Unia gospodarcza i walutowa UE

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Unia gospodarcza i walutowa UE

Jest to proces, którego celem jest zharmonizowanie polityki gospodarczej i pieniężnej państw członkowskich. Proces ten składa się z trzech etapów.

• Etap pierwszy (1990–1993). Usunięcie barier dla swobodnego przepływu kapitału między państwami członkowskimi, poprawa konwergencji gospodarczej, ściślejsza współpraca między krajowymi bankami centralnymi.
• Etap drugi (1994–1998). Utworzenie Europejskiego Instytutu Walutowego (poprzednika Europejskiego Banku Centralnego (EBC)), przygotowanie do wprowadzenia euro, unikanie nadmiernych deficytów oraz lepsza konwergencja polityk (w celu zapewnienia stabilności cen oraz zdrowych finansów publicznych).
• Etap trzeci (od 1 stycznia 1999 r.). Nieodwołalne ustalenie kursów wymiany, stopniowe przyjmowanie euro przez państwa członkowskie jako ich waluty, realizacja jednolitej polityki pieniężnej na odpowiedzialność EBC, wejście w życie wewnątrzunijnego mechanizmu kursowego (ERM II) oraz wejście w życie paktu stabilności i wzrostu.

Dwa pierwsze etapy UGW zostały zakończone we wszystkich państwach członkowskich, a trzeci, i jednocześnie ostatni, jest wciąż w trakcie realizacji. Do tej pory 21 państw członkowskich przyjęło euro jako swoją oficjalną walutę (państwa te są łącznie określane mianem strefy euro).

Wprowadzanie euro

Aby państwo członkowskie mogło wprowadzić euro, musi ono najpierw spełnić pewną liczbę wymogów gospodarczych i prawnych, określonych w art. 140 TFUE jako kryteria konwergencji:

• celem kryteriów konwergencji gospodarczej jest zapewnienie stabilnej sytuacji gospodarczej i finansowej w UE;
• konwergencja prawna wymaga, aby prawo krajowe państw członkowskich, w tym statuty ich krajowych banków centralnych, było zgodne z odpowiednim prawem UE.

Po spełnieniu tych wszystkich wymogów przez państwo członkowskie Rada Unii Europejskiej podejmuje decyzję o możliwości przyjęcia przez to państwo euro jako swojej waluty. Euro zastępuje wówczas dotychczasową walutę krajową i staje się oficjalną walutą państwa członkowskiego.

Uznaje się, że państwa członkowskie, w których walutą jest euro, tworzą strefę euro, w której jednolita polityka pieniężna jest prowadzona na odpowiedzialność Rady Prezesów EBC.

Państwa członkowskie, które nie przyjęły jeszcze euro jako swojej waluty, są państwami członkowskimi objętymi derogacją na mocy art. 139 TFUE. Komisja Europejska i EBC co najmniej raz na dwa lata lub na wniosek państwa członkowskiego objętego derogacją składają Radzie sprawozdanie z postępów w spełnianiu kryteriów konwergencji. Po konsultacji z Parlamentem Europejskim i po dyskusji w Radzie Europejskiej Rada, na wniosek Komisji, podejmuje decyzję, że dane państwo członkowskie spełnia niezbędne warunki i może przyjąć euro jako swoją walutę, oraz uchyla derogację w odniesieniu do danego państwa członkowskiego.

Europejski Bank Centralny

EBC odgrywa kluczową rolę w ramach UGW. Za pośrednictwem swojego organu decyzyjnego, Rady Prezesów, określa politykę pieniężną dla strefy euro. Jako jedyny może on również zezwolić na emisję banknotów euro w UE. Państwa członkowskie mogą emitować monety euro, ale to EBC musi wcześniej wydać zezwolenie na określoną ilość monet do wyemitowania rocznie.

Pierwsze państwa członkowskie w strefie euro

• 3 maja 1998 r. to historyczna data ze względu na rozpoczęcie trzeciego etapu UGW. Rada przyjęła wówczas decyzję uznającą, że 11 państw członkowskich (Belgia, Niemcy, Irlandia, Hiszpania, Francja, Włochy, Luksemburg, Niderlandy, Austria, Portugalia i Finlandia) spełniło warunki niezbędne do wprowadzenia wspólnej waluty w dniu 1 stycznia 1999 r.
• W 2000 roku podjęto podobną decyzję dotyczącą Grecji, która rozpoczęła trzeci etap UGW w styczniu 2001 roku.

• Wprowadzenie euro odbyło się w dwóch etapach.
  • 1 stycznia 1999.  Euro wprowadzono w formie pieniądza księgowego¹ i ustalono współczynniki konwersji pomiędzy euro a walutami państw członkowskich.
  • 1 stycznia 2002.  Fizyczne monety i banknoty euro zostały wprowadzone w odpowiednich państwach członkowskich. Od tego czasu europejscy obywatele i przedsiębiorstwa mogli realizować płatności gotówkowe w euro.

Rozszerzenia strefy euro

• Zasadniczo zakłada się, że dołączenie do trzeciego etapu UGW, a tym samym przyjęcie euro, jest obowiązkowe dla wszystkich państw członkowskich. Niektóre z nich nie spełniły jednak jeszcze wymogów gospodarczych i prawnych, a Dania zrezygnowała z uczestnictwa w trzecim etapie UGW, co ujęto szczegółowo w Protokole nr 16 do Traktatów. Dania zastrzegła sobie możliwość rezygnacji z uzgodnień dotyczących wyłączenia i złożenia wniosku o przyjęcie euro, ale dotychczas nie ogłosiła takiego zamiaru.
• Euro zostało przyjęte po 2002 r. przez następujące państwa członkowskie:
  • Słowenię dnia1 stycznia 2007 r.;
  • Cypr i Maltę dnia1 stycznia 2008 r.;
  • Słowację dnia 1 stycznia 2009 r.;
  • Estonię dnia 1 stycznia 2011 r.;
  • Łotwę dnia 1 stycznia 2014 r.;
  • Litwę dnia 1 stycznia 2015 r.;
  • Chorwację dnia 1 stycznia 2023 r.;
  • Bułgarię dnia 1 stycznia 2026 r.