Schengen

WAT IS HET DOEL VAN HET SCHENGENGEBIED?

Afschaffing van de controles aan de binnengrenzen en tegelijkertijd waarborging van een hoog niveau van veiligheid voor de burgers. Dit heeft betrekking op het verscherpen en toepassen van uniforme criteria voor de controles aan de gemeenschappelijke buitengrens, het ontwikkelen van samenwerking onder grenswachters en nationale politiële en justitiële autoriteiten en het gebruik maken van geavanceerde systemen voor de uitwisseling van informatie.

KERNPUNTEN

Evolutie van de Schengensamenwerking

De Schengensamenwerking heeft zich in de volgende fasen ontwikkeld van een initiatief tussen vijf landen tot een volwaardig EU-beleidsgebied dat binnengrensvrij reizen en controle aan de buitengrenzen in de volgende fasen regelt:

• 1985. België, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg en Nederland ondertekenen in het Luxemburgse dorp Schengen een akkoord over de geleidelijke afschaffing van hun controles aan de binnengrenzen.
• 1990. Dezelfde vijf landen ondertekenen de Schengenuitvoeringsovereenkomst, waarin maatregelen en voorzorgsmaatregelen zijn vastgelegd om het beleid ten uitvoer te leggen.
• 1995. Oprichting van het Schengengebied zonder binnengrenzen met de afschaffing van de controles aan de binnengrenzen tussen zeven EU-lidstaten.
• 1999. Het Schengenprotocol bij het Verdrag van Amsterdam neemt de Schengensamenwerking op in het rechtskader van de EU.
• 2022. Oprichting van de Raad van Schengen en de cyclus van de Raad van Schengen, een hoeksteen van het Schengengovernancesysteem.
• 2025. Goedkeuring van de Schengenverklaring ter gelegenheid van het 40e bestaan van de ondertekening van het Akkoord van Schengen en hernieuwde inzet voor een ruimte zonder binnengrenzen.

Lidmaatschap

• Het Schengengebied begon met vijf oprichtende leden, maar omvat nu alle lidstaten, met uitzondering van Ierland, samen met vier bijbehorende landen: IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland.

Controles aan de binnengrenzen in de praktijk

• Iedereen die zich juridisch in het Schengengebied presenteert kan, ongeacht zijn of haar nationaliteit, binnengrenzen overschrijden zonder te worden gecontroleerd.
• Nationale autoriteiten kunnen steekproefsgewijs politiecontroles uitvoeren aan de grens of in grensgebieden wanneer deze gebaseerd zijn op algemene informatie en ervaring, en geen systematische paspoortcontroles zijn.
• Individuele personen moeten bepaalde reisdocumenten bij zich dragen, afhankelijk van het feit of zij EU-onderdaan, familielid van buiten de EU of niet-EU-burger zijn.
• Een land dat deel uitmaakt van het Schengengebied kan bij wijze van uitzondering opnieuw controles aan de binnengrenzen invoeren, als tijdelijke maatregel in geval van nood, als er sprake is van een ernstige bedreiging van de openbare orde of de binnenlandse veiligheid. Het land moet de andere Schengenlanden, het Europees Parlement, de Europese Commissie en het publiek hierover informeren. Naar aanleiding van de COVID-19-pandemie bevat de Schengengrenscode nu ook specifieke regels voor de invoering van maatregelen in geval van een gezondheidscrisis, waardoor de Schengengrenscode een rol krijgt toebedeeld in de Raad van de Europese Unie.

Verbeterde beveiliging

Schengen omvat één enkele reeks regels, met betrekking tot:

• de wijze waarop controles van mensen die de EU-buitengrens overschrijden volgens de Schengengrenscode moeten worden uitgevoerd;
• de harmonisatie van inreisvoorwaarden, met een gemeenschappelijk visumbeleid en regels voor korteverblijfsvisa;
• nauwere samenwerking tussen landen en Europese agentschappen voor de bestrijding van grensoverschrijdende criminaliteit;
• uitgebreidere justitiële samenwerking, inclusief een sneller uitleveringsstelsel en de overdracht van strafvonnissen tussen jurisdicties;

Het Schengeninformatiesysteem (SIS)

Dit grootschalige informatiesysteem:

• ondersteunt samenwerking tussen Schengenlanden op het gebied van controle aan de buitengrenzen en rechtshandhaving;
• werd in 1995 opgericht en vervolgens uitgebreid, voor het laatst in 2023, met nieuwe waarschuwingen, upgrades en foto’s van waarschuwingen, in het licht van de nieuwe uitdagingen op het gebied van migratie en veiligheid;
• bevat informatie over:
  • verdachte criminelen;
  • personen die mogelijk niet het recht hebben om de EU binnen te komen of er te verblijven;
  • vermiste personen;
  • gestolen, verduisterde of verloren voorwerpen;
• wordt gebruikt door de nationale autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor:
  • grenscontroles;
  • politie- en douanecontroles;
  • de instelling van strafvervolging en van justitiële onderzoeken voorafgaand aan tenlastelegging;
  • visa en verblijfsvergunningen;
• is toegankelijk voor het Europees Grens- en kustwachtagentschap (Frontex), het Agentschap van de Europese Unie voor justitiële samenwerking in strafzaken (Eurojust) en het Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol).

Visuminformatiesysteem (VIS)

Het visuminformatiesysteem stelt Schengenlanden in staat om visumgegevens uit te wisselen, met name over visumaanvragen voor kort verblijf. Net als het Schengeninformatiesysteem wordt het geëxploiteerd door het Agentschap van de Europese Unie voor het operationeel beheer van grootschalige IT-systemen op het gebied van vrijheid, veiligheid en recht (eu-LISA).

Lidmaatschapsvoorwaarden

In het kader van het uitbreidingsproces van de EU moeten de nieuwe lidstaten hun nationale systemen in overeenstemming brengen met alle Schengenregels. Dit houdt in dat de institutionele en operationele capaciteit moet worden opgebouwd om de Schengenregels volgens de hoogste normen toe te passen door middel van een sterk nationaal Schengengovernancekader.

Wanneer een land tot de EU toetreedt, wordt het een Schengenland. Dit betekent dat alle Schengenregels bij de toetreding bindend worden. Sommige bepalingen zijn echter pas in een later stadium van toepassing, zoals volledige actieve toegang tot alle informatiesystemen, het recht om Schengenvisa af te geven en de afschaffing van controles aan de binnengrenzen. Voor de toepassing hiervan moet het nieuwe Schengenland een uitgebreide evaluatie ondergaan die door de Commissie wordt gecoördineerd en in nauwe samenwerking met de lidstaten wordt uitgevoerd in het kader van het Schengenevaluatiemechanisme (zie samenvatting).

Zodra de evaluatie bevestigt dat het land aan alle noodzakelijke voorwaarden voldoet en het Schengenacquis effectief toepast, moet de Raad een besluit vaststellen waarbij toestemming wordt verleend voor de opheffing van de controles aan de binnengrenzen. Deze laatste stap markeert de volledige integratie van het land in het Schengengebied zonder binnengrenzen.