KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 12.11.2025

COM(2025) 785 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Kompas kultury dla Europy

{SWD(2025) 785 final}

Kompas kultury dla Europy

Wprowadzenie

Europa jest tętniącym życiem ośrodkiem różnorodności kulturowej, słynącym z języków, dziedzictwa kulturowego, form wyrazu artystycznego i kreatywnych innowacji. W Europie znajduje się więcej obiektów wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO o wyjątkowej wartości kulturowej, przyrodniczej lub mieszanej niż w jakimkolwiek innym regionie świata. Europa, w której mówi się ponad 24 językami urzędowymi UE oraz przeszło 60 językami regionalnymi lub językami mniejszości, jest też miejscem niezwykłej różnorodności językowej. To bogactwo kulturowe jest świadectwem wspólnej historii i pamięci Europy oraz siłą napędową kształtującą jej przyszłość, pogłębiającą europejskie poczucie przynależności i ugruntowującą wartości europejskie, co potwierdza 87 % obywateli, którzy twierdzą, że kultura i dziedzictwo kulturowe wzmacniają ich poczucie bycia Europejczykiem 1 .

Różnorodność kulturowa w Europie jest pielęgnowana, chroniona i stale odkrywana na nowo. Stwarza ona otoczenie sprzyjające artystom i osobom zawodowo związanym z kulturą, inspirując ich do tworzenia, wprowadzania innowacji i przesuwania granic. Kulturowe dziedzictwo Europy i jej ożywienia kulturalne sprzyjają wymianie, dialogowi i wzajemnemu zrozumieniu między społecznościami i pokoleniami.

Działalność kulturalna i obcowanie z bogatym dziedzictwem kulturowym Europy stanowią istotny element naszego europejskiego stylu życia. Udowodniono, że społeczeństwa o wyższym poziomie uczestnictwa w kulturze są bardziej otwarte, tolerancyjne, demokratyczne i stabilne gospodarczo 2 , a konsumpcja kulturalna skutecznie przeciwdziała nienawiści 3 . Wykazano również, że zaangażowanie w działalność kulturalną zwiększa prawdopodobieństwo udziału w głosowaniach oraz zaangażowania w wolontariat i życie społeczne 4 . Przyczynia się do zwiększenia spójności i odporności społecznej i terytorialnej, a także do poprawy zdrowia i dobrostanu. Aż 87 % Europejczyków deklaruje, że uczestnictwo w działalności kulturalnej lub udział w wydarzeniach artystycznych poprawia ich dobrostan emocjonalny lub fizyczny.

Ponadto europejski sektor kultury i sektor kreatywny odgrywają kluczową rolę w pobudzaniu innowacji i konkurencyjności, tworzeniu miejsc pracy, promowaniu zrównoważonej turystyki i zwiększaniu atrakcyjności naszych regionów i miast. Ponad 2 mln przedsiębiorstw, które tworzą sektor kultury i sektor kreatywny w UE, generują około 199 mld EUR wartości dodanej i zatrudniają 7,9 mln osób w całej Europie 5 .

Tętniący życiem krajobraz kulturalny Europy jest źródłem miękkiej siły i atutem wizerunkowym na arenie międzynarodowej. Ułatwia nawiązywanie korzystnych dla obu stron partnerstw międzynarodowych, wzmacnia globalne zaangażowanie i wspiera proces rozszerzenia UE.

Jednocześnie strategiczne znaczenie kultury dla Europy jest niedoceniane i nie wykorzystuje się jeszcze jego pełnej wartości. W dobie szybkich i złożonych zmian, napięć geopolitycznych, zagranicznych manipulacji informacjami i ingerencji w informacje, ruchów antydemokratycznych, kryzysu klimatycznego, zmian technologicznych i transformacji cyfrowej Europa musi uznać i wykorzystać potencjał kultury, aby stawić czoła tym palącym problemom.

Sektor kultury i sektor kreatywny stoją w obliczu szczególnych wyzwań, takich jak zagrożenia dla wolności artystycznej, niepewne warunki pracy, nierówności w dostępie do kultury, rosnąca globalna konkurencja oraz zagadnienia związane z prawami własności intelektualnej w kontekście sztucznej inteligencji. Jednocześnie sektory te mogą posługiwać się nowymi technologiami, aby jeszcze bardziej wzbogacić swoją kreatywną produkcję i potencjał innowacyjny, ale także zwiększyć dostępność kultury i zaangażowanie odbiorców.

Pomimo znacznych postępów poczynionych w ostatnich latach dzięki europejskim programom na rzecz kultury 6 i planom prac w dziedzinie kultury 7 UE nadal nie dysponuje nieulegającymi dezaktualizacji ramami strategicznymi, które pozwoliłyby konsekwentnie uwzględniać rolę kultury w kształtowaniu polityki i podnosić jej status. Dlatego też już na wstępie wytycznych politycznych przewodniczącej Ursuli von der Leyen pt. „Wybór Europy” podkreślono znaczenie różnorodności kulturowej i dziedzictwa kulturowego Europy dla przyszłości Europy. Potrzebę promowania różnorodności kulturowej i dziedzictwa kulturowego uznano też w programie strategicznym Rady Europejskiej 8 , natomiast Parlament Europejski 9 , Rada 10 i zainteresowane strony podkreślają znaczenie unijnych ram strategicznych na rzecz kultury.

W odpowiedzi na te apele Komisja przedstawia Kompas kultury dla Europy, w którym nakreślono wizję i wskazano inicjatywy przewodnie. W uznaniu jednoczącego potencjału kultury kompasowi towarzyszy również projekt wspólnej deklaracji, która ma zostać uzgodniona przez Parlament Europejski, Radę i Komisję. Aby UE mogła się rozwijać, musi umieścić kulturę w centrum swojej wizji politycznej oraz strategii społecznej i gospodarczej. Kompas kultury posłuży również jako strategiczny punkt odniesienia dla kultury w wieloletnich ramach finansowych (WRF) na lata 2028–2034 11 .

Wizja: „Europa dla kultury – kultura dla Europy”

Kompas kultury ma na celu jak najlepsze wykorzystanie potencjału kultury na rzecz ludzi, społeczeństw i terytoriów oraz sprawienie, że kultura będzie stanowiła centralny element jedności, różnorodności i doskonałości Europy. Jego podstawę stanowi strategiczna wizja, w której Europa chroni kulturę, a kultura jest nierozerwalnie związana z Europą:

Zgodnie z tą wizją Kompas kultury będzie prowadzić polityki UE w czterech głównych kierunkach, przy wsparciu działań horyzontalnych mających na celu mobilizację inwestycji w kulturę europejską:

1)UE, która kultywuje i umacnia europejskie wartości i prawa kulturalne;

2)UE, która wzmacnia pozycję artystów i osób zawodowo związanych z kulturą oraz wspiera ludzi;

3)UE, która czerpie z kultury i dziedzictwa kulturowego, aby stać się bardziej konkurencyjną, odporną i spójną;

4)UE, która aktywnie wspiera międzynarodowe stosunki i partnerstwa w dziedzinie kultury. 

Aby zrealizować cele Kompasu kultury, UE będzie potrzebować większego zaangażowania politycznego i nowych narzędzi politycznych. Dlatego też Komisja zamierza:

-zaproponować wspólną deklarację międzyinstytucjonalną, która ma zostać uzgodniona przez Parlament Europejski, Radę i Komisję, zatytułowaną „Europa dla kultury – kultura dla Europy”, w której zostaną nakreślone kluczowe zasady polityki kulturalnej w Europie oraz potwierdzone zostanie polityczne zaangażowanie w krzewienie tych zasad;

-okresowo publikować sprawozdanie na temat stanu kultury w UE, aby zapewnić wgląd w europejski krajobraz kulturowy i ocenić postępy w zakresie rozwoju ekosystemu kulturalnego i kreatywnego, ze szczególnym naciskiem na wolność artystyczną;

-ustanowić zorganizowany dialog UE z zainteresowanymi stronami działającymi w sektorze kultury i sektorze kreatywnym, aby omówić sprawozdanie na temat stanu kultury oraz postępy w realizacji kluczowych kierunków Kompasu kultury. Dialog ten posłuży jako platforma wymiany informacji, współtworzenia i dostosowania polityki;

-utworzyć, na potrzeby opracowania sprawozdania na temat stanu kultury, unijne centrum danych dotyczących kultury, którego zadaniem będzie gromadzenie i analizowanie danych i informacji dotyczących kultury, monitorowanie tendencji i zmian oraz gromadzenie najlepszych praktyk 12 . Komisja będzie również współpracować z państwami członkowskimi UE i ich urzędami statystycznymi, a także z odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi, aby stale udoskonalać statystyki UE w dziedzinie kultury i wspierać kształtowanie polityki w oparciu o dowody.

UE, która kultywuje i umacnia europejskie wartości i prawa kulturalne

Demokracja, wolność, różnorodność i równość to wartości, które wzajemnie się wzmacniają, a UE i jej państwa członkowskie ponoszą wspólną odpowiedzialność za ich pielęgnowanie. Wolność twórczości i uczestnictwa w kulturze bez barier jest zapisana w art. 27 Powszechnej deklaracji praw człowieka 13 i art. 13 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej 14 . Prawa te są niezbędne, aby jednostki i społeczności mogły swobodnie wyrażać siebie, angażować się w dialog, celebrować różnorodność kulturową, rozwijać sztukę, chronić dziedzictwo kulturowe i wyobrażać sobie przyszłość. Są to podstawowe zasady Kompasu kultury.

Ochrona wolności artystycznej

Kultura i kreatywność mogą rozwijać się jedynie w warunkach swobody twórczej. Ochrona tej wolności musi być fundamentem każdego demokratycznego i otwartego społeczeństwa. Stanowi ona także miarodajny wskaźnik kondycji jego demokracji. W UE ochrona wolności artystów i pracowników sektora kultury do tworzenia bez cenzury lub zastraszania oraz do wyrażania poglądów w kwestiach leżących w interesie publicznym jest naszym wspólnym obowiązkiem. Nadal jednak pojawiają się doniesienia 15 o domniemanej bezprawnej ingerencji w niezależność instytucji kultury, stosowaniu tzw. praw moralnych, cenzurze lub zastraszaniu artystów, a nawet autocenzurze.

W obliczu presji na demokrację i społeczeństwo obywatelskie na całym świecie takie przypadki należy dokumentować i uważnie monitorować oraz podejmować działania zapewniające „bezpieczną przystań” dla zagrożonych i przesiedlonych artystów 16 . Państwa członkowskie i instytucje Unii powinny zadbać o to, aby ich polityki, ramy prawne i praktyki administracyjne wspierały wolność twórczości i ekspresji artystycznej oraz artystycznego obiegu. Europa powinna podjąć działania na rzecz ochrony wolności artystycznej i szerzenia wiedzy na ten temat, aby tę wolność promować.

Dlatego też w swoich przyszłych sprawozdaniach na temat stanu kultury w UE Komisja będzie każdorazowo poświęcać szczególną uwagę doświadczeniom artystów w kontekście wolności artystycznej. Pomoże również chronić wolność artystyczną za pośrednictwem obecnych i przyszłych polityk i programów UE, w szczególności w ramach proponowanego przyszłego programu AgoraEU, który będzie częścią kolejnego długoterminowego budżetu UE. Ochrona wolności artystycznej jest również istotnym elementem demokratycznej tkanki naszych społeczeństw w szerszym ujęciu, a ochrona i promowanie demokracji i odporności społecznej w perspektywie długoterminowej jest celem europejskiej tarczy demokracji.

Promowanie różnorodności kulturowej i językowej

UE aktywnie chroni, rozwija i promuje różnorodność kulturową i językową za pośrednictwem swoich polityk i programów, a zgodnie z wytycznymi politycznymi przewodniczącej Ursuli von der Leyen UE będzie kontynuować prace nad ochroną praw osób należących do mniejszości w Europie. W latach 2021–2024 w ramach programu „Kreatywna Europa” wsparcie uzyskało 670 transnarodowych partnerstw kulturalnych; w kinach w całej Europie wyemitowano 554 filmy, a 37,9 mln osób miało dostęp do europejskich utworów audiowizualnych z innych krajów europejskich 18 .

Pięć nagród UE w dziedzinie kultury 19 odgrywa ważną rolę w zwiększaniu widoczności europejskich sektorów kultury poprzez uznanie i promowanie różnorodności i doskonałości tych sektorów. W tym celu Komisja zaproponuje nową Nagrodę UE w dziedzinie sztuk widowiskowych, aby uhonorować doskonałość artystyczną, a także poprawić umiejętności i dostęp do rynku oraz usprawnić sieci zawodowe w całym europejskim ekosystemie sztuk widowiskowych.

W Europejskim Dniu Języków 20 UE świętuje różnorodność językową, która jest wyrazem bogatego dziedzictwa kulturowego Europy i fundamentem demokracji. Propagowanie uczenia się języków i różnorodności językowej stanowi jeden z celów szczegółowych programu Erasmus+ 21 . W dziedzinie kultury, mediów audiowizualnych i nowych mediów (np. gier wideo lub rzeczywistości rozbudowanej) program „Kreatywna Europa” ma na celu promowanie różnorodności i obiegu europejskich treści oraz poszerzanie grona odbiorców.

Aktywne promowanie treści internetowych „Made in Europe” jest niezbędne, aby odbiorcy treści cyfrowych mogli odkrywać i doceniać ich bogactwo i różnorodność. Poczyniono znaczne postępy w tym zakresie dzięki środkom regulacyjnym i środkom z zakresu polityki. Na przykład przegląd dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych z 2018 r. 22 przyczynił się do zwiększenia widoczności i znaczenia europejskich treści audiowizualnych, gdyż wprowadzono obowiązek, aby co najmniej 30 % katalogu usług VOD (wideo na żądanie) stanowiły utwory europejskie, a nadawców zobowiązano do poświęcenia większości czasu antenowego na programy europejskie. Wykorzystanie dużych zbiorów danych i sztucznej inteligencji (AI) może dodatkowo zwiększyć wyszukiwalność różnorodnych treści europejskich, jak wskazano w strategii w sprawie zastosowania AI 23 .

Ponadto badania naukowe i innowacje finansowane w ramach programu „Horyzont Europa” wzmacniają odporność sektora kultury i sektora kreatywnego, napędzają zrównoważony wzrost gospodarczy oraz wykorzystują technologię i współpracę w celu zachowania i wzbogacenia różnorodności kulturowej i językowej Europy.

Komisja będzie nadal chronić i wzmacniać bogactwo europejskich form wyrazu kulturowego i językowego. W tym celu wykorzysta w pełni potencjał badań naukowych, innowacji i technologii. Będzie pogłębiać badania i wspierać inwestycje w zakresie wyszukiwalności różnorodnych internetowych treści kulturowych stworzonych w Europie, aby w oparciu o wyniki badania na ten temat 24 promować konsumpcję takich treści w UE i poza jej granicami, ze szczególnym uwzględnieniem europejskich internetowych treści muzycznych i literackich.

Zwiększanie uczestnictwa w kulturze i dostępu do niej

Uczestnictwo w kulturze i dostęp do działalności kulturalnej mają zasadnicze znaczenie dla promowania aktywnego obywatelstwa i są głównym filarem każdego demokratycznego i integracyjnego społeczeństwa.

Niektóre państwa członkowskie wprowadziły już „paszporty do kultury”, które mają zwiększyć dostęp do kultury, zwłaszcza wśród osób młodych. Dostęp do kultury w jego różnych wymiarach finansowano też ze środków UE, zwłaszcza w ramach programu „Kreatywna Europa”, na przykład poprzez dofinansowanie karnetów do kin należących do sieci Europa Cinemas w kilku krajach UE w ramach komponentu MEDIA. Inicjatywy takie jak Europejskie Dni Dziedzictwa 25 czy szlak kulturowy DiscoverEU 26 rozszerzają możliwości odkrywania bogatego dziedzictwa kulturowego Europy.

Nadal jednak pozostaje wiele do zrobienia. W ciągu ostatnich 12 miesięcy 51 % Europejczyków nie angażowało się w żadną działalność artystyczną, ani indywidualnie, ani w ramach grupy 27 , 28 . Dlatego też Komisja będzie jeszcze w większym stopniu ułatwiać osobom młodym dostęp do dziedzictwa kulturowego w całej Europie poprzez (i) ustanowienie dobrowolnych ram wzajemnego uznawania krajowych „paszportów do kultury i dziedzictwa kulturowego” dla osób młodych, (ii) promowanie szlaku kulturowego DiscoverEU wśród osób młodych oraz (iii) wzbogacanie oferty kulturalnej w ramach istniejącej europejskiej karty młodzieżowej w programie Erasmus+.

Istnieje szereg innych czynników, które wpływają na uczestnictwo w kulturze, takich jak status społeczno-ekonomiczny, niepełnosprawność, pochodzenie etniczne, płeć, wiek i położenie geograficzne 29 . Aby pogłębić uczestnictwo w kulturze i poprawić jego jakość, UE i jej państwa członkowskie powinny ocenić, w jaki sposób strategie polityczne, np. w obszarze nauki, zdrowia, środowiska, edukacji, szkoleń i spójności społecznej, mogą sprzyjać zaangażowaniu w kulturę. Europa będzie nadal odgrywać w tym zakresie wiodącą rolę i tworzyć równe szanse dzięki stałym inwestycjom oraz inkluzywnym i dostępnym projektom w zakresie infrastruktury kulturalnej i programów kulturalnych. W tym duchu Komisja przygotuje sprawozdanie, aby wesprzeć państwa członkowskie w zwiększaniu uczestnictwa osób z niepełnosprawnościami w kulturze i zwiększaniu wsparcia dla tych osób w dziedzinie kultury.

UE, która wzmacnia pozycję artystów i osób zawodowo związanych z kulturą oraz wspiera ludzi

Życie kulturalne rozkwita, gdy społeczeństwa tworzą warunki pozwalające jednostkom i artystom eksperymentować i przekraczać granice. Wymaga to godziwych warunków pracy artystów i osób zawodowo związanych z kulturą, bezpiecznego środowiska pracy wolnego od wszelkiego rodzaju przemocy oraz odpowiedniego kształcenia, szkoleń i umiejętności. Aby zbudować bogatą kulturowo Europę, która naprawdę ceni swoich obywateli, niezwykle ważne jest też, aby zdać sobie sprawę z realiów, z jakimi borykają się osoby młode, w tym początkujący artyści. UE musi promować edukację artystyczną oraz inkluzywny i bezpieczny dostęp do kultury dla dzieci, młodzieży i grup niedostatecznie reprezentowanych.

Zapewnienie godziwych warunków pracy

Wielu pracowników sektora kultury nadal ma trudności, aby w praktyce korzystać z równoważnych praw i zabezpieczeń.

W 2024 r. w sektorze kultury i sektorze kreatywnym w całej UE zatrudnionych było 7,9 mln osób, co stanowi 3,8 % całkowitego zatrudnienia w UE. Występuje tu jednak duże zróżnicowanie pod względem struktury siły roboczej i rodzajów zatrudnienia 30 . Praca na własny rachunek i samozatrudnienie są powszechniejsze niż w innych sektorach, przy czym niemal jedna trzecia pracowników sektora kultury w całej UE prowadzi działalności na własny rachunek, co stanowi ponad dwukrotność średniej unijnej 31 . Czas obowiązywania umów o pracę jest zazwyczaj krótszy i mniej stabilny w porównaniu z umowami w bardziej tradycyjnych sektorach zatrudnienia. Odsetek osób zatrudnionych na podstawie umowy na czas nieokreślony jest o 15,2 punktu procentowego niższy niż na rynku pracy w ujęciu ogólnym 32 . Artyści i pisarze rzadziej pracują również na jednym etacie 33 , a ponad połowa twórców audiowizualnych (reżyserów, scenarzystów itp.) doświadcza długich okresów, w których nie wykonuje płatnej pracy 34 . Dostępne dane i wyniki kontroli wskazują na znaczny poziom pracy nierejestrowanej w tych sektorach 35 .

Warunki pracy w sektorze kultury są często niepewne 36 , a artyści i osoby zawodowo związane z kulturą są często wykluczone z ochrony socjalnej lub są nią objęci tylko częściowo. Złe warunki pracy należą również do czynników negatywnie wpływających na zdrowie psychiczne osób zawodowo zajmujących się kulturą i sztuką. Osoby z niepełnosprawnościami nadal napotykają liczne bariery, które uniemożliwiają im rozwój zawodowy na równych warunkach z innymi. W sektorach kultury utrzymuje się również luka płacowa między kobietami a mężczyznami, przy czym wyższy odsetek kobiet uzyskuje niskie wynagrodzenia niż mężczyźni 37 .

W ostatnich latach w państwach członkowskich nastąpiły istotne zmiany: w kilku krajach przyjęto przepisy dotyczące statusu artystów lub inne szczególne środki wspierające artystów, takie jak opracowywanie strategii politycznych i statutów dotyczących ich wynagrodzeń i warunków pracy. Na szczeblu UE Komisja wspierała różne badania, grupy ekspertów i warsztaty, przy aktywnym zaangażowaniu państw członkowskich 38 , z udziałem przedstawicieli sektora kultury, zatrudnienia i spraw społecznych, zainteresowanych stron, partnerów społecznych oraz Parlamentu Europejskiego 39 .

Ważne jest, aby zintensyfikować działania na szczeblu UE ukierunkowane na poprawę warunków pracy artystów. Komisja zaproponuje unijną kartę artystów, która ma określić podstawowe zasady, wytyczne i zobowiązania dotyczące uczciwych warunków pracy w tych sektorach oraz zwiększyć zgodność z przepisami i rozliczalność, zwłaszcza w przypadku beneficjentów funduszy UE na kulturę. Komisja zorganizuje unijną wymianę na wysokim szczeblu z zainteresowanymi stronami i partnerami społecznymi, a jej wyniki również zostaną wykorzystane przy opracowaniu Karty.

Ponadto, aby poprawiły się warunki pracy artystów, muszą oni mieć pełną świadomość swoich praw, w tym prawnych i umownych ram regulujących ich twórczość. W tym celu Komisja poparła uruchomienie narzędzia internetowego „This Is How We Work” na platformie Creatives Unite, które oferuje wgląd w ramy prawne i ramy polityki kształtujące status artystów, ich zabezpieczenie społeczne i stosunki pracy 40 . Komisja będzie również współpracować z inicjatywą Creators Learn Intellectual Property, opracowaną przez Światową Organizację Własności Intelektualnej, która oferuje wsparcie twórcom w kwestiach związanych z własnością intelektualną.

Ułatwianie mobilności transgranicznej w dziedzinie kultury

Współpraca i mobilność transgraniczna odgrywają istotną rolę zarówno w karierze artystycznej, jak i w rozwoju europejskiej przestrzeni kulturalnej, sprzyjającej nawiązywaniu relacji i dialogu między osobami zawodowo związanymi z branżą kreatywną a obywatelami. Pełnią też funkcję katalizatora konkurencyjności i dostępu do nowych rynków, umożliwiają swobodniejszy przepływ dzieł kultury i twórczości ponad granicami i dotarcie do szerszego grona odbiorców, a także stymulują rozwój i zwiększają skalę europejskiej gospodarki kreatywnej.

Wsparcie współpracy transgranicznej stanowiło istotę programu „Kreatywna Europa”. W latach 2014–2020 międzynarodowe doświadczenie w ramach tego programu zdobyło ponad 22 000 pracowników. Uruchomienie programu mobilności „Culture Moves Europe” 41 przyniosło znaczne rozszerzenie możliwości związanych z mobilnością. W latach 2022–2025 wsparciem w ramach programu objęto już ponad 6 000 artystów i osób zawodowo związanych z kulturą z 40 krajów i utworzono ponad 280 rezydencji artystycznych, w których gościło ponad 1 000 artystów indywidualnych.

Zapewnienie młodzieży głosu w strukturach zarządzania kulturą przy jednoczesnym wspieraniu młodych i wschodzących talentów

Zapewnienie kształcenia kulturowego i artystycznego

Kultura i kształcenie są ze sobą ściśle powiązane. Zaangażowanie w kształcenie jest podstawową działalnością instytucji kultury, a sztuka odgrywa istotną rolę w edukacji i rozwoju człowieka od najmłodszych lat 42 . Włączenie do kształcenia i szkolenia formalnego, pozaformalnego i nieformalnego edukacji kulturowej i artystycznej jako jednego z zasadniczych elementów tego kształcenia buduje poczucie sprawczości oraz wzmacnia ekspresję twórczą, osiągnięcia akademickie, myślenie krytyczne i dobrostan osób uczących się. W ramach programu Erasmus+ promuje się liczne projekty dotyczące kształcenia kulturowego i artystycznego, w tym współpracę z muzeami i bibliotekami.

Uczestnictwo w działaniach kulturalnych jest ściśle powiązane z zaangażowaniem obywatelskim i pomaga ludziom rozwijać pewność siebie, empatię, tolerancję i umiejętności komunikacyjne. Komisja opracuje projekt wzajemnego uczenia się, którego celem jest wzmocnienie zaangażowania obywatelskiego uczniów i ich poczucia demokratycznego obywatelstwa poprzez kulturę, zarówno w szkołach, jak i poza nimi.

W kształceniu formalnym i uczeniu się przez całe życie należy wykorzystywać kulturę do rozwijania podstawowych umiejętności twórczych, w tym umiejętności mających kluczowe znaczenie dla UE, które pozwolą zniwelować lukę innowacyjną oraz przygotować osoby młode na szybko zmieniającą się gospodarkę i przyszły rynek pracy. Kształcenie i szkolenie artystyczne może również wywołać szersze skutki pośrednie, inspirując szkoły i rodziny do odwiedzania instytucji kultury, muzeów, teatrów i bibliotek oraz wykorzystywania ich jako kreatywnych przestrzeni do nauki. Kształcenie artystyczne i kulturowe w szkole często jest jednak niedoceniane, niedostatecznie finansowane, znajduje się na marginesie polityki w niektórych państwach członkowskich, a w czasie restrykcji budżetowych jest jedną z dziedzin dotkniętych cięciami.

Należy wzmocnić ofertę edukacyjną w dziedzinie sztuki i kultury oraz poprawić jej jakość. Komisja będzie promować ściślejszą współpracę międzysektorową między politykami w dziedzinie kultury i kształcenia. Będzie wspierać partnerstwa między artystami, instytucjami kultury, lokalnymi organizacjami kulturalnymi, szkołami i placówkami kształcenia pozaformalnego, a także zachęcać do realizacji oddolnych projektów z zakresu kształcenia artystycznego i kulturowego.

W ramach unii umiejętności Komisja walczy ze znacznym spadkiem czytelnictwa. Komisja będzie posiłkować się najnowszymi opracowaniami ekspertów państw członkowskich oraz inicjatywami promującymi czytelnictwo, takich jak Dzień Autorów Europejskich 43 , a także wykorzystywać istotną rolę bibliotek i czerpać z ich wiedzy fachowej. Unijna koalicja na rzecz umiejętności czytania i pisania, zapowiadana na 2026 r., przyczyni się do osiągnięcia tego kluczowego celu 44 .

Poprawa zdrowia i dobrostanu dzięki kulturze

Udział w życiu kulturalnym korzystnie wpływa na zdrowie, dobrostan i jakość życia jednostek, społeczności i społeczeństwa. Wykazano, że łączenie inicjatyw kulturalnych i zdrowotnych skutecznie wzmacnia więzi społeczne, odporność emocjonalną i fizyczną, poprawia zdrowie psychiczne i zwalcza poczucie osamotnienia 45 , co może pomóc w radzeniu sobie z wyzwaniami związanymi ze zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży.

Komisja zrobiła pierwszy krok w tym kierunku, uznając w kompleksowym podejściu do zdrowia psychicznego z 2023 r. 46 , że polityka w obszarach kultury i sztuki sprzyja poprawie zdrowia psychicznego i dobrostanu poszczególnych osób i społeczeństwa oraz wspiera odporność psychiczną. Za jedno z innowacyjnych podejść w tym zakresie uznała recepty społeczne obejmujące przepisanie aktywności kulturalnej w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Finansowane przez UE projekty odnoszące się do tej kwestii umożliwiają pogłębianie wiedzy 47 , wskazywanie najlepszych praktyk i zwiększanie świadomości społecznej.

W opracowanych przez ekspertów ds. kultury i zdrowia z państw członkowskich UE zaleceniach politycznych na 2025 r. 48 wezwano do podjęcia odważnych działań, takich jak ustanowienie strategii międzysektorowych, zabezpieczenie zrównoważonego finansowania na rzecz rozwoju badań naukowych i zagwarantowanie równego dostępu. Komisja, przy wsparciu ekspertów, opracuje wytyczne UE dotyczące kultury, zdrowia i dobrostanu dla decydentów i zainteresowanych stron. Będzie również nadal zachęcać do regularnej wymiany dobrych praktyk w tej dziedzinie, wspierając współpracę transgraniczną za pośrednictwem programu „Kreatywna Europa”.

UE, która czerpie z kultury i dziedzictwa kulturowego, aby stać się bardziej konkurencyjną, odporną i spójną

Sektor kultury i sektor kreatywny to jedne z najbardziej dynamicznych sektorów gospodarki Europy, które pobudzają innowacje i konkurencyjność, tworzą miejsca pracy i podnoszą atrakcyjność naszych miast i regionów. Przedsiębiorstwa typu start-up z branży technologii cyfrowych są bardzo aktywne w sektorze kultury i sektorze kreatywnym 49 . Kultura jest również ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój innych sektorów. Na przykład turystyka kulturalna stanowi 40 % całej turystyki europejskiej 50 .

Produkcja kulturalna i kreatywna w Europie nadal dysponuje niewykorzystanym potencjałem zarówno na jednolitym rynku UE, jak i na całym świecie. Sektor kultury i sektor kreatywności należy wspierać przez cały okres transformacji, przed którymi stoją, aby uwolnić ich potencjał i wykorzystać ich wkład w konkurencyjność UE. Należy tego dokonać w sposób, który zapewni promowanie różnorodności, ochronę praw twórców, utrzymanie odpowiednich standardów etycznych oraz ochronę dziedzictwa kulturowego, w tym dziedzictwa cyfrowego.

Poszczególne sektory napotykają szczególne wyzwania i potrzeby, którymi Komisja będzie się w dalszym ciągu zajmować, posiłkując się inicjatywami sektorowymi, sprawdzonymi formatami współpracy 51 i strumieniami finansowania 52 , spójnymi z nadrzędnymi celami politycznymi, w uzupełnieniu środków przekrojowych, które mają zastosowanie we wszystkich sektorach.

Wykorzystanie technologii cyfrowych i sztucznej inteligencji w sektorze kultury i sektorze kreatywnym

Przyszłościowe i wspierające otoczenie regulacyjne ma zasadnicze znaczenie dla europejskiego sektora kultury i sektora kreatywnego. UE opracowuje ramy regulacyjne 54 , które będą wspierać twórców i inne działające w tym sektorze podmioty inwestujące w twórczość i twórcze talenty, zapewniając im ochronę kreatywnych treści, wspieranie uczciwego wynagrodzenia i ustanawianie standardów godnej zaufania i ukierunkowanej na człowieka sztucznej inteligencji.

Dyrektywa z 2019 r. w sprawie prawa autorskiego na jednolitym rynku cyfrowym 55 przyczynia się do wspierania innowacji, a jednocześnie umożliwia twórcom kontrolowanie wykorzystania ich treści. Akt w sprawie sztucznej inteligencji ma na celu m.in. zagwarantowanie, że rozwój i wdrażanie sztucznej inteligencji odbywają się z poszanowaniem praw twórców, zgodnie z dyrektywą w sprawie praw autorskich. Komisja będzie nadal ułatwiać wdrażanie aspektów związanych z prawami autorskimi zawartych w akcie w sprawie sztucznej inteligencji oraz wymogów przejrzystości w odniesieniu do treści generowanych przez sztuczną inteligencję, a także ułatwiać skuteczne wdrażanie wyjątków dotyczących eksploracji tekstów i danych 56 . Potrzebne jest również jasne stanowisko UE w sprawie stosowania międzynarodowych przepisów dotyczących tantiem.

Wykorzystanie transformacji cyfrowej wiąże się również z dalszym uwolnieniem potencjału innowacyjnego sektorów kultury, w szczególności za pośrednictwem projektów UE finansowanych w ramach programu „Horyzont Europa” lub poprzez działania instytucji szkolnictwa wyższego mające na celu niwelowanie luk w wiedzy i promowanie przedsiębiorczości.

Promowanie rozwoju regionalnego, terytorialnego i lokalnego opartego na kulturze

Ożywcza rola kultury jest równie widoczna w kontekście miejskim. W ciągu ostatnich 40 lat Europejskie Stolice Kultury (ESK) 61 skutecznie wzbogacają ofertę kulturalną w miastach gospodarzach. To z kolei przyczynia się do ożywienia życia kulturalnego, pobudza wzrost gospodarczy i wzmacnia więzi społeczne w miastach w całej Europie. Bazując na tym sukcesie, Komisja podtrzymuje swoje zobowiązanie do rozwijania tej inicjatywy i zaproponuje nową podstawę prawną, która posłuży do kontynuowania działań i wzmocnienia ESK po 2033 r.

Ochrona, zabezpieczanie i promowanie dziedzictwa kulturowego przy jednoczesnym wzmacnianiu spójności i odporności

Promowanie, zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego, w tym jego wymiaru cyfrowego, pozostaje głównym priorytetem kształtowania polityki i finansowania UE, wspieranym za pośrednictwem inicjatyw takich jak znak dziedzictwa europejskiego, Europejskie Dni Dziedzictwa, nagroda Unii Europejskiej i Europa Nostra w dziedzinie dziedzictwa kulturowego oraz Centrum Dziedzictwa Europejskiego. Czerpiąc z tych osiągnięć, Komisja odnowi i wzmocni znak dziedzictwa europejskiego, aby utrzymać znaczenie tego wyróżnienia.

Komisja wspiera cyfryzację i transformację cyfrową sektora dziedzictwa kulturowego za pośrednictwem inicjatyw takich jak Europeana, która obecnie obejmuje ponad 65 mln obiektów cyfrowych 62 , oraz chmura na rzecz dziedzictwa kulturowego 63 lub wspólna europejska przestrzeń danych na potrzeby dziedzictwa kulturowego 64 . Działania te poprawiają dostęp do wysokiej jakości danych (w tym danych 3D), sprzyjają ich ponownemu wykorzystywaniu w różnych sektorach oraz przyspieszają upowszechnianie powstających technologii poprzez szkolenia i możliwości podnoszenia kwalifikacji. Komisja będzie kontynuować swoje działania wspierające w tym obszarze.

Dziedzictwo jest narażone na wiele zagrożeń: katastrofy spowodowane przez człowieka, takie jak konflikty zbrojne, zmiana klimatu i degradacja środowiska, oraz zagrożenia naturalne 65 , czego dowodem jest rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie, niedawne pożary roślinności, trzęsienia ziemi i powodzie w całej Europie. W związku z tym należy pilnie opracować i wdrożyć plany gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej i zarządzania ryzykiem oraz mechanizmy i procedury współpracy w dziedzinie kultury i dziedzictwa.

Zgodnie z Planem prac UE w dziedzinie kultury na lata 2023–2026 66 i europejską strategią na rzecz unii gotowości UE zacieśnia współpracę i wzmacnia gotowość za pomocą takich mechanizmów jak Unijny Mechanizm Ochrony Ludności i inicjatywy takie jak ProCultHer 67 oraz prowadzony przez ICCROM 68 projekt READY 69 , które wzmacniają zdolności państw członkowskich do skutecznego zarządzania ryzykiem związanym z dziedzictwem kulturowym w obliczu klęsk żywiołowych oraz ekstremalnych zdarzeń i konfliktów związanych z klimatem. Przełomowe badania w tej dziedzinie są wspierane w ramach programu „Horyzont Europa”, a Komisja zdobywa praktyczne doświadczenie, wspierając jednocześnie dziedzictwo kulturowe Ukrainy i jej artystów. Komisja będzie nadal współpracować z państwami członkowskimi w celu zapewnienia ochrony i stałego dostępu do cennego dziedzictwa cyfrowego (w tym dziedzictwa pierwotnie cyfrowego) w obliczu zagrożeń, a także poprawy ochrony cyfrowego dziedzictwa kulturowego poza granicami państw, która to ochrona ma coraz większe znaczenie w obliczu rosnących zagrożeń naturalnych, cybernetycznych i innych.

Zasadnicze znaczenie dla ochrony dziedzictwa kulturowego i pamięci zbiorowej ma też zwalczanie nielegalnego handlu dobrami kultury. Przestępstwa takie jak kradzież, nielegalne wykopaliska, grabieże i fałszerstwa, mają bezpośredni wpływ na tożsamość, spójność i odporność społeczności, zwłaszcza na obszarach dotkniętych kryzysem i konfliktem, i mogą być intratnym zajęciem dla przestępczości zorganizowanej, niektórych stron konfliktu lub terrorystów. Dobra kultury są narażone na ryzyko, gdyż mogą stać się atrakcyjnym celem przestępstw powiązanych, takich jak pranie pieniędzy, uchylanie się od sankcji lub od opodatkowania.

Plan działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dobrami kultury 70 , rozporządzenie UE w sprawie wprowadzania i przywozu dóbr kultury 71 , dyrektywa w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy 72 oraz szereg projektów badawczych 73 finansowanych przez UE zapewniły solidne ramy dla obecnych i przyszłych skoordynowanych działań w tej dziedzinie. Komisja współpracuje również z Międzynarodową Radą Muzeów w zakresie działań prewencyjnych, badań naukowych, postępowań przygotowawczych i bezpieczeństwa muzeów, w tym w zakresie modernizacji jej Międzynarodowego Obserwatorium Nielegalnego Handlu Dobrami Kultury , oraz nawiązała dialog z rynkiem sztuki w celu wymiany informacji i promowania praktyk etycznych 74 .

W przyszłości Komisja będzie nadal wspierać działania mające na celu poprawę identyfikowalności dóbr kultury, a także promowanie należytej staranności i wdrażania innowacyjnych technologii, oraz będzie mobilizować wszystkie zainteresowane strony do lepszej ochrony dziedzictwa kulturowego i zwalczania przestępstw związanych z dziedzictwem kulturowym.

Kreatywne ścieżki przeciwdziałania zmianie klimatu i promowania zrównoważenia środowiskowego

Należy nadal angażować sektory kultury w działania na rzecz klimatu i różnorodności biologicznej, a także wzmocnić pozycję podmiotów działających w sektorze kultury jako liderów zielonej transformacji. Komisja będzie nadal promować dialog między zainteresowanymi stronami działającymi w dziedzinie kultury i ochrony środowiska, między innymi organizując warsztaty na temat roli kultury i sztuki w kształtowaniu zrównoważonego trybu życia.

Nadal ważne jest promowanie wspólnej kultury architektury i projektowania oraz inwestowanie w wysokiej jakości środowisko życia dla wszystkich – poprzez inicjatywy takie jak nowy europejski Bauhaus. Aby wykorzystać transformacyjną moc sztuki i kultury na rzecz kreatywności i innowacji, Komisja przyjmie komunikat i wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie przyszłości nowego europejskiego Bauhausu i będzie starać się nadal działać na rzecz kultury za pośrednictwem powiązanych inicjatyw.

Sektory kultury muszą zająć się takimi kwestiami, jak efektywność energetyczna, która w kontekście dziedzictwa kulturowego powinna iść w parze z poszanowaniem jego integralności. Należy w dalszym ciągu promować praktyczne narzędzia i inicjatywy, takie jak kalkulator emisji dwutlenku węgla MEDIA dla europejskich produkcji audiowizualnych, obecnie opracowywany przy wsparciu ze strony komponentu MEDIA 75 programu „Kreatywna Europa”, lub projekt „Go Green” na rzecz zachowania dziedzictwa kulturowego, finansowany z programu „Horyzont Europa” 76 .

W oparciu o poczynione postępy UE będzie nadal wspierać wysiłki na rzecz zazieleniania ukierunkowane na sektory kultury. Jednym z przykładów takich działań jest planowane uruchomienie nowego ambitnego europejskiego partnerstwa w zakresie badań naukowych i innowacji na rzecz trwałego dziedzictwa kulturowego, współfinansowanego z programu „Horyzont Europa”, w uzupełnieniu szeregu dotychczasowych działań w zakresie badań naukowych i innowacji. Partnerstwo to będzie inwestować w badania naukowe i innowacje mające na celu poprawę ochrony dziedzictwa kulturowego Europy i zwiększania neutralności klimatycznej poprzez promowanie tradycyjnych i innowacyjnych praktyk, technik i materiałów zidentyfikowanych w toku badań nad dziedzictwem kulturowym. Komisja będzie również nadal zabiegać o pełną integrację kultury i dziedzictwa kulturowego z międzynarodowym programem działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, za pośrednictwem odpowiednich mechanizmów koordynacji i forów międzynarodowych.

UE, która aktywnie wspiera międzynarodowe stosunki i partnerstwa w dziedzinie kultury

Utrzymanie pokoju, zapobieganie konfliktom i wzmacnianie bezpieczeństwa międzynarodowego stanowią podstawę racji bytu Unii Europejskiej i jeden z jej kluczowych celów w zakresie działań zewnętrznych. Kultura wspiera te wysiłki jako czynnik sprzyjający pokojowi, katalizator zrównoważonego rozwoju i pomost między ludźmi.

W obecnej niestabilnej sytuacji geopolitycznej, w obliczu zagranicznych manipulacji informacjami i ingerencji w informacje, kultura staje się coraz bardziej strategicznym obszarem wpływów. W skali globalnej niektóre kraje aktywnie wykorzystują kulturę do kształtowania poglądów i tożsamości, aby legitymizować cele polityczne. Aby zachować odporność i wiarygodność, UE musi uznać tę rzeczywistość i dostosować się do niej, umacniając swoją opartą na wartościach postawę w międzynarodowych stosunkach kulturalnych, wykorzystując własną bogatą różnorodność kulturową jako strategiczny atut, który wzmacnia działania zewnętrzne, wspiera odporność społeczną, stabilność i pojednanie oraz przyczynia się do naszego zbiorowego bezpieczeństwa.

Państwa członkowskie UE, jej partnerzy i organizacje międzynarodowe coraz częściej oczekują, że UE będzie działać w sposób bardziej spójny i ambitny w dziedzinie kultury na arenie międzynarodowej i w kontekście wielostronnym. Wartość dodana UE polega na tym, że Unia jest czymś więcej niż sumą jej części, o czym świadczy również jej obecność na ważnych wydarzeniach kulturalnych i z zakresu dyplomacji publicznej w krajach partnerskich.

Strategiczne włączenie kultury do działań zewnętrznych UE

Rozwijając zewnętrzny wymiar Kompasu kultury, UE może chronić i promować różnorodność kulturową, wzmacniać swoją globalną rolę i przynosić namacalne korzyści społeczeństwom na całym świecie. Osiągnięcie tego celu wymaga woli politycznej, skoordynowanych działań i wspólnego zobowiązania do tego, aby uczynić kulturę nieodłącznym elementem i strategicznym zasobem w zakresie zaangażowania Europy na arenie międzynarodowej. Delegatury Unii odgrywają w tym względzie ważną rolę.

W oparciu o doświadczenia takie jak pakiet „Drużyna Europy na rzecz Dziedzictwa Kulturowego w Ukrainie” oraz podejście „Drużyna Europy” do wzmocnienia afrykańsko-europejskich partnerstw muzealnych modele te należy stosować w sposób bardziej usystematyzowany, także w regionach zmagających się z klęskami żywiołowymi, konfliktami zbrojnymi lub niestabilnością gospodarczą. Platforma stosunków kulturalnych (CRP) wprowadziła nowe podejście, którego podstawą jest zaangażowanie oparte na dialogu równych partnerów, współtworzeniu i zrównoważonych partnerstwach. Projekt „Europejskie przestrzenie kultury” pokazał, że współtworzone, lokalnie zakorzenione inicjatywy kulturalne mogą pogłębiać wzajemne zrozumienie i wywierać trwały wpływ. Aby podtrzymać te wysiłki, Komisja uruchomi nowy etap działalności platformy stosunków kulturalnych na całym świecie. Będzie również kontynuować ścisłą współpracę z siecią narodowych instytutów kultury UE w celu zacieśnienia międzynarodowych stosunków kulturalnych.

UE wzmocni systematyczną i strategiczną integrację kultury ze swoimi politykami i programami zewnętrznymi, w tym za pośrednictwem strategii Global Gateway, aby w ten sposób wartość kultury została uznana za kluczowy strategiczny filar działań zewnętrznych UE. Należy konsekwentnie uruchamiać odpowiednie instrumenty, takie jak ISWMR – „Globalny wymiar Europy” 77 .

Aby zapewnić maksymalne oddziaływanie, w ramach polityk i działań w zakresie międzynarodowych stosunków kulturalnych należy wzmacniać współpracę międzysektorową między obszarami kultury i spraw zagranicznych na szczeblu lokalnym, regionalnym i krajowym oraz współpracę z zainteresowanymi stronami, a także zachęcać do takiej współpracy. Współpraca wielopoziomowa i międzysektorowa pozwala zagwarantować, że działania kulturalne są odzwierciedleniem zarówno priorytetów politycznych, jak i potrzeb lokalnych społeczności. W tym duchu Komisja oraz wysoka przedstawicielka i wiceprzewodnicząca zaproponują aktualizację strategii UE w dziedzinie międzynarodowych stosunków kulturalnych (wspólny komunikat z 2016 r. 78 ).

Zacieśnianie współpracy kulturalnej w procesach rozszerzenia i integracji, a także w stosunkach z krajami i regionami sąsiadującymi

Wzmacnianie multilateralizmu poprzez kulturę

Kultura Europejska: inwestycja strategiczna

Wspieranie wizji i ambitnych celów politycznych Kompasu kultury dla Europy wymaga bardziej systematycznej mobilizacji istniejących i przyszłych instrumentów finansowania na każdym szczeblu, równolegle z inwestycjami prywatnymi i filantropią.

Stałe specjalne finansowanie

W ramach programu „Kreatywna Europa” i proponowanego programu AgoraEU na lata 2028–2034, który łączy kulturę, media, wartości i prawa oraz czerpie z obecnych programów „Kreatywna Europa” i CERV, zapewnione zostanie stałe i specjalne wsparcie finansowe UE dla sektora kultury i sektora kreatywnego w Europie. Zgodnie ze swoim wnioskiem Komisja zamierza wykorzystać spuściznę i sukcesy programu „Kreatywna Europa” i zaproponowała podwojenie budżetu na kulturę. Komisja zwróci szczególną uwagę na kwestię uproszczenia, które zamierza osiągnąć między innymi poprzez większy udział dotacji w systemie kaskadowym i finansowania niepowiązanego z kosztami i płatnościami ryczałtowymi, co powinno zwiększyć skuteczność i dostępność finansowania.

Włączanie wszystkich instrumentów finansowych UE do głównego nurtu polityki 

Pozyskiwanie finansowania prywatnego

Poszukiwanie innowacyjnych mechanizmów finansowania sektora kultury i sektora kreatywnego ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia długoterminowej stabilności tych sektorów. Zdecydowanie zachęca się do współpracy między sektorem publicznym i prywatnym w celu rozszerzenia źródeł finansowania kultury, takich jak uzupełnianie dotacji instrumentami rynkowymi, uwzględnianie nowatorskich podejść do finansowania, w tym filantropii i partnerstw publiczno-prywatnych, dostosowanych do konkretnych potrzeb poszczególnych sektorów.

Komisja wspólnie z Europejskim Funduszem Inwestycyjnym (EFI) opracowała innowacyjne instrumenty finansowe, które mają stanowić alternatywę dla tradycyjnego finansowania w formie dotacji. Mają one na celu wykorzystywanie rynków finansowych, zarówno w zakresie kapitału własnego, jak i pożyczek, aby pozyskać korzyści dla sektora mediów i innych sektorów kultury i sektorów kreatywnych. Aby jeszcze bardziej wzmocnić różnorodność i konkurencyjność sektorów kultury, biorąc pod uwagę dobre wyniki uzyskane w sektorze mediów w ramach gwarancji InvestEU oraz system poręczeń na rzecz sektora kultury i sektora kreatywnego 86 i narzędzie inwestycji kapitałowych MediaInvest 87 , Komisja rozpatrzy nowe narzędzia finansowe mające na celu mobilizację kapitału prywatnego i ułatwienie inwestycji w sektor kultury i sektor kreatywny, w tym przedsiębiorstwa, również typu start-up, aby pobudzić zdolność do tworzenia i innowacji w tych sektorach.

Wnioski i plany na przyszłość

W Kompasie kultury określono ambitne i wzmocnione ramy polityki UE w dziedzinie kultury. Przyszłościowe działania w ramach kompasu opierają się na trzech nadrzędnych narzędziach polityki służących jego realizacji: okresowym sprawozdaniu na temat stanu kultury w UE, zorganizowanym dialogu UE na temat kultury oraz unijnym centrum danych dotyczących kultury.

Strategiczne ukierunkowanie Kompasu kultury wymaga większego zaangażowania politycznego i inwestycji w kulturę. W tym duchu zapowiedziano dziś projekt wspólnej deklaracji zatytułowanej „Europa dla kultury – kultura dla Europy”. Komisja zwraca się do Parlamentu Europejskiego i Rady o rozpatrzenie projektu z myślą o wypracowaniu wspólnie uzgodnionego tekstu i podpisaniu deklaracji jako sygnału wspólnej woli.

Komisja będzie również współpracować z innymi instytucjami publicznymi, zainteresowanymi stronami z sektora kultury, podmiotami społeczeństwa obywatelskiego, odpowiednimi organizacjami i wszystkimi innymi zainteresowanymi stronami, aby aktywnie włączyć się w realizację ambitnych celów zawartych w Kompasie kultury dla Europy.

ZAŁĄCZNIK 1: SZTANDAROWE DZIAŁANIA W RAMACH KOMPASU KULTURY DLA EUROPY

W poniższym wykazie przedstawiono działania, które Komisja podejmie w celu wdrożenia Kompasu kultury.

(1)

      Postawy Europejczyków wobec kultury – maj 2025 r. – badanie Eurobarometr .

(2)

     Obszerniejsze dane można znaleźć w badaniu Culture and democracy, the evidence [Kultura i demokracja – dowody], Urząd Publikacji UE.

(3)

     Tamże.

(4)

     Tamże.

(5)

     Dane za 2024 r. Źródło: Statystyki dotyczące kultury – zatrudnienie w sektorze kultury – Statistics Explained – Eurostat .

(6)

     Najnowsze: komunikat Komisji „Nowy europejski program na rzecz kultury” (COM(2018) 267) .

(7)

     Najnowsze: Rezolucja Rady w sprawie planu prac UE w dziedzinie kultury na lata 2023–2026 (2022/C 466/01).

(8)

      Program strategiczny na lata 2024–2029 .

(9)

     Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie realizacji Nowego europejskiego programu na rzecz kultury i strategii UE w dziedzinie międzynarodowych stosunków kulturalnych (2022/2047(INI)).

(10)

     Zob. przypis 7. 

(11)

     Wniosek Komisji Europejskiej dotyczący wieloletnich ram finansowych na lata 2028–2034, przedstawiony 16 lipca 2025 r., umożliwia unijne finansowanie kultury ze środków kilku instrumentów. EUR-Lex - 52025DC0570R(01) - PL - EUR-Lex .

(12)

     Dane dotyczące sektora audiowizualnego będą nadal dostarczane przez Europejskie Obserwatorium Audiowizualne oraz będzie można je znaleźć w sprawozdaniu Komisji pt. „Perspektywa europejskiego przemysłu medialnego”.

(13)

      Powszechna deklaracja praw człowieka | Organizacja Narodów Zjednoczonych .

(14)

      Karta praw podstawowych Unii Europejskiej .

(15)

      Rada Europy, 2023. Free to Create: Artistic Freedom in Europe  [Tworzyć swobodnie – wolność artystyczna w Europie] .

(16)

      Konkluzje Rady w sprawie zagrożonych i przesiedlonych artystów (2023/C 185/09) . 

(17)

      Konwencja z 2005 r. w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego | Różnorodność form wyrazu kulturowego .

(18)

     W ramach komponentu MEDIA programu „Kreatywna Europa” stworzono również ponad 300 gier wideo lub projektów interaktywnych, z których wiele otrzymało prestiżowe nagrody.

(19)

     Finansowane w ramach komponentu „Kultura” programu „Kreatywna Europa”: nagroda Unii Europejskiej i Europa Nostra w dziedzinie dziedzictwa kulturowego; nagroda „Muzyka dla Europy”, nagroda im. Miesa van der Rohego, Europejska Nagroda Literacka oraz niedawno ustanowiona Nagroda im. Simone Veil przyznawana inicjatywom związanym z żydowskim dziedzictwem kulturowym.

(20)

      Europejski Dzień Języków | Komisja Europejska , inicjatywa realizowana we współpracy z Radą Europy.

(21)

      Przykłady projektów wspierających języki regionalne i języki mniejszości:   kompilacja projektów współfinansowanych z programu Erasmus+ i programu „Kreatywna Europa” .

(22)

     Dyrektywa (UE) 2018/1808.

(23)

     COM(2025) 723.

(24)

     Badanie, o którym mowa w planie prac UE w dziedzinie kultury na lata 2023–2026 (Dz.U. C 466 z 7.12.2022).

(25)

      Europejskie Dni Dziedzictwa | Europejskie Dni Dziedzictwa , współfinansowane przez UE i Radę Europy.

(26)

      Szlak kulturowy DiscoverEU | Europejski Portal Młodzieżowy inspiruje osoby młode do planowania podróży śladem obiektów kultury i dziedzictwa kulturowego. Program DiscoverEU jest finansowany w ramach programu Erasmus+.

(27)

      Statystyki dotyczące kultury – uczestnictwo w kulturze – Statistics Explained – Eurostat .

(28)

      Postawy Europejczyków wobec kultury – maj 2025 r. – badanie Eurobarometr .

(29)

      Statystyki dotyczące kultury – uczestnictwo w kulturze – Statistics Explained – Eurostat .

(30)

    Statystyki dotyczące kultury – zatrudnienie w sektorze kultury – Statistics Explained – Eurostat .

(31)

     Tamże.

(32)

     Tamże.

(33)

     Tamże.

(34)

      The status of artists and cultural and creative professionals in Europe [Status artystów oraz osób zawodowo związanych z kulturą i sektorem kreatywnym w Europie], Europejskie Obserwatorium Audiowizualne .

(35)

      Employment characteristics and undeclared work in the cultural and creative sectors [Charakterystyka zatrudnienia i praca nierejestrowana w sektorze kultury i sektorze kreatywnym], Europejski Urząd ds. Pracy .

(36)

     W badaniu przeprowadzonym przez organizację Panteia w 2024 r. 68 % artystów i pracowników sektora kultury i sektora kreatywnego, którzy wzięli udział w badaniu, pracowało w więcej niż jednym miejscu, a 71 % nie miało dostępu do wystarczającej ochrony socjalnej; dotyczy to w szczególności artystów pracujących na własny rachunek i samozatrudnionych.

(37)

     Dane za 2022 r. Według danych Eurostatu w 2022 r. UE odnotowała najmniejszą lukę w zatrudnieniu ze względu na płeć w sektorze kultury w ostatnim dziesięcioleciu, ale równowaga ta nie przekłada się na zarobki. Statystyki dotyczące kultury – równouprawnienie płci – Statistics Explained – Eurostat .

(38)

      The status and working conditions of artists and cultural and creative professionals [Status i warunki pracy artystów oraz osób zawodowo związanych z kulturą i twórczością], Urząd Publikacji UE ; „Mapping cultural and creative sector working conditions in the EU” [Tworzenie zestawień warunków pracy w sektorze kultury i sektorze kreatywnym w UE] .

(39)

     Parlament Europejski był głównym orędownikiem przyjęcia unijnych ram dotyczących sytuacji społecznej i zawodowej artystów i pracowników sektora kultury i sektora kreatywnego, C/2024/4208 .

(40)

      „This is how we work - Mapping cultural and creative sector working conditions in the EU” [Tak pracujemy – tworzenie zestawień warunków pracy w sektorze kultury i sektorze kreatywnym w UE] (creativesunite.eu) .

(41)

      Culture Moves Europe – Kultura i kreatywność .

(42)

      Zalecenie Rady w sprawie podejść uwzględniających kształcenie mieszane na rzecz wysokiej jakości i włączającego szkolnictwa podstawowego i średniego (2021/C 504/03) .

(43)

      Dzień Autorów Europejskich – Kultura i Kreatywność .

(44)

     Europejską koalicję na rzecz umiejętności czytania i pisania zapowiedziano w planie działania na rzecz umiejętności podstawowych , Komisja Europejska, marzec 2025 r.

(45)

      „What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A Scoping review” [Jakie są dowody na rolę sztuki w poprawie zdrowia i dobrostanu? Przegląd zakresu], WHO, 2019.

(46)

      Kompleksowe podejście do zdrowia psychicznego – Komisja Europejska.

(47)

     Takie jak projekt CultureForHealth.

(48)

     Komisja Europejska: Dyrekcja Generalna ds. Edukacji, Młodzieży, Sportu i Kultury, Culture and health – Time to act [Kultura i zdrowie – Czas na działanie], Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2025, https://data.europa.eu/doi/10.2766/0432398 .

(49)

     Spośród wszystkich ekosystemów przemysłowych – obok sektora ochrony zdrowia i sektora mobilności – sektor kultury i sektor kreatywny przyciągają największą liczbę przedsiębiorstw typu start-up z dziedziny technologii. Więcej informacji: Komisja Europejska, Roczne sprawozdanie dotyczące jednolitego rynku i konkurencyjności za 2024 r.

(50)

      Światowa Organizacja Turystyki Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNWTO), Report on Tourism and Culture Synergies [Raport na temat synergii turystyki i kultur], ’, 2018. Co więcej, według sprawozdania (UNWTO) z 2021 r. w miejscach, w których kręcono popularne filmy lub produkcje telewizyjne, odnotowuje się średni wzrost ruchu turystycznego o 25–40 %.

(51)

     Na przykład grupa ekspertów ds. dziedzictwa kulturowego , Europejskie Forum Filmowe lub inicjatywa Music Moves Europe . 

(52)

     Na przykład komponent MEDIA programu „Kreatywna Europa” obejmujący sektor audiowizualny lub ukierunkowane finansowanie sztuk widowiskowych (Perform Europe) w ramach komponentu „Kultura” programu „Kreatywna Europa”.

(53)

     Rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji wdrożyło 51 % przedsiębiorstw zajmujących się grami wideo, 39 % przedsiębiorstw z branży audiowizualnej i 35 % przedsiębiorstw z sektora mediów informacyjnych. Sprawozdanie pt. „Perspektywa europejskiego przemysłu medialnego” za 2025 r. | Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy.

(54)

     Obejmuje to w szczególności dyrektywę (UE) 2019/790 , dyrektywę (UE) 2018/1808 , rozporządzenie (UE) 2022/2065 , rozporządzenie (UE) 2022/1925 , rozporządzenie (UE) 2024/1689 i rozporządzenie (UE) 2024/1083 .

(55)

     Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE.

(56)

     Komisja ułatwiła opracowanie zasad ujętych w kodeksie praktyk w zakresie AI ogólnego przeznaczenia (GPAI), który został uznany za wystarczający, aby dostawcy mogli wykazać, że wywiązują się ze swoich obowiązków wynikających z aktu w sprawie sztucznej inteligencji. Przyjęła również wzór dla dostawców modeli GPAI, w którym dostawcy mogą podsumować treści wykorzystywane do szkolenia ich modeli. Trwają studia wykonalności rejestru klauzul opt-out w ramach wyjątku dotyczącego eksploracji tekstów i danych, a także planowane jest przeprowadzenie kolejnego badania, które ułatwi ocenę przepisów dyrektywy w sprawie prawa autorskiego na jednolitym rynku cyfrowym, w tym wyjątku dotyczącego eksploracji tekstów i danych. Ponadto Komisja rozpoczęła prace nad nowym kodeksem praktyk w zakresie przejrzystości treści generowanych przez sztuczną inteligencję, zgodnie z art. 50 aktu w sprawie sztucznej inteligencji.

(57)

     COM(2025) 723 final.

(58)

      Specjalne badanie Eurobarometr 562 na temat postaw Europejczyków wobec kultury .

(59)

     Dane dotyczące przydziału środków UE na kulturę i dziedzictwo kulturowe w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (w tym w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej – komponentu Interreg) pobrano 8 września 2025 r. Liczby te uwzględniają jedynie bezpośrednie przydziały.

(60)

      Strategia UE na rzecz turystyki .

(61)

      Europejskie Stolice Kultury – Kultura i Kreatywność .

(62)

      Tablica wskaźników statystycznych Metis .

(63)

      Chmura na rzecz dziedzictwa kulturowego – Komisja Europejska .

(64)

      Wspólna europejska przestrzeń danych na potrzeby dziedzictwa kulturowego .

(65)

      Konkluzje Rady w sprawie podejścia UE do dziedzictwa kulturowego podczas konfliktów i kryzysów oraz konkluzje Rady w sprawie zarządzania ryzykiem w obszarze dziedzictwa kulturowego 2020/C 186/01 .

(66)

      Gotowość – Komisja Europejska.

(67)

      ProCultHer – ochrona dziedzictwa kulturowego przed skutkami klęsk żywiołowych.

(68)

     Akronim ICCROM oznacza Międzynarodowy Ośrodek Studiów nad Ochroną i Restauracją Dóbr Kultury.

(69)

      READY – odporność na rzecz zachowania dziedzictwa w obliczu klęsk żywiołowych, ryzyka związanego z klimatem i złożonych sytuacji kryzysowych .

(70)

      COM(2022) 800, Komunikat Komisji w sprawie planu działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dobrami kultury .

(71)

      Rozporządzenie (UE) 2019/880 .

(72)

      Dyrektywa (UE) 2024/1640 .

(73)

      Innovations for combatting trafficking in cultural goods - Publications Office of the EU [Innowacje w zwalczaniu nielegalnego handlu dobrami kultury – Urząd Publikacji UE] .

(74)

      Podgrupa ds. rynku dzieł sztuki (E03650/2) – Rejestr grup ekspertów Komisji i podobnych zespołów .

(75)

      Wspólny kalkulator emisji dwutlenku węgla dla europejskiego sektora audiowizualnego:   w stronę przyszłości świadomej pod względem środowiskowym .

(76)

      Projekt GoGreen .

(77)

     Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/947 z dnia 9 czerwca 2021 r. ustanawiające Instrument Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – Globalny Wymiar Europy, zmieniające i uchylające decyzję Parlamentu Europejskiego i Rady nr 466/2014/UE oraz uchylające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1601 i rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 480/2009. Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 209/2021.

(78)

      Wspólny komunikat „W stronę strategii UE w dziedzinie międzynarodowych stosunków kulturalnych” (JOIN(2016) 029) .

(79)

      Strona poświęcona projektowi UE – UE NEIGHBOURS East .

(80)

    W ramach unijnego Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA) sfinansowano szereg projektów, na przykład na Bałkanach Zachodnich, mających na celu wzmocnienie współpracy kulturalnej jako siły ułatwiającej pojednanie i budowanie dobrosąsiedzkich stosunków, wspierającej długoterminową stabilność regionalną i wzajemne zrozumienie.

(81)

      TAIEX – Komisja Europejska .

(82)

      Wspólny komunikat w sprawie Paktu na rzecz regionu śródziemnomorskiego – Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Zatoki Perskiej .

(83)

     Światowa Konferencja UNESCO na temat polityk kulturalnych i zrównoważonego rozwoju.

(84)

     Takich jak Erasmus+, „Horyzont Europa”, „Cyfrowa Europa”, InvestEU, CERV i ISWMR.

(85)

    Przewodnik dotyczący finansowania CulturEU – Kultura i kreatywność .

(86)

      System poręczeń na rzecz sektora kultury i sektora kreatywnego (CCS GF) , początkowo – do 2020 r. – finansowany z programu „Kreatywna Europa”, a następnie od 2021 r. z programu InvestEU, jest realizowany w drodze skutecznej współpracy między Komisją a Europejskim Funduszem Inwestycyjnym.

(87)

      MediaInvest – Pobudzanie inwestycji w europejskim sektorze audiowizualnym | Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy .