KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 23.4.2025

COM(2025) 185 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY EUROPEJSKIEJ, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie w sprawie stanu strefy Schengen 2025

Sprawozdanie w sprawie stanu strefy Schengen w 2025 r.

40-lecie strefy Schengen

1.Strefa Schengen jako strategiczny atut

Podpisany 14 czerwca 1985 r. układ z Schengen zapoczątkował nową erę współpracy strategicznej i głębszej integracji, której centralnym elementem jest wolność i bezpieczeństwo obywateli. Wizja była prosta, a jednocześnie doniosła: zbudować Europę, w której obywatele mogliby przemieszczać się przez granice wewnętrzne bez barier, i tym samym wspierać wzrost gospodarczy, wymianę kulturalną i spójność społeczną, a jednocześnie zwiększać bezpieczeństwo zbiorowe.

Utworzenie strefy Schengen było decydującym momentem w procesie budowania zjednoczonej Europy – Europy dla jej obywateli 1 . Układ z Schengen przyniósł wymierne korzyści przede wszystkim w regionach przygranicznych, które są istotą procesu integracji Europy, a następnie rozszerzył te korzyści na cały kontynent. W miarę rozwoju projektu Schengen jego zakres wykroczył poza zwykłą umowę o zniesieniu kontroli granicznych. Strefa Schengen stała się na przestrzeni lat odpornym i wielowymiarowym systemem opartym na skutecznym zarządzaniu granicami zewnętrznymi, wspólnych przepisach dotyczących wiz, powrotów i współpracy policyjnej, ścisłej koordynacji między organami krajowymi i bliższej współpracy międzynarodowej. W pełni zintegrowana z unijnymi ramami polityki rozrosła się zarówno pod względem liczby członków, jak i ambicji, symbolizując zaangażowanie Europy na rzecz jedności, wolności i bezpieczeństwa.

Cztery dekady po utworzeniu strefa Schengen jest czymś znacznie więcej niż tylko symbolem swobody przemieszczania się: jest narzędziem służącym poprawie jakości życia obywateli, ułatwianiu prowadzenia działalności gospodarczej i wzmacnianiu pozycji na arenie międzynarodowej. Dzisiaj strefa Schengen jest najważniejszym elementem silniejszej i bezpieczniejszej Europy, ułatwiającym codzienne życie ponad 450 mln Europejczyków. Strefa Schengen pozostaje projektem stworzonym dla dobra obywateli, a ponadto przekształciła się w strategiczny atut Unii, pod trzema względami.

Po pierwsze, jako istotny czynnik sprzyjający jednolitemu rynkowi strefa Schengen jest kluczową siłą napędową wzrostu gospodarczego, konkurencyjności i suwerenności gospodarczej Europy. W coraz bardziej niestabilnej sytuacji na świecie, charakteryzującej się ponownym pojawieniem się napięć geopolitycznych i konkurencji geoekonomicznej, gospodarka europejska wymaga środowiska wolnego od barier, aby mogła się rozwijać, oraz mniejszego narażenia na czynniki zewnętrzne. Strefa Schengen zwiększa naszą zbiorową odporność przez wspieranie swobodnego przepływu towarów, usług i osób. Odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu i wzmocnieniu łańcuchów dostaw w całej Europie oraz konsolidacji jednolitego rynku, co podkreślono w raporcie Letty 2 .

Po drugie, strefa Schengen stanowi najsilniejszą odpowiedź UE na wyzwania świata, w którym zagrożenia nie zamykają się już w granicach państwowych. Umożliwia nam wykorzystanie zbiorowej wiedzy i zasobów przez tworzenie ram bezpieczeństwa, które są znacznie silniejsze i skuteczniejsze niż suma poszczególnych systemów krajowych. Strefa Schengen zapewnia zestaw narzędzi, wspólnych zasobów i zdolności niezbędnych do radzenia sobie z dzisiejszymi złożonymi, ponadnarodowymi zagrożeniami wolności i bezpieczeństwa. Zagrożeniom tym, zarówno ze strony zorganizowanych siatek przestępczych, jak i wrogich podmiotów państwowych lub niepaństwowych, nie mogą skutecznie przeciwdziałać poszczególne narody. W obecnej sytuacji geopolitycznej i sytuacji w dziedzinie bezpieczeństwa strefa Schengen nie jest już tylko korzyścią – jest koniecznością.

Po trzecie, gdy wrogie podmioty dążą do osłabienia i rozdrobnienia Europy, Schengen jest siłą jednoczącą i zbliżającą do siebie Europejczyków. Strefa Schengen sprzyja jedności i przyczynia się do powstania wspólnej, rzeczywistej tożsamości europejskiej. Stanowi głęboko zakorzenioną polityczną obronę przed próbami siania podziałów i nieufności wśród Europejczyków.

Aby obywatele mogli w pełni korzystać z praw i wolności wynikających z dorobku Schengen, niezbędne jest wzajemne zaufanie między państwami członkowskimi, które z kolei zależy od skutecznego wdrożenia uzgodnionych zasad. Należy rygorystycznie przestrzegać wspólnych norm dotyczących zwalczania nielegalnej migracji, przestępczości zorganizowanej i terroryzmu oraz zwalczania przemytu, a jednocześnie zapewniać odpowiednią ochronę praw podstawowych. Zasadnicze znaczenie dla trwałej współpracy między państwami członkowskimi mają skuteczne mechanizmy egzekwowania prawa oraz skoordynowane wysiłki na wszystkich szczeblach.

Dzisiaj, podobnie jak w 1985 r., nadszedł czas, by ponownie potwierdzić nasze zaufanie do tego projektu i uznać, że jesteśmy w kolejnym decydującym momencie w naszych nieustających wysiłkach na rzecz utrzymania i konsolidacji silnej i zjednoczonej Europy. Strategiczny atut wymaga ciągłego odnawiania i inwestycji, w tym na szczeblu politycznym, strategicznym i regulacyjnym, a także operacyjnym.

Globalna sytuacja polityczna ulega znacznym przemianom i stwarza zarówno wyzwania operacyjne, jak i możliwości. Pogłębienie i poszerzenie strefy Schengen zwiększyłoby naszą wspólną siłę w stawianiu czoła tym wyzwaniom. Konieczne jest dokonanie strategicznej rekalibracji wdrażania przepisów i zwiększenie inwestycji w obszarach o największym długoterminowym oddziaływaniu, począwszy od wymiaru zewnętrznego, obejmującego zdecydowaną politykę wizową i ściślejszą współpracę z państwami trzecimi. Jednocześnie musimy skutecznie zarządzać naszymi granicami zewnętrznymi i skoncentrować nasze zasoby, sprzęt i technologie na zwiększaniu bezpieczeństwa. Stworzy to przestrzeń dla pogłębionej współpracy w ramach strefy Schengen w celu pobudzenia wspólnych działań przy jednoczesnym wspieraniu większej integracji wśród obywateli. Strefa Schengen nie jest przecież zbiorem odizolowanych części, lecz spójnym systemem, w którym wszystkie części współpracują, aby wspierać nasze wspólne cele i zwiększać zbiorową odporność.

Wzmocniono rolę monitorującą Komisji. Opierając się na postępach poczynionych w ostatnich latach, Komisja będzie nadal w pełni wykorzystywać wizyty weryfikacyjne, ponowne wizyty, niezapowiedziane wizyty i inne narzędzia egzekwowania przepisów, którymi dysponuje. Państwa członkowskie muszą również nadać priorytet finansowaniu unijnemu, aby eliminować słabe punkty wskazane w ocenach Schengen i ocenach podatności na zagrożenia przeprowadzonych przez Frontex. Dlatego też pierwszeństwo ma zapewnienie strategicznego powiązania funduszy UE z niezbędnymi reformami.

2.Podstawa polityczna Schengen: solidne wspólne ramy zarządzania

Aby odpowiednio radzić sobie ze zmianami geopolitycznymi i ich konsekwencjami dla wolności i bezpieczeństwa, należy zacząć od powtórzenia zobowiązania do przestrzegania dwóch podstawowych zasad: wspólnej odpowiedzialności i wzajemnego zaufania – wspólnej odpowiedzialności za przestrzeganie praw wszystkich osób w całej strefie Schengen i ich bezpieczeństwo oraz wzajemnego zaufania wśród państw strefy Schengen, że każda część systemu jest zarządzana w sposób kompetentny i skuteczny zgodnie z wysokimi wspólnymi standardami.

W tablicy wyników Schengen z 2024 r. zwrócono uwagę na asymetrię we wdrażaniu kluczowych wymogów Schengen. Nie wdrożono jeszcze około 65 % zaleceń wydanych w ramach mechanizmu oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen. Utrzymujące się niedociągnięcia mają poważne konsekwencje operacyjne.

Działaniom politycznym mającym na celu odnowienie zobowiązania do wspólnej odpowiedzialności i wzajemnego zaufania muszą towarzyszyć zdecydowane działania zarówno na szczeblu politycznym, jak i operacyjnym, aby zapewnić szybkie i skuteczne wdrożenie przepisów Schengen. Wymaga to solidnych ram zarządzania strefą Schengen obejmujących silny nadzór polityczny, koordynację i rozliczalność.

W ciągu ostatniego roku poczyniono postępy w konsolidacji ram zarządzania, co było kluczowym priorytetem cyklu Schengen na lata 2024–2025. W szczególności ulepszone narzędzia Komisji, w tym barometr Schengen+ i tablica wyników Schengen, pomogły w budowaniu wśród państw Schengen wspólnego zrozumienia kluczowych kwestii wymagających wspólnych działań, zidentyfikowaniu wszelkich luk we wdrażaniu i wyeliminowaniu rozbieżności między poziomem technicznym a politycznym. Umożliwiło to przyjęcie bardziej strategicznego podejścia do wdrażania i monitorowania działań związanych z oceną i monitorowaniem stosowania dorobku Schengen.

Mogą pojawić się nowe możliwości pełnego wykorzystania koordynacji politycznej i monitorowania. Rada ds. Schengen, wzorowana na komitecie mieszanym ustanowionym na mocy umów o uczestnictwie w dorobku prawnym Schengen, odpowiada za udzielanie strategicznych wytycznych dotyczących polityk, które mają wpływ na funkcjonowanie strefy Schengen. Rada ds. Schengen, będąca uzupełnieniem Rady do Spraw Wewnętrznych, ma na celu stworzenie otwartego środowiska dla ścisłego dialogu politycznego między decydentami strefy Schengen.

Aby zapewnić rzeczywistą skuteczność ram zarządzania, należy wspierać dogłębne zrozumienie trudności występujących w terenie, wzmocnić kontrolę utrzymujących się podatności na zagrożenia i niedociągnięć oraz przyjąć większą zbiorową odpowiedzialność za skuteczne rozwiązania. Aby wyeliminować utrzymujące się niedociągnięcia i utrzymać integralność wspólnie uzgodnionych zasad, konieczne są współpraca, zdecydowane działania i konkretne środki.

Prace w cyklu Schengen na lata 2025–2026 powinny również obejmować działania na rzecz wzmocnienia krajowych systemów zarządzania strefą Schengen zarówno w państwach strefy Schengen, jak i w krajach kandydujących do przystąpienia do UE. Komisja zorganizuje serię warsztatów w celu uzgodnienia minimalnych standardów, tak aby państwa strefy Schengen mogły w pełni wdrożyć system Schengen za pośrednictwem skutecznych struktur politycznych i administracyjnych. Prace te będą opierać się na szeroko zakrojonych zmianach i strukturach zarządzania ustanowionych w ramach europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami. Podejście to pozwoli na zbliżenie wszystkich właściwych organów.

Na podstawie sprawozdań z oceny Schengen oraz w oparciu o własne doświadczenia Komisja zwraca się do wszystkich państw strefy Schengen o wyznaczenie krajowego koordynatora, który będzie nadzorował wszystkie kwestie mające wpływ na funkcjonowanie strefy Schengen, i zapewnienie jasnego podziału obowiązków między wszystkie zainteresowane organy.

Zgodnie z działaniami podjętymi w następstwie oceny tematycznej krajowych strategii państw członkowskich w zakresie zintegrowanego zarządzania granicami za lata 2019–2020 4 wszystkie państwa strefy Schengen rozpoczęły krajowe procesy przeglądu swoich strategii. Do końca 2024 r. dwanaście państw strefy Schengen formalnie przyjęło zmienione strategie, a osiem było w trakcie ich przyjmowania. Wyniki wskazują na znaczną poprawę, w tym wzmocnienie ram zarządzania i lepsze włączenie procedur powrotu do strategii krajowych. Większość państw strefy Schengen wykazała postępy w dostosowywaniu swoich strategii do priorytetów UE, odzwierciedlając postępy w zakresie analizy ryzyka, orientacji sytuacyjnej i współpracy z UE.

Utrzymują się jednak znaczne luki w planowaniu zasobów ludzkich, współpracy międzyagencyjnej i uzgodnieniach finansowych. Tylko kilka państw strefy Schengen z powodzeniem łączy swoje strategie z planami działania, analizami potrzeb i ramami finansowania. Strategie krajowe nadal nie uwzględniają w pełni szczegółowych przepisów dotyczących gwarancji praw podstawowych i szkoleń. Jednocześnie należy skutecznie zintegrować i dostosować do szerszego zintegrowanego systemu zarządzania granicami obowiązki związane z procedurą kontroli przesiewowej ustanowioną w pakcie o migracji i azylu. Inwestycje w system zarządzania europejskim zintegrowanym zarządzaniem granicami zapewnią solidne podstawy do stworzenia silnych ram zarządzania strefą Schengen na poziomie krajowym.

3.Podstawy polityczne i regulacyjne: szersza i głębsza strefa Schengen

3.1.Poszerzona strefa Schengen

W ciągu 40 lat strefa Schengen przekształciła się z regionalnej inicjatywy kilku państw członkowskich UE w prawdziwie europejski projekt 5 . Strefa Schengen została dziewięciokrotnie rozszerzona i tworzy dzisiaj największą na świecie przestrzeń swobodnego przepływu bez kontroli na granicach wewnętrznych.

Bułgaria i Rumunia zostały w pełni włączone do strefy Schengen 1 stycznia 2025 r. Decyzja Rady z 12 grudnia 2024 r. 6 , podjęta w następstwie decyzji z 30 grudnia 2023 r. 7 w tej samej sprawie, oznacza zakończenie 18-letniego procesu, który rozpoczął się wówczas, gdy oba kraje stały się państwami strefy Schengen po przystąpieniu do UE. Oczekuje się, że dzięki pełnemu przystąpieniu do strefy Schengen Bułgaria i Rumunia zaoszczędzą miliardy euro, biorąc pod uwagę, że szacunkowo przy jeszcze istniejących granicach wewnętrznych przedsiębiorstwa działające w tych dwóch krajach płaciły miliardowe kwoty rocznie z powodu zwiększonych kosztów logistycznych, opóźnień mających wpływ na dostawy towarów i sprzętu oraz zwiększonych kosztów paliwa i kierowców 8 .

Cypr pracuje nad wdrożeniem zaleceń Schengen 9 , a pierwsza jego ocena Schengen jest w toku. Komisja wspiera Cypr w procesie pogłębiania integracji z systemem Schengen.

Irlandia jest jedynym krajem zwolnionym z obowiązku stosowania wszystkich przepisów zbioru przepisów Schengen 10 . Biorąc pod uwagę korzyści dla Irlandii i strefy Schengen jako całości oraz po uzyskaniu od Rady zgody na udział w niektórych obszarach 11 , takich jak system informacyjny Schengen, jak również współpraca policyjna i współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, obecnie prowadzone są działania następcze w związku z oceną Schengen 12 . Komisja zamierza wydać sprawozdanie z oceny Schengen 13 w odniesieniu do Irlandii w 2025 r. Jeśli ocena będzie pozytywna, umożliwi to Radzie wprowadzenie w życie tych przepisów 14 w Irlandii, co doprowadzi do zacieśnienia współpracy w strefie Schengen.

W czasie gdy UE przygotowuje się do dalszego rozszerzenia, a kilka krajów kandydujących czyni postępy w negocjacjach akcesyjnych, strefa Schengen również zostanie rozszerzona na te kraje, ponieważ są one zobowiązane do przyjęcia i wdrożenia zbioru przepisów Schengen od dnia ich przystąpienia do UE. Aby sprostać złożonym wyzwaniom związanym z rozszerzeniem strefy Schengen i zapewnić dobrze przygotowany proces integracji, konieczne będą nowe przejrzyste, wydajne i skuteczne ramy dotyczące przyjmowania do tej strefy. W oparciu o doświadczenia zdobyte podczas ostatniego rozszerzenia strefy Schengen ramy te muszą zapewniać przewidywalny i sprawiedliwy proces, umożliwiający nowym krajom stopniowe czerpanie korzyści z uczestnictwa w strefie Schengen, a ostatecznie zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych, co będzie ostatnim kamieniem milowym

Proces ten wymaga rygorystycznego monitorowania na wszystkich etapach, aby zapewnić stałe spełnianie przez nowe państwa strefy Schengen wysokich standardów stosowanych przez państwa należące do strefy we wszystkich obszarach niezbędnych do ostatecznego zniesienia kontroli na granicach wewnętrznych. Pierwszym krokiem, który państwa te muszą podjąć podczas negocjacji akcesyjnych, jest dalsza praca nad wprowadzeniem standardów prawnych, standardów zarządzania i standardów operacyjnych niezbędnych do ugruntowania systemu Schengen w krajowych w pełni funkcjonujących ramach zarządzania przed przystąpieniem do UE. Wymaga to solidnych przygotowań, w tym wdrożenia planu działania dotyczącego strefy Schengen, jak określono w komunikacie z 2024 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE 15 .

3.2.Pogłębienie strefy Schengen, aby dostosować ją do wymogów epoki cyfrowej

UE zmienia obecnie sposób, w jaki funkcjonuje zarządzanie granicami, odchodząc od głównie fizycznych odpraw granicznych na rzecz bardziej nowoczesnego i cyfrowego systemu granicznego. Konieczne jest przyspieszenie cyfryzacji ram Schengen, aby zwiększyć bezpieczeństwo obywateli, wzmocnić granice zewnętrzne, zacieśnić współpracę organów ścigania oraz ułatwić podróżowanie w dobrej wierze i swobodę podróżowania bez przeszkód w strefie Schengen, przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony praw podstawowych i norm bezpieczeństwa.

W styczniu 2025 r. weszły w życie nowe przepisy 16 regulujące efektywne wykorzystywanie informacji o podróży („informacje o pasażerach przekazywane przed podróżą”) przez organy graniczne i organy ścigania w ramach starań, by strefa Schengen stała się światowym wzorcem w zakresie ułatwiania płynnego i bezpiecznego podróżowania. Jest to ważny krok w kierunku zwiększenia bezpieczeństwa bez uszczerbku dla komfortu podróży, przy jednoczesnym poszanowaniu ochrony danych i prawa do prywatności. W 2025 r. Komisja zamierza rozpocząć ocenę przepisów regulujących wykorzystywanie danych dotyczących przelotu pasażera w celu przeanalizowania skuteczności i efektywności tych przepisów.

Cyfryzacja procedur na granicach zewnętrznych UE jest kluczowym elementem przeciwdziałania zagrożeniom dla bezpieczeństwa. W grudniu 2024 r. Komisja przedstawiła wniosek ustanawiający stopniowe uruchomienie systemu wjazdu/wyjazdu. Wniosek ten umożliwia państwom strefy Schengen stopniowe wdrażanie systemu wjazdu/wyjazdu na swoich granicach zewnętrznych w ciągu sześciu miesięcy, zapewniając tym samym tym państwom i eu-LISA elastyczność i narzędzia umożliwiające sprostanie pozostałym wyzwaniom przed pełnym uruchomieniem systemu. Komisja wzywa współprawodawców do zapewnienia szybkich negocjacji i szybkiego przyjęcia wniosku. Należy szybko zakończyć przygotowania do uruchomienia europejskiego systemu informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż, ponieważ wiele państw strefy Schengen napotyka trudności we wdrażaniu wymaganych środków.

Komisja wzywa Parlament Europejski i Radę, a także organy państw członkowskich i eu-LISA do zapewnienia, aby te ważne innowacje w pełni funkcjonowały i były zgodne z nowym harmonogramem 17 uzgodnionym przez Radę ds. Schengen w marcu 2025 r.

Chociaż systemy te znacznie zwiększą bezpieczeństwo i efektywność podróży, wniosek Komisji w sprawie cyfryzacji dokumentów podróży, przedstawiony w październiku 2024 r. 18 , jest częścią szerszego zobowiązania do innowacji cyfrowych z korzyścią dla podróżnych. Celem tej inicjatywy jest ustanowienie wspólnego standardu dla cyfrowych dokumentów podróży oraz wprowadzenie ogólnounijnej aplikacji mobilnej, która usprawni odprawę graniczną i zapewni wszystkim podróżnym bezproblemowe podróże. Trwają negocjacje z Parlamentem Europejskim i Radą, aby urzeczywistnić ten ambitny cel. Trwają również prace nad modernizacją procedur wizowych, tak aby również obywatele państw trzecich korzystali z bardziej efektywnej i bezpieczniejszej procedury wizowej. W następstwie wniosku Komisji w sprawie wiz cyfrowych procedury ustawodawcze zakończyły się przyjęciem przepisów w 2023 r. Obecnie trwa przegląd powiązanych aktów wykonawczych, a celem jest rozpoczęcie prac nad unijną platformą składania wniosków wizowych w 2026 r., tak aby platforma mogła zacząć funkcjonować i wizy cyfrowe zostały wprowadzone w 2028 r.

Ponieważ zmiany społeczne i technologiczne postępują w niespotykanym dotąd tempie – niewyobrażalnym w momencie utworzenia strefy Schengen – strefa Schengen musi się dostosować, aby nadążyć za zmianami. Powstające technologie i rozwiązania cyfrowe będą miały kluczowe znaczenie dla transformacji zarządzania granicami i umożliwienia wczesnego wykrywania zagrożeń. Należy kontynuować inwestycje w badania i rozwój w zakresie przyszłych europejskich technologii zarządzania granicami i bezpieczeństwa, aby w przyszłości chronić strefę Schengen przy użyciu najnowocześniejszych europejskich rozwiązań. Wymaga to nawiązania ściślejszych partnerstw, w tym z państwami stowarzyszonymi w ramach Schengen oraz zainteresowanymi stronami z sektora publicznego i prywatnego, takimi jak naukowcy, przedsiębiorcy, innowacyjne przedsiębiorstwa lub organizacje badawcze i technologiczne. Prace te należy uzupełnić zwiększoną gotowością poprzez zaawansowane systemy wykrywania zagrożeń, ciągłe monitorowanie infrastruktury krytycznej oraz wprowadzenie protokołów reagowania w czasie rzeczywistym. Środki te są potrzebne do zarządzania rosnącym zagrożeniem naruszeniami cyberbezpieczeństwa, w tym w agencjach UE i systemach danych związanych z granicami.

3.3.Pogłębienie strefy Schengen w celu dostosowania się do zmieniającej się sytuacji w zakresie bezpieczeństwa

1 kwietnia 2025 r. Komisja przyjęła dokument ProtectEU: europejska strategia bezpieczeństwa wewnętrznego, w którym określono działania mające na celu wzmocnienie unijnego aparatu bezpieczeństwa w nadchodzących latach oraz włączenie względów bezpieczeństwa do głównego nurtu wszystkich przepisów, polityk i programów UE. Podobne wysiłki należy podjąć na szczeblu krajowym, ponieważ oceny Schengen z 2024 r. ujawniły utrzymującą się lukę w strategicznym podejściu do bezpieczeństwa wewnętrznego. Organy krajowe nadal działają w izolacji, wdrażając środki doraźne, i brak im kompleksowego podejścia europejskiego. Utrudnia to państwom strefy Schengen określenie priorytetów krajowych, strategiczne planowanie zdolności oraz opracowywanie środków transgranicznych i uzupełniających na wszystkich szczeblach (krajowym, regionalnym i lokalnym). Zagwarantowanie bezpieczeństwa wewnętrznego na obszarze bez kontroli na granicach wewnętrznych wymaga zatem podejścia, które sprzyja głębszej i bardziej zorganizowanej współpracy między krajowymi organami ścigania oraz na szczeblu europejskim, w tym w odniesieniu do zarządzania. 

Zgodnie z zapowiedzią zawartą w strategii bezpieczeństwa wewnętrznego, aby wesprzeć dyskusje z państwami członkowskimi w Radzie na temat zmieniających się zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego oraz wymianę informacji na temat kluczowych priorytetów politycznych, Komisja będzie opracowywać i przedstawiać regularne analizy zagrożeń dotyczące wyzwań związanych z bezpieczeństwem wewnętrznym UE. Aby wesprzeć szerzej zakrojone prace nad poprawą orientacji sytuacyjnej, państwa członkowskie muszą zintensyfikować wymianę informacji wywiadowczych z pojedynczą komórką analiz wywiadowczych (SIAC) i zapewnić lepszą wymianę informacji z agencjami i organami UE.

W celu sprostania zmieniającym się wyzwaniom w dziedzinie bezpieczeństwa w bardziej skoordynowany, spójny i skuteczny sposób, niezbędna jest transgraniczna współpraca operacyjna organów ścigania. Utrzymujące się ograniczenia prawne i jurysdykcyjne, wskazane w przeprowadzonej przez Komisję w 2024 r. ocenie zaleceń Rady w sprawie współpracy operacyjnej organów ścigania 19 , nadal utrudniają skuteczną współpracę operacyjną między organami ścigania. Zgodnie z zapowiedzią zawartą w europejskiej strategii bezpieczeństwa wewnętrznego 20 Komisja będzie pracować nad utworzeniem grupy wysokiego szczebla ds. przyszłości współpracy operacyjnej organów ścigania, której zadaniem będzie opracowanie wspólnej wizji strategicznej i zaproponowanie konkretnych rozwiązań mających na celu wypełnienie luk prawnych, usprawnienie wymiany informacji oraz zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa wewnętrznego w całej strefie Schengen.

Jednym z wyzwań stojących przed organami ścigania jest zapewnienie zgodnego z prawem dostępu do danych. Znalezienie równowagi między bezpieczeństwem a prywatnością ma zasadnicze znaczenie dla ochrony zarówno wolności, jak i bezpieczeństwa. W oparciu o zalecenia przyjęte w maju 2024 r. przez grupę wysokiego szczebla ds. dostępu do danych do celów skutecznego egzekwowania prawa oraz zgodnie z zapowiedzią zawartą w europejskiej strategii bezpieczeństwa wewnętrznego Komisja przedstawi w pierwszej połowie 2025 r. plan działania określający prawne i praktyczne środki, które proponuje wdrożyć w celu zapewnienia uprawnionego i skutecznego dostępu do danych.

Ponadto potrzebna jest aktualizacja ram prawnych w celu zwalczania przemytu migrantów. Komisja wzywa Parlament Europejski i Radę do szybkiego zakończenia negocjacji w sprawie wzmocnienia roli Europolu w zwalczaniu przemytu migrantów 21 . Jednocześnie kontynuowane będą prace nad modernizacją już dostępnych narzędzi. W styczniu 2025 r. Komisja poparła uruchomienie profesjonalnej sieci śledczych prowadzących postępowania przygotowawcze dotyczące przemytu migrantów z wykorzystaniem internetu, zarządzanej przez Europejskie Centrum Zwalczania Przemytu Migrantów należące do Europolu i unijną jednostkę ds. zgłaszania podejrzanych treści w internecie. Sieć ta pomoże w rozbijaniu grup przestępczych działających w internecie. Podczas drugiej międzynarodowej konferencji poświęconej przemytowi migrantów zostaną ocenione postępy i podjęte dalsze działania wspierające konsolidację prac światowego sojuszu na rzecz przeciwdziałania przemytowi migrantów.

Podobne inicjatywy wdrożono w odpowiedzi na nielegalny obrót środkami odurzającymi, koncentrując się na podnoszeniu świadomości w zakresie czynników powodujących to rosnące zagrożenie. Współpraca między zainteresowanymi stronami z sektora publicznego i prywatnego ma kluczowe znaczenie dla zwalczania nadużywania transportu zarobkowego; zwalczanie to promuje sojusz portów europejskich. Inicjatywa ta zostanie uwzględniona w przyszłej strategii UE w sprawie portów, którą Komisja planuje przyjąć w 2025 r., i zgodnie z zapowiedzią zawartą w europejskiej strategii bezpieczeństwa wewnętrznego zostanie ona rozszerzona na mniejsze porty i porty śródlądowe.

4.Podstawa operacyjna Schengen: wdrożenie

Prawdziwy sukces Schengen zależy zasadniczo od skutecznego wdrażania systemu przez tysiące organów działających w terenie, w tym wiele agencji UE. Tylko poprzez spójne, wysokiej jakości i skoordynowane działania zobowiązania polityczne można przełożyć na praktyczną rzeczywistość. Ramy operacyjne Schengen są wspierane przez funkcjonariuszy straży granicznej, funkcjonariuszy organów ścigania i organy imigracyjne i mają zasadnicze znaczenie dla uczynienia ambitnej wizji Schengen prawdziwym atutem strategicznym. Działania związane z oceną i monitorowaniem stosowania dorobku Schengen w 2024 r. wykazały, że choć fundamenty Schengen pozostają solidne, w niektórych kluczowych obszarach nadal istnieją pewne utrzymujące się luki. Wymagają one ukierunkowanych działań następczych, aby zapobiec podważaniu integralności i ogólnego bezpieczeństwa strefy Schengen przez te niedociągnięcia.

4.1.Zwiększenie gotowości wykraczającej daleko poza nasze granice

Strefa Schengen przynosi korzyści przede wszystkim obywatelom i mieszkańcom Europy, ponieważ ułatwia swobodne przemieszczanie się po całej strefie bez kontroli na granicach wewnętrznych. Korzyści te obejmują również wszystkich obywateli państw trzecich przebywających legalnie na terytorium państwa Schengen.

W 2024 r. łączna liczba osób regularnie podróżujących w dobrej wierze – czyli osób, które wjechały na podstawie wizy Schengen lub były uprawnione do bezwizowego wjazdu – przekroczyła pół miliarda 22 . W przypadku pobytów krótkoterminowych obywatele państw trzecich mogą wjechać do strefy Schengen za pośrednictwem jednolitego systemu wizowego Schengen, chyba że są uprawnieni do ruchu bezwizowego 23 . System ten, wraz z europejskim systemem informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż, który ma zostać wdrożony w 2026 r., zapewnia znormalizowane procedury kontroli granicznej, bezpieczeństwa i wjazdu w przypadku pobytów krótkoterminowych we wszystkich państwach strefy Schengen oraz zwiększa spójność i efektywność zarządzania zarówno mobilnością wewnętrzną, jak i wjazdem i wyjazdem z terytorium UE. Jest to nasza pierwsza linia obrony.

Poziom wdrożenia wspólnych przepisów wizowych jest wysoki, jak oceniono w ramach działań związanych z oceną i monitorowaniem stosowania dorobku Schengen w 2024 r. Kilka państw strefy Schengen szybko wyeliminowało niedociągnięcia związane ze skutecznością procedur w konsulatach rozpatrujących wnioski wizowe Schengen lub niedociągnięcia związane ze swoim systemem informatycznym do rozpatrywania wniosków wizowych. Konieczne są jednak pewne usprawnienia w krajach, które rozpatrują najwięcej wniosków o wydanie krótkoterminowych wiz Schengen, aby skutecznie zarządzać dużą liczbą wniosków.

Kraje na całym świecie uznają znaczne korzyści płynące z praw i wolności związanych ze strefą Schengen, które mają kluczowe znaczenie dla globalnej łączności i współpracy. UE musi nadal promować wysokie światowe standardy w zakresie zarządzania granicami, współpracy organów ścigania i wymiany informacji, przy zapewnieniu silnej ochrony praw podstawowych.

W przyszłości pogłębianie stosunków z krajami partnerskimi w naszym sąsiedztwie i poza nim musi iść w parze z jednoznacznym zobowiązaniem do przestrzegania naszych wysokich standardów i wspólnych wartości. Państwa trzecie, które kwalifikują się do korzystania z ruchu bezwizowego lub uprzywilejowanych stosunków ze strefą Schengen, muszą nie tylko czerpać korzyści, ale także przestrzegać tych podstawowych zobowiązań. Wymaga to ściślejszego monitorowania i rozliczalności. W nowej strategii wizowej Komisji, która ma zostać przyjęta pod koniec 2025 r., zbadana zostanie rola polityki wizowej jako siły napędowej konkurencyjności i jako dźwigni służącej wzmocnieniu bezpieczeństwa wewnętrznego UE i poprawie współpracy z państwami trzecimi, w tym w zakresie readmisji. W strategii uwzględnione zostaną również środki ułatwiające przyjazd najlepszych studentów, naukowców i wykwalifikowanych pracowników z państw trzecich w celu wsparcia unii umiejętności 24 .

Wspieranie większej spójności i integracji z krajami kandydującymi do UE jest okazją do wymiany doświadczeń i rozszerzenia podstawowych wartości i standardów na naszych sąsiadów. W ostatnich latach Frontex zwiększył wsparcie dla krajów kandydujących. UE wynegocjowała umowy o statusie z Albanią, Bośnią i Hercegowiną, Czarnogórą, Macedonią Północną, Mołdawią i Serbią 25 . W 2024 r. obecność Fronteksu rozszerzono na granicę między Czarnogórą a Albanią. Umowy te przenoszą niezwykle ważną linię zarządzania granicami poza granice zewnętrzne UE i pomagają w przeciwdziałaniu potencjalnym zagrożeniom, zanim dotrą one do UE.

W 2024 r. kraje kandydujące podjęły kroki w celu dostosowania się do wymogów Schengen, obejmujące działania mające na celu zapewnienie wysokich standardów zarządzania granicami, dostosowanie polityki wizowej, zwalczanie przestępczości zorganizowanej, terroryzmu i zagrożeń hybrydowych oraz nawiązanie współpracy w zakresie ścigania przestępstw. Plan działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich 26 przyniósł konkretne postępy w dziedzinie zarządzania migracją. Postępy są jednak nadal nierównomierne i konieczne są dalsze działania na rzecz ujednolicenia przepisów wizowych oraz stworzenia ram zarządzania strefą Schengen na poziomie krajowym. Czarnogóra i Serbia podjęły pozytywne kroki w kierunku ustanowienia planu działania dotyczącego strefy Schengen. Komisja ściśle monitoruje wszystkie kraje kandydujące do UE. Władze krajów kandydujących będą stopniowo włączane w działania związane ze strefą Schengen, w tym także działania szkoleniowe i monitorujące.

Rozszerzenie oznacza również przygotowanie się na nowe wyzwania geopolityczne związane z zarządzaniem granicami i zagrożeniami bezpieczeństwa. Komisja nada priorytet tym działaniom w ramach przeglądu polityki, koncentrując się na budowaniu dynamicznego systemu, który będzie w pełni przygotowany do sprostania przyszłym potrzebom i konfiguracjom.

Kraje partnerskie dążą do pogłębienia więzi z państwami członkowskimi należącymi do strefy Schengen w celu nawiązania uprzywilejowanych stosunków w zakresie zarządzania granicami i bezpieczeństwa, co przyniesie wymierne korzyści ich obywatelom i zacieśni kontakty międzyludzkie przez ułatwienie podróży w dobrej wierze i legalnej migracji. Frontex negocjuje obecnie porozumienia robocze z prawie 20 państwami trzecimi 27 ; porozumienia te mogłyby obejmować wymianę informacji za pośrednictwem EUROSUR-u i ustalenia dotyczące analizy ryzyka. Aby jeszcze bardziej zwiększyć bezpieczeństwo strefy Schengen, Europol i państwa członkowskie UE zintensyfikowały w ostatnich latach prace nad usprawnieniem przekazywania i przetwarzania informacji z kluczowych państw trzecich 28 . Podejście to gwarantuje, że odpowiednie dane, w szczególności dotyczące osób podejrzanych o terroryzm, będą skutecznie przetwarzane i udostępniane, aby pomóc w wykrywaniu zagrożeń bezpieczeństwa na granicach zewnętrznych UE i zapobieganiu im.

Komisja z zadowoleniem przyjmuje pomyślne zakończenie negocjacji w sprawie umów między UE a odpowiednio Islandią i Norwegią dotyczących wykorzystywania danych dotyczących przelotu pasażera. Przepisy te nie są formalnie częścią ram prawnych Schengen, ale po ich wejściu w życie umożliwią tym państwom Schengen przekazywanie i przetwarzanie tego rodzaju danych, co znacznie poprawi zdolność strefy Schengen do zwalczania terroryzmu i poważnej przestępczości.

4.2.Większe bezpieczeństwo obywateli dzięki solidnemu zarządzaniu granicami i skuteczniejszym powrotom

Wysokiej jakości europejskie zintegrowane zarządzanie granicami stanowi fundament sukcesu strefy Schengen. W 2024 r. strefa Schengen po raz kolejny była najczęściej odwiedzanym miejscem na świecie, z 40 % wszystkich globalnych międzynarodowych podróży odnotowanych na jej granicach zewnętrznych. Tak znaczną liczbą pasażerów zarządzano skutecznie dzięki codziennej pracy ponad 120 000 funkcjonariuszy europejskiej straży granicznej i przybrzeżnej, chociaż duże obciążenie pracą stanowi poważne wyzwanie dla organów.

Jednocześnie konflikty geopolityczne i związane z bezpieczeństwem były bodźcem dla przepływów migracyjnych, jeszcze bardziej komplikując zarządzanie granicami zewnętrznymi strefy Schengen, również wskutek taktyki wykorzystywania migracji jako broni do celów politycznych. Zintensyfikowane działania UE, na przykład przez wzmocnienie partnerstwa z państwami trzecimi, doprowadziły do znacznego ograniczenia liczby przypadków nielegalnego przekroczenia granicy. W 2024 r. odnotowano około 240 000 wykrytych przypadków, co stanowi najniższy poziom od 2021 r. 30

Przypadki nielegalnego przekroczenia granicy UE (Frontex)

Poza dużym napływem pasażerów, w tym osób próbujących obejść warunki wjazdu, granice zewnętrzne UE są narażone na rosnące i bardziej złożone zagrożenia bezpieczeństwa. Trwająca przemoc w regionie Sahelu powoduje wysiedlenia i stwarza podatny grunt dla grup terrorystycznych do wzmacniania swoich sieci, a rosyjscy najemnicy mogą potęgować spiralę przemocy i ułatwiać dżihadystom werbowanie nowych członków 31 . Podobnie kryzysy regionalne poza UE wywołują efekt domina, dając podmiotom terrorystycznym z całego spektrum ideologicznego nową motywację do werbowania, mobilizacji lub budowania swoich zdolności 32 . Chociaż zagrożenia te wydają się obecnie mieć charakter bardziej lokalny lub regionalny, nadal wymagają ścisłej obserwacji na granicach zewnętrznych, aby zapobiec powrotowi do UE zagranicznych bojowników terrorystycznych i ograniczyć ryzyko terroryzmu. Granice zewnętrzne są również nadal narażone na przemyt nielegalnych towarów, takich jak narkotyki i broń palna, co może prowadzić do rozwoju przestępczości zorganizowanej.

Za zarządzanie granicami zewnętrznymi UE odpowiadają wspólnie państwa strefy Schengen i UE. Zgodnie ze swoim mandatem Frontex nadal zapewnia kluczowe wsparcie w zakresie zarządzania granicami, dysponując ponad 2 600 funkcjonariuszami stałej służby i zasobami technicznymi rozmieszczonymi w państwach strefy Schengen i państwach trzecich. W 2024 r. Frontex rozpoczął wdrażanie nowej koncepcji operacyjnej i struktury dowodzenia, które zapewnią, aby działania mogły być podejmowane szybciej i w sposób bardziej elastyczny w zależności od sytuacji operacyjnej. W oparciu o znaczne postępy poczynione w ostatnich latach oraz w celu zaspokojenia stałych potrzeb Komisja będzie pracować nad wzmocnieniem Agencji, w tym przez zapewnienie jej najnowocześniejszych technologii w zakresie nadzoru i orientacji sytuacyjnej. W tym kontekście istotne jest, aby państwa strefy Schengen nadal wnosiły wkład w działania Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej w odpowiednim czasie, w szczególności pod względem personelu i zasobów. Ponadto aby jeszcze bardziej zwiększyć bezpieczeństwo granic i zacieśnić współpracę UE w obliczu zmieniających się zagrożeń, Komisja zaproponuje w przyszłym roku wzmocnienie zdolności Fronteksu.

Oprócz zapewnienia agencji Frontex zasobów niezbędnych do wspierania wspólnych operacji w terenie, kluczowe znaczenie ma zintensyfikowanie działań przez państwa strefy Schengen, ponieważ nadal istnieją znaczne luki we wdrażaniu praktyk zarządzania granicami.

Te luki we wdrażaniu mają szczególny wpływ na odprawy graniczne. Z ocen Schengen wynika, że prawie połowa wszystkich państw strefy Schengen boryka się z brakami dotyczącymi zasobów ludzkich, szkoleń i wdrażania procedur kontroli granicznej oraz problemami technicznymi, które mają wpływ na funkcjonowanie sprzętu informatycznego, w szczególności podczas korzystania z systemu informacyjnego Schengen. Utrzymywanie się tych braków stanowi lukę w bezpieczeństwie strefy Schengen, dlatego Komisja będzie współpracować z państwami strefy Schengen w celu zbadania przyczyn braku postępów. Komisja przedstawi Radzie ds. Schengen sprawozdanie z postępów w tym zakresie podczas cyklu Schengen 2025–2026.

Jeżeli chodzi o ochronę granic, poważne niedociągnięcia obserwuje się w niektórych państwach strefy Schengen narażonych na zwiększone zagrożenia bezpieczeństwa wynikające z wysokiego ryzyka nielegalnego obrotu środkami odurzającymi z państw trzecich i zwiększonej migracji. Słabości te negatywnie wpływają przede wszystkim na ochronę granic morskich. W ciągu ostatniego roku UE przeznaczyła dodatkowe środki w wysokości 378 mln EUR w ramach Instrumentu na rzecz Zarządzania Granicami i Wiz, aby wesprzeć państwa strefy Schengen we wzmacnianiu ich infrastruktury i zdolności w zakresie ochrony granic. Komisja wzywa państwa strefy Schengen do przyspieszenia działań mających na celu zapewnienie, aby fundusze były przeznaczane na obszary o najpilniejszych potrzebach, oraz do optymalizacji wykorzystania dostępnych technologii.

Skuteczniejszemu zarządzaniu granicami zewnętrznymi muszą towarzyszyć skuteczne środki mające na celu przeprowadzenie powrotu osób nieposiadających prawa do pozostania w państwach członkowskich. Podróżni wjeżdżający na krótki lub długi pobyt muszą spełnić wszystkie wymogi bezpieczeństwa i z należycie spełnić wymóg opuszczenia strefy Schengen w wyznaczonym terminie. Jeśli tego nie zrobią, w strefie Schengen obowiązują wspólne minimalne zasady regulujące powroty osób nieposiadających prawa do pozostania, w tym osób, które obchodzą procedury legalnego wjazdu. Po uruchomieniu systemu wjazdu/wyjazdu poprawi się egzekwowanie przepisów dzięki lepszemu wykrywaniu osób nadmiernie przedłużających pobyt, ponieważ osoby te stanowią znaczną część podróżnych nieposiadających prawa do pozostania, którzy powinni powrócić do kraju pochodzenia.

W 2024 r. liczba skutecznych powrotów wzrosła o prawie 12 % w porównaniu z 2023 r., osiągając prawie 123 400 powrotów, co stanowi znaczny wkład dzięki znacznemu wzrostowi wsparcia ze strony Fronteksu. W tym samym roku Frontex pomógł państwom strefy Schengen w powrocie ponad 56 000 osób, co stanowi wzrost o 43 % w porównaniu z rokiem poprzednim. Wciąż rosła też liczba dobrowolnych powrotów, z 54 % w 2023 r. do 64 % w 2024 r.

Pomimo tej pozytywnej tendencji skuteczność krajowych systemów powrotów nadal stanowi poważne wyzwanie w całej strefie Schengen, ponieważ jedynie w przypadku co piątej osoby zobowiązanej do powrotu powrót ten faktycznie zrealizowano. Co najmniej połowa wszystkich państw strefy Schengen nadal boryka się z poważnymi trudnościami w przeprowadzaniu powrotów, szczególnie widocznymi w krajach o większej liczbie spraw dotyczących powrotów.

Stosowanie wspólnych wpisów w systemie informacyjnym Schengen dotyczących obywateli państw trzecich, którzy muszą opuścić strefę Schengen, przyczyniło się do zwiększenia skuteczności powrotów, przy czym odnotowano znaczną poprawę koordynacji i wymiany informacji. System ten jest jednak nadal w niewystarczającym stopniu wykorzystuje się jako wspólne narzędzie identyfikacji osób i wspierania działań w zakresie powrotów, ponieważ w wielu państwach strefy Schengen liczba tworzonych wpisów dotyczących powrotu jest o 60 % niższa niż liczba wydanych decyzji nakazujących powrót. Oznacza to, że są być może osoby powracające, które uciekły, ale w systemie nie ma informacji umożliwiających zapewnienie ich powrotu. Ponadto w 2024 r. niektóre państwa strefy Schengen nie dołączały odcisków palców do żadnego wpisu dotyczącego powrotu, a wiele z nich nie dołączało dokumentów tożsamości i fotografii, nawet jeśli były dostępne. Ta sytuacja wymaga podjęcia pilnych działań na szczeblu krajowym.

Aby sprostać szczególnym wyzwaniom związanym z obywatelami państw trzecich stanowiącymi zagrożenie bezpieczeństwa, unijny koordynator ds. powrotów przedstawił wytyczne dotyczące stosowania wpisów dotyczących powrotów w systemie informacyjnym Schengen oraz „markera dotyczącego bezpieczeństwa”, opierając się na praktykach państw członkowskich.

Utrzymanie status quo nie jest już możliwym rozwiązaniem. W związku z tym Komisja zaproponowała nowe ramy prawne dotyczące powrotów 33 i wzywa współprawodawców do poczynienia szybkich postępów w negocjacjach. Nadszedł czas, aby odejść od fragmentarycznych rozwiązań i lepiej uwzględniać wzajemne uznawanie i egzekwowanie decyzji innych państw, a także łączyć niezbędne zasoby krajowe i europejskie w sposób przynoszący korzyści wszystkim, przy jednoczesnym uznaniu mocnych stron drugiej strony w przyczynianiu się do realizacji ogólnego interesu europejskiego. W oczekiwaniu na porozumienie i zastosowanie nowych ram prawnych dotyczących powrotów Komisja wzywa państwa strefy Schengen do bezzwłocznego wdrożenia zaleceń wydanych w ocenie tematycznej, aby optymalnie wykorzystać istniejące ramy oraz osiągnąć lepsze i szybsze wyniki.

4.3.Wysoki poziom skoordynowanych działań w strefie Schengen

Wysoki poziom orientacji sytuacyjnej, zwłaszcza na granicach zewnętrznych, jest podstawowym warunkiem gotowości w zmieniającej się sytuacji w dziedzinie bezpieczeństwa. Unijne ramy już teraz oferują solidne narzędzia służące orientacji sytuacyjnej i analizie ryzyka, takie jak EUROSUR, którego celem jest poprawa zarządzania granicami zewnętrznymi przez integrację informacji na szczeblu krajowym i unijnym, w tym obrazów satelitarnych, systemów informacyjnych i aplikacji sprawozdawczych w celu zwiększenia orientacji na granicach UE. Jednak około 50 % państw strefy Schengen nadal boryka się z poważnymi niedociągnięciami, często związanymi z brakiem wyszkolonego personelu i niewystarczającą współpracą międzyagencyjną, co ogranicza potencjał tych narzędzi. Aby zaradzić stwierdzonym niedociągnięciom i zapewnić państwom strefy Schengen i Fronteksowi praktyczne wytyczne dotyczące wdrażania EUROSUR-u i zarządzania nim, w styczniu 2025 r. Komisja przyjęła zalecenie ustanawiające podręcznik EUROSUR-u 34 .

W cyklu Schengen 2025–2026 konieczne jest wykorzystanie dotychczasowych wysiłków i wyprzedzanie pojawiających się zagrożeń przez utrzymanie jasnego obrazu sytuacji w terenie. Wymaga to maksymalnego wykorzystania dostępnych narzędzi, takich jak EUROSUR, oraz wdrożenia solidniejszego i bardziej zintegrowanego podejścia analitycznego przy aktywnym zaangażowaniu agencji UE.

Szybka i skuteczna wymiana informacji między organami ścigania pozostaje jednym z najskuteczniejszych narzędzi zapobiegania przestępczości i jej zwalczania. Do końca 2024 r. wszystkie państwa strefy Schengen były zobowiązane do transpozycji nowych przepisów dyrektywy w sprawie wymiany informacji 35 do swoich systemów krajowych, aby zapewnić płynną i skoordynowaną komunikację. Jedenaście państw strefy Schengen nie zgłosiło jeszcze transpozycji tej dyrektywy 36 , a siedem zgłosiło jedynie częściową transpozycję. Kilka państw nie utworzyło jeszcze funkcjonującego pojedynczego punktu kontaktowego połączonego z interoperacyjnym systemem zarządzania sprawami. Opóźnienia te stanowią zagrożenie dla wszystkich. Pilnie potrzebne jest, aby wszystkie państwa zakończyły wdrażanie przepisów prawnych i technicznych, tak aby organy ścigania mogły szybko wymieniać się informacjami.

Rozszerzone funkcje wielkoskalowych systemów informatycznych, w szczególności systemu informacyjnego Schengen, nie osiągnęły jeszcze pełnego potencjału w zakresie zwiększania bezpieczeństwa. Ponadto wiele państw strefy Schengen nadal napotyka wyzwania związane z wdrażaniem kluczowych funkcji na granicy zewnętrznej, takich jak wyszukiwanie odcisków palców przy korzystaniu z wizowego systemu informacyjnego. Trudności te, wynikające głównie z braku wystarczających zasobów, oznaczają, że narzędzia te są w znacznym stopniu niewykorzystane, a krytyczne luki w zakresie bezpieczeństwa utrzymują się nadal. Bez ukierunkowanych inwestycji i zdecydowanego zobowiązania do pełnego uruchomienia systemu informacyjnego Schengen i wizowego systemu informacyjnego ich potencjał jako solidnego i niezawodnego filaru bezpieczeństwa pozostaje niewykorzystany.

Oprócz zapewnienia sprawnej wymiany informacji i uzupełnienia środków stosowanych na granicach zewnętrznych potrzebna jest ustrukturyzowana i skuteczna transgraniczna współpraca operacyjna organów ścigania.

Dyskusje przeprowadzone przez koordynatora ds. Schengen w ramach cyklu Schengen 2023–2024, a także niedawne wizyty oceniające Schengen w niektórych państwach strefy (Czechach, Chorwacji, na Słowacji i na Węgrzech) pokazały, że współpraca transgraniczna, zwłaszcza na obszarach regionalnych i przygranicznych, znacznie się poprawiła w ciągu ostatniego roku. W 2024 r. przedłużono szereg umów dwustronnych i wielostronnych, aby pomóc organom przełożyć te cele współpracy na działania w terenie, w tym przepisy dotyczące wykonywania uprawnień policyjnych i innych uprawnień publicznych w regionach przygranicznych, przewidzianych w zmienionym kodeksie granicznym Schengen.

W ciągu ostatniego roku coraz większy nacisk kładziono również na wdrażanie bardziej strategicznych narzędzi, które oparte są na „podejściu uwzględniającym całe szlaki migracyjne”, wykraczając poza reagowanie na bezpośrednie zagrożenia pojawiające się w wewnętrznych regionach przygranicznych, aby przeciwdziałać zagrożeniom na granicach zewnętrznych. W 2024 r. wzmocniono regionalną inicjatywę Schengen między Austrią, Bułgarią, Grecją, Rumunią, Słowacją i Węgrami. Obecnie obejmuje ona środki na granicy bułgarsko-tureckiej, mające na celu skuteczniejsze zapobieganie zagrożeniom, zanim dotrą one do strefy Schengen. Podobnie Chorwacja, Słowenia i Włochy mają wdrożyć wspólne patrole wzdłuż swojej granicy z Bośnią i Hercegowiną, co wzmacnia współpracę regionalną.

Te pozytywne zmiany potwierdzają potencjał zalecenia Rady (UE) 2022/915 z dnia 9 czerwca 2022 r. w sprawie współpracy operacyjnej organów ścigania 37 oraz zaleceń Komisji wydanych 23 listopada 2023 r. dotyczących środków alternatywnych wobec kontroli na granicach wewnętrznych 38 . Państwa strefy Schengen wspólnie opracowały wiele nowych praktyk, w tym wspólne posterunki policji i regularne wspólne transgraniczne analizy ryzyka, aby lepiej dostosować do potrzeb wspólne operacje. Ponadto kilka państw wprowadza procedurę przekazania przewidzianą w zmienionym kodeksie granicznym Schengen 39 , której celem jest ułatwienie bezpośredniego przekazywania migrantów o nieuregulowanym statusie na granicach wewnętrznych, a ponadto trwają prace mające na celu zapewnienie jej praktycznego stosowania. Komisja wzywa państwa strefy Schengen do ścisłej współpracy z sąsiadami, zwłaszcza tam, gdzie przywrócono kontrole na całej długości granicy wewnętrznej, aby opracować nowe inicjatywy współpracy i umożliwić podróżnym sprawne przekraczanie granic wewnętrznych.

Jednocześnie nadal niewykorzystany jest potencjał w zakresie współpracy operacyjnej organów ścigania, ponieważ podejścia krajowe są bardzo zróżnicowane i nie zawsze uwzględnia się je i wdraża w sposób strategiczny. Chociaż opracowano nowe inicjatywy i praktyki, nie są one jednolicie powielane w całej strefie Schengen i w wielu przypadkach nie są uznawane za część szerszego zestawu narzędzi bezpieczeństwa strefy Schengen. We wspólnym interesie leży zwiększenie wysiłków krajowych i pełne wykorzystanie korzyści płynących z ściślejszej współpracy. Pomoże to również zaradzić zakłóceniom na granicach wewnętrznych i zapewnić prawidłowe funkcjonowanie przejść granicznych wzdłuż transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T).

Oceny Schengen przeprowadzone w 2024 r. potwierdziły, że wiele państw strefy Schengen nadal nie dysponuje ramami prawnymi umożliwiającymi wdrożenie skutecznej współpracy transgranicznej, ponieważ kilka umów jest nadal nieaktualnych. W niektórych państwach występują również przeszkody operacyjne, takie jak ograniczenia w prowadzeniu wystarczającego monitoringu mobilnego lub ograniczenia prawne dotyczące uzyskiwania przez policję danych pasażerów od operatorów promów. Niekiedy doprowadziło to do przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych, podczas gdy w wielu przypadkach te same wyniki można było osiągnąć, często w sposób bardziej skuteczny i efektywny, przez wykorzystanie krajowych uprawnień policyjnych.

Środki naprawcze są szczególnie pilne w przypadku państw Schengen, które zgłosiły przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych, ponieważ stanowi to odstępstwo od zasad leżących u podstaw współpracy w ramach Schengen. Od kwietnia 2025 r. dziesięć państw strefy Schengen przywróciło lub przedłużyło kontrole na granicach wewnętrznych.

10 lipca 2024 r. wszedł w życie zmieniony kodeks graniczny Schengen. Zawiera on zaktualizowane ramy przywracania kontroli na granicach wewnętrznych i doprecyzowano w nim terminy oraz zaostrzono obowiązki państw strefy Schengen i Komisji w dziedzinie monitorowania i sprawozdawczości. Wejście w życie zmienionego kodeksu granicznego Schengen uznaje się za początek obowiązywania nowych ram prawnych, co oznacza, że terminy i obowiązki wynikające z nowego kodeksu będą liczone od momentu pierwszego powiadomienia po dniu jego wejścia w życie. Komisja przyjęła wzory powiadomień i sprawozdań, które państwa członkowskie mają przedkładać w przypadku przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych.

Komisja ściśle monitoruje działania państw strefy Schengen i prowadzi zorganizowany dialog ze wszystkimi zainteresowanymi państwami członkowskimi w celu zidentyfikowania wszelkich luk lub niespójności w stosowaniu nowych przepisów, w tym praktyk w zakresie przekazywania na granicach wewnętrznych. Celem bieżących ocen jest zapewnienie, aby wszelkie wdrażane środki były zarówno proporcjonalne, jak i konieczne, a także zagwarantowanie, że powiadomienia o przywróceniu kontroli na granicach wewnętrznych będą ściśle ograniczone do rzeczywistych i uzasadnionych przypadków, w szczególności w sytuacjach, w których przedmiotowe środki jedynie wzmacniają działania w dziedzinie współpracy policyjnej.

Komisja z zadowoleniem przyjmuje zacieśnienie współpracy operacyjnej, w tym na szczeblu regionalnym, i wspiera dalsze inicjatywy, takie jak korzystanie z uprawnień policyjnych na obszarach przygranicznych, co jest skutecznym narzędziem pozwalającym wyeliminować uzasadnione obawy państw członkowskich dotyczące migracji i bezpieczeństwa. Komisja podtrzymuje swoje zobowiązanie do przestrzegania zasad swobodnego przemieszczania się i bezpieczeństwa w całej strefie Schengen i w razie potrzeby podejmie działania następcze w nadchodzącym cyklu Schengen, w tym przez wydawanie opinii zgodnie ze zmienionym kodeksem granicznym Schengen.

5.Priorytety w cyklu Schengen 2025–2026

Korzyści, jakie strefa Schengen przyniosła obywatelom UE, trudno było sobie wyobrazić, gdy pięć założycielskich państw członkowskich podpisało układ z Schengen 40 lat temu. Z biegiem czasu strefa Schengen przekształciła się w solidny i kompleksowy system, który skutecznie zarządza granicami zewnętrznymi, bezpieczeństwem i migracją w skoordynowany sposób, z pełnym poszanowaniem europejskich wartości i praw podstawowych.

Aby utrzymać i rozwijać te osiągnięcia, strefa Schengen wymaga stałej uwagi i zaangażowania. Czterdzieści lat po utworzeniu strefy Schengen konieczne jest uznanie, że sytuacja geopolityczna i sytuacja w dziedzinie bezpieczeństwa uległy zmianie, oraz podjęcie kroków niezbędnych do dopilnowania, by fundamenty Schengen były wystarczająco odporne, aby sprostać przyszłym wyzwaniom. W kontekście trwającego procesu rozszerzenia UE jest to priorytet dla Komisji.

W cyklu Schengen 2025–2026 potrzebne jest wzmocnienie działań w trzech głównych obszarach. Po pierwsze, konieczne jest skonsolidowanie ram zarządzania w celu poprawy koordynacji polityki. Stwarza to znaczne możliwości przyjęcia bardziej ustrukturyzowanego podejścia, w którym priorytetem będzie skuteczne wdrażanie, wspólna odpowiedzialność i jasna rozliczalność na wszystkich szczeblach.

Po drugie, potrzebne jest ustrukturyzowane i spójne podejście do bezpieczeństwa, wymagające ściślejszej współpracy policyjnej. Biorąc pod uwagę utrzymujące się ograniczenia prawne i operacyjne, konieczne będzie kontynuowanie prac na szczeblu europejskim i krajowym w celu zacieśnienia współpracy między organami ścigania. Kompleksowe podejście obejmujące pełen zakres zagrożeń bezpieczeństwa musi stać się centralnym filarem systemu Schengen.

Po trzecie, należy przyspieszyć działania, aby spełnić obietnice dotyczące cyfryzacji, a kluczowe etapy należy osiągnąć w nadchodzących miesiącach w celu zapewnienia, aby realizacja systemu wjazdu/wyjazdu i europejskiego systemu informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż odbywała się w pełni zgodnie z nowym harmonogramem. Należy unikać wszelkich dalszych opóźnień, ponieważ wiązałyby się one ze znacznymi kosztami, w tym długotrwałymi lukami w zabezpieczeniach, nieefektywnością w zarządzaniu granicami i utraconymi możliwościami usprawnienia procedur migracyjnych.

Komisja zwraca się do Rady ds. Schengen o zatwierdzenie tych priorytetów na następnym posiedzeniu w czerwcu 2025 r. Priorytety i uwagi przedstawione w odniesieniu do nowego cyklu Schengen powinny również stanowić podstawę pogłębionego dialogu politycznego zarówno na szczeblu krajowym, jak i europejskim, w tym zarówno w Parlamencie Europejskim, jak i w Radzie.

(1)      Posiedzenie Rady Europejskiej w Fontainebleau, Konkluzje prezydencji, czerwiec 1984 r., 1984_June_-_fontainebleau__eng_.pdf .

(2)      „Much more than a market – Speed, Security, Solidarity. Empowering the Single Market to deliver a sustainable future and prosperity for all EU Citizens” [Znacznie więcej niż rynek. Szybkość, bezpieczeństwo, solidarność – wzmocnienie jednolitego rynku w celu zapewnienia zrównoważonej przyszłości i dobrobytu wszystkim obywatelom UE], Enrico Letta – kwiecień 2024. Enrico Letta - Znacznie więcej niż rynek (kwiecień 2024) .

(3)      COM(2024) 173 final.

(4)      Decyzja wykonawcza Komisji z dnia 17 grudnia 2020 r. ustanawiająca sprawozdanie z oceny tematycznej krajowych strategii państw członkowskich w zakresie zintegrowanego zarządzania granicami za lata 2019–2020. C(2020) 8000 final.

(5)      Protokół 19 do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w sprawie dorobku Schengen włączonego w ramy Unii Europejskiej ma zastosowanie do 30 państw. Kontrole na granicach wewnętrznych zostały zniesione między 29 państwami uczestniczącymi.

(6)      Decyzja Rady (UE) 2024/3212 z dnia 12 grudnia 2024 r. w sprawie ustalenia daty zniesienia kontroli osób na wewnętrznych granicach lądowych z Republiką Bułgarii i Rumunią oraz między tymi państwami (Dz.U. L, 2024/3212, 23.12.2024).

(7)      Decyzja Rady (UE) 2024/210 z dnia 30 grudnia 2023 r. w sprawie pełnego stosowania przepisów dorobku Schengen w Republice Bułgarii i Rumunii (Dz.U. L, 2024/210, 4.1.2024)

(8)      Koszt nieprzystąpienia do strefy Schengen dla jednolitego rynku – skutki dla Bułgarii i Rumunii, sprawozdanie z inicjatywy własnej, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny, INT 1046, 4 grudnia 2024 r.

(9)      Dokumenty Rady: 5535/21, 10403/22, 12636/21, 12638/21, 12639/21, 11237/24.

(10)      Art. 4 i 5 Protokołu 19 do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w sprawie dorobku Schengen włączonego w ramy Unii Europejskiej.

(11)    Decyzja Rady 2002/192/WE z dnia 28 lutego 2002 r. dotycząca wniosku Irlandii o zastosowanie wobec niej niektórych przepisów dorobku Schengen.

(12)      Zgodnie z art. 2 decyzji wykonawczej Rady (UE) 2020/1745 w 2021 r. przeprowadzono wizyty oceniające dotyczące współpracy policyjnej i systemu informacyjnego Schengen w ramach pierwszej oceny Schengen w Irlandii. Aby ocenić postępy poczynione przez Irlandię, w dniach 25–29 listopada 2024 r. przeprowadzono wizytę weryfikacyjną zgodnie z art. 21 ust. 3 rozporządzenia (UE) 2022/922. Chociaż odnotowano postępy, Irlandia musi podjąć dalsze działania w celu wdrożenia pozostałych środków naprawczych. Komisja będzie nadal monitorowała realizację planu działania.

(13)      Sprawozdanie obejmie przeprowadzoną przez zespół oceniający ocenę wdrożenia przez Irlandię wymogów dotyczących współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, współpracy w zakresie narkotyków oraz art. 26 konwencji z Schengen.

(14)      Decyzja Rady 2002/192/WE z dnia 28 lutego 2002 r. dotycząca wniosku Irlandii o zastosowanie wobec niej niektórych przepisów dorobku Schengen.

(15)      Komunikat Komisji z 2024 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE z dnia 30.10.2024 r. COM(2024) 690 final.

(16)      Rozporządzenie (UE) 2025/12 i rozporządzenie (UE) 2025/13.

(17)      Zgodnie ze zmienionym harmonogramem uruchomienie systemu wjazdu/wyjazdu będzie stopniowe, począwszy od października 2025 r. Europejski system informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż zostanie uruchomiony w ostatnim kwartale 2026 r.

(18)      Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego aplikację do elektronicznego przedkładania danych dotyczących podróży („aplikacja EU Digital Travel”) i zmieniającego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 i (UE) 2018/1726 oraz rozporządzenie Rady (WE) nr 2252/2004 w odniesieniu do korzystania z cyfrowych poświadczeń podróżnych (COM/2024/670 final); wniosek dotyczący decyzji Rady w sprawie wydawania cyfrowych poświadczeń podróżnych na podstawie dowodów osobistych oraz w sprawie norm technicznych dotyczących tych poświadczeń (COM(2024) 671 final).

(19)      Dokument roboczy służb Komisji, ocena skutków wykonania przez państwa członkowskie zalecenia Rady (UE) 2022/915 z dnia 9 czerwca 2022 r. w sprawie współpracy operacyjnej organów ścigania. SWD(2025) 36 final z 31.1.2025.

(20)      COM(2025) 148 final.

(21)      Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wzmocnienia współpracy policyjnej w odniesieniu do zapobiegania przemytowi migrantów i handlowi ludźmi, wykrywania tych przestępstw oraz prowadzenia stosownych postępowań przygotowawczych w tym zakresie i w sprawie zwiększenia wsparcia Europolu na rzecz zapobiegania tego rodzaju przestępstwom oraz zmiany rozporządzenia (UE) 2016/794 (COM(2023) 754 final); wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia norm minimalnych dotyczących zapobiegania i przeciwdziałania ułatwianiu niedozwolonego wjazdu do Unii, tranzytu przez jej terytorium i pobytu na nim oraz zastępującej dyrektywę Rady 2002/90/WE i decyzję ramową Rady 2002/946/WSiSW (COM/2023/755 final).

(22)      Barometr Schengen+ z marca 2025 r.

(23)      Po indywidualnej ocenie mającej na celu ustalenie, czy państwa trzecie spełniają wysokie standardy Schengen, UE stosuje obecnie system bezwizowy, który obejmuje 61 państw niebędących członkami UE, dwa specjalne regiony administracyjne Chin (Hongkong i Makau) oraz jeden organ terytorialny, który nie jest uznawany za państwo przez co najmniej jedno państwo członkowskie UE (Tajwan). W ramach tego systemu obywatele państw spoza UE posiadający paszport biometryczny mogą wjeżdżać do strefy Schengen na krótkie pobyty bez konieczności posiadania wizy. Obowiązuje zasada wzajemności wizowej umożliwiająca obywatelom UE podróżowanie do tych państw trzecich.

(24)      Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Unia umiejętności”. COM(2025) 90 final z dnia 5 marca 2025 r.

(25)      Umowa o statusie z Bośnią i Hercegowiną jest finalizowana, natomiast umowy z Albanią, Czarnogórą, Macedonią Północną, Mołdawią i Serbią zostały już podpisane i prowadzone są wspólne operacje.

(26)       Plan działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich – Komisja Europejska .

(27)      Albanią, Armenią, Bośnią i Hercegowiną, Czarnogórą, Gambią, Jordanią, Kanadą, Kosowem, Libanem, Macedonią Północną, Marokiem, Mauretanią, Mołdawią, Nigrem, Nigerią, Republiką Zielonego Przylądka, Senegalem, Serbią, Ukrainą i USA.

(28)      Na przykład w marcu 2025 r. UE i Brazylia podpisały umowę, która wzmacnia partnerstwo między Europolem a brazylijskim organami ścigania oraz umożliwia wymianę informacji operacyjnych.

(29)      Komunikat Komisji 1. aktualizujący wytyczne dotyczące ogólnych zasad wydawania wiz w odniesieniu do obywateli rosyjskich ubiegających się o wizę w następstwie decyzji Rady (UE) 2022/1500 z dnia 9 września 2022 r. w sprawie całkowitego zawieszenia stosowania Umowy między Wspólnotą Europejską a Federacją Rosyjską o ułatwieniach w wydawaniu wiz obywatelom Unii Europejskiej i Federacji Rosyjskiej i 2. zawierający wytyczne dotyczące kontroli obywateli rosyjskich na granicach zewnętrznych (C(2022) 7111 final).

(30)      Dane Fronteksu (14 stycznia 2025 r.). W 2024 r. liczba nielegalnych przekroczeń granicy UE gwałtownie spadła .

(31)      Strategiczna analiza ryzyka Fronteksu z 2024 r. Strategic_Risk_Analysis_2024_Report.pdf

(32)      COM(2025) 148 final.

(33)      COM(2025) 101 final.

(34)      Zalecenie Komisji z dnia 17 stycznia 2025 r. ustanawiające praktyczny podręcznik wdrażania EUROSUR-u i zarządzania tym systemem („podręcznik EUROSUR-u”), C(2025) 117 final.

(35)      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/977 z dnia 10 maja 2023 r. w sprawie wymiany informacji między organami ścigania państw członkowskich i uchylająca decyzję ramową Rady 2006/960/WSiSW (Dz.U. L 134 z 22.5.2023, s. 1).

(36)      31 stycznia 2025 r. Komisja wszczęła postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przez wysłanie wezwania do usunięcia uchybienia do 18 państw członkowskich (Belgii, Bułgarii, Czech, Danii, Niemiec, Estonii, Grecji, Hiszpanii, Francji, Chorwacji, Cypru, Luksemburga, Malty, Niderlandów, Polski, Portugalii, Rumunii i Słowenii).

(37)      Dz.U. L 158 z 13.6.2022, s. 53.

(38)      Zalecenie Komisji z dnia 23 listopada 2023 r. w sprawie współpracy między państwami członkowskimi w zakresie poważnych zagrożeń dla bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku publicznego na obszarze bez kontroli na granicach wewnętrznych (Dz.U. L, 2024/268, 17.1.2024).

(39)      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1717 z dnia 13 czerwca 2024 r. dotyczące zmiany rozporządzenia (UE) 2016/399 w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice (Dz.U. L, 2024/1717, 20.6.2024).

KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 23.4.2025

COM(2025) 185 final

ZAŁĄCZNIK

do

komunikatu Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów

Sprawozdanie w sprawie stanu strefy Schengen 2025

ZAŁĄCZNIK 1

Wdrożenie systemu Schengen: horyzontalny oraz dotyczący poszczególnych krajów przegląd działań związanych z oceną i monitorowaniem stosowania dorobku Schengen, w tym sytuacji na granicach wewnętrznych

Schengen jest największą na świecie przestrzenią wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych. Korzysta z niej ponad 450 mln obywateli UE, a także obywatele państw trzecich mieszkający w UE lub odwiedzający UE jako turyści, studenci lub w celach biznesowych. Przez ostatnie cztery dekady strefa Schengen zapewniała tę wolność i bezpieczeństwo dzięki solidnym ramom, które leżą u podstaw jej codziennego funkcjonowania. System Schengen ustanawia zharmonizowane, ścisłe zasady dotyczące wjazdu, zapewnia rygorystyczne i skuteczne zarządzanie granicami zewnętrznymi oraz promuje skuteczną współpracę w zakresie egzekwowania prawa i imigracji. System ten nie funkcjonuje w izolacji; opiera się na ramach zarządzania, w których priorytetowo traktuje się skuteczne wdrażanie przepisów Schengen i skoordynowane reakcje.

W tym kontekście mechanizm oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen odgrywa kluczową rolę w promowaniu warunków sprzyjających prawidłowemu funkcjonowaniu obszaru bez kontroli na granicach wewnętrznych. Za pośrednictwem tego mechanizmu partnerskiego zespoły ekspertów krajowych, koordynowane przez Komisję i wspierane przez obserwatorów z agencji i organów UE, przeprowadzają oceny każdego państwa należącego do strefy Schengen, aby zidentyfikować niedociągnięcia i zapewnić ich szybkie usunięcie oraz zapobiec w ten sposób efektom rozlania się, które mogłyby zagrozić integralności i stabilności strefy Schengen. Mechanizm ten jest również narzędziem służącym do oceny gotowości nowych krajów do stosowania wszystkich przepisów Schengen, a jego ostatecznym celem jest zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych w ramach procesu przystąpienia do strefy Schengen.

W 2024 r. Komisja i państwa strefy Schengen, przy silnym wsparciu ze strony agencji i organów UE, poczyniły dalsze postępy w pracach dotyczących trzeciej generacji ocen Schengen. Zastosowanie nowego rozporządzenia w sprawie ocen Schengen spowodowało znaczne uproszczenie i zmniejszenie obciążeń administracyjnych (dzięki nowym sprawozdaniom krajowym dotyczącym Schengen sześciokrotnie zmniejszyła się liczba sprawozdań, co doprowadziło do zmniejszenia liczby zaleceń), a także większą koncentrację na kwestiach strategicznych i usprawnienie w tym zakresie oraz większą przejrzystość wyników. Wsparciem dla tych działań było również zwiększenie zaangażowania koordynatorów krajowych w poszczególnych państwach. Ponadto opracowano kompleksową strategię szkoleniową w celu stworzenia jednolitych ram szkoleniowych w zakresie oceny Schengen. Komisja będzie nadal konsolidować to nowe podejście za pomocą krótszych sprawozdań i formułowania mniejszej liczby zaleceń oraz koncentrować się jednocześnie na szerszym wdrażaniu najważniejszych reform strukturalnych.

Oceny Schengen przeprowadzono w 2024 r. w Chorwacji, Polsce, na Węgrzech, Słowacji i w Czechach, ze zwróceniem szczególnej uwagi na sytuację na wschodnich granicach UE. W ocenach tych podkreślono wyzwania wynikające z obecnej sytuacji geopolitycznej, w tym zagrożenia hybrydowe ze strony Rosji, które mają istotne konsekwencje dla bezpieczeństwa wewnętrznego strefy Schengen. Ogólnie z ocen wynika, że państwa te skutecznie uczestniczą w architekturze Schengen i wdrażają ustanowione przepisy. W świetle zmieniających się wyzwań w zakresie bezpieczeństwa konieczna jest jednak większa gotowość. Chociaż zapewnienie pełnego poszanowania praw podstawowych na granicy było wspólnym wyzwaniem, ocena dotycząca Węgier ujawniła poważne niedociągnięcia w zakresie przestrzegania praw podstawowych podczas procedur granicznych i procedur powrotu. Oceny przeprowadzono również w konsulatach Danii, Norwegii i Szwecji w związku z ich ocenami Schengen z 2022 r. dotyczącymi polityki wizowej, co pomogło ostatecznie usunąć zaległości w ocenach, które odroczono ze względu na pandemię COVID-19. Ponadto w Mumbaju (Indie) odbyła się jedna niezapowiedziana wizyta dotycząca stosowania wspólnej polityki wizowej przez konsulaty Hiszpanii, Niemiec i Polski.

W ramach działań związanych z oceną szczególny nacisk położono również na sytuację na granicach wewnętrznych. Chociaż w żadnych z ocenianych państw strefy Schengen kontrole na granicach wewnętrznych nie były przywrócone w trakcie wizyt oceniających, kontrole takie miały wpływ na niektóre z ocenianych państw (tj. Chorwację, Polskę, Węgry, Słowację i Czechy) z powodu przywrócenia takich kontroli przez państwa sąsiadujące. Koordynator ds. Schengen podkreślił również tę ważną kwestię podczas regularnych spotkań dwustronnych i wielostronnych z państwami strefy Schengen. W ramach tego zorganizowanego dialogu odbyło się 15 spotkań między państwami, które przywróciły kontrolę na granicach wewnętrznych, a krajami, na które takie kontrole mają wpływ. Dyskusje te potwierdziły ukierunkowany charakter kontroli na granicach wewnętrznych i stworzyły możliwości dalszego zacieśnienia współpracy transgranicznej, z uwzględnieniem ulepszonych narzędzi wprowadzonych kodeksem granicznym Schengen, który wszedł w życie w zeszłym roku.

Częścią wzmożonych działań monitorujących prowadzonych w ramach mechanizmu oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen było przeprowadzenie ponownych wizyt i wizyt weryfikacyjnych w Grecji (ze względu na poważne niedociągnięcia stwierdzone w 2021 r.), Irlandii (w ramach trwającej pierwszej oceny Schengen) oraz Danii. Wyniki wszystkich działań monitorujących uwzględniono w tablicy wyników Schengen za 2024 r., którą przedstawiono państwom strefy Schengen podczas grudniowego posiedzenia Rady ds. Schengen.

Rok 2024 był również rokiem realizacji kluczowego priorytetu strategicznego, określonego przez Radę Europejską, polegającego na przeprowadzeniu oceny tematycznej dotyczącej skuteczniejszych powrotów. Przyjęcie sprawozdania w grudniu 2024 r. utorowało drogę do konkretnych usprawnień w systemach powrotów, gdyż zidentyfikowano w nim niedociągnięcia w procesie powrotów, które ograniczają skuteczność systemu, a także najlepsze praktyki wdrożone przez niektóre państwa strefy Schengen, zapewniające rozwiązania dla wspólnych wyzwań. Wyniki oceny tematycznej uwzględniono również we wniosku Komisji zawierającym nowe ramy prawne dotyczące powrotów, przyjętym 11 marca 2025 r., i służą one jako plan działania do czasu wejścia w życie nowych przepisów.

Patrząc w przyszłość w tym ważnym roku, w którym obchodzimy 40. rocznicę podpisania układu z Schengen – jednego z kluczowych osiągnięć integracji europejskiej, mechanizm oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen pozostaje kluczowym elementem prac w terenie mających na celu wdrożenie architektury Schengen. Aby uwzględnić nowe ramy regulacyjne, kwestionariusz oceny zostanie zaktualizowany, a Komisja wyraźniej określi cele strategiczne przez doprecyzowanie (w ścisłej współpracy z krajowymi koordynatorami) zakresu oceny, aby nadać pierwszeństwo obszarom o największym znaczeniu. Temu z kolei musi towarzyszyć silniejszy nadzór polityczny, ponieważ utrzymujące się niedociągnięcia we wdrażaniu przepisów Schengen nadal utrudniają właściwe funkcjonowanie strefy. Usunięcie tych niedociągnięć wymaga pilnych i konkretnych działań naprawczych.

1.Działania w zakresie oceny i monitorowania w 2024 r.

Działania w zakresie oceny w 2024 r. 1

W ciągu ostatniego roku eksperci zarówno z Komisji, jak i z państw strefy Schengen, wspierani przez obserwatorów z agencji, urzędów i organów UE 2 , wdrażali roczny program ocen Schengen na 2024 r. Oceniono następujące kraje: Chorwację, Polskę, Węgry, Słowację i Czechy. W następstwie tych ocen Komisja przyjęła sprawozdania krajowe dotyczące Schengen w odniesieniu do Chorwacji 3 i Polski 4 , a także sprawozdanie z oceny dotyczące poważnych niedociągnięć stwierdzonych na Węgrzech. Zakończono również oceny Danii, Norwegii i Szwecji (które odroczono ze względu na ograniczenia wynikające z pandemii COVID-19).

Biorąc pod uwagę dynamikę regionalną wpływającą na te kraje, w szczególności kraje narażone na zagrożenia hybrydowe ze strony Rosji i wykorzystywanie przez Białoruś migracji jako broni, dużą presję migracyjną i przestępczość transgraniczną, szczególną uwagę zwrócono na następujące priorytety:

·solidne zarządzanie strefą Schengen na poziomie krajowym jako warunek wstępny skutecznego uczestnictwa w systemie Schengen i jego pełnego wdrożenia poprzez skuteczne zdolności polityczne i administracyjne;

·zwiększenie zdolności zarządzania granicami w celu skutecznej kontroli granic zewnętrznych, zarówno w normalnych okolicznościach, jak i podczas kryzysów, w tym solidne planowanie ewentualnościowe z pełnym poszanowaniem praw podstawowych w ramach europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami;

·odpowiednie do potrzeb inicjatywy w zakresie bezpieczeństwa podejmowane wspólnie z sąsiednimi państwami strefy Schengen, przyjęcie kompleksowego podejścia uwzględniającego całe szlaki migracyjne, w którym kładzie się nacisk na proaktywną współpracę między siłami policyjnymi i sprawną wymianę informacji;

·rygorystyczne kontrole warunków wjazdu z państw trzecich w ramach procedur wizowych oraz wdrożenie skutecznych procedur powrotu osób, które nie są uprawnione do pozostania w strefie Schengen;

·wykorzystanie wielkoskalowych systemów informatycznych do wspierania każdego etapu procesu Schengen, zapewnienie, aby ich ulepszone funkcje przynosiły wymierne rezultaty pod względem zwiększania bezpieczeństwa, zarządzania granicami zewnętrznymi i ułatwiania wymiany informacji, przy jednoczesnym poszanowaniu wymogów w zakresie ochrony danych.

W lutym 2024 r. Komisja przeprowadziła niezapowiedzianą wizytę w konsulatach Hiszpanii, Niemiec i Polski w Mumbaju w Indiach w celu oceny wspólnej polityki wizowej. Celem wizyty była ocena potencjalnych słabych punktów w tym kluczowym centrum wjazdu przed strefą Schengen, które jest jednym z miejsc wydających najwięcej wiz krótkoterminowych i zainteresowanie tymi wizami stale rośnie. Ocena umożliwiła przeanalizowanie niektórych regularnie otrzymywanych przez Komisję skarg dotyczących nadmiernego czasu oczekiwania na spotkanie, co może prowadzić m.in. do zjawiska polegającego na wykorzystywaniu mniej rygorystycznych procedur wizowych. W tym kontekście zespół oceniający przeanalizował zarówno współpracę z usługodawcami zewnętrznymi, jak i kwestie dotyczące poszczególnych krajów (np. w przypadku Niemiec centralizację operacji w Mumbaju). W niezapowiedzianej ocenie stwierdzono, że nie ma poważnych niedociągnięć w stosowaniu wymogów wizowych przez trzy państwa strefy Schengen w ich odpowiednich konsulatach oraz że decyzje w sprawie wniosków wizowych były zasadniczo uzasadnione. Powtarzające się kwestie, które nadal wymagają uwagi i poprawy, obejmują współpracę z usługodawcami zewnętrznymi oraz korzystanie z systemów informatycznych wspierających procedury wizowe.

Działania monitorujące w 2024 r.

Ciągłe monitorowanie jest centralnym elementem działań w zakresie zarządzania mających na celu identyfikację wyzwań i reagowanie na nie w sposób przynoszący rzeczywiste, wymierne rezultaty. W związku z tym powodzenie mechanizmu oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen – a tym samym stabilności samej strefy Schengen – zależy od skutecznego wdrożenia zalecanych środków naprawczych. Środki te są dostosowane do konkretnej sytuacji w każdym państwie strefy Schengen i mają na celu zarówno poprawę stosowania przepisów Schengen, jak i zapewnienie, aby każde państwo członkowskie przyczyniało się pozytywnie do zbiorowej wolności i bezpieczeństwa.

W ramach wysiłków na rzecz wzmocnienia wymiaru monitorowania ocen Schengen Komisja zintensyfikowała kontrolę sprawozdań z działań następczych przedkładanych przez państwa strefy Schengen, aby szybko zidentyfikować wszelkie luki i opóźnienia we wdrażaniu. Chociaż tablica wyników Schengen sprawiła, że sprawozdawczość państw strefy Schengen stała się bardziej spójna i regularna, sprawozdania z działań następczych nadal muszą być składane w terminie. W 2024 r. siedem państw strefy Schengen przedłożyło sprawozdania z działań następczych z opóźnieniem. Należy również skoncentrować wysiłki na poprawie jakości sprawozdań, aby zagwarantować, że przekazywane informacje są istotne. Umożliwi to Komisji skuteczne wypełnianie jej roli w zakresie monitorowania i zapewni rzeczową wymianę informacji prowadzącą do konkretnych rozwiązań, a jednocześnie pozwoli zidentyfikować zarówno postępy, jak i utrzymujące się luki.

W ramach wzmożonych działań monitorujących Komisja przeprowadziła ukierunkowane wizyty monitorujące, w tym jedną ponowną wizytę w celu oceny poważnych niedociągnięć stwierdzonych wcześniej oraz trzy wizyty weryfikacyjne w celu oceny postępów we wdrażaniu planów działań.

Ponowna wizyta w 2024 r.

·Grecja (listopad 2024 r.). Ze względu na stwierdzone w 2021 r. poważne niedociągnięcia dotyczące procesów i zabezpieczeń w zakresie powrotów obywateli państw trzecich nieposiadających prawa do pozostania celem wizyty była ocena wdrożenia środków naprawczych. Biorąc pod uwagę ograniczone postępy poczynione przez Grecję, zespół oceniający stwierdził, że poważne niedociągnięcia nadal się utrzymują.

Wizyty weryfikacyjne w 2024 r.

·Grecja – zarządzanie granicami zewnętrznymi (wrzesień 2024 r.). Powodem tej wizyty były ograniczone postępy zgłoszone przez Grecję w następstwie oceny przeprowadzonej w 2021 r. Podczas wizyty zwrócono uwagę na niewielkie postępy na poziomie strategicznym i na granicach lądowych, co wymaga pilnych środków naprawczych.

·Dania – zarządzanie granicami zewnętrznymi (grudzień 2024 r.). Celem wizyty było przeprowadzenie oceny postępów zgłoszonych przez władze duńskie w zakresie poprawy ogólnego zarządzania granicami i koordynacji zarządzania nimi. Wizyta potwierdziła, że dokonano znaczących ulepszeń; konieczne są jednak dalsze wysiłki na rzecz przyspieszenia pełnego wdrożenia wzmocnionej struktury zarządzania granicami, wspieranej przez kompleksową strategię w zakresie zasobów ludzkich zapewniającą wystarczającą liczbę pracowników i odpowiednie szkolenia.

·Irlandia – bezpieczeństwo wewnętrzne w ramach działań następczych związanych z trwającą pierwszą oceną (listopad 2024 r.). Wizyta potwierdziła, że poczyniono znaczne postępy w zwiększaniu bezpieczeństwa wewnętrznego UE przez wdrożenie systemu informacyjnego Schengen, w tym nowych funkcji; poprawa współpracy policyjnej była jednak nadal niewielka. Konieczne są dalsze wysiłki na rzecz przyspieszenia prac w ramach pierwszej oceny Schengen, które przyniosłyby korzyści dzięki lepszemu zarządzaniu strefą Schengen, zapewniającemu szybkie wdrożenie środków naprawczych.

Obecnie w trzech państwach strefy Schengen nadal występują poważne niedociągnięcia we wdrażaniu przepisów Schengen 5 . Koordynator ds. Schengen ściśle współpracuje z właściwymi organami krajowymi, a Komisja aktywnie monitoruje sytuację.

W następstwie ostatnich ocen sprawozdań z działań następczych przedłożonych przez państwa członkowskie Komisja niniejszym zamyka plany działań 6 Liechtensteinu w dziedzinie systemu informacyjnego Schengen 7 i współpracy policyjnej 8 oraz plan działań Słowenii 9 dotyczący zgodności z wymogami ochrony danych przy wdrażaniu architektury Schengen, zgodnie z art. 21 ust. 3 rozporządzenia w sprawie oceny Schengen. Biorąc pod uwagę wyniki działań w zakresie oceny przeprowadzonych w 2024 r., Komisja technicznie zamknęła plany działań Polski, które w momencie przeprowadzania oceny były nadal otwarte 10 .

2.Tablica wyników Schengen z 2024 r.

Na posiedzeniu Rady ds. Schengen w grudniu 2024 r. Komisja przedstawiła ministrom strefy Schengen tablicę wyników Schengen z 2024 r. Tablicy wyników towarzyszyły dostosowane do potrzeb priorytety strategiczne, w których podkreślono poczynione postępy, a jednocześnie wezwano do podjęcia większych wysiłków w kluczowych obszarach.

Tablica wyników Schengen z 2024 r. (dane zagregowane): ogólny stan wdrożenia w podziale na poszczególne aspekty

Analiza działań w zakresie oceny i monitorowania przeprowadzonych w 2024 r. wykazała postępy w kilku ważnych obszarach, a niektóre państwa strefy Schengen poczyniły szybkie postępy we wdrażaniu swoich planów działań. Na przykład w odniesieniu do polityki wizowej Schengen kilka państw zgłosiło horyzontalne ulepszenia w usuwaniu niedociągnięć w praktykach usługodawców zewnętrznych. W szczególności Norwegia i Szwecja, mimo że ocenę w dziedzinie wiz przeprowadzono w 2024 r., poczyniły znaczne postępy i są bliskie zakończenia realizacji swoich planów działań. Podobnie Cypr podjął znaczne wysiłki w celu wdrożenia wymaganych środków naprawczych i odnotowano znaczną poprawę w zakresie procesu powrotu i systemu informacyjnego Schengen. Jednocześnie w ocenach Polski i Węgier, które doprowadziły do wydania nowych zaleceń, podkreślono również znaczne postępy we wdrażaniu środków naprawczych z poprzedniego cyklu oceny.

W tablicy wyników Schengen z 2024 r. potwierdzono jednak również utrzymującą się tendencję zaobserwowaną w ostatnich latach, a mianowicie nierównomierne tempo wdrażania zaleceń na szczeblu krajowym po przeprowadzeniu oceny Schengen. Tablica wyników Schengen przedstawia stan wdrożenia w danym momencie 11 , jednak oceny państw strefy Schengen przeprowadzane w tym samym roku, a zatem zgodnie z oczekiwaniami wykazujące podobny etap wdrażania, nadal wykazują znaczne różnice w osiągniętych postępach. Na przykład dwa państwa strefy Schengen, które są poddawane ocenie w 2025 r., niemal w pełni wdrożyły wszystkie zalecenia, ale nie można tego powiedzieć o państwie trzecim.

Stan wdrażania zaleceń z oceny Schengen według stanu na kwiecień 2025 r.

Ponadto w kilku krajach strefy Schengen, mimo że minęło już kilka lat od ich oceny, wciąż jest wiele długotrwałych niedociągnięć; wiele z nich dotyczy podstawowych aspektów ram Schengen. Podważa to skuteczność mechanizmu oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen w pełnym wspieraniu funkcjonowania, bezpieczeństwa i integralności strefy Schengen. To z kolei stwarza krytyczne słabe punkty, które, jeśli nie zostaną szybko usunięte, mogą mieć znaczący negatywny wpływ na ogólne funkcjonowanie strefy Schengen.

Elementem horyzontalnym wymagającym pilnych działań naprawczych jest wdrażanie wielkoskalowych systemów informatycznych stanowiących podstawę architektury Schengen – jest to słaby punkt mający daleko idące konsekwencje dla bezpieczeństwa w zakresie zarządzania granicami, migracji i egzekwowania prawa. Wskazano to jako poważne niedociągnięcie w co najmniej połowie ocenianych krajów. Pomimo ulepszenia funkcji systemu informacyjnego Schengen – zaprojektowanego w celu zwiększenia bezpieczeństwa i usprawnienia procedur – ich pełny potencjał nie jest wykorzystywany, ponieważ państwa strefy Schengen nie używają tego systemu zgodnie z wymaganymi standardami i możliwościami. Na przykład pięć państw nadal nie dokonuje wpisów dotyczących osób wymagających szczególnego traktowania, takich jak dzieci zagrożone uprowadzeniem, podczas gdy jedno państwo dokonuje 75 % takich wpisów. Tylko 16 państw utworzyło wpisy na potrzeby przeprowadzenia rozpytań kontrolnych, co pozostawia poważne luki w systemie: te rozpytania umożliwiają uzyskanie informacji o osobach lub powiązanych przedmiotach do celów ścigania przestępstw i zapobiegania zagrożeniom dla bezpieczeństwa publicznego lub narodowego. Luki te mają wpływ na bezpieczeństwo całej strefy Schengen.

Jednocześnie państwa strefy Schengen nie wprowadzają w odpowiedni sposób podstawowych danych do systemu, nawet jeśli takie informacje są łatwo dostępne na szczeblu krajowym. Na początku 2025 r. w systemie znajdowało się około 1,7 mln wpisów dotyczących osób fizycznych, z czego jedynie około 900 000 (52 %) zawierało fotografie, a jedynie około 600 000 (35 %) zawierało odciski palców. Te poważne luki znacznie utrudniają państwom identyfikację osób, w szczególności osób stwarzających zagrożenie dla bezpieczeństwa. Ponadto państwa członkowskie muszą niekiedy poprawić spełnienie szeregu wymogów dotyczących ochrony danych stawianych przez wielkoskalowe systemy informatyczne oraz usprawnić monitorowanie tych wymogów. Usunięcie tych niedociągnięć jest nie tylko koniecznością techniczną, ale również podstawowym wymogiem ochrony integralności i bezpieczeństwa strefy Schengen.

Komisja wzywa wszystkie państwa strefy Schengen do podjęcia skutecznych działań następczych w związku z wynikami tablic wyników Schengen z 2024 r. oraz do aktywnego zaangażowania się, stosownie do przypadku, we współpracę z koordynatorem ds. Schengen. W przypadku zaleceń mających skutki finansowe dla państw strefy Schengen Komisja zachęca te państwa do priorytetowego traktowania wdrożenia tych zaleceń w ramach krajowych programów wykorzystania funduszy UE 12 . Pomimo dostępności znacznych środków finansowych fundusze UE często nie są kierowane tam, gdzie są najbardziej potrzebne. Należy ściślej powiązać ze sobą zalecenia z oceny Schengen, oceny narażenia i finansowanie w nowych wieloletnich ramach finansowych.

3.Tematyczne oceny Schengen w 2024 r.

Tematyczne oceny Schengen stanowią wyjątkową okazję do oceny stanu wdrożenia przepisów Schengen w poszczególnych państwach strefy Schengen w określonym momencie oraz do porównania praktyk wśród tych państw, które stoją w obliczu podobnych wyzwań.

Ocena tematyczna dotycząca skuteczniejszych powrotów

W ciągu ostatniego roku Rada Europejska wezwała do zdecydowanych działań na wszystkich szczeblach w celu ułatwienia i przyspieszenia powrotów z UE oraz zwiększenia ich skali z wykorzystaniem wszelkich odpowiednich polityk, instrumentów i narzędzi UE. Skuteczniejsze wdrażanie obowiązujących przepisów dotyczących powrotów, w połączeniu z dalszymi pracami nad wspólnym podejściem do kwestii powrotów, sprzyja również szybszemu i bardziej efektywnemu wdrożeniu paktu o migracji i azylu.

W 2024 r. w odpowiedzi na to wezwanie do podjęcia działań przeprowadzono i zakończono tematyczną ocenę Schengen dotyczącą skuteczniejszych powrotów. Sprawozdanie przyjęte w grudniu 2024 r. zawiera przekrojową analizę obecnych instrumentów, które mogą przyczynić się do osiągnięcia tego celu, w tym rozporządzenia w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej, dyrektywy powrotowej, kodeksu granicznego Schengen i systemu informacyjnego Schengen.

Zespół oceniający składał się z 15 ekspertów z państw strefy Schengen, dwóch ekspertów Komisji, jednego obserwatora z Fronteksu i jednego obserwatora z Agencji Praw Podstawowych. Zespół pracował przez cały 2024 r., przeprowadzając dogłębną analizę i wizyty we Włoszech, Norwegii i Niderlandach w celu oceny praktyk, których ze względu na ich specyfikę nie można było skutecznie ocenić na odległość.

W ocenie podkreślono złożoność procesów powrotu, które mają zastosowanie do różnych kategorii obywateli państw trzecich, w tym:

·osób wjeżdżających legalnie do strefy Schengen, ale przekraczających okres dozwolonego pobytu lub legalnego pobytu (np. obywateli zwolnionych z obowiązku wizowego);

·osób wjeżdżających nielegalnie i zatrzymanych na granicach zewnętrznych oraz

·osób zatrzymanych na terytorium państwa strefy Schengen z powodu nielegalnego pobytu po legalnym lub nielegalnym wjeździe.

Skuteczne środki w zakresie powrotów jako takie należą do najbardziej zrównoważonych narzędzi ochrony przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych.

Biorąc pod uwagę wiele zaangażowanych zainteresowanych stron, procesów i mechanizmów, w sprawozdaniu tematycznym z oceny Schengen podkreślono znaczenie powrotów jako kluczowego elementu europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami. Aby to osiągnąć, kluczowe znaczenie mają skuteczna współpraca międzyagencyjna na szczeblu krajowym i europejskim, a także odpowiedni poziom gotowości i lepsza wymiana informacji. Jest to konieczne zarówno do skutecznego i świadomego podejmowania decyzji, jak i do wykonywania decyzji nakazujących powrót. Wszystko to można ułatwić za pośrednictwem systemu informacyjnego Schengen. W sprawozdaniu określono wspólne wyzwania związane z kluczowymi etapami procesu powrotu, w tym jego rozpoczęciem, identyfikacją obywateli państw trzecich, powrotami dobrowolnymi i przymusowymi, a także strukturami i mechanizmami współpracy wspierającymi te procesy.

Na podstawie sprawozdania z oceny Rada przyjęła zalecenia mające na celu sprostanie wspólnym wyzwaniom, które zostały zidentyfikowane 13 . W sprawozdaniu z oceny określono również najlepsze praktyki stosowane w niektórych państwach strefy Schengen, mogące pomóc we wdrażaniu środków naprawczych.

Wyniki oceny tematycznej zostały uwzględnione we wniosku dotyczącym nowego wspólnego podejścia do powrotów, przedstawionym przez Komisję w marcu 2025 r. 14 Stanowią one plan działania na rzecz poprawy krajowych systemów powrotów do czasu pełnego wdrożenia nowych ram prawnych.

Działania następcze w związku z oceną tematyczną europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami (EIBM)

Zintegrowane zarządzanie granicami jest jednym z kluczowych celów UE, zgodnie z art. 77 ust. 2 lit. d) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Ma ono na celu ułatwienie przekraczania granic i zapewnienie jednolitego, wysokiego poziomu kontroli granicznej na granicach zewnętrznych UE, a tym samym przyczynienie się do bezpieczeństwa wewnętrznego UE i skutecznego zarządzania migracją, z jednoczesnym poszanowaniem praw podstawowych. Oparte jest na czteropoziomowym modelu kontroli dostępu obejmującym środki w państwach trzecich, na przykład w ramach wspólnej polityki wizowej, środki w sąsiadujących państwach trzecich, środki kontroli granicznej na granicach zewnętrznych, analizę ryzyka oraz środki w obrębie strefy Schengen i powroty.

W latach 2019–2020 przeprowadzono ocenę tematyczną krajowych strategii państw strefy Schengen w zakresie zintegrowanego zarządzania granicami. W następstwie tej oceny tematycznej Rada przyjęła decyzję ustanawiającą zalecenie w sprawie wyeliminowania niedociągnięć stwierdzonych w toku przeprowadzonej w latach 2019–2020 oceny tematycznej krajowych strategii państw członkowskich w zakresie zintegrowanego zarządzania granicami 15 . W zaleceniu wskazano najważniejsze aspekty, które państwa powinny wziąć pod uwagę podczas dokonywania przeglądu swoich strategii krajowych.

W drugiej połowie 2024 r. Komisja i eksperci z państw strefy Schengen 16 , wraz z obserwatorem z Fronteksu, Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej, zbadali dotychczasowe postępy. Przeanalizowali, w jakim stopniu zmienione strategie krajowe dostosowano do priorytetów polityki UE, koncentrując się na mechanizmach zarządzania, planowaniu zasobów i celach strategicznych. W ocenie tej, przy użyciu 140 wskaźników, określono stopień realizacji zaleceń z poprzedniej oceny oraz zidentyfikowano obszary wymagające dalszej uwagi.

Ta kompleksowa analiza stanowi kluczowe narzędzie służące zwiększeniu spójności i skuteczności operacyjnej zarządzania strefą Schengen oraz wzmocnieniu wdrażania europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami zarówno na szczeblu unijnym, jak i krajowym.

Wyniki oceny

Wyniki wskazują na znaczną poprawę, co świadczy o tym, że państwa są bardzo zaangażowane w osiąganie postępów zgodnie z wieloletnim cyklem europejskiej polityki strategicznej. Do najważniejszych usprawnień od czasu oceny za lata 2019–2020 należą: wzmocnienie mechanizmów zarządzania zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym, bardziej spójne podejście do kontroli granicznej oparte na analizie ryzyka oraz lepsze planowanie strategiczne w odniesieniu do zasobów finansowych. W szczególności komponent dotyczący powrotów stał się centralnym elementem strategii krajowych, wzmacniając zintegrowane podejście również przez włączenie zarządzania migracją, choć nadal potrzebna jest dalsza harmonizacja. Kolejnym ważnym krokiem naprzód jest położenie większego nacisku na bezpieczeństwo wewnętrzne, które jest obecnie głównym filarem zintegrowanego zarządzania granicami we wszystkich państwach strefy Schengen.

Nadal jednak istnieją luki. Strategiom krajowym często nie towarzyszy planowanie zdolności, w szczególności w zakresie zasobów ludzkich, szkoleń oraz inwestycji w infrastrukturę i sprzęt. Ponadto współpraca międzyagencyjna pozostaje rozdrobniona, co ogranicza skuteczność struktur zarządzania. Te utrzymujące się niedociągnięcia, zidentyfikowane już w poprzedniej ocenie, uwypuklają potrzebę dalszej integracji i strategicznej koordynacji w celu zapewnienia prawdziwie jednolitego i odpornego europejskiego zintegrowanego systemu zarządzania granicami.

Działania podjęte w następstwie oceny tematycznej dotyczącej przemytu środków odurzających do strefy Schengen

Biorąc pod uwagę znaczny wzrost przemytu środków odurzających do UE, o czym świadczą rekordowe konfiskaty kokainy 17 , w okresie od lutego do listopada 2023 r. przeprowadzono ocenę tematyczną w celu określenia najlepszych praktyk stosowanych w ramach krajowych zdolności państw wykorzystywanych do zwalczania przemytu środków odurzających do UE. W związku z tym w marcu 2024 r. Rada przyjęła decyzję wykonawczą 18 ustanawiającą zalecenie w sprawie wdrożenia najlepszych praktyk zidentyfikowanych w toku przeprowadzonej w 2023 r. oceny tematycznej Schengen.

Biorąc pod uwagę, że głównym celem tej tematycznej oceny Schengen było określenie najlepszych praktyk, zachęcano państwa strefy Schengen do oceny wartości dodanej i wykonalności włączenia tych praktyk do ram krajowych oraz konsultowania się, w stosownych przypadkach, z państwami, które już je wdrożyły.

Spośród 27 państw członkowskich i państw stowarzyszonych poddanych ocenie wszystkie państwa z wyjątkiem jednego przedłożyły Komisji i Radzie plany działań. Komisja otrzymała plany działań od Austrii, Belgii, Chorwacji, Czech, Danii, Estonii, Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Islandii, Liechtensteinu, Litwy, Luksemburga, Łotwy, Malty, Niderlandów, Niemiec, Norwegii, Polski, Portugalii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, Węgier i Włoch.

W 2024 r. Komisja przeprowadziła analizę 19 planów działań przedłożonych w celu sprawdzenia wdrożenia zalecenia Rady zobowiązującego państwa do przeanalizowania i rozważenia wdrożenia najlepszych praktyk zidentyfikowanych w toku oceny tematycznej w odpowiednich systemach krajowych.

Na podstawie przedłożonych planów działań państwa członkowskie, które zamierzają wdrożyć lub już wdrożyły najwięcej najlepszych praktyk to Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Grecja, Malta i Niderlandy. Ponadto najlepsze praktyki w zakresie mapowania przepływów niedozwolonych środków odurzających wykazują najwyższy całkowity wskaźnik wdrożenia, co świadczy o silnym wspólnym zaangażowaniu i znacznych postępach w identyfikowaniu przepływów niedozwolonych środków odurzających do strefy Schengen. Natomiast najlepsze praktyki w zakresie tworzenia barier i zwiększania odporności centrów logistycznych charakteryzują się ogólnie niskim wskaźnikiem wdrożenia, co podkreśla poważne wyzwania, jakie mogą wynikać z ograniczonych zasobów, złożoności operacyjnej lub rozbieżnych priorytetów krajowych. Brak znaczących postępów w tej dziedzinie jest szczególnie niepokojący, biorąc pod uwagę strategiczne znaczenie centrów logistycznych, które stanowią newralgiczne punkty podatności na zagrożenia w walce z nielegalnym obrotem środkami odurzającymi. Sprostanie tym wyzwaniom będzie wymagało większej koordynacji, ukierunkowanego finansowania i większego wsparcia technicznego dla krajów mających trudności w tej dziedzinie.

Na podstawie informacji przedstawionych w planach działań Komisja uznaje wszystkie przedłożone plany działań za zamknięte, z jednym wyjątkiem. Wdrażanie najlepszych praktyk będzie nadal monitorowane w drodze okresowych ocen Schengen, zgodnie z wieloletnim programem ocen określonym w decyzji wykonawczej Rady.

4.Sytuacja na granicach wewnętrznych

1 stycznia 2025 r. zniesiono kontrole graniczne na wewnętrznych granicach lądowych z Rumunią i Bułgarią, w związku z czym tylko jedno państwo członkowskie UE, Cypr, nadal oczekuje na zniesienie kontroli granicznych na granicach wewnętrznych.

10 lipca 2024 r. wszedł w życie zmieniony kodeks graniczny Schengen 20 , w którym ustanowiono nowe ramy przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych, ze zmienionymi terminami i bardziej rygorystycznymi wymogami dotyczącymi monitorowania i sprawozdawczości. Na podstawie tych nowych przepisów Komisja przyjęła decyzje wykonawcze ustanawiające wzór formularza, za pomocą którego państwa członkowskie będą powiadamiać o przywróceniu lub przedłużeniu kontroli na granicach wewnętrznych, oraz jednolity wzór sprawozdania z przywrócenia lub przedłużenia kontroli na granicach wewnętrznych 21 .

Od czasu wejścia w życie zmienionego kodeksu granicznego Schengen 10 państw strefy Schengen przywróciło kontrolę graniczną na swoich granicach wewnętrznych 22 . Sześć państw członkowskich (tj. Austria, Dania, Francja, Niemcy, Norwegia i Szwecja) stosowało kontrole graniczne już przez dłuższy czas przed wejściem w życie zmienionego kodeksu granicznego Schengen. Niemcy rozszerzyły następnie zasięg geograficzny tych kontroli na wszystkie swoje granice wewnętrzne. Niderlandy po raz pierwszy powiadomiły o przywróceniu kontroli granicznej na wszystkich swoich granicach lądowych i powietrznych. Bułgaria tymczasowo przywróciła kontrolę graniczną na swoich granicach lądowych jako środek zapobiegawczy po zniesieniu kontroli na granicach wewnętrznych.

Komisja stosuje nowe terminy i obowiązki sprawozdawcze do wszystkich przypadków przywrócenia i przedłużenia kontroli granicznej, o których powiadomiono od czasu wejścia w życie zmienionego kodeksu.

W ramach trwającego dialogu na temat kontroli na granicach wewnętrznych Komisja pozostaje w ścisłym kontakcie z państwami, które przywróciły kontrolę na granicach wewnętrznych, a także z państwami, na które przywrócenie takiej kontroli ma wpływ. Dyskusje te sprzyjają wymianie informacji z danym państwem, a także między Komisją a państwami strefy Schengen. Komisja podkreśliła, że państwa są zobowiązane do przyjęcia środków łagodzących, aby w jak największym stopniu ograniczyć wpływ kontroli granicznej na podróże transgraniczne, przewozy towarowe 23 i funkcjonowanie regionów transgranicznych. Dyskusje koncentrowały się również na dalszych postępach w realizacji wydanych w listopadzie 2023 r. zaleceń Komisji dotyczących alternatywnych środków przeciwdziałania poważnym zagrożeniom dla porządku publicznego i bezpieczeństwa narodowego 24 .

Jednocześnie w ramach ocen Schengen, które miały miejsce w 2024 r. przeprowadzono wizyty w ośrodkach współpracy policyjnej i celnej oraz na posterunkach policji w wewnętrznych regionach przygranicznych. Wizyty te miały na celu sprawdzenie, czy struktury i procedury zapewniają terminową wymianę informacji i skuteczne wspólne operacje oraz przeciwdziałają przestępczości transgranicznej, nieuregulowanej migracji i zagrożeniom dla bezpieczeństwa publicznego. Ogólnym celem tych ocen było: a) zapewnienie skutecznej wymiany informacji i współpracy operacyjnej między organami ścigania, a tym samym zwiększenie bezpieczeństwa wewnętrznego oraz b) określenie obszarów wymagających poprawy lub działań naprawczych. Te działania monitorujące i dyskusje ujawniły niesystematyczny charakter kontroli.

Komisja pracuje również nad zapewnieniem, aby żaden kraj strefy Schengen ani żaden region transgraniczny nie został szczególnie dotknięty przywróceniem kontroli na granicach wewnętrznych, zwłaszcza tych o wyjątkowym położeniu geograficznym. Podejmowane są odpowiednie kroki w celu zaradzenia sytuacjom, w których przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych powoduje poważne niedogodności dla osób fizycznych i przedsiębiorstw w codziennym życiu.

Komisja promuje również współpracę operacyjną między państwami strefy Schengen w celu skuteczniejszego i sprawniejszego rozwiązywania problemów państw członkowskich w zakresie bezpieczeństwa i migracji. Komisja wspiera też rozwój współpracy regionalnej wzdłuż szlaków migracyjnych oraz aktywnie współpracuje również z państwami trzecimi. Aby zapewnić szybkie, ale również uporządkowane zawracanie migrantów o nieuregulowanym statusie na granicach wewnętrznych, państwa strefy Schengen muszą stosować istniejące wcześniej dwustronne umowy o readmisji lub ewentualnie zawrzeć uzgodnienia operacyjne w celu wprowadzenia w życie procedury przekazywania osób przewidzianej w zmienionym kodeksie granicznym Schengen.

Do tej pory jedno państwo członkowskie – Niemcy przedłużyło kontrolę na granicach wewnętrznych od czasu wejścia w życie zmienionego kodeksu granicznego Schengen. Na wniosek Luksemburga Komisja wszczęła już konsultacje 25 . W ich wyniku odbyły się spotkania na szczeblu operacyjnym i ministerialnym, których celem było usunięcie praktycznych przeszkód w przepływie transgranicznym oraz zacieśnienie współpracy dotyczącej alternatywnych środków operacyjnych. Komisja podtrzymuje swoje zobowiązanie do przestrzegania zasad swobodnego przemieszczania się i bezpieczeństwa w całej strefie Schengen i w razie potrzeby podejmie działania następcze w nadchodzącym cyklu Schengen, w tym przez wydawanie opinii zgodnie ze zmienionym kodeksem granicznym Schengen.

5.Narzędzia oceny i monitorowania Schengen

W listopadzie 2024 r. Komisja ustanowiła pulę osób przeprowadzających ocenę Schengen na 2025 r. Zgodnie z wymogami mechanizmu oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen prawie wszystkie państwa strefy Schengen wyznaczyły co najmniej jednego eksperta. Tylko jedno państwo wstrzymało się od wyznaczenia, uzasadniając to tym, że wyznaczenie takie miałoby istotny wpływ na wykonywanie zadań krajowych 26 , w związku z czym nie było w stanie wyznaczyć co najmniej jednego eksperta w każdej dziedzinie systemu Schengen 27 .

W sumie wyznaczono 545 ekspertów krajowych, z których 525 krajowych ekspertów wybrano do puli na 2025 r., biorąc pod uwagę ogólne i szczegółowe kryteria określone w rozporządzeniu (UE) 2022/922 oraz w odpowiednim zaproszeniu skierowanym do państw strefy Schengen 28 .

Liczba wybranych ekspertów w podziale na państwa strefy Schengen (2025 r.)

Aby zapewnić wysoką jakość puli ekspertów na potrzeby działań w zakresie oceny i monitorowania, w 2024 r. opracowano strategię szkoleń w zakresie oceny Schengen. W strategii określono podstawowe aspekty działań szkoleniowych w zakresie oceny Schengen, w oparciu o cele krótko- i średnioterminowe, z myślą o wdrożeniu spójnej metodyki wspólnych i zintegrowanych ram szkoleniowych w zakresie oceny Schengen. Strategia ma na celu między innymi opracowanie wspólnego programu szkoleń dla wszystkich działań szkoleniowych, wzmocnienie zarządzania realizacją szkoleń oraz usprawnienie wyboru uczestników szkoleń, a tym samym poprawę synergii z pulą osób przeprowadzających ocenę Schengen. W 2024 r. w ramach działań w zakresie szkolenia wstępnego prowadzonych zgodnie z tymi wspólnymi ramami przeszkolono i certyfikowano 90 ekspertów jako osoby przeprowadzające ocenę Schengen.

W styczniu 2025 r. odbyły się warsztaty koordynatorów z państw trzecich i głównych ekspertów, w których uczestniczyli koordynatorzy z państw strefy Schengen i z Komisji wraz z wyznaczonymi głównymi ekspertami ds. ocen w 2024 i 2025 r. Ponad 40 wysokich rangą ekspertów z państw strefy Schengen, reprezentujących społeczność ponad 500 oceniających Schengen, przeprowadziło strategiczną wymianę informacji na temat przyszłości strefy Schengen, w szczególności na temat sposobów wzmocnienia ram zarządzania zarówno na szczeblu europejskim, jak i krajowym. Warsztaty miały również na celu przygotowanie krajowych koordynatorów i głównych ekspertów do działań w zakresie oceny Schengen w 2025 r.

6.Przyszłe działania: działania w zakresie oceny i monitorowania w 2025 r.

W 2025 r. przypada 40. rocznica podpisania układu z Schengen 14 czerwca 1985 r. Ten kamień milowy będzie kształtował program działań w zakresie zarządzania strefą Schengen przez cały rok, potwierdzając rolę Schengen jako symbolu naszego wspólnego osiągnięcia, jakim jest bezpieczna i zjednoczona Europa, przynosząca korzyści zarówno europejskim obywatelom, jak i przedsiębiorstwom. W czasie gdy świętujemy to ważne osiągnięcie, strefa Schengen nadal będzie jednym z głównych priorytetów Komisji i podstawowym atutem strategicznym umożliwiającym funkcjonowanie w zmieniającym się otoczeniu geopolitycznym.

Mechanizm oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen będzie nadal odzwierciedlał dynamiczny i zmieniający się charakter projektu Schengen oraz zapewniał jego odporność i skuteczność w zmieniającym się otoczeniu. Przyjęto nowe wymogi prawne, w szczególności wymogi wynikające z paktu o migracji i azylu (np. rozporządzenie w sprawie kontroli przesiewowej, rozporządzenie w sprawie powrotowej procedury granicznej) oraz wymogi związane z nową architekturą cyfrową wspierającą zarządzanie granicami i bezpieczeństwo wewnętrzne strefy Schengen (np. rozporządzenia w sprawie interoperacyjności, procedury ETIAS, dostęp organów ścigania do EES, ETIAS, interoperacyjność, dyrektywa w sprawie wymiany informacji).

W związku z tym w 2025 r. Komisja, w porozumieniu z państwami strefy Schengen i odpowiednimi organami UE, dokona przeglądu 29  standardowego kwestionariusza Schengen. Zaktualizowany kwestionariusz podkreśli również strategiczne aspekty leżące u podstaw prawidłowego funkcjonowania strefy Schengen, takie jak zarządzanie strefą Schengen i wykorzystanie powiązanych instrumentów finansowych UE.

Zgodnie z wieloletnim programem ocen na lata 2023–2029 zostanie zrealizowany roczny program ocen na 2025 r. 30 Obejmuje on okresowe oceny Szwajcarii, Słowenii i Austrii, a także oceny Bułgarii i Rumunii po ich pełnej integracji ze strefą Schengen bez kontroli na granicach wewnętrznych. Jeżeli chodzi o działania monitorujące na 2025 r., Komisja planuje przeprowadzić wizyty we Francji (które miały już miejsce w marcu 2025 r.), Grecji (wrzesień 2025 r.) i Portugalii.

Biorąc pod uwagę szczególną rolę ocen tematycznych w określaniu i rozwiązywaniu problemów przekrojowych dla strefy Schengen, takich jak, w dwóch poprzednich latach, nielegalny obrót środkami odurzającymi i powroty, po konsultacjach z państwami strefy Schengen Komisja uważa, że rok 2026 jest odpowiednim momentem na rozpoczęcie kolejnej oceny tematycznej. W związku z trwającą wojną w Ukrainie i utrzymywaniem się zwiększonych zagrożeń dla bezpieczeństwa celem tej oceny byłoby zidentyfikowanie luk i słabych punktów w architekturze granic i bezpieczeństwa strefy Schengen, aby zwiększyć jej spójność i ogólny poziom bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ponadto w 2025 r. Komisja będzie nadal monitorować działania następcze w związku z trwającymi pierwszymi ocenami Schengen, aby zwiększyć gotowość techniczną obu zainteresowanych państw. W przypadku Cypru niezbędne wizyty 31 nadal mogłyby się odbyć w 2025 r., pod warunkiem że władze cypryjskie wdrożą wymagane środki naprawcze. W odniesieniu do Irlandii w pierwszej połowie 2025 r. Komisja zamierza opublikować sprawozdanie dotyczące Schengen obejmujące współpracę wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, współpracę w dziedzinie narkotyków oraz art. 26 konwencji z Schengen. Jeżeli wynik będzie pozytywny i środki naprawcze w innych istotnych obszarach, zwłaszcza w zakresie współpracy policyjnej, zostaną szybko wdrożone, umożliwi to Radzie wprowadzenie w życie tych przepisów w Irlandii i doprowadzi do zacieśnienia współpracy w ramach Schengen.

W 2025 r. Komisja zintensyfikuje również wysiłki na rzecz wsparcia sprawnej integracji wymogów Schengen w odniesieniu do państw aspirujących do członkostwa w UE. Ponieważ kraje kandydujące do UE są kandydatami do przystąpienia do strefy Schengen, proces rozszerzenia UE ma dla tej strefy istotne konsekwencje. Kraje kandydujące do UE muszą spełnić wszystkie wymogi Schengen przed przystąpieniem do UE, nawet jeśli niektóre prawa wynikające z Schengen, takie jak pełny aktywny dostęp do wszystkich systemów informacyjnych, prawo do wydawania wiz Schengen i prawo do zniesienia kontroli na granicach wewnętrznych, wejdą w życie dopiero na późniejszym etapie. Komisja będzie ściśle współpracować z krajami kandydującymi, aby do czasu ich przystąpienia do UE system Schengen był zakotwiczony w funkcjonujących w pełni ramach zarządzania strefą Schengen na poziomie krajowym. Wymaga to solidnych przygotowań, w tym wdrożenia planów działań dotyczących strefy Schengen, jak określono w komunikacie z 2024 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE 32 .

Ponadto jeśli chodzi o szkolenia, wdrożenie wspólnego programu szkoleń w ramach kursów szkolenia wstępnego w 2024 r. stworzyło solidne podstawy do opracowania przyszłych szkoleń. Kolejne działania w zakresie szkolenia wstępnego zaplanowano na wiosnę, lato i jesień 2025 r.

(1)

     Przegląd działań w zakresie oceny w 2024 r. znajduje się na stronie: Mechanizm oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen - Komisja Europejska .

(2)

     Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex); Europejski Inspektor Ochrony Danych (EIOD); Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA); Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania (Europol) i Agencja Unii Europejskiej ds. Zarządzania Operacyjnego Wielkoskalowymi Systemami Informatycznymi w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości (eu-LISA).

(3)

     Ocena stosowania dorobku Schengen przez Chorwację – streszczenie i zalecenia dostępne pod adresem: Ocena stosowania dorobku Schengen przez Chorwację .

(4)

     Ocena stosowania dorobku Schengen przez Polskę – streszczenie i zalecenia dostępne pod adresem: Ocena stosowania dorobku Schengen przez Polskę .

(5)

Grecja, Francja i Węgry.

(6)

     Plany działań, które nie zostały jeszcze zamknięte przed okresowymi ocenami Czech, Słowacji i Węgier w 2024 r., zostaną zamknięte w ramach sprawozdań krajowych dotyczących Schengen, które mają zostać przyjęte w 2025 r.

(7)

     Zamknięty 16 października 2024 r.

(8)

     Zamknięty 1 listopada 2024 r.

(9)

     Zamknięty 8 listopada 2024 r.

(10)

     C(2024) 8110 final z dnia 17 grudnia 2024 r.

(11)

     Zgodnie z metodyką dotyczącą tablicy wyników Schengen, tablica z 2024 r. nie zawiera wyników dotyczących Czech, Polski, Słowacji i Węgier, ponieważ sprawozdania krajowe zawierające odpowiednie zalecenia wynikające z ocen okresowych z 2024 r. nie zostały jeszcze przyjęte. Bułgaria i Rumunia również nie zostały uwzględnione, ponieważ ich pierwsza ocena okresowa odbędzie się dopiero w drugiej połowie 2025 r. Państwa strefy Schengen poddane niedawno ocenie w 2023 r. i na początku 2024 r. (tj. Chorwacja, Estonia, Finlandia, Łotwa i Litwa) nie miały jeszcze możliwości przedłożenia planów działań obejmujących planowane środki naprawcze, które należy podjąć, ani pierwszych sprawozdań z działań następczych, ponieważ terminy jeszcze nie upłynęły.

(12)

     Fundusz Zintegrowanego Zarządzania Granicami – Instrument Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej, Fundusz Azylu, Migracji i Integracji oraz Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

(13)

     Decyzja wykonawcza Rady z dnia 6 marca 2025 r. ustanawiająca zalecenia dotyczące zidentyfikowanych wspólnych obszarów wymagających poprawy na podstawie wyników oceny tematycznej Schengen z 2024 r. pt. „Niwelowanie luk na poziomie krajowym: w kierunku skutecznego unijnego systemu powrotów dzięki wspólnym rozwiązaniom i innowacyjnym praktykom”.

(14)

     Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego wspólny system powrotów obywateli państw trzecich nielegalnie przebywających w Unii oraz uchylającego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE, dyrektywę Rady 2001/40/WE i decyzję Rady 2004/191/WE. COM(2025) 101 final.

(15)

     Dokument Rady 6755/21 z dnia 8 marca 2021 r.

(16)

     Belgii, Grecji, Francji, Niderlandów, Niemiec, Portugalii, Rumunii, Węgier i Włoch, pod przewodnictwem Norwegii.

(17)

     Czwarty kompleksowy przegląd rynków nielegalnych narkotyków w Unii Europejskiej, przeprowadzony przez Europol i Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA, którego nazwę od lipca 2024 r. zmieniono na Agencję Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA)).

(18)

     Decyzja wykonawcza Rady z dnia 5 marca 2024 r. ustanawiająca zalecenie w sprawie wdrożenia najlepszych praktyk zidentyfikowanych w toku przeprowadzonej w 2023 r. oceny tematycznej Schengen dotyczącej zdolności, które państwa członkowskie wykorzystują w obszarach współpracy policyjnej, ochrony granic zewnętrznych oraz zarządzania systemami informatycznymi, aby zwalczać nielegalny obrót środkami odurzającymi przemycanymi do Unii.

(19)

     Zgodnie z art. 21 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia (UE) 2022/922.

(20)

     Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen).

(21)

     Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2025/315 z dnia 14 lutego 2025 r. ustanawiająca wzór powiadomienia o tymczasowym przywróceniu lub przedłużeniu kontroli granicznej na granicach wewnętrznych. C/2025/902; decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2025/308 z dnia 14 lutego 2025 r. ustanawiająca jednolity wzór sprawozdania z przywrócenia lub przedłużenia kontroli granicznej na granicach wewnętrznych zgodnie z art. 33 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399. C/2025/905.

(22)

     Przegląd zmian można znaleźć na stronie: Tymczasowe przywrócenie kontroli granicznej – Komisja Europejska .

(23)

     Zgodnie z komunikatem Komisji w sprawie uprzywilejowanych korytarzy całkowite opóźnienie pojazdów towarowych przekraczających granice wewnętrzne transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T) nie powinno być dłuższe niż 15 minut, niezależnie od towarów przewożonych przez te pojazdy. Komisja nadal organizowała spotkania z siecią krajowych punktów kontaktowych ds. transportu w każdym przypadku stwierdzenia potencjalnych problemów, które mogłyby negatywnie wpłynąć na przepływ transportu drogowego w ramach rynku wewnętrznego.

(24)

     Zalecenie Komisji z dnia 23 listopada 2023 r. w sprawie współpracy między państwami członkowskimi w zakresie poważnych zagrożeń dla bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku publicznego na obszarze bez kontroli na granicach wewnętrznych. C(2023) 8139 final.

(25)

     Zgodnie z art. 27a rozporządzenia (UE) 2016/399.

(26)

     Zgodnie z art. 17 ust. 2 rozporządzenia (UE) 2022/922.

(27)

Dania nie wyznaczyła eksperta ds. współpracy policyjnej.

(28)

     Art. 15 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2022/922.

(29)

     Zgodnie z art. 14 rozporządzenia (UE) 2022/922.

(30)

     Roczny program ocen na 2025 r. dostępny jest na stronie Ocena roczna .

(31)

     Art. 23 rozporządzenia (UE) 2022/922.

(32)

     Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Komunikat z 2024 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE. COM(2024) 690 final.

KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 23.4.2025

COM(2025) 185 final

ZAŁĄCZNIK

do

komunikatu Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów

Sprawozdanie w sprawie stanu strefy Schengen 2025

ZAŁĄCZNIK 2

Kompendium najlepszych praktyk określonych w ramach mechanizmu oceny i monitorowania Schengen

Prawidłowe funkcjonowanie strefy Schengen zależy od skutecznego i efektywnego stosowania przepisów Schengen przez państwa członkowskie. Mechanizm oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen to kluczowe zabezpieczenie mające na celu zapewnienie odpowiedniego wdrożenia dorobku Schengen i umożliwia nie tylko terminowe wykrywanie podatności na zagrożenia, ale również identyfikację najlepszych praktyk i innowacyjnych rozwiązań wprowadzonych przez państwa członkowskie.

Kompendium najlepszych praktyk dołączone do sprawozdania w sprawie stanu strefy Schengen z 2025 r. to trzecie wydanie od czasu wejścia w życie nowego rozporządzenia w sprawie mechanizmu oceny i monitorowania stosowania dorobku Schengen. Jako żywy dokument obejmuje zarówno najlepsze praktyki określone w poprzedniej wersji kompendium, jak i nowe i innowacyjne środki określone w ocenach, które przeprowadzono w 2024 r.; w znaczący sposób przyczyniają się one do poprawy wdrażania wspólnych zasad i mogłyby je stosować w praktyce inne państwa członkowskie.

W kompendium zgromadzono szeroki zakres najlepszych praktyk i innowacyjnych rozwiązań obejmujących różne aspekty dorobku Schengen, w tym zarządzanie strefą Schengen na poziomie krajowym, zarządzanie granicami zewnętrznymi, politykę wizową, powroty, a także środki w obrębie strefy Schengen, takie jak granice wewnętrzne i bezpieczeństwo wewnętrzne. Dokument ma na celu zapewnienie wglądu w innowacyjne strategie, narzędzia i środki, które mogą wspierać organy państw członkowskich we wdrażaniu dorobku Schengen oraz ułatwić im partnerską wymianę wiedzy. W celu wzmocnienia tych wspólnych wysiłków należy wspierać dalszą wymianę wiedzy i doświadczeń w ramach odpowiednich organów Rady. Kompendium służy uzupełnieniu istniejących najlepszych praktyk przedstawionych w obowiązujących zaleceniach lub podręcznikach Komisji lub Rady o nowe spostrzeżenia.

Niniejsze kompendium ma charakter wyjaśniający i nie jest prawnie wiążące. Ma ono stanowić cenne źródło informacji dla decydentów, funkcjonariuszy organów ścigania i innych zainteresowanych stron zaangażowanych w zapewnianie sprawnego i skutecznego funkcjonowania strefy Schengen oraz wsparcie na rzecz możliwych rozwiązań w zakresie działań naprawczych odnoszących się do przyszłych zaleceń zaproponowanych przez zespoły oceniające. Kompendium to stanowi część sprawozdania rocznego, o którym mowa w art. 25 rozporządzenia Rady (UE) 2022/922.

ZARZĄDZANIE STREFĄ SCHENGEN NA POZIOMIE KRAJOWYM

1.Strategie krajowe

2.Zdolności krajowe

3.Wielkoskalowe systemy informatyczne

4.Aspekty związane z prawami podstawowymi

5.Nadzór nad ochroną danych

WYMIAR ZEWNĘTRZNY

ZARZĄDZANIE GRANICAMI ZEWNĘTRZNYMI

POWRÓT

GRANICE WEWNĘTRZNE

BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE