόντων (AEM) και ηλεκτρολυτικές κυψέλες στερεών οξειδίων (SO). Οι μεμβράνες ανταλλαγής ανιόντων δεν βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο ωρίμανσης με τις άλλες τεχνολογίες (που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη αλλά είναι διαθέσιμες για περιορισμένη εμπορική χρήση). Η ηλεκτρόλυση στερεών οξειδίων ξεκινά να χρησιμοποιείται για επιδείξεις. Η αλκαλική ηλεκτρολυτική μεμβράνη και η ηλεκτρολυτική μεμβράνη πολυμερούς (ΡΕΜ) αποτελούν πλήρως ανεπτυγμένες εμπορικά τεχνολογίες.

Πίνακας 1 Βασικοί δείκτες επιδόσεων για τις τέσσερις κύριες τεχνολογίες ηλεκτρόλυσης ύδατος το 2020 και σχετικές προβλέψεις για το 2030. Η διάσπαση συστοιχίας ορίζεται ως ποσοστιαία απώλεια απόδοσης όταν λειτουργεί σε ονομαστική ισχύ.

Πηγή: Προσθήκη στο πολυετές πρόγραμμα εργασίας 2014-2020, ΚΕ ΚΚΥ, 2018 και για τις παραμέτρους που επισημαίνονται με «*», επεξεργασία από τη ΓΔ Ενέργειας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή) με βάση στοιχεία του IRENA από την έκθεση «Green Hydrogen Cost Reduction», 2020.

Η κοινή επιχείρηση «Κυψέλες καυσίμου και υδρογόνο» (ΚΕ ΚΚΥ) επένδυσε περίπου 150,5 εκατ. EUR από το 2008 στην ανάπτυξη τεχνολογιών ηλεκτρολυτικών κυψελών (74,7 εκατ. EUR για ερευνητικές δράσεις και 75,9 εκατ. EUR για δράσεις καινοτομίας). Οι κύριες δικαιούχες χώρες ήταν η Γερμανία, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο με περίπου 31, 25 και 18 εκατ. EUR αντίστοιχα. Με την πρόσκληση υποβολής προτάσεων για την Πράσινη Συμφωνία στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων 2020» διατέθηκαν περίπου 90 εκατ. EUR για τρεις κοινοπραξίες έργων με σκοπό την ανάπτυξη και τη λειτουργία ηλεκτρολυτικών κυψελών ισχύος 100 MW σε πραγματικά περιβάλλοντα. Ενώ η Ιαπωνία παρέχει συστηματικά διπλώματα ευρεσιτεχνίας στον εν λόγω τεχνικό τομέα εδώ και πολλά χρόνια, σε άλλες περιοχές (ιδίως στην Κίνα) ο αριθμός των εφευρέσεων που σχετίζονται με ηλεκτρολυτικές κυψέλες αυξάνεται σταθερά τα τελευταία χρόνια. Για τις ηλεκτρολυτικές κυψέλες, η Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου) υποβάλλει αναλογικά υψηλότερους αριθμούς αιτήσεων διεθνών οικογενειών διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας (αιτήσεις διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας που υποβάλλονται και δημοσιεύονται σε διάφορα διεθνή γραφεία διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας) από ό,τι άλλες κορυφαίες οικονομίες 147 .

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Είναι δύσκολο να βρεθούν ακριβείς πληροφορίες σχετικά με τις αξιακές αλυσίδες που σχετίζονται με το ανανεώσιμο υδρογόνο και το υδρογόνο χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και την προβλεπόμενη ανάπτυξή τους, αλλά οι εργασίες της Ευρωπαϊκής Συμμαχίας για το καθαρό υδρογόνο, με τα περισσότερα από 1 500 μέλη της, καταδεικνύουν έναν πολύ δυναμικό και ταχέως αναπτυσσόμενο τομέα. Μέχρι σήμερα, η Ευρωπαϊκή Συμμαχία για το Καθαρό Υδρογόνο έχει ήδη συγκεντρώσει πληροφορίες σχετικά με έργα για περίπου 60 GW ηλεκτρολυτικών κυψελών έως το 2030, εκ των οποίων η μεγάλη πλειονότητα πρόκειται να τροφοδοτείται με ηλεκτρική ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές.

Η αγορά της ηλεκτρόλυσης παρουσιάζει μεγάλες δυνατότητες ανάπτυξης. Μια επισκόπηση των κατασκευαστών συστημάτων ηλεκτρόλυσης μεσαίας έως μεγάλης κλίμακας, στην οποία περιλαμβάνονται μόνο οι κατασκευαστές εμπορικών συστημάτων και όχι οι κατασκευαστές ηλεκτρολυτικών κυψελών εργαστηριακής κλίμακας, καταδεικνύει ότι η Ευρώπη κατέχει ισχυρή διεθνή θέση τόσο ως προς την αλκαλική ηλεκτρόλυση όσο και προς την ηλεκτρόλυση ΡΕΜ, καθώς και πολύ ισχυρή θέση ως προς την ηλεκτρόλυση SO, ενώ ο μοναδικός κατασκευαστής AEM είναι επίσης εγκατεστημένος στην ΕΕ 148 . Η μεγάλης κλίμακας χρήση των εν λόγω ηλεκτρολυτικών κυψελών θα εξαρτηθεί, μεταξύ άλλων, από τη διαθεσιμότητα της ανανεώσιμης και χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών ηλεκτρικής ενέργειας που απαιτείται για την παραγωγή ανανεώσιμου υδρογόνου και υδρογόνου πηγών ενέργειας και υδρογόνου χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, καθώς και από άλλους παράγοντες, όπως η αύξηση του αριθμού των ωρών λειτουργίας των ηλεκτρολυτικών κυψελών και η μείωση των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας. 

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Παρότι η ΕΕ έχει το τεχνολογικό προβάδισμα στην ηλεκτρόλυση και τις συναφείς τεχνολογίες, εξακολουθεί, ωστόσο, να έχει μέχρις στιγμής σχετικά μικρή παραγωγή ηλεκτρολυτικών κυψελών, η οποία αναμένεται, όμως, να αυξηθεί σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Για την παραγωγή κυψελών καυσίμου, ηλεκτρολυτικών κυψελών και τεχνολογιών αποθήκευσης υδρογόνου απαιτούνται περίπου 30 πρώτες ύλες. Από αυτές, 13 θεωρούνται κρίσιμης σημασίας για την οικονομία της ΕΕ σύμφωνα με τον κατάλογο πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας για το 2020 (οι ηλεκτρολυτικές κυψέλες δεν περιλαμβάνονται στην αξιολόγηση) 149 . Ειδικότερα, η ηλεκτρόλυση ΡΕΜ απαιτεί τη χρήση καταλυτών ευγενών μετάλλων όπως το ιρίδιο για την άνοδο και ο λευκόχρυσος για την κάθοδο, τα οποία προέρχονται κυρίως από τη Νότια Αφρική· ενώ οι ηλεκτρολυτικές κυψέλες SO απαιτούν μέταλλα σπανίων γαιών, τα οποία προέρχονται κυρίως από την Κίνα.

3.6Έξυπνα δίκτυα (αυτοματοποίηση δικτύων διανομής, έξυπνη μέτρηση, οικιακά συστήματα ενεργειακής διαχείρισης και έξυπνη φόρτιση ΗΟ) 

Η υιοθέτηση των τεχνολογιών έξυπνων δικτύων αναμένεται να εξακολουθήσει να αποτελεί ισχυρή τάση κατά τη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας και πέραν αυτής, σε στενή συσχέτιση με τον εξηλεκτρισμό, την αποκέντρωση και την ανάγκη για βελτίωση της αξιοπιστίας και της λειτουργικής απόδοσης του δικτύου, καθώς και αύξησης των επενδύσεων για την αναβάθμιση των παλαιωμένων υποδομών δικτύου. Τεχνολογίες όπως η έξυπνη μέτρηση, η αυτοματοποίηση ή ο εξηλεκτρισμός της κινητικότητας θα συμβάλουν η καθεμία ξεχωριστά κατά 8 % περίπου στις εκτιμώμενες επενδύσεις σε δίκτυα διανομής ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο έως το 2030 150 . Αναμένεται ευρέως ότι οι αγορές για συναφείς ψηφιακές υπηρεσίες θα συνεχίσουν επίσης να αναπτύσσονται. Στο παρόν τμήμα αναλύονται τέσσερις τομείς ψηφιακών τεχνολογιών και υπηρεσιών που είναι ιδιαίτερα σημαντικοί για τις φιλοδοξίες της ΕΕ σε σχέση με τα κτίρια και την κινητικότητα, και συγκεκριμένα η αυτοματοποίηση του δικτύου διανομής, τα οικιακά συστήματα ενεργειακής διαχείρισης (HEMS), οι έξυπνοι μετρητές και η έξυπνη φόρτιση.

Ανάλυση των τεχνολογιών

Η αυτοματοποίηση της διανομής και η έξυπνη μέτρηση μπορούν να βασιστούν σε ώριμες, έτοιμες προς διάθεση στην αγορά συσκευές και λογισμικό, η ανάπτυξη των οποίων συνεχίζεται εδώ και μια δεκαετία. Για παράδειγμα, έως το τέλος του 2020, εγκαταστάθηκαν σχεδόν 150 εκατομμύρια έξυπνοι μετρητές στην ΕΕ, τη Νορβηγία, την Ελβετία και το Ηνωμένο Βασίλειο (μέσο ποσοστό διείσδυσης 49 %). Ο αριθμός αυτός αναμένεται να αυξηθεί σε σχεδόν 215 εκατομμύρια έως το 2025 (ποσοστό διείσδυσης 69 %) 151 , με την τεχνολογία του δεύτερου κύματος να επικεντρώνεται περισσότερο στην αποκέντρωση και τις υπηρεσίες προς τους καταναλωτές.

Από την άλλη πλευρά, τα HEMS και η έξυπνη φόρτιση βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο υιοθέτησης, με πολλά υποσχόμενα ερευνητικά έργα να εξακολουθούν να υλοποιούνται στην ΕΕ και αλλού, προωθώντας την εξέλιξη της τεχνολογίας και επηρεάζοντας την εν λόγω πρώιμη ανάπτυξη. Η τυποποίηση, η διαλειτουργικότητα και η κυβερνοασφάλεια αποτελούν κοινές προκλήσεις σε όλους τους τομείς για όλες τις τεχνολογίες και ενδέχεται να επιβραδύνουν την υιοθέτηση σε μια συχνά κατακερματισμένη αγορά.

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Η αξιακή αλυσίδα των τεσσάρων τεχνολογιών αποτελείται από έναν συνδυασμό παρόχων υλισμικού, λογισμικού και υπηρεσιών. Αυτό συμβάλλει στον κατακερματισμό των αξιακών αλυσίδων της ΕΕ μεταξύ πολλών επιχειρήσεων, ιδίως στον τομέα των HEMS και της έξυπνης φόρτισης. Από την άλλη πλευρά, η αυτοματοποίηση της διανομής και οι αξιακές αλυσίδες των έξυπνων συστημάτων μέτρησης είναι πιο συγκεντρωμένες. Στον τομέα της αυτοματοποίησης της διανομής, ορισμένες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις είναι παρούσες σε ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα και αποτελούν σημαντικές επιχειρήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο ή επιχειρήσεις με ηγετική θέση στην αγορά, ενώ στις αξιακές αλυσίδες των έξυπνων συστημάτων μέτρησης κυριαρχούν συνήθως οι τοπικές επιχειρήσεις.

Συνολικά, περισσότερες από 50 επιχειρήσεις, κυρίως ευρωπαϊκές, δραστηριοποιούνται κατά κάποιο τρόπο στην αγορά HEMS 152 , ορισμένες από τις οποίες έχουν ισχυρή παράδοση στον τομέα της ενέργειας. Πιο πρόσφατα, στην εν λόγω αγορά εμφανίστηκαν φορείς συγκέντρωσης και επιχειρήσεις τεχνολογίας, εστιάζοντας τα επιχειρηματικά μοντέλα τους αποκλειστικά στα HEMS και παρέχοντας ενίοτε προϊόντα ή υπηρεσίες σε μεγάλες επιχειρήσεις, αποφεύγοντας τις συγκεκριμένες επιχειρήσεις προκειμένου να καλύψουν ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής HEMS.

Τα τρία βασικά στοιχεία που διαπιστώθηκαν όσον αφορά την αλυσίδα εφοδιασμού των υποδομών φόρτισης ΗΟ 153 είναι τα εξής: i) η αλυσίδα εφοδιασμού των κατασκευαστών είναι κυρίως τοπική και/ή περιφερειακή, ιδίως για επιχειρήσεις με έδρα στην ΕΕ, ii) τα βασικά ηλεκτρονικά εξαρτήματα αγοράζονται στην Ασία και iii) η αγορά και η αξιακή αλυσίδα δεν είναι ακόμη πλήρως ώριμες, καθώς οι επιχειρήσεις αναπτύσσουν, σχεδιάζουν και κατασκευάζουν κυρίως εσωτερικά, με ορισμένες συμβάσεις κατασκευής. Ωστόσο, καθώς η υιοθέτηση των κατανεμημένων ενεργειακών πόρων (DER) και των ΗΟ θα προχωρήσει με ταχύτητα κατά τη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας, ο τομέας έξυπνης φόρτισης θα εδραιωθεί επίσης ως αναπτυσσόμενο τμήμα μιας αγοράς φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ, ιδίως στο τμήμα αργής φόρτισης, το οποίο θα είναι μεγαλύτερο από εκείνο της ταχείας φόρτισης σύμφωνα με τον ΔΟΕ στην πιο πρόσφατη έκθεση για τις παγκόσμιες προοπτικές των ηλεκτρικών οχημάτων 154 .

Αξίζει να σημειωθεί ότι, με την αυξανόμενη σημασία του λογισμικού στις τεχνολογίες που σχετίζονται με τα έξυπνα δίκτυα, το επιχειρηματικό μοντέλο ευθυγραμμίζεται εν μέρει με το μοντέλο της βιομηχανίας καθαρού λογισμικού και εξελίσσεται περισσότερο προς μια αγορά υπηρεσιών, με μεγάλο μέρος των εσόδων να προκύπτουν μετά την αρχική εγκατάσταση 155 .                                

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Και οι τέσσερις αγορές αναπτύσσονται με ρυθμό περίπου 10 % CAGR (σύνθετο ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης), με τις υποδομές φόρτισης να αντιστοιχούν στο 26 % 156 . Η αυτοματοποίηση της διανομής, η μεγαλύτερη παγκόσμια αγορά μεταξύ των τεσσάρων με εκτιμώμενη αξία 12,4 δισ. δολαρίων ΗΠΑ το 2020, αναμένεται να παρουσιάσει αύξηση του CAGR κατά 7,4 % και να φθάσει τα 17,7 δισ. δολάρια ΗΠΑ έως το 2025. Η αξία της αγοράς έξυπνων μετρητών εκτιμήθηκε σε 21,3 δισ. δολάρια ΗΠΑ το 2019 και προβλέπεται να αυξηθεί σε 38-39 δισ. δολάρια ΗΠΑ το 2027 (κυρίως λόγω της ανάπτυξης στην Ασία). Η παγκόσμια αγορά HEMS προβλέπεται να αυξηθεί από σχεδόν 4,4 δισ. δολάρια ΗΠΑ το 2019 σε πάνω από 12 δισ. δολάρια ΗΠΑ το 2028, με CAGR 12,3 % (και 12,1 % στην ΕΕ).

Τέλος, οι υποδομές και οι πλατφόρμες φόρτισης ΗΟ ενδέχεται να γνωρίσουν πραγματική άνθηση στην ΕΕ στη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας, καθώς οι αγορές τους αναμένεται να αυξηθούν συνδυαστικά από 0,63 δισ. EUR το 2020 σε 6,7 δισ. EUR έως το 2030, με CAGR άνω του 26 %. Η αναπτυσσόμενη αγορά ΗΟ θα δημιουργήσει τεράστιες ευκαιρίες για την αγορά HEMS, καθώς αυτή θα καταστεί ένα από τα σημαντικότερα ηλεκτρικά φορτία στις κατοικίες. Η αρχική ρυθμιστική ώθηση δημιούργησε μια αναπτυσσόμενη αγορά έξυπνων μετρητών της ΕΕ, η οποία τροφοδοτείται κυρίως από παραγωγούς της ΕΕ, τουλάχιστον όσον αφορά το υλισμικό· η αγορά λογισμικού για έξυπνους μετρητές και συστήματα διαχείρισης, ακόμη και στην ΕΕ, φαίνεται να είναι πιο ισορροπημένη, με την παρουσία ορισμένων ισχυρών αμερικανικών επιχειρήσεων. Από την άλλη πλευρά, οι ασιατικές (και ιδίως οι κινεζικές) αγορές είναι τεράστιες όσον αφορά τις μεταφερόμενες μονάδες σε σύγκριση με την ευρωπαϊκή 157 .

Με φιλόδοξους στόχους πολιτικής (π.χ. Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, ενοποίηση του ενεργειακού συστήματος κ.λπ.), ευνοϊκό ρυθμιστικό περιβάλλον (π.χ. οδηγία για την ηλεκτρική ενέργεια) και δημόσια χρηματοδότηση (π.χ. πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη», πολιτική συνοχής, Ευρωπαϊκό Ταμείο Καινοτομίας, μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας), η ΕΕ έχει ως στόχο να πρωτοστατήσει στην ανάπτυξη έξυπνων δικτύων. Ο εν λόγω στόχος, σε συνδυασμό με την ύπαρξη επιχειρήσεων με μακρά παρουσία στην ΕΕ που παρέχουν τεχνολογίες δικτύων, θα στηρίξει την ύπαρξη ευρωπαϊκών επιχειρήσεων με ηγετική θέση στην αγορά και κατασκευαστών αξιόπιστων τεχνολογιών και στους τέσσερις τεχνολογικούς τομείς. Ταυτόχρονα, καθώς η ανάλυση της παγκόσμιας αγοράς αποκαλύπτει σημαντικές εξελίξεις στις ΗΠΑ, καθώς και στην Ασία/Ειρηνικό (Κίνα, Ιαπωνία, Νότια Κορέα), οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις θα πρέπει να αντιμετωπίσουν σκληρό ανταγωνισμό κατά την πορεία προς το 2030.

3.7Ανανεώσιμα καύσιμα για την αεροπορία και τη ναυτιλία

Ανάλυση των τεχνολογιών

Τα ανανεώσιμα καύσιμα, συμπεριλαμβανομένων των προηγμένων βιοκαυσίμων 158 και των ανανεώσιμων συνθετικών καυσίμων 159 , αποτελούν τη μόνη εμπορική λύση για την απανθρακοποίηση των τομέων της αεροπορίας και της ναυτιλίας βραχυπρόθεσμα 160 . Τα ανανεώσιμα καύσιμα προβλέπεται να καλύπτουν το 5 % (δηλ. 2,3 εκατ. ΤΙΠ) της συνολικής κατανάλωσης καυσίμων αεριωθούμενων στην ΕΕ έως το 2030 και το 63 % (δηλ. 28 εκατ. ΤΙΠ) έως το 2050 161 . Η ανακοινωθείσα συνολική ετήσια παραγωγική ικανότητα ανανεώσιμων καυσίμων αεροσκαφών στην ΕΕ ανέρχεται σε περίπου 1,7 εκατομμύρια τόνους έως το 2025, αντιπροσωπεύοντας το 0,05 % του συνόλου των καυσίμων αεροσκαφών της ΕΕ. Συγκριτικά, η εγκατεστημένη παραγωγική ικανότητα των ΗΠΑ είναι διπλάσια (3,6 εκατ. τόνοι) και περίπου 60 % της παγκόσμιας παραγωγικής ικανότητας 162 . Το μερίδιο των ανανεώσιμων ναυτιλιακών καυσίμων είναι σήμερα αμελητέο, αλλά προβλέπεται να φθάσει το 8,6 % του συνολικού μείγματος καυσίμων έως το 2030 και το 88 % έως το 2050 163 .

Η εμπορική εκμετάλλευση και η κλιμάκωση της παραγωγής ανανεώσιμων καυσίμων παρεμποδίζονται από τις υψηλές κεφαλαιουχικές δαπάνες (CAPEX), οι οποίες ανέρχονται σε 500 εκατ. EUR για μία μονάδα και στο 80 % του συνολικού κόστους παραγωγής. Πιο συγκεκριμένα, το κόστος παραγωγής ανανεώσιμων καυσίμων υπολογίζεται επί του παρόντος σε επίπεδο τριπλάσιο έως εξαπλάσιο της τρέχουσας αγοραίας τιμής των συμβατικών καυσίμων 164 . Η συνεπεξεργασία (ή η συν-υδρογονοκατεργασία στην περίπτωση καυσίμων αεροσκαφών) σε υφιστάμενα διυλιστήρια και άλλες βιομηχανίες ωριμάζει και παρέχει ένα πλεονέκτημα για τη μείωση του κόστους κεφαλαίου.

Η ΕΕ συμβάλλει σημαντικά στη μείωση του κόστους των ανανεώσιμων καυσίμων διατηρώντας ισχυρή παγκόσμια θέση στις επενδύσεις Ε&Κ. Η δημόσια χρηματοδότηση Ε&Κ από τα κράτη μέλη για βιοκαύσιμα 165 , συμπεριλαμβανομένων των προηγμένων βιοκαυσίμων, παρέμεινε σταθερή σε περίπου 400 εκατ. EUR ετησίως από το 2008. Επιπλέον, η χρηματοδότηση της ΕΕ για τα ανανεώσιμα καύσιμα αυξήθηκε από 430 εκατ. EUR για την περίοδο 2012-2016 σε 531 εκατ. EUR κατά την περίοδο 2017-2020. Η ειδική διάθεση χρηματοδότησης για τα καύσιμα αεροσκαφών και τα ναυτιλιακά καύσιμα αυξήθηκε από 84 εκατ. EUR σε 229 εκατ. EUR για τις ίδιες χρονικές περιόδους 166 .

Παρότι τα στοιχεία για τις ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Κ είναι περιορισμένα, καταδεικνύουν, ωστόσο, ότι οι επιχειρήσεις με έδρα την Κίνα πραγματοποιούν κατά μέσο τις υψηλότερες ετήσιες επενδύσεις (809 εκατ. EUR) σε ανανεώσιμα καύσιμα, ακολουθούμενες από επιχειρήσεις της ΕΕ (652 εκατ. EUR) και των ΗΠΑ (578 εκατ. EUR) 167 . Ωστόσο, το μεγαλύτερο ποσοστό των κορυφαίων επιχειρήσεων που επενδύουν στην Ε&Κ βρίσκονται στην ΕΕ, ενώ έπεται η Κίνα και οι ΗΠΑ.

Η θέση της ΕΕ μεταξύ των ηγετών της παγκόσμιας καινοτομίας ενδέχεται να οφείλεται στις συστηματικές επενδύσεις. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι η ΕΕ υστερεί ιδίως σε σχέση με τις επιχειρήσεις των ΗΠΑ, οι οποίες διαθέτουν διπλάσιο αριθμό διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας για τα καύσιμα αεροσκαφών σε σύγκριση με τις επιχειρήσεις με έδρα την ΕΕ, και μεγαλύτερο αριθμό πρωτοπόρων καινοτόμων 168 . Οι επιχειρήσεις με έδρα την Ιαπωνία και την ΕΕ αποτελούν αντίστοιχα το ένα τρίτο όλων των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στον τομέα της ναυτιλίας, αλλά τα στοιχεία δεν είναι αξιόπιστα λόγω της συμπερίληψης ορισμένων τεχνολογιών πέραν των ανανεώσιμων καυσίμων και της έλλειψης αναλυτικών στοιχείων.

Ανάλυση αξιακής αλυσίδας

Συνολικά, τα ανανεώσιμα καύσιμα στον αεροπορικό και ναυτιλιακό τομέα δεν αποτελούν μόνο στρατηγικό στοιχείο για τη μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία, αλλά μπορούν επίσης να αποτελέσουν ευκαιρία για ανάπτυξη και απασχόληση. Η δέσμη μέτρων για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας αναμένεται να αυξήσει τη ζήτηση ανανεώσιμων καυσίμων για τη ναυτιλία και την αεροπορία στην ΕΕ. Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει σε ετήσια αύξηση προστιθέμενης αξίας ύψους αρκετών δισεκατομμυρίων ευρώ έως το 2030. Λαμβανομένου υπόψη ότι η τρέχουσα παραγωγή υγρών βιοκαυσίμων 16 εκατ. ΤΙΠ στην ΕΕ απασχολεί περίπου 230 000 άτομα 169 , η αντίστοιχη αύξηση της εγχώριας παραγωγής θα μπορούσε να δημιουργήσει έως και 270 000 πρόσθετες θέσεις εργασίας έως το 2050 170 . Η τρέχουσα απασχόληση στον τομέα των βιοκαυσίμων υποδηλώνει επίσης ότι υπάρχει ήδη ισχυρή βάση των επαγγελματικών δεξιοτήτων που απαιτούνται για την επέκταση της αγοράς, αλλά ενδέχεται να απαιτηθεί αυξημένη κατάρτιση σε επαγγελματικές δεξιότητες για δυνητικό διπλασιασμό έως το 2050.

Οι αξιακές αλυσίδες της ΕΕ επωφελούνται από διάφορες μορφές εμπειρογνωσίας από διάφορες οδούς παραγωγής και πρώτες ύλες, καθώς και από συνέργειες από αυξανόμενο αριθμό κοινών επιχειρήσεων μεταξύ επιχειρήσεων ανανεώσιμων καυσίμων, επιχειρήσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου και λιμένων και αερολιμένων, γεγονός που καταδεικνύει την ετοιμότητα για επέκταση των αγορών ανανεώσιμων καυσίμων στην αεροπορία και τη ναυτιλία.

Τα προηγμένα βιοκαύσιμα βασίζονται κυρίως σε μη ανακυκλώσιμα απόβλητα και κατάλοιπα, μια πιο βιώσιμη επιλογή, με μικρότερες επιπτώσεις στη χρήση γης και τη βιοποικιλότητα, από ό,τι τα βιοκαύσιμα τροφίμων και ζωοτροφών. Η επιλογή πρώτων υλών βιομάζας μπορεί να έχει επιπτώσεις στη βιωσιμότητα, στο κόστος παραγωγής και σε ενδεχόμενα προβλήματα εφοδιασμού. Ιδίως κατά την κλιμάκωση της παραγωγής προηγμένων βιοκαυσίμων, η ωριμότητα εναλλακτικών οδών παραγωγής που βασίζονται σε διάφορες πρώτες ύλες, εκτός από τα απόβλητα, θα είναι απαραίτητη για την αποφυγή των προβλημάτων.

Ανάλυση παγκόσμιας αγοράς

Η αγορά ανανεώσιμων καυσίμων στην αεροπορία και τη ναυτιλία είναι επί του παρόντος πολύ περιορισμένη. Οι νέες πολιτικές στη δέσμη μέτρων για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας 171  αναμένεται να αυξήσουν σε μεγάλο βαθμό τη ζήτηση και να επεκτείνουν τις εν λόγω αγορές εντός της τρέχουσας και, στη συνέχεια, των επόμενων δεκαετιών. Η ισχυρή θέση της ΕΕ στην παγκόσμια αγορά βιοκαυσίμων οδικών μεταφορών 172 , καθώς και η συγκέντρωση κορυφαίων παραγωγών προηγμένων βιοκαυσίμων, υποδηλώνουν μια καλή θέση εκκίνησης για την κάλυψη των εν λόγω νέων αγορών. Ωστόσο, δεδομένων των ειδικών πρωτοβουλιών 173 και της διπλάσιας εγκατεστημένης ικανότητας σε σχέση με την ΕΕ 174 , η παραγωγή βιώσιμων καυσίμων αεροσκαφών των ΗΠΑ μπορεί επίσης να ανταγωνιστεί για τις αγορές της ΕΕ.

Λόγω της εξάρτησης της μετατροπής ηλεκτρικής ενέργειας σε υγρό καύσιμο από την ανανεώσιμη ενέργεια χαμηλού κόστους, η παραγωγή συνθετικών καυσίμων θα μπορούσε να απαιτήσει μεγαλύτερη εξάρτηση από την περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής (MENA). Από την άλλη πλευρά, οι συνέργειες με τις υφιστάμενες εγκαταστάσεις παραγωγής καυσίμων στην ΕΕ (ολοκλήρωση με διυλιστήρια, επαναχρησιμοποίηση της παραγωγής και βοηθητικές υποδομές, διαθεσιμότητα ειδικευμένων εργαζομένων, διαθεσιμότητα CO2 για δέσμευση και επαναχρησιμοποίηση και άλλοι παράγοντες) παρέχουν τη δυνατότητα οικονομικά ανταγωνιστικής παραγωγής συνθετικών καυσίμων στην ΕΕ.

Σημασία των ρηξικέλευθων τεχνολογιών – Παράδειγμα ηλιακών καυσίμων

Η ανάγκη για εναλλακτικές λύσεις ως προς τα υγρά ορυκτά καύσιμα ωθεί την έρευνα και την καινοτομία στην ανάπτυξη οικονομικά αποδοτικών ανανεώσιμων καυσίμων με υψηλή ενεργειακή πυκνότητα και ευρεία διαθεσιμότητα πρώτων υλών. Ενώ τα προηγμένα βιοκαύσιμα και τα συνθετικά καύσιμα ωριμάζουν και ορισμένα εξ αυτών καθίστανται ακόμη και εμπορικά εκμεταλλεύσιμα, τα ηλιακά καύσιμα εξακολουθούν να αποτελούν τεχνολογίες χαμηλού επιπέδου τεχνολογικής ετοιμότητας, σε εννοιολογικό ή πειραματικό στάδιο. Ωστόσο, έως το 2050, οι κλιμακούμενες επενδύσεις θα μπορούσαν να επιτρέψουν στο εν λόγω παράδειγμα ρηξικέλευθων τεχνολογιών να αυξήσει τη διαθεσιμότητα οικονομικά αποδοτικών καυσίμων υψηλής ενεργειακής πυκνότητας, μειώνοντας παράλληλα την πίεση ως προς τις πρώτες ύλες και τους πόρους.

Έως το 2050, εκτός από την ταχεία ανάπτυξη των διαθέσιμων τεχνολογιών, η επίτευξη μηδενικού ισοζυγίου εκπομπών θα απαιτήσει την εισαγωγή νέων τεχνολογιών στην αγορά, οι οποίες σήμερα βρίσκονται σε χαμηλό επίπεδο τεχνολογικής ετοιμότητας 175 . Ομοίως, στο παρελθόν, μέσω ειδικών δράσεων έρευνας και καινοτομίας, κατέστη εφικτή η εισαγωγή στην αγορά τεχνολογιών οι οποίες, πριν από τριάντα χρόνια, ήταν μόνο χαμηλού επιπέδου τεχνολογικής ετοιμότητας ή ακόμη και απλές έννοιες, όπως η υπεράκτια αιολική ενέργεια, τα ανανεώσιμα καύσιμα και οι συσσωρευτές ιόντων λιθίου για ΗΟ.

Η παραγωγή ηλιακών καυσίμων ενσωματώνει σειρά ανθρωπογενών και βιολογικά υποβοηθούμενων διεργασιών για τη μετατροπή της ηλιακής ενέργειας απευθείας σε καύσιμα, χημικά προϊόντα και υλικά από ηλιακό φως, αέρα (π.χ. CO2 και άζωτο) και νερό. Περιλαμβάνει τη χρήση φωτεινής ενέργειας απευθείας από το ηλιακό φως, η οποία ονομάζεται συχνά τεχνητή φωτοσύνθεση, καθώς και της θερμότητας από το ηλιακό φως για τη διεκπεραίωση θερμικών διεργασιών υψηλής θερμοκρασίας 176 .

Ειδικότερα, ο φωτοηλεκτροχημικός διαχωρισμού ύδατος (PEC) είναι μια πολλά υποσχόμενη οδός παραγωγής υδρογόνου από ηλιακή ενέργεια, η οποία προσφέρει τη δυνατότητα υψηλής απόδοσης μετατροπής σε χαμηλές θερμοκρασίες λειτουργίας με χρήση οικονομικά αποδοτικών υλικών λεπτής μεμβράνης και/ή ημιαγωγών σωματιδίων. Με κλιμακούμενες επενδύσεις, η PEC θα μπορούσε να επιτύχει ανταγωνιστικότητα κόστους με τα ορυκτά καύσιμα και εισαγωγή στην αγορά έως το 2040 177 .

4.Συμπεράσματα

Οι στόχοι της Πράσινης Συμφωνίας δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς σημαντική αύξηση της δημόσιας και ιδιωτικής έρευνας και καινοτομίας στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας και χωρίς να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες για τη μετάβαση από τα εργαστήρια στην αγορά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα παρασχεθούν όχι μόνο οι νέες λύσεις που απαιτούνται για την επίτευξη ουδέτερου ισοζυγίου άνθρακα έως το 2050, αντιμετωπίζοντας παράλληλα την απώλεια βιοποικιλότητας, τη ρύπανση και την εξάντληση των φυσικών πόρων, αλλά θα δημιουργηθεί και περαιτέρω ανάπτυξη και απασχόληση στον τομέα της καθαρής ενέργειας στην ΕΕ.

Ενώ ο ιδιωτικός τομέας θα πρέπει να αναλάβει ο ίδιος την κύρια ευθύνη για τις επενδύσεις, ο ρόλος της ΕΕ είναι να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες κανονιστικού και δημοσιονομικού πλαισίου. Σε αυτό το πλαίσιο περιλαμβάνεται η τόνωση της ζήτησης μέσω σειράς μέτρων που περιλαμβάνονται στη νομοθετική δέσμη «Στόχος του 55 %». Επιπλέον, το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το InvestEU και η νέα γενιά προγραμμάτων της ΕΕ στο πλαίσιο του προϋπολογισμού της ΕΕ για την περίοδο 2021-2027 παρέχουν ισχυρό κίνητρο για την αντιμετώπιση ορισμένων από τις προκλήσεις, με την αύξηση των κεφαλαίων επέκτασης, την άρση των φραγμών της αγοράς και την προώθηση μεταρρυθμίσεων πολιτικής. Παράλληλα με τη σταδιακή απανθρακοποίηση του ενεργειακού τομέα της ΕΕ και την ανάπτυξη τεχνολογιών καθαρής ενέργειας, πρέπει να δοθεί έμφαση στην ανταγωνιστικότητα, την απασχόληση και την ανάπτυξη.

Η παρούσα έκθεση καταδεικνύει ότι η ΕΕ παραμένει στην πρώτη γραμμή της έρευνας στον τομέα της καθαρής ενέργειας. Η πτωτική τάση των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας φαίνεται να αντιστρέφεται, καθώς τα ετήσια επίπεδα υποβολής αιτήσεων στην ΕΕ και παγκοσμίως επανακάμπτουν στα επίπεδα που παρατηρούνταν πριν από μια δεκαετία. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ΕΕ κατέχει μεγαλύτερο μερίδιο «πράσινων» εφευρέσεων στις τεχνολογίες μετριασμού της κλιματικής αλλαγής, σε σύγκριση με άλλες σημαντικές οικονομίες. Με θετικό εμπορικό ισοζύγιο και σημαντικό μερίδιο αγοράς, η ΕΕ διατηρεί ισχυρή θέση στην αιολική βιομηχανία, ωστόσο ενδέχεται να βρίσκεται στο σταυροδρόμι σε πολλούς άλλους κλάδους. Στον κλάδο παραγωγής φωτοβολταϊκών προϊόντων, οι Ευρωπαίοι κατασκευαστές επιδεικνύουν ανανεωμένο ενδιαφέρον για επενδύσεις στην ΕΕ με βάση τις τελευταίες τεχνολογίες. Ομοίως, ο κλάδος των συσσωρευτών της ΕΕ καλύπτει την υστέρηση μέσω ενός συνδυασμού επενδύσεων στην παραγωγή συσσωρευτών, αυξημένης ζήτησης ηλεκτρικών οχημάτων σε συνδυασμό με τη μετατόπιση της αυτοκινητοβιομηχανίας της ΕΕ, και επικέντρωσης στην ανακύκλωση για την αντιμετώπιση του ζητήματος των πρώτων υλών. Οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες αντλιών θερμότητας, ανανεώσιμων καυσίμων, έξυπνων δικτύων και ανανεώσιμου υδρογόνου είναι καλά τοποθετημένες ώστε να επωφεληθούν από την αυξανόμενη μελλοντική ζήτηση με βάση την επέκταση των σχετικών αγορών με γνώμονα την πολιτική. Η ανταγωνιστική τους θέση θα εξαρτηθεί από την ταχύτητα διείσδυσης/ανάπτυξής τους, τη δέσμευση προγραμματισμένων επενδύσεων/αγορών που είναι σε ετοιμότητα, καθώς και από ένα ευνοϊκό νομικό πλαίσιο, και τις εξελίξεις σε άλλους τομείς (π.χ. αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές). Η ανάπτυξη καθαρής ενέργειας απαιτεί επίσης ορθή αξιολόγηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των τεχνολογιών, καθώς και μέτρα μετριασμού.

Απαιτούνται επίσης περαιτέρω προσπάθειες για τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ καινοτομίας και αγοράς. Οι νεοφυείς επιχειρήσεις στον τομέα της κλιματικής τεχνολογίας με έδρα στην ΕΕ εξακολουθούν να υπολείπονται όσον αφορά την ικανότητα των ομολόγων επιχειρήσεων να επεκτείνονται, γεγονός που εμποδίζει την ΕΕ να αξιοποιήσει τα οφέλη της καινοτομίας της ΕΕ για το κλίμα και την ανταγωνιστικότητα και να οδηγήσει τις ελπιδοφόρες επιχειρήσεις να μετακινηθούν στις ΗΠΑ ή στην Ασία για να επεκταθούν. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν πολλά εθνικά και τοπικά οικοσυστήματα, ο φυσικός κατακερματισμός της αγοράς και ο κανονιστικός κατακερματισμός της ΕΕ παρεμποδίζουν την ανάπτυξη και οδηγούν σε διαφορετικά στάδια ωρίμανσης των οικοσυστημάτων επιχειρηματικών κεφαλαίων, ενώ οι επιχειρηματίες αντιμετωπίζουν προκλήσεις όσον αφορά την επέκταση ρηξικέλευθων τεχνολογιών. Η υιοθέτηση τεχνολογιών παρεμποδίζεται επίσης από προβλήματα από την πλευρά της ζήτησης, όπως η αδειοδότηση, η αλλαγή ενεργειακής πηγής και άλλοι διαρθρωτικοί φραγμοί, καθώς και οι στρεβλώσεις της αγοράς από διεθνείς επιδοτήσεις στις περιοχές που δραστηριοποιούνται οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Η εντατικοποίηση των εργασιών σχετικά με τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την αντιμετώπιση των ζητημάτων ψηφιοποίησης, αξιοπιστίας και βιωσιμότητας είναι επίσης καίριας σημασίας για τη στήριξη της υιοθέτησης καινοτόμων τεχνολογιών.

Παράλληλα με την προώθηση της έρευνας, της καινοτομίας και της διείσδυσης στην αγορά λύσεων καθαρής ενέργειας, η ΕΕ πρέπει να εξασφαλίσει αξιόπιστη, βιώσιμη και χωρίς στρεβλώσεις πρόσβαση στις πρώτες ύλες. Η αποδοτική χρήση των πόρων, η κυκλικότητα και η βιώσιμη χρήση εγχώριων πρώτων υλών θα είναι ουσιαστικής σημασίας για την αποφυγή της έλλειψης προσφοράς όσο αυξάνεται η ζήτηση. Σε αυτό πλαίσιο, σε πολλές περιπτώσεις απαιτείται περαιτέρω Ε&Κ. Για την εξασφάλιση περαιτέρω τμημάτων της αξιακής αλυσίδας εντός της ΕΕ θα απαιτηθεί η ενίσχυση του τοπίου χρηματοδότησης της καινοτομίας.

Η πρόσφατη αύξηση των τιμών της ενέργειας κατέστησε σαφές ότι η Ευρώπη πρέπει να μειώσει την ενεργειακή της εξάρτηση. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και το αυξανόμενο μερίδιο καθαρής ενέργειας θα ηγηθούν της μελλοντικής πορείας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συνεχίσει να παρακολουθεί την πρόοδο του τομέα καθαρής ενέργειας και θα αναπτύξει περαιτέρω τη μεθοδολογία της και τη συλλογή δεδομένων σε συνεργασία με τα κράτη μέλη 178 και τα ενδιαφερόμενα μέρη, με στόχο την τεκμηρίωση των αποφάσεων πολιτικής και τη συμβολή στο να καταστεί η Ευρώπη ανταγωνιστική, αποδοτική ως προς τους πόρους και ουδέτερη ως προς τον άνθρακα έως το 2050.

(1)      Κανονισμός (ΕΕ) 2021/1119 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 30ής Ιουνίου 2021.

(2)      Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο που καλύπτει την περίοδο 2021-2027.

(3)      Σε τιμές του 2018 και για διάστημα επτά ετών, ο προϋπολογισμός της ΕΕ ανέρχεται σε 1 074 δισ. EUR και το NextGenerationEU σε 750 δισ. EUR.

(4)      95,5 δισ. EUR για την περίοδο 2021-2027, σε τρέχουσες τιμές.

(5)      Οι νομοθετικοί φάκελοι περιλαμβάνουν προτάσεις για την αναθεώρηση της οδηγίας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (RED), της οδηγίας για την ενεργειακή απόδοση, της οδηγίας για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων, της οδηγίας σχετικά με τη φορολογία των ενεργειακών προϊόντων, του συστήματος εμπορίας εκπομπών της ΕΕ (ΣΕΔΕ της ΕΕ), της αναθεώρησης της τρίτης δέσμης μέτρων για την ενέργεια για το φυσικό αέριο, του κανονισμού για τον επιμερισμό των προσπαθειών στον τομέα των καυσίμων (ESR), της οδηγίας για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων (AFID), του κανονισμού για τη χρήση γης, τη δασοπονία και τη γεωργία, των προτύπων για τις εκπομπές CO2 από αυτοκίνητα και ημιφορτηγά καθώς και των προτάσεων για τη δημιουργία νέας εμπορίας εκπομπών για τον τομέα των οδικών μεταφορών και τον οικοδομικό τομέα, ενός μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (CBAM), των πρωτοβουλιών «ReFuelEU Aviation» και «FuelEU Maritime», μιας δασικής στρατηγικής της ΕΕ και μιας πρότασης για τη δημιουργία ενός Κοινωνικού Ταμείου για το Κλίμα.

(6)      Στην παρούσα έκθεση, το σύστημα καθαρής ενέργειας καλύπτει τρία τμήματα της αγοράς: 1) ανανεώσιμη ενέργεια, συμπεριλαμβανομένης της κατασκευής, της εγκατάστασης και της παραγωγής· 2) συστήματα ενεργειακής απόδοσης και διαχείρισης που περιλαμβάνουν τεχνολογίες και δραστηριότητες όπως έξυπνοι μετρητές, έξυπνα δίκτυα, αποθήκευση και ανακαίνιση κτιρίων· και 3) ηλεκτροκίνηση, η οποία περιλαμβάνει εξαρτήματα όπως συσσωρευτές και κυψέλες καυσίμου που είναι απαραίτητα για ηλεκτρικά οχήματα και υποδομές φόρτισης.

(7)      Impact Assessment accompanying the Commission Communication on Stepping Up Europe’s 2030 climate ambition – Investing in a climate neutral future for the benefit of our people [Εκτίμηση επιπτώσεων που συνοδεύει την ανακοίνωση «Ενίσχυση της κλιματικής φιλοδοξίας της Ευρώπης για το 2030 – Επενδύουμε σε ένα κλιματικά ουδέτερο μέλλον προς όφελος των πολιτών μας»]·SWD(2020) 176 final. 

(8)      IEA, Net Zero by 2050. A Roadmap for the Global Energy Sections. Flagship Report, Μάιος 2021 .

(9)      Η πρώτη έκθεση σχετικά με την πρόοδο όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα του τομέα καθαρής ενέργειας ήταν η έκθεση COM(2020) 953 final.

(10)      Βάσει των συμπερασμάτων του Συμβουλίου Ανταγωνιστικότητας της 28ης Ιουλίου 2020.

(11)      Οι δείκτες που αξιολογούνται στο τμήμα 2 της έκθεσης είναι η ένταση πρωτογενούς και τελικής ενέργειας, το μερίδιο των πηγών ανανεώσιμης ενέργειας, η εξάρτηση από τις εισαγωγές, οι βιομηχανικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, ο κύκλος εργασιών του τομέα της ΕΕ (καθαρή ενέργεια έναντι ενέργειας από τα ορυκτά καύσιμα) σε σύγκριση με την υπόλοιπη οικονομία, η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία της παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας, η απασχόληση στον τομέα της ΕΕ σε σύγκριση με τον υπόλοιπο κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των στατιστικών για το φύλο, και οι διαταραχές λόγω της νόσου COVID-19. Οι δείκτες του τμήματος 3 της έκθεσης αξιολογούνται για κάθε τεχνολογία και στην ΕΕ, εκτός εάν αναφέρεται διαφορετικά. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η εγκατεστημένη ισχύς (σήμερα και το 2050), το κόστος και/ή το σταθμισμένο κόστος της ενέργειας (LCoE), η δημόσια χρηματοδότηση για την Ε&Κ, η ιδιωτική χρηματοδότηση για την Ε&Κ, οι τάσεις στον τομέα των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και το επίπεδο επιστημονικών δημοσιεύσεων. Η ανάλυση της αξιακής αλυσίδας αξιολογείται με βάση τον κύκλο εργασιών, την ακαθάριστη προστιθέμενη αξία, τον αριθμό των επιχειρήσεων της ΕΕ στην αλυσίδα εφοδιασμού, την απασχόληση στο τμήμα της αξιακής αλυσίδας, την ένταση ενέργειας και την παραγωγικότητα της εργασίας και την κοινοτική παραγωγή. Τέλος, η ανάλυση της παγκόσμιας αγοράς αξιολογείται με γνώμονα το εμπόριο, τις επιχειρήσεις με ηγετική θέση στην παγκόσμια αγορά έναντι των επιχειρήσεων με ηγετική θέση στην αγορά της ΕΕ, καθώς και την αποδοτική χρήση των πόρων και την εξάρτηση από τους πόρους για τα τμήματα της αξιακής αλυσίδας που εξαρτώνται από πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας.

(12)    Τον Σεπτέμβριο οι μέσες τιμές χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας ανήλθαν σε περισσότερα από 125 EUR ανά MWh, οι τιμές του φυσικού αερίου έφθασαν σχεδόν τα 65 EUR ανά MWh και τα δικαιώματα ΣΕΔΕ της ΕΕ υπερέβησαν τα 60 EUR ανά τόνο CO2.

(13)      Η ισχύς γαιάνθρακα εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει μερίδιο 14 % στην ΕΕ.

(14)    Μεταξύ Ιανουαρίου 2021 και Σεπτεμβρίου 2021, η τιμή του ΣΕΔΕ αυξήθηκε κατά περίπου 30 EUR/tCO2, που μεταφράζεται σε αύξηση του κόστους κατά περίπου 10 EUR/MWh για την ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται από φυσικό αέριο (με απόδοση 50 %) και περίπου 25 EUR/MWh για την ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται από γαιάνθρακα (δεχόμενοι απόδοση 40 %). Αυτό αντισταθμίζεται σαφώς από την παρατηρούμενη αύξηση της τιμής του φυσικού αερίου κατά περίπου 45 EUR/MWh την ίδια περίοδο, η οποία μεταφράζεται σε πρόσθετο κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας περίπου 90 EUR/MWh.

(15)    COM(2021) 660 Αντιμετώπιση της αύξησης των τιμών της ενέργειας: μια εργαλειοθήκη για δράση και στήριξη. 

(16)      COM(2021) 557 final, πίνακας 7, σενάριο MIX, σελίδα 133.

(17)      COM(2021) 660 final, Αντιμετώπιση της αύξησης των τιμών της ενέργειας: μια εργαλειοθήκη για δράση και στήριξη. 

(18)      ΔΟΕ, Παγκόσμιες ενεργειακές προοπτικές, 2020.

(19)      IEA, Energy Technology Perspectives 2020, Special Report on Clean Energy Innovation, 2020.

(20)      BloombergNEF, EnergyTransition Investment Trends, Tracking global investment in the low-carbon energy transition, 2021.

(21)      Agora Energiewende and Ember, The European Power Sector in 2020: Up-to-Date Analysis on the Electricity Transition, 2021.

(22)      AT, BE, CY, CZ, DE, DK, EE, EL, ES, FI, FR, HR, IE, IT, LT, LU, LV, MT, PT, RO, SI, SK.

(23)      Οι δαπάνες που δηλώθηκαν για τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αποτελούν εκτιμήσεις της Επιτροπής που βασίζονται στα στοιχεία για την παρακολούθηση του κλίματος, τα οποία δημοσιεύονται στο πλαίσιο των αναλύσεων των σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας εκ μέρους της Επιτροπής. Τα στοιχεία που υποβλήθηκαν καλύπτουν τα 22 εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας που αξιολογήθηκαν και εγκρίθηκαν από την Επιτροπή έως τις 5 Οκτωβρίου 2021 και το ποσό θα εξελιχθεί καθώς αξιολογούνται περισσότερα σχέδια.

(24)

Τα μέτρα ενεργειακής απόδοσης καλύπτουν έργα ενεργειακής απόδοσης σε ΜΜΕ ή μεγάλες επιχειρήσεις, ενεργειακές ανακαινίσεις σε ιδιωτικά κτίρια και δημόσιες υποδομές και κατασκευές κτιρίων. Πιο συγκεκριμένα, τα μέτρα για την καθαρή ενέργεια καλύπτουν την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, τα ενεργειακά δίκτυα και τις υποδομές, καθώς και τις επενδύσεις που σχετίζονται με το υδρογόνο.

(25)      Σχήμα για την: Κατανομή των επενδύσεων που σχετίζονται με το κλίμα στα ΣΑΑ των κρατών μελών. Πηγή: Ίδια προκαταρκτική αξιολόγηση 22 ΣΑΑ που εγκρίθηκαν από την Επιτροπή (έως τις 5 Οκτωβρίου), Κατάσταση της Ενεργειακής Ένωσης το 2021, COM(2021) 950 final.

(26)      Σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος, η CEPA1 προστίθεται για να αντικατοπτρίζει καλύτερα το πεδίο εφαρμογής των τεχνολογιών που καλύπτει η έκθεση. Έτσι, τα αριθμητικά στοιχεία της έκθεσης για την απασχόληση, την ακαθάριστη προστιθέμενη αξία και την παραγωγικότητα της εργασίας βασίζονται στις ακόλουθες κατηγορίες EGSS «CREMA13A», «CREMA13B» και «CEPA1» της Eurostat. Η κατηγορία «CREMA13A» περιλαμβάνει την παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, συμπεριλαμβανομένης της κατασκευής τεχνολογιών που απαιτούνται για την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας («Ανανεώσιμη ενέργεια» — στο γράφημα). CReMA 13B - Η εξοικονόμηση και διαχείριση θερμότητας/ενέργειας περιλαμβάνει αντλίες θερμότητας, έξυπνους μετρητές, δραστηριότητες ενεργειακής αναβάθμισης, μονωτικά υλικά και τμήματα ευφυών δικτύων («Διαχείριση ενέργειας» – στο γράφημα). Η CEPA1 — Προστασία του αέρα του περιβάλλοντος και του κλίματος – περιλαμβάνει ηλεκτρικά και υβριδικά αυτοκίνητα, λεωφορεία και άλλα καθαρότερα και αποδοτικότερα οχήματα και υποδομές φόρτισης που είναι απαραίτητες για τη λειτουργία των ηλεκτρικών οχημάτων. Περιλαμβάνονται επίσης κατασκευαστικά στοιχεία, όπως συσσωρευτές, κυψέλες καυσίμου και διατάξεις ηλεκτροκίνησης οχημάτων που είναι απαραίτητα για ηλεκτρικά οχήματα («Ηλεκτροκίνηση» - στο γράφημα).

(27)      Στα συστήματα καθαρής ενέργειας περιλαμβάνεται η CReMA 13A - Παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, η οποία περιλαμβάνει τόσο την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας όσο και την παραγωγή των τεχνολογιών που απαιτούνται για την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας («Ανανεώσιμη ενέργεια» – στο γράφημα)· CReMA 13B - Εξοικονόμηση και διαχείριση θερμότητας/ενέργειας, η οποία περιλαμβάνει αντλίες θερμότητας, έξυπνους μετρητές, έξυπνα δίκτυα, ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων και αποθήκευση («Ενεργειακή απόδοση και διαχείριση» – στο γράφημα)· και CEPA1 — Προστασία του αέρα του περιβάλλοντος και του κλίματος, η οποία περιλαμβάνει ηλεκτρικά οχήματα και τα σχετικά κατασκευαστικά στοιχεία και τις υποδομές που είναι απαραίτητες για τη λειτουργία των ηλεκτρικών οχημάτων («Ηλεκτροκίνηση» στο γράφημα).

(28)      Eurostat «env_ac_egss2». Στα συστήματα καθαρής ενέργειας περιλαμβάνεται η CReMA 13A - Παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, η οποία περιλαμβάνει τόσο την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας όσο και την παραγωγή τεχνολογιών που απαιτούνται για την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας («Ανανεώσιμη ενέργεια»)· CReMA 13B - Εξοικονόμηση και διαχείριση θερμότητας/ενέργειας, η οποία περιλαμβάνει αντλίες θερμότητας, έξυπνους μετρητές, έξυπνα δίκτυα, ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων και αποθήκευση («Ενεργειακή απόδοση και διαχείριση»)· και CEPA1 - Προστασία του αέρα του περιβάλλοντος και του κλίματος, η οποία περιλαμβάνει ηλεκτρικά οχήματα και τα σχετικά κατασκευαστικά στοιχεία και τις υποδομές που είναι απαραίτητες για τη λειτουργία των ηλεκτρικών οχημάτων («Ηλεκτροκίνηση»).

(29)      Τα στοιχεία για την εξόρυξη και τη μεταποίηση ορυκτών καυσίμων προέρχονται από τις στατιστικές διάρθρωσης των επιχειρήσεων της Eurostat. Εξετάζονται οι ακόλουθοι κωδικοί: B05 (εξόρυξη άνθρακα και λιγνίτη), B06 (εξόρυξη αργού πετρελαίου και φυσικού αερίου), B07.21 (εξόρυξη μεταλλευμάτων ουρανίου και θορίου), B08.92 (εξόρυξη τύρφης), B09.1 (υποστηρικτικές δραστηριότητες για την εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου) και C19 (παραγωγή οπτάνθρακα και προϊόντων διύλισης πετρελαίου).

(30)      Σύνθετος μέσος ρυθμός ανάπτυξης.

(31)      CEDEFOP, Προβλέψεις για τις δεξιότητες: τάσεις και προκλήσεις για το 2030, 2018.

(32)

  Κύμα ανακαινίσεων για την Ευρώπη – οικολογικά κτίρια, θέσεις εργασίας, καλύτερη ζωή, COM(2020) 662 final.

(33)      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Το Σύμφωνο για τις Δεξιότητες – κινητοποίηση όλων των εταίρων για επένδυση στις δεξιότητες, 2020. 

(34) D2.1-MATES-Baseline-Report-on-Present-Skill-Gaps.pdf (projectmates.eu) .

(35)      IRENA, Renewable Energy: A Gender Perspective, 2019.

(36)      JRC βάσει της Eurostat [EDUC_UOE_ENRT03].

(37)      Renewables, smart system, efficient systems, sustainable transport, CCUS and nuclear safety [Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, έξυπνο σύστημα, αποδοτικά συστήματα, βιώσιμες μεταφορές, δέσμευση, αξιοποίηση και αποθήκευση του διοξειδίου του άνθρακα (CCUS) και πυρηνική ασφάλεια], COM(2015) 80 final.

(38)      JRC Σύστημα πληροφοριών του Στρατηγικού Σχεδίου Ενεργειακών Τεχνολογιών (SETIS) https://setis.ec.europa.eu/publications/setis-reseach-and-innovation-data_en .

(39)       https://www.iea.org/reports/world-energy-investment-2020/rd-and-technology-innovation  

(40)      Τα αριθμητικά στοιχεία για τις δημόσιες επενδύσεις Ε&Κ για το 2020 είναι διαθέσιμα μόνο για λίγα κράτη μέλη. Οι ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Κ εκτιμώνται με τη χρήση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας ως προσεγγιστική μεταβλητή, με αποτέλεσμα μεγαλύτερη χρονική υστέρηση για τη διαθεσιμότητα των δεδομένων· Τα στοιχεία του 2018 είναι προσωρινά.

(41)      JRC Σύστημα πληροφοριών του Στρατηγικού Σχεδίου Ενεργειακών Τεχνολογιών (SETIS) https://setis.ec.europa.eu/publications/setis-reseach-and-innovation-data_en . 

(42)      Προσαρμογή από την έκδοση του 2021 της βάσης δεδομένων κονδυλίων έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης (ΕΑ&Ε) ενεργειακών τεχνολογιών του ΔΟΕ.

(43)      ΔΟΕ, Παγκόσμιες ενεργειακές επενδύσεις, 2021.

(44)      ΔΟΕ, Παγκόσμιες ενεργειακές επενδύσεις, 2021.

(45)      Οι εκτιμήσεις για τις ιδιωτικές επενδύσεις αναθεωρήθηκαν προς τα πάνω, λόγω αλλαγών στην ταξινόμηση και τα υποκείμενα στοιχεία.

(46)      Η αύξηση του συνόλου σε σύγκριση με την έκθεση του προηγούμενου έτους οφείλεται στην αναθεώρηση των εκτιμήσεων για τις ιδιωτικές επενδύσεις.

(47)      JRC Σύστημα πληροφοριών του Στρατηγικού Σχεδίου Ενεργειακών Τεχνολογιών (SETIS) https://setis.ec.europa.eu/publications/setis-reseach-and-innovation-data_en .  

(48)      Προσαρμογή από την έκδοση του 2021 της βάσης δεδομένων κονδυλίων έρευνας, τεχνολογικής ανάπτυξης και επίδειξης (ΕΑ&Ε) ενεργειακών τεχνολογιών του ΔΟΕ.

(49)      Mission Innovation Tracking Progress http://mission-innovation.net/our-work/tracking-progress/ .

(50)      Στα εν λόγω κράτη μέλη περιλαμβάνονται η Βουλγαρία, η Ελλάδα, η Κροατία, η Λετονία, το Λουξεμβούργο και η Σλοβενία.

(51)      Με εξαίρεση την Κίνα, όπου οι τοπικές αιτήσεις εξακολουθούν να αυξάνονται, χωρίς να επιδιώκεται διεθνής προστασία. (Βλ. επίσης: Are Patents Indicative of Chinese Innovation? https://chinapower.csis.org/patents ).

(52)      Ενεργειακές τεχνολογίες χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης. Αυτή είναι η γενική τάση· υπήρξαν εξαιρέσεις για ορισμένες τεχνολογίες (π.χ. συσσωρευτές) οι οποίες συνέχισαν να αυξάνονται καθόλη τη διάρκεια της περιόδου. Το ίδιο ισχύει και για την εκτεταμένη δραστηριότητα κατοχύρωσης «πράσινων» διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στον τομέα των τεχνολογιών μετριασμού της κλιματικής αλλαγής.

(53)      Οι οικογένειες ευρεσιτεχνιών (εφευρέσεις) υψηλής αξίας είναι εκείνες που περιλαμβάνουν αιτήσεις σε περισσότερους από έναν οργανισμούς, δηλ. εκείνες για τις οποίες επιδιώκεται η προστασία σε περισσότερες από μία χώρες/αγορές.

(54)      JRC118983 Grassano, N., Hernández, H., Tübke, A., Amoroso, S., Dosso, M., Georgakaki, A. και Pasimeni, F.: Ο πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ για τις βιομηχανικές επενδύσεις στην έρευνα και την ανάπτυξη το 2020.

(55)      JRC Σύστημα πληροφοριών του Στρατηγικού Σχεδίου Ενεργειακών Τεχνολογιών (SETIS) https://setis.ec.europa.eu/publications/setis-reseach-and-innovation-data_en . 

(56)      Η «κλιματική τεχνολογία» περιλαμβάνει ευρύ φάσμα τομέων που αντιμετωπίζουν την πρόκληση της απανθρακοποίησης της παγκόσμιας οικονομίας, με στόχο την επίτευξη μηδενικού ισοζυγίου εκπομπών πριν από το 2050. Για την επίτευξη του εν λόγω στόχου χρησιμοποιούνται προσεγγίσεις χαμηλών προς αρνητικές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα για τη μείωση βασικών τομεακών πηγών εκπομπών στους τομείς της ενέργειας, του δομημένου περιβάλλοντος, της κινητικότητας, της βαριάς βιομηχανίας, των τροφίμων και της χρήσης γης· συν εγκάρσιους τομείς, όπως η δέσμευση και αποθήκευση άνθρακα, ή η βελτίωση της διαχείρισης του άνθρακα, όπως μέσω της διαφάνειας και της λογιστικής.

(57)      Ως εκ τούτου δημιουργείται η έννοια των νεοφυών επιχειρήσεων Deep Green: τεχνολογίες αιχμής με επίκεντρο την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προκλήσεων (π.χ. κατασκευή πράσινων συσσωρευτών, ηλεκτρικά αεροσκάφη). Οι επιχειρήσεις Deep Green βρίσκονται στο σημείο τομής μεταξύ της κλιματικής τεχνολογίας και της υπερπροηγμένης τεχνολογίας, με την τελευταία αυτή τεχνολογία να ορίζεται ως τεχνολογία που περιλαμβάνει επιχειρήσεις που βασίζονται στην επιστημονική ανακάλυψη στους τομείς της μηχανικής, των μαθηματικών, της φυσικής και της ιατρικής. Χαρακτηρίζονται από μακροχρόνιους κύκλους Ε&Α και μη δοκιμασμένα επιχειρηματικά μοντέλα.

(58)      ΔΟΕ, Παγκόσμιες ενεργειακές επενδύσεις 2020.

(59)      Bellucci, A., Borisov, A., Gucciardi, G. και Zazzaro, A., The reallocation effects of COVID-19: Evidence from Venture Capital investments around The World [Οι συνέπειες της COVID-19 στην ανακατανομή πόρων: στοιχεία με βάση τις επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων ανά τον κόσμο], EUR 30494 EN, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2020, ISBN 978-92-76- 27082-9, doi:10.2760/985244, JRC122165.

(60)      Που αντιστοιχούν σε: i) 4 % έως 6 % της συνολικής χρηματοδότησης επιχειρηματικών κεφαλαίων σύμφωνα με την επεξεργασία του JRC με βάση στοιχεία του PitchBook και ii) στοιχεία του PwC με βάση στοιχεία του Dealroom.

(61)      Επεξεργασία από το JRC με βάση στοιχεία του Pitchbook, 2021.

(62)      Επεξεργασία από το JRC με βάση στοιχεία του PitchBook, 2021.

(63)      Pwc, The State of Climate Tech 2020. The next frontier for venture capital, 2020.

(64)      Pwc, The State of Climate Tech 2020. The next frontier for venture capital, 2020.

(65)      EIT InnoEnergy, Impact Report 2020.

(66)      Οι νεοφυείς επιχειρήσεις υπερπροηγμένης τεχνολογίας βασίζονται στην επιστημονική γνώση και χαρακτηρίζονται από μακροχρόνιους κύκλους Ε&Α και μη δοκιμασμένα επιχειρηματικά μοντέλα. Οι νεοφυείς επιχειρήσεις υπερπροηγμένης κλιματικής τεχνολογίας είναι επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν τεχνολογία αιχμής για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προκλήσεων.

(67)       Ευρωπαϊκή Επιτροπή, European Investment Bank and Breakthrough Energy Ventures establish a new EUR 100 million fund to support clean energy investments (eib.org) .

(68)      JRC με βάση το GWEC, 2021.

(69)      JRC με βάση το GWEC, 2021.

(70)      Το λεγόμενο υπεράκτιο υβριδικό πάγιο στοιχείο έχει διπλή λειτουργία, καθώς συνδυάζει τη μεταφορά της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας στην ακτή (για κατανάλωση) με τις γραμμές διασύνδεσης. Βλ. αιτιολογική σκέψη 66 του κανονισμού 2019/943 σχετικά με την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και COM (2020) 741 final, σ. 14.

(71)      Beiter P., Cooperman A., Lantz E., Stehly T., Shields M., Wiser R., Telsnig T., Kitzing L., Berkhout V., Kikuchi Y. (2021) Wind power costs driven by innovation and experience with further reductions on the horizon, WIREs Energy Environ. 2021.

(72)      EC CTP-MIX.

(73)      WindEurope, 2021.

(74)      JRC με βάση το ευρωπαϊκό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

(75)      WindEurope, 2021.

(76)      WindEurope, 2021.

(77)      JRC, ανατέθηκε από τη ΓΔ GROW, European climate-neutral industry competitiveness scoreboard (CIndECS) (σχέδιο, 2021). Κωδικοί ΔΟΕ: 32 Αιολική ενέργεια.  

(78)      Κατά την ανάλυση των 10 κορυφαίων ΚΠΕ από την άποψη του μεριδίου αγοράς. GWEC, Global Offshore Wind Report 2020, 2020.

(79)      JRC βάσει της Eurostat (Comext).

(80)      Global Wind Energy Council, Global Wind Report, 2021.

(81)      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Critical Raw Materials in strategic technologies and sectors — a foresight study, 2020 (Έκθεση σχετικά με τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας στις τεχνολογίες και τους τομείς στρατηγικής σημασίας), 2020.

(82)      COM(2020) 474 final. Ανθεκτικότητα ως προς τις πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας: Χαρτογραφώντας την πορεία προς μεγαλύτερη ασφάλεια και βιωσιμότητα.

(83)

Wind industry calls for Europe-wide ban on landfilling turbine blades | WindEurope .

(84)      GWEC, Global Offshore Wind Report 2020, 2020.

(85)      JRC Βάση δεδομένων παραγωγών ανεμογεννητριών, 2021, και WindEurope, 2020.

(86)      EC CTP-MIX.

(87)      IEA, WEO 2020 Sustainable Development Scenario.

(88)      International Renewable Energy Agency (IRENA), World Energy Transitions Outlook: 1.5°C Pathway, 2019. 

(89)

  https://www.solarpowereurope.org/wp-content/uploads/2020/04/SolarPower-Europe-LUT_100-percent-Renewable-Europe_mr.pdf?cf_id=11789 .

(90)      JRC 2021, με βάση στοιχεία του ΔΟΕ.

(91)      JRC 2021, με βάση το ευρωπαϊκό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας Patstat.

(92)      BNEF, Solar PV Trade and Manufacturing, A Deep Dive, 2021.

(93)      F. Liu και J.C.J.M. van den Berg, Energy Policy 138 (2020) 111234.

(94)      F. Liu και J.C.J.M. van den Berg, Energy Policy 138 (2020) 111234.

(95)      JRC 2021, με βάσει στοιχεία του EurObserv'ER. 

(96)      Solar Power Europe, Solar PV job market study for the European Union, 2021.

(97)      Έκθεση JRC: EU energy technology trade [Εμπόριο ενεργειακής τεχνολογίας της ΕΕ] - https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC107048 .

(98)      JRC PV Snapshot 2021.

(99)      Επικαιροποίηση της νέας βιομηχανικής στρατηγικής του 2020: προς μια ισχυρότερη ενιαία αγορά για την ανάκαμψη της Ευρώπης», COM(2021) 350 final.

(100)      Schwanitz, V. J., Wierling, A., Zeiss, J. P., von Beck, C., Koren, I. K., Marcroft, T., … Dufner, S. (22 Αυγούστου 2021). The contribution of collective prosumers to the energy transition in Europe - Preliminary estimates at European and country-level from the COMETS inventory. https://doi.org/10.31235/osf.io/2ymuh.

(101)      Ό.π.

(102) Συμπεριλαμβανομένης της διάθεσης χρηματοδοτικής στήριξης, όπως μέσω της πολιτικής συνοχής. 

(103)      Αποτελείται από την οδηγία ΙΙ για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την οδηγία για την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Και οι δύο οδηγίες ορίζουν τις προϋποθέσεις ώστε τα κράτη μέλη να συμπεριλάβουν επιλογές για τη διασυνοριακή εφαρμογή των ενεργειακών κοινοτήτων στη μεταφορά των εν λόγω οδηγιών στην εθνική τους νομοθεσία.

(104)      Οι βιομηχανικές αντλίες θερμότητας δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας έκθεσης.

(105)      Βάση δεδομένων Ευρωπαϊκής Ένωσης Αντλιών Θερμότητας.

(106)      Ο συντελεστής μπορεί να είναι χαμηλότερος ή υψηλότερος ανάλογα με την κλιματική ζώνη, τη φύση της πηγής θερμότητας και τη θερμοκρασία.

(107)      Οι τιμές και το κόστος της ενέργειας στην Ευρώπη, COM(2020) 951 final.

(108)      JRC, με βάση το γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας Patstat, κωδικοί CPC: Y02B 10/40, 30/12, 30/13, 30/52.

(109)      EurObserver, The state of renewable energies in Europe, 2019 (Η κατάσταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Ευρώπη, 2019).

(110)      UN-COMTRADE 8415 «air conditioning machines».

(111)      UN-COMTRADE 841581 «air conditioning machines incl. a valve for reversal "reversible heat pumps».

(112)      UN-COMTRADE 841861 «heat pumps, excluding air conditioning machines of heading 8415».

(113)

Εις βάθος ανάλυση προς υποστήριξη της μακροπρόθεσμης στρατηγικής, COM(2018) 773 final.

(114)      IEA, Net zero by 2050, Μάιος 2021.

(115)      Κύμα ανακαινίσεων για την Ευρώπη - οικολογικά κτίρια, θέσεις εργασίας, καλύτερη ζωή, COM(2020) 662 final.

(116) Avicenne energy, EU battery demand and supply (2019-2030) in a global context, 2021.

(117)      BloombergNEF, Electric Vehicle Outlook 2021, 2021.

(118)      BloombergNEF, Electric Vehicle Outlook 2021, 2021.

(119)      IEA, Global EV outlook 2020, 2021.

(120)      Μεταφορές και περιβάλλον, οι στόχοι για το διοξείδιο του άνθρακα ωθούν την Ευρώπη στην 1η θέση της κούρσας της ηλεκτροκίνησης, 2021.

(121)

Κεντρικό σενάριο MIX της δέσμης προτάσεων «Στόχος του 55 %».

(122)      EASE, EMMES 5.0 market data and forecasts electrical energy storage, 2021.

(123)      Solar Power Europe, European market outlook for residential battery storage 2020-2024, 2020.

(124)      Batteries Europe, WG on stationary integration, 2021.

(125)      IP/21/226: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/el/IP_21_226 .  

(126)      Aperio Intelligence Ltd. – commissioned by Eurobattery Minerals, Critical materials and e-mobility, 2021.

(127)      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Εσωτερική Αγορά, Επιχειρηματικότητα και ΜΜΕ https://ec.europa.eu/growth/sectors/raw-materials/specific-interest/critical_en  

(128)

Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Study on the resilience of critical supply chains for energy security and clean energy transition during and after the COVID-19 crisis (Μελέτη σχετικά με την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού κρίσιμης σημασίας για την ενεργειακή ασφάλεια και τη μετάβαση στην καθαρή ενέργεια κατά τη διάρκεια και μετά την κρίση της νόσου COVID-19), 8 Οκτωβρίου 2021.

(129)      IP/21/1142: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_21_1142 . 

(130)      ΕΑΤ 250.

(131)

EBA250· US Department of Energy, National blueprint for lithium batteries 2021-2030, 2021.

(132)      Decisive Market Insights, Lithium battery manufacturing equipment market report, 2021.

(133)      EBA250.

(134)      COM(2020) 798/3 final.

(135)      IP/21/1142: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_21_1142 . 

(136)      Marian Willuhn, National lithium-ion battery supply chains ranked, PV Magazine, 16 Σεπτεμβρίου 2020.

(137)      Avicenne energy, EU battery demand and supply (2019-2030) in a global context, 2021.

(138)      Fraunhofer ISI, Li-ion Battery cell production capacity to be built up, Απρίλιος 2021· Benchmark Minerals, Li-ion battery cell capacity by region, 2021.

(139)      Eurostat, 2021. Ανακτηθέντα στοιχεία: https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/ddn-20210524-1 . 

(140)      ACEA, Medium and heavy busses (over 3.5t) new registrations by fuel type in the EU, 2020.

(141)       https://insideevs.com/news/481987/ev-buses-sales-2020-china-byd-yutong/

(142)      Fuel Cell Observatory: https://www.fchobservatory.eu/observatory/technology-and-market/hydrogen-demand  

(143)      Επιπλέον, εκτιμάται ότι το 2 % -4 % προέρχεται από ηλεκτρόλυση των χλωριούχων αλάτων των αλκαλίων.

(144)      Στρατηγική για το υδρογόνο για μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη, COM(2020) 301 final.

(145)      Καθαρός πλανήτης για όλους. Ένα ευρωπαϊκό, στρατηγικό, μακρόπνοο όραμα για μια ευημερούσα, σύγχρονη, ανταγωνιστική και κλιματικά ουδέτερη οικονομία, COM(2018) 773 final.

(146)      Kanellopoulos, K., Blanco Reano, H., The potential role of H2 production in a sustainable future power system - An analysis with METIS of a decarbonised system powered by renewables in 2050 [Ο δυνητικός ρόλος της παραγωγής H2 στο πλαίσιο ενός βιώσιμου συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας στο μέλλον — Μια ανάλυση με το METIS ενός απανθρακοποιημένου συστήματος που τροφοδοτείται με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας το 2050], EUR 29695 EN, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2019, ISBN 978-92-76-00820-0, doi:10.2760/540707, JRC115958.

(147)      JRC με βάση το ευρωπαϊκό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, στοιχεία της EPO Patstat, 2020 και https://iea.blob.core.windows.net/assets/b327e6b8-9e5e-451d-b6f4-cbba6b1d90d8/Patents_and_the_energy_transition.pdf .

(148)      A. Buttler, H. Spliethoff, Renewable and Sustainable Energy Reviews 82 (2018) 2440–2454 updated with IRENA Green Hydrogen Cost Reduction, 2020.

(149)       CRMs_for_Strategic_Technologies_and_Sectors_in_the_EU_2020.pdf (europa.eu) .

(150)       Connecting the dots: Distribution grid investment to power the energy transition - Eurelectric – Powering People .

(151)      ESMIG, βάσει αριθμητικών στοιχείων της Berg Insight Report, Ιούνιος 2020.

(152)      Delta-EE, Accelerating the energy transition with Home Energy Management, New Energy Whitepaper, Φεβρουάριος 2020.

(153)      Guidehouse Insights, Asset Study on Digital Technologies and Use Cases in the Energy Sector, 2020.

(154)      International Energy Agency (IEA), Global EV Outlook 2021, Accelerating ambitions despite the pandemic, 2021.

(155)      Alexander Krug, Thomas Knoblinger, Florian Saeftel: Electric vehicle charging in Europe, Arthur D. Little Global, ηλεκτρονική δημοσίευση, Ιανουάριος 2021, www.adlittle.com/en/insights/viewpoints/electric-vehicle-charging-europe .

(156)      Guidehouse Insights, Asset Study on Digital Technologies and Use Cases in the Energy Sector, 2020.

(157)      Για περαιτέρω στοιχεία, βλ. το συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

(158)      Καύσιμα που προέρχονται από οργανικές ύλες που απαριθμούνται στο παράρτημα IX της οδηγία (ΕΕ) 2018/2001. Η υφιστάμενη εγκατεστημένη παραγωγική ικανότητα προηγμένων βιοκαυσίμων στην ΕΕ είναι 0,36 Mt/έτος, κυρίως από κυτταρινική αιθανόλη, καύσιμα υδρογονανθράκων από σάκχαρα και έλαια πυρόλυσης. Επιπλέον, 0,15 Mt/έτος είναι υπό κατασκευή ενώ προγραμματίζεται πρόσθετη ποσότητα 1,7 Mt/έτος, κατά το ήμισυ περίπου από αεριοποίηση βιομάζας. Η ικανότητα μετατροπής ηλεκτρικής ενέργειας σε αέριο και υγρό καύσιμο στην ΕΕ είναι επί του παρόντος πολύ περιορισμένη, ανερχόμενη μόνο σε 0,315 Kt/έτος.

(159)      Καύσιμα που βασίζονται σε ανανεώσιμη ενέργεια, σύμφωνα με το άρθρο 2 παράγραφος 36 της οδηγίας (ΕΕ) 2018/2001.

(160)      IRENA (2021), Reaching Zero with Renewables: Biojet fuels, International Renewable Energy Agency.

(161)      Έκθεση εκτίμησης επιπτώσεων - SWD(2021) 633, σ. 38.

(162)      Βάσει στοιχείων που συγκεντρώθηκαν από την εσωτερική βάση δεδομένων του Flightpath 2020.

(163)      Έκθεση εκτίμησης επιπτώσεων - SWD(2021) 635, σ. 53.

(164)      Ανάλογα με το κόστος του καυσίμου αεριωθουμένων πετρελαίου και των πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ανανεώσιμων καυσίμων.

(165)      Τα στοιχεία που έχουν υποβληθεί μετά το 2014 εξαρτώνται από τον τρόπο κατανομής της χρηματοδότησης μεταξύ βιοκαυσίμων και άλλων τεχνολογιών βιοενέργειας και δεν είναι επαρκώς αναλυτικά ώστε να γίνεται διάκριση μεταξύ συμβατικών και προηγμένων βιοκαυσίμων.

(166) Στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από τη βάση δεδομένων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ έργα έρευνας και καινοτομίας https://cordis.europa.eu/projects/en .

(167)      JRC SETIS 2021.

(168)      Δεδομένα έρευνας και καινοτομίας του JRC SETIS: https://setis.ec.europa.eu/publications/setis-reseach-and-innovation-data_en

(169)      Στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από τη βάση δεδομένων IRENA: https://irena.org/Statistics/View-Data-by-Topic/Benefits/Renewable-Energy-Employment-by-Country

(170)      Βάσει των προβλεπόμενων αριθμητικών στοιχείων για την παραγωγή και την απασχόληση στον τομέα των ανανεώσιμων καυσίμων στην έκθεση εκτίμησης επιπτώσεων - SWD(2021) 633 και στην έκθεση εκτίμησης επιπτώσεων – SWD(2021) 635.

(171)      Πιο συγκεκριμένα: COM(2021) 562 final, COM(2021) 561 final και COM(2021) 557 final.

(172)      Επί του παρόντος, η ΕΕ κατέχει κορυφαία θέση παγκοσμίως στην παραγωγή συμβατικών βιοκαυσίμων με καθαρό εμπορικό ισοζύγιο περίπου 4 εκατ. EUR.

(173)      Δηλ. η ομοσπονδιακή στρατηγική για τα εναλλακτικά καύσιμα αεριωθουμένων, η οποία εγκρίθηκε το 2016, και οι σε εξέλιξη εργασίες σχετικά με την πρωτοβουλία για τα εναλλακτικά καύσιμα στις εμπορικές αερομεταφορές (CAAFI).

(174)      Συμπεριλαμβανομένης της σχεδιασθείσας ικανότητας έως το 2025. Στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από την εσωτερική βάση δεδομένων του Flightpath 2020.

(175)      IEA, Net-zero by 2050- a roadmap for the global energy sector, 2021.

(176)      Mission Innovation, Innovation Challenge 5: Converting Sunlight into Solar Fuels and Chemicals Roadmap 2020–2050, 2021.

(177)      Artifical Photosynthesis: Potential and Reality, EUR 27987 EN.

(178)      Μεταξύ άλλων μέσω της επικείμενης εκτελεστικής πράξης του κανονισμού για τη διακυβέρνηση.