KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 26.2.2025

COM(2025) 72 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie na temat cen i kosztów energii w Europie

1.Wprowadzenie

Wydanie sprawozdania na temat cen i kosztów energii z 2024 r. ukazuje się w kontekście przedłużającego się okresu zawirowań, które od 2020 r. utrzymują się na rynkach energii w Europie i na świecie. Spadek cen energii, do którego doszło podczas pandemii COVID-19, ustąpił miejsca utrzymującemu się okresowi wysokich cen energii, który trwał od połowy 2021 r. do końca 2023 r. Wyjątkowo wysokie ceny miały – i nadal mają – poważny wpływ na europejskie gospodarstwa domowe, przemysł, szerzej rozumianą gospodarkę i finanse publiczne. Celem niniejszego sprawozdania jest analiza zmian cen energii oraz zapewnienie jasnego rozumienia ich wpływu na koszty energii dla przemysłu i gospodarstw domowych UE, na import energii do UE i podatki energetyczne.

Na mocy Europejskiego Zielonego Ładu Unia Europejska ustanowiła ambitne ramy polityki energetycznej, które wymagają dalszego wzmocnienia w odpowiedzi na wcześniejsze kryzysy i bieżące wyzwania. Ponadto sytuacja geoekonomiczna wymaga podjęcia konkretnych działań zmierzających do zagwarantowania konkurencyjnej i przystępnej cenowo energii zarówno dla przedsiębiorstw, jak i obywateli, przy jednoczesnym zapewnieniu stałych postępów w zakresie obniżenia emisyjności. Celem Paktu dla czystego przemysłu i planu działania na rzecz przystępnych cen energii jest sprostanie tym wyzwaniom.

Niniejsze sprawozdanie zawiera kompleksowy przegląd zmian cen i kosztów energii w Unii Europejskiej w latach 2010–2023, wraz z dodatkowymi danymi obejmującymi pierwszą połowę 2024 r., o ile są one dostępne 1 . Opierając się na podejściu stosowanym w poprzednich edycjach 2 , w niniejszym sprawozdaniu wykorzystano dane i analizy z pogłębionego badania 3 oraz prace własne Komisji, traktując priorytetowo publicznie dostępne źródła statystyczne i uzupełniając je ukierunkowanymi działaniami w zakresie gromadzenia danych.

Od czasu kryzysu energetycznego w latach 2021–2023 ceny hurtowe ustabilizowały się zarówno na rynkach energii elektrycznej, jak i gazu, choć na poziomie wyższym niż ich średnie historyczne 4 . Z drugiej strony, ze względu w szczególności na opóźnienie czasowe w przekazywaniu cen między dwoma segmentami rynku, spadek cen hurtowych nie spowodował jeszcze obniżenia detalicznych cen energii, które w przypadku gospodarstw domowych i przedsiębiorstw są nadal wyższe niż przed 2021 r. W 2023 r. ceny gazu dla gospodarstw domowych były niemal dwukrotnie wyższe niż przed kryzysem. Podobnie ceny gazu i energii elektrycznej dla przemysłu, choć niższe niż w czasie kryzysu, są nadal 2–4 razy wyższe niż w przypadku głównych partnerów handlowych UE, co zagraża długoterminowej konkurencyjności przemysłu europejskiego. Szczególnie w sektorach energochłonnych gwałtowny wzrost cen energii jest kluczowym czynnikiem wpływającym na ich konkurencyjność.

UE jest uzależniona od importu, z którego pokrywa >90 % zużycia ropy naftowej i gazu. Oprócz względów bezpieczeństwa energetycznego koszty importu energii z paliw kopalnych, które w 2023 r. wyniosły 427 mld EUR (2,5 % PKB UE), stanowią znaczące obciążenie dla gospodarki europejskiej. Głównym przedmiotem importu pozostaje surowa ropa naftowa (56 % łącznych kosztów), a następnie gaz ziemny i węgiel. Pomimo gwałtownego spadku towarzyszącego obniżeniu się cen tych towarów koszty importu w 2023 r. były nadal o 45 % wyższe niż średnia z lat 2014–2020. W planie REPowerEU z 2022 r. zaproponowano środki mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa dostaw energii, przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii, zapewnienie umiarkowanego zapotrzebowania i zwiększenie efektywności energetycznej w celu osiągnięcia w przyszłości bardziej elastycznego, opłacalnego i odpornego europejskiego systemu energetycznego.

Wreszcie kryzys energetyczny miał również wpływ na politykę w zakresie opodatkowania energii. Wraz z innymi środkami dochody z podatku energetycznego zmniejszyły się w tym samym czasie, ponieważ wiele państw członkowskich rekompensowało gospodarstwom domowym i przemysłowi wyższe koszty energii.

2.Trendy cen energii

2.1.Ceny energii elektrycznej

W latach 2015–2019 europejskie hurtowe ceny energii elektrycznej wahały się między 40 EUR/MWh a 60 EUR/MWh. Ceny kasowe były stosunkowo stabilne do końca 2018 r., a następnie spadły w 2019 r. ze względu na niski popyt, niższe koszty paliwa i wzrost produkcji energii ze źródeł odnawialnych. W 2020 r. pandemia COVID-19 doprowadziła do dalszego znacznego spadku popytu na energię elektryczną, co wraz ze wzrostem produkcji energii ze źródeł odnawialnych doprowadziło do wyjątkowo niskiego poziomu cen hurtowych (17 EUR/MWh w maju 2020 r.), w tym coraz częstszych okresów ujemnych cen w ciągu dnia.

Kryzys energetyczny w latach 2021–2022 spowodował powszechne zakłócenia na światowych i europejskich rynkach energii. Sytuacja ta wpłynęła również na hurtowe ceny energii elektrycznej w UE, ponieważ wyższe ceny gazu (zob. rozdział 2.2 dotyczący gazu) przełożyły się na wzrost cen energii elektrycznej 5 do 150–270 EUR/MWh ( Wykres 1 ). Oprócz gwałtownie rosnących cen gazu, które spowodowały wzrost cen energii elektrycznej, także niskie lub zmienne poziomy produkcji energii hydroelektrycznej i energii ze źródeł odnawialnych oraz przestoje w pracy elektrowni jądrowych (ze względu na konserwację) doprowadziły do rekordowego poziomu cen energii elektrycznej w 2022 r. (w sierpniu 2022 r. wyniosły one 400 EUR/MWh).

Od końca 2022 r. ceny na hurtowym rynku energii elektrycznej ustabilizowały się jednak na niższych poziomach na rynkach dnia następnego, choć na poziomie wyższym niż ich średnie historyczne (średnia 85 EUR2023/MWh w IV kwartale 2023 r. w porównaniu ze średnią 56 EUR2023/MWh w latach 2008–2020). W 2023 r. ceny na rynkach terminowych również ustabilizowały się powyżej średniej historycznej.

Wykres 1: Zmiany średnich miesięcznych hurtowych cen energii elektrycznej na rynku dnia następnego w przypadku podstawowego obciążenia w Europie w EUR/MWh, pokazujące europejski poziom odniesienia dla energii elektrycznej, oraz zakres cen minimalnych i maksymalnych na głównych rynkach UE

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od S&P Platts, ENTSO-E

W dziesięcioleciu przed kryzysem energetycznym hurtowe ceny energii elektrycznej w UE były niższe niż ceny w Japonii i Zjednoczonym Królestwie ( Wykres 2 ) lub porównywalne z tymi cenami, ale nieco wyższe od cen w Stanach Zjednoczonych. Kryzys energetyczny doprowadził do zbieżności cen między Europą a Azją. Jednocześnie ceny w Stanach Zjednoczonych, ze względu na tanie krajowe dostawy gazu, utrzymywały się na stosunkowo niskim poziomie, co jeszcze bardziej zwiększyło różnicę między cenami hurtowymi energii elektrycznej w Europie i Stanach Zjednoczonych 6 .

Wykres 2: Porównanie średnich miesięcznych hurtowych cen energii elektrycznej na rynku dnia następnego w UE ze światowym handlem (EUR2023/MWh)

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od S&P Platts, ENTSO-E, JEPX, EIA

Ceny detaliczne energii elektrycznej również wzrosły w latach 2022 i 2023, podobnie jak hurtowe ceny energii elektrycznej, które zostały przeniesione na konsumentów z opóźnieniem, pomimo coraz częstszego stosowania umów opartych na dynamicznych cenach. Średnio składnik „energia elektryczna” cen detalicznych dla gospodarstw domowych znacznie wzrósł w tym okresie, natomiast udział podatków i opłat zmniejszył się, co było spowodowane tymczasowymi środkami wyrównawczymi wprowadzonymi przez organy krajowe w całej UE-27 ( Wykres 3 ).

Wykres 3: Zmiany i struktura cen energii elektrycznej dla gospodarstw domowych w UE (bez VAT)

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych z Eurostatu (nrg_pc_204_c), VaasaETT

Konkretnie w latach 2020–2022 średnia cena detaliczna energii elektrycznej dla gospodarstw domowych w UE-27 wzrosła o 12 % do 262 EUR2023/MWh 7 . W 2023 r. ceny wzrosły o dalsze 4 % do 272 EUR2023/MWh. Podczas kryzysu ceny detaliczne energii elektrycznej osiągnęły szczytowy poziom powyżej 500 EUR/MWh w Austrii, Belgii, Danii, Niemczech, we Włoszech i w Niderlandach.

Sytuacja w zakresie cen detalicznych dla gospodarstw domowych jest bardzo zróżnicowana w poszczególnych państwach członkowskich, częściowo ze względu na wprowadzone niedawno interwencje na rynku detalicznym 8 ( Wykres 4 ). Wiele państw tymczasowo zapewniło bezpośrednie subsydia lub obniżyło podatki w 2023 r., aby złagodzić skutki wzrostu cen, a niektóre państwa członkowskie miały bardzo niskie lub nawet ujemne podatki od energii elektrycznej dla gospodarstw domowych, m.in. Irlandia (dotacja w wysokości 66 EUR/MWh), Portugalia (dotacja w wysokości 40 EUR/MWh) i Grecja (dotacja w wysokości 37 EUR/MWh) 9 .

Podobnie jak w poprzednich latach występują znaczne różnice w cenach energii elektrycznej dla gospodarstw domowych w poszczególnych państwach członkowskich. W 2023 r. najwyższą średnią cenę na rynku detalicznym w UE odnotowano w Belgii – 383 EUR2023/MWh, natomiast najniższą w Bułgarii – 116 EUR2023/MWh.

Wykres 4: Ceny energii elektrycznej dla gospodarstw domowych w państwach członkowskich UE 10 (2023 r., zakres zużycia DD)

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych z Eurostatu (nrg_pc_204_c), VaasaETT

Przemysłowe ceny energii elektrycznej kształtowały się podobnie do cen dla gospodarstw domowych, notując wzrost z 132 EUR/MWh w 2020 r. do 238 EUR/MWh w drugiej połowie 2022 r. (80,3 %) i osiągając najwyższy poziom w pierwszej połowie 2023 r., wynoszący 241 EUR/MWh, po czym w drugiej połowie 2023 r. zaczęły spadać i w pierwszej połowie 2024 r. osiągnęły poziom 197 EUR/MWh. Jednak w przeciwieństwie do cen dla gospodarstw domowych przemysłowe ceny energii elektrycznej są w większym stopniu kształtowane przez rynek hurtowy ze względu na ich większą ekspozycję na składnik „energia elektryczna”. Obniżenie podatków i opłat umożliwiło tylko częściowe zniwelowanie ogromnego wzrostu udziału składnika „energia elektryczna”. W 2023 r. składnik „energia elektryczna” stanowił 63 % całkowitych kosztów energii elektrycznej dla średnich przemysłowych odbiorców energii elektrycznej (w zakresie zużycia ID 11 ), natomiast udział opłat sieciowych spadł do 12 % kosztów (z około 30 % w 2018 r. i wcześniej), przy czym podatki i opłaty stanowiły jedynie 25 % kosztów całkowitych.

W porównaniu międzynarodowym można zauważyć, że podczas kryzysu energetycznego ceny energii elektrycznej znacznie wzrosły we wszystkich głównych gospodarkach z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych ( Wykres 5 ). Ceny energii elektrycznej uiszczane przez przemysł UE były podobne do cen w Japonii w 2023 r., podczas gdy przed kryzysem energetycznym przemysł UE miał przewagę konkurencyjną. Ceny energii elektrycznej w Zjednoczonym Królestwie utrzymywały się na bardzo wysokim poziomie przez cały 2023 r., natomiast ceny w Stanach Zjednoczonych były stosunkowo stabilne i utrzymywały się na poziomie zbliżonym do poziomów historycznych.

Wykres 5: Ceny energii elektrycznej dla końcowych odbiorców przemysłowych w UE-27, Stanach Zjednoczonych, Zjednoczonym Królestwie, Japonii, Kanadzie i Korei Południowej (EUR2023/MWh)

Źródło: Trinomics i in. (2024), S&P Platts, Eurostat, Enerdata EnerMonthly

2.2.Ceny gazu

Hurtowe ceny gazu na unijnych giełdach gazu wahały się między 5 EUR/MWh a 30 EUR/MWh w latach 2015–2020, a następnie spadły w 2020 r., kiedy to stosunkowo łagodna zima i obostrzenia związane z COVID-19 spowodowały spadek cen gazu poniżej 5 EUR/MWh w okresie od maja do lipca 2020 r. Rosnący popyt w okresie odbudowy po pandemii COVID‑19 zaczął przekładać się na wyższe ceny gazu od połowy 2021 r., a do grudnia 2021 r. napięcia na europejskich rynkach gazu doprowadziły do wzrostu cen hurtowych do 113 EUR/MWh. Rosyjska inwazja na Ukrainę, wykorzystywanie przez Rosję eksportu gazu jako broni, a następnie niepewność co do dostaw gazu doprowadziły do utrzymywania się wysokich cen kasowych, w okresie od czerwca do grudnia 2022 r. przekraczały 100 EUR2023/MWh 12 , podczas gdy udział rosyjskiego gazu rurociągowego w imporcie do Europy spadł z 51 % w 2021 r. do 15 % w 2023 r. Ogólny udział importu gazu z Rosji spadł z 45 % do 15 %, a udział rosyjskiego LNG w imporcie LNG do UE spadł z 20 % w tym samym okresie 2021–2023 do 15 %. Pomimo niższego popytu ceny nadal rosły i w dniu 26 sierpnia 2022 r. osiągnęły najwyższą rekordową cenę kasową na poziomie 320 EUR2023/MWh.

Począwszy od września 2022 r. ceny kasowe gazu stopniowo spadały z najwyższego poziomu odnotowanego w sierpniu 2022 r., osiągając wartość 42 EUR2023/MWh w kwietniu 2023 r. Spadek ten wynikał z następujących powodów: wysokich poziomów magazynowania, łagodnej zimy i mniejszej niepewności co do dostaw rosyjskiego gazu rurociągowego (ze względu na wysiłki w ramach RePowerEU na rzecz ograniczenia zużycia gazu w UE, ale także z powodu decyzji Rosji, aby zaprzestać dostaw do niektórych państw członkowskich UE) oraz pozytywne zmiany zdolności importu LNG. Na początku 2024 r. pojawiła się nowa „równowaga cenowa” wynosząca ok. 30–40 EUR2023/MWh ( Wykres 6 ), co jest odzwierciedleniem stopniowego wycofywania rosyjskiego gazu rurociągowego, zmniejszenia produkcji krajowej w UE oraz przejścia z dostaw rurociągami na import LNG (skroplonego gazu ziemnego).

Regionalne różnice w cenach hurtowych (np. między giełdami TTF, NBP i THE) wynikają w dużej mierze z różnic w charakterystyce rynku pod względem zdolności przesyłowych rurociągów, eksportu LNG i połączeń wzajemnych z obszarami sąsiedzkimi. Ogólnie rzecz biorąc, ceny na rynkach z wieloma źródłami importu (np. szeregiem gazociągów i dostępem do terminali LNG) są niższe niż ceny na rynkach posiadających tylko jedno źródło dostaw.

Na hurtowe ceny gazu ziemnego wpływa szereg czynników, takich jak temperatura (poprzez zapotrzebowanie na ogrzewanie), poziom działalności przemysłowej, dostępność wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych (głównie dzięki zapotrzebowaniu na wytwarzanie energii elektrycznej w elektrowniach opalanych gazem), poziomy napełnienia instalacji magazynowych gazu i wskaźniki zatłaczania w celu napełnienia magazynów oraz import gazu rurociągowego i LNG. Jednym z najważniejszych ostatnich czynników wpływających na ceny gazu było przesunięcie importu gazu rurociągowego w kierunku importu LNG, co spowodowało jeszcze większą ekspozycję europejskich rynków gazu na globalne rynki LNG, a tym samym spowodowało większą zmienność cen.

Wykres 6: Wybrane hurtowe ceny gazu na rynku dnia następnego na europejskich giełdach gazu

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od S&P Platts, Enerdata EnerMonthly

Przed 2021 r. w dostawach gazu do UE LNG odgrywał jedynie rolę bilansującą, co można częściowo powiązać z konkurencyjnością kosztową rosyjskiego gazu rurociągowego w stosunku do LNG 13 oraz z licznymi dostępnymi europejskimi dostawami pochodzącymi z Niderlandów (do 2023 r.). Aby zastąpić rosyjski gaz rurociągowy, Europa postanowiła zwiększyć import LNG, pochodzącego zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych ( Wykres 7 ), którego udział wzrósł z 27 % w 2021 r. do 43 % w 2023 r., oraz z innych źródeł globalnych, takich jak Katar, który zwiększył eksport LNG do UE o 22 % w 2022 r. i o 12 % w 2023 r. W tym samym okresie w latach 2021–2023 udział eksportu LNG z Rosji zmniejszył się z 20 % do 15 % w kontekście niemal podwojenia całkowitego importu LNG do UE, natomiast ilość rosyjskiego LNG wzrosła o 32 %. Uzupełnieniem tego stanu rzeczy jest zwiększony import gazu rurociągowego z Norwegii, Algierii i Azerbejdżanu. Wraz z drastycznym spadkiem importu rosyjskiego gazu rurociągowego udział LNG w ogólnym imporcie wzrósł dwukrotnie w latach 2021–2023 (z 15–20 % do 35–40 %).

Wykres 7: Import LNG i jego udział w całkowitym przywozie i konsumpcji gazu w UE-27

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od ENTSO-G, Eurostat

Ta zmiana w dostawach gazu w Europie z kolei wpłynęła również na globalne rynki LNG, ponieważ Europa stała się największym importerem LNG w latach 2022–2023, wyprzedzając Japonię, Chiny i Koreę Południową. Dodatkowy popyt w UE przełożył się na wzrost światowych cen LNG i przekierowanie do Europy dostaw znacznej ilości LNG, które wcześniej przeznaczano głównie na rynki azjatyckie.

Wpływ ten można wyraźnie dostrzec w porównaniu międzynarodowych hurtowych cen gazu ziemnego: z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych zarówno UE, jak i główne państwa importu LNG (Japonia, Korea Południowa, Chiny i Indie) doświadczyły skoków cen ( Wykres 8 ), podczas gdy ceny w Stanach Zjednoczonych nie zmieniły się drastycznie w tym samym okresie.

Wykres 8: Hurtowe ceny gazu na rynku dnia następnego w UE (NL TTF) i jej głównych partnerów handlowych 14

Źródło: Trinomics i in, na podstawie danych od S&P Platts

Detaliczne ceny gazu ( Wykres 9 ) wynikają głównie z hurtowych cen gazu, ale zmiany w latach 2021 i 2022 odzwierciedlały się w różny sposób (pod względem wielkości i szybkości wpływu) w poszczególnych państwach członkowskich. Było to spowodowane głównie różnicami w rodzaju i poziomie krajowych środków łagodzenia skutków kryzysu, ale wynikało także z różnic w strukturach długości umów państw członkowskich i odmiennych strategii udzielania zamówień na gaz przez sprzedawców detalicznych (umowy długoterminowe, zabezpieczenie cen).

Wykres 9: Średnie ceny gazu dla gospodarstw domowych w państwach członkowskich UE 15 w 2023 r. w zakresie zużycia D2

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od VaasaETT, Eurostat

Równolegle ze znacznym wzrostem hurtowych cen gazu w latach 2021 i 2022 średnie ceny dla gospodarstw domowych zaczęły rosnąć z poziomu 70–80 EUR2023/MWh w 2021 r. do 125 EUR2023/MWh 16 w sierpniu 2022 r. Ceny dla gospodarstw domowych były najwyższe od III kwartału 2022 r. do II kwartału 2023 r. i wynosiły 112 EUR2023/MWh, po czym spadły i ustabilizowały się we wszystkich państwach członkowskich na poziomie niemal dwukrotnie wyższym niż przed kryzysem (100 EUR2023/MWh zamiast ok. 60 EUR2023/MWh).

Różnice pod względem charakterystyki rynku detalicznego, krajowych środków kryzysowych i ich konsekwencji dla wskaźnika przejścia powodują dostrzegalne różnice w cenach gazu dla gospodarstw domowych w poszczególnych państwach członkowskich: w 2023 r. najwyższe ceny odnotowano w Szwecji i Niderlandach (ok. 210 EUR2023/MWh/MWh), a najniższe na Słowacji, w Rumunii, Chorwacji i na Węgrzech (w wszystkich państwach poniżej 60 EUR2023/MWh/MWh).

Względny udział kosztów energii, opłat sieciowych oraz podatków i innych opłat w cenach gazu dla gospodarstw domowych również znacznie się zmienił. Składnik kosztów energii (cena hurtowa plus marża zysku) stanowił 43 % ceny detalicznej w 2020 r., ale w 2023 r. osiągnął 64 %. W tym samym okresie udział składnika opłat sieciowych spadł z 24 % do 17 %, natomiast udział podatków i opłat spadł z 33 % do 19 %, głównie w wyniku interwencji rządowych (niższe stawki podatkowe lub zwroty) w cenach detalicznych.

Detaliczne ceny gazu dla odbiorców przemysłowych w UE znacznie wzrosły podczas kryzysu energetycznego: ceny dla średnich przemysłowych odbiorców gazu (zakres zużycia I3) 17 wzrosły niemal dwukrotnie z 40 EUR2023/MWh w 2021 r. do 76 EUR2023/MWh w 2023 r. W przypadku największych przemysłowych konsumentów gazu (zakres I5) 18 ceny wzrosły z 39 EUR2023/MWh w 2021 r. do 87 EUR2023/MWh w 2022 r., a następnie spadły do 59 EUR2023/MWh w 2023 r. Znaczny wzrost cen gazu doprowadził do dużego wzrostu kosztów energii, zwłaszcza w przypadku zakładów energochłonnych. Wyższe poziomy cen gazu zmniejszyły konkurencyjność przemysłu europejskiego, zwłaszcza w sektorach energochłonnych, w porównaniu z konkurentami, takimi jak Stany Zjednoczone i Chiny, gdzie ceny pozostają znacznie niższe ( Wykres 10 ).

Wykres 10: Ceny gazu ziemnego dla końcowych odbiorców przemysłowych (zakres I5) w UE i wśród głównych partnerów handlowych

       Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od Eurostatu, Enerdata EnerMonthly

2.3.Ropa naftowa i węgiel

W ostatnich latach odnotowano również nowe przypadki zmienności cen surowej ropy naftowej, które spadły do poziomu poniżej 20 USD za baryłkę (Brent Dated) w kwietniu 2020 r. ze względu na znaczny spadek popytu i nadmierną podaż w pierwszych miesiącach obowiązywania obostrzeń związanych z COVID-19. Ceny surowej ropy naftowej zaczęły wzrastać równolegle z ożywieniem gospodarczym i złagodzeniem ograniczeń związanych z podróżą wprowadzonych ze względu na COVID-19, osiągając szczytowy poziom 130 USD za baryłkę w marcu 2022 r. Od tego czasu ceny spadły do poziomu 70–80 USD za baryłkę ( Wykres 11 ) pomimo ograniczenia produkcji przez OPEC oraz napięć geopolitycznych i konfliktów na Bliskim Wschodzie, głównie ze względu na wzrost produkcji w Stanach Zjednoczonych i stosunkowo niskie zużycie w Azji.

Wykres 11: Dzienna europejska cena kasowa ropy Brent na bazie FOB (USD i EUR za baryłkę, ceny nominalne) 

Źródło: DG ds. Energii, ENERScope, na podstawie bazy danych Centrum Monitorowania Rynku Energii

W 2023 r. ceny ropy Brent wynosiły średnio 82 USD za baryłkę, a rok ten został określony przez MAE jako „stabilny rok po trzech burzliwych latach”. Podaż ropy naftowej utrzymywała się na wysokim poziomie i oczekuje się, że utrzyma się na wysokim poziomie, przy planowanym zwiększeniu mocy produkcyjnych w państwach nienależących do OPEC. Po stronie popytu dalsze globalne redukcje emisji, poświęcanie większej uwagi bezpieczeństwu energetycznemu i słabszy popyt przemysłowy w połączeniu z przejściem na energię ze źródeł odnawialnych w różnych sektorach gospodarki spowodowały presję na obniżenie cen ropy, która nadal była odczuwalna w 2024 r.

Ceny detaliczne produktów naftowych ( Wykres 12 ) ściśle korelowały z tendencją cenową ropy naftowej i znacznie spadły po jesieni 2022 r. W przypadku oleju napędowego i oleju opałowego odnotowano poważniejsze podwyżki cen, głównie ze względu na ograniczone na całym świecie moce produkcyjne rafinerii.

Wykres 12: Średnia roczna cena detaliczna produktów naftowych w UE-27 w EUR2023/litr, bez podatków

Źródło: DG ds. Energii, ENERScope, na podstawie bazy danych Centrum Monitorowania Rynku Energii

3.Trendy w kosztach energii

3.1.Koszt importu energii do UE

UE jest importerem netto energii i była zależna od importu, z którego w 2022 r. pokryła 63 % swojego zużycia energii. Koszty importu energii do UE zależą od ilości paliw, cen tych paliw (ich wzrostu na rynkach światowych) oraz kursu wymiany EUR/USD. W 2022 r. koszty importu energii wyniosły około 600 mld EUR (3,8 % PKB UE-27). Do wzrostu przyczyniły się zarówno ceny ropy naftowej, jak i gazu ( Wykres 13 ).

Po spadku cen koszty importu energii spadły w 2023 r. do szacowanej kwoty 427 mld EUR (2,5 % PKB UE), głównie ze względu na niższe ceny gazu ziemnego i LNG. Rachunek za import energii jest jednak nadal znacznie wyższy niż wcześniej, a gwałtowny wzrost w latach 2021–2022 pokazuje stopień, w jakim ceny paliw kopalnych negatywnie wpływają na gospodarkę UE.

Wykres 13: Szacunkowy koszt importu energii do UE w latach 2014–2024 (w mld EUR; % PKB UE) 

Źródło: Eurostat Comext

Mówiąc inaczej: gdyby przed kryzysem przyspieszono transformację w kierunku czystej energii, UE miałaby mniej paliw kopalnych w koszyku energetycznym (w 2022 r. było to nadal 69 %), a wpływ zmienności cen paliw kopalnych na europejskie ceny energii mógłby być niższy.

3.2.Wydatki gospodarstw domowych na energię

Wydatki na energię europejskich gospodarstw domowych (określane na podstawie cen detalicznych i zużycia przez gospodarstwa domowe) spadły w okresie od 2012 r. do połowy 2021 r., kiedy to kryzys energetyczny odwrócił tę tendencję. W 2020 r. europejskie gospodarstwa domowe o niskich dochodach 19 wydały średnio 7,3 % swojego całkowitego budżetu na energię, który do 2022 r. wzrósł do 7,5 % (1 250 EUR) 20 , przy czym można było zaobserwować znaczne różnice między państwami członkowskimi. Gospodarstwa domowe o niższych średnich i o średnich dochodach mają zazwyczaj wyższe bezwzględne wydatki na energię, ale wydatki te stanowią mniejszą część ich budżetu gospodarstw domowych. W 2022 r. gospodarstwa te wydały odpowiednio 6,9 % i 6,4 % swojego łącznego budżetu na energię (spadek z 7,6 % i 6,9 % w 2010 r.).

Rosnące ceny energii, zwłaszcza w drugiej połowie 2021 r. i w 2022 r., spowodowały wyższe niż zwykle wydatki na energię dla europejskich gospodarstw domowych, przy czym coraz większa liczba gospodarstw domowych ma trudności z zaspokojeniem swoich potrzeb energetycznych. Wzrost kosztów energii w 2022 r. w nieproporcjonalny sposób wpłynął na gospodarstwa domowe znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Szacuje się, że we wszystkich państwach członkowskich 10 % gospodarstw domowych nie było w stanie odpowiednio ogrzać swoich domów i miało zaległości w opłatach za media 21 .

Wzrost kosztów energii wynikał głównie z cen gazu ziemnego, paliw ciekłych i energii elektrycznej, a zrównoważenie go podejmowanymi przez gospodarstwa domowe staraniami na rzecz zmniejszenia zużycia energii nie było możliwe. Środki krajowe dotyczące wsparcia gospodarstw domowych w wydatkach na energię pomogły złagodzić skutki kryzysu energetycznego, ale bardzo często środki te (np. obniżenie stawek VAT) nie były ukierunkowane konkretnie na gospodarstwa domowe znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji.

Sytuacja gospodarstw domowych różniła się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich UE zarówno pod względem wydatków bezwzględnych, jak i pod względem udziału w wydatkach ogółem.

·W ujęciu względnym najuboższe gospodarstwa domowe wydały na energię ponad 20 % swojego budżetu na Słowacji i ponad 15 % w Rumunii; natomiast w Szwecji, na Malcie, w Finlandii i Luksemburgu mniej niż 5 % swojego budżetu.

·W ujęciu bezwzględnym gospodarstwa domowe o niskich dochodach na Łotwie i w Rumunii wydały mniej niż 500 EUR na produkty energetyczne, natomiast w Luksemburgu wydały ponad 1 500 EUR, a w Danii ponad 3 000 EUR.

Wykres 14: Udział energii w całkowitych wydatkach na zużycie w podziale na grupy dochodów państw członkowskich UE-27

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych w zakresie wydatków konsumpcyjnych gospodarstw domowych gromadzonych ad hoc.

Jeżeli chodzi o wybór konsumentów, w 2023 r. energia elektryczna pozostała najdroższym nośnikiem energii (289 EUR/MWh) ( Tab e l a 1 ). Dla porównania zarówno gaz ziemny (116 EUR/MWh), jak i olej opałowy (116 EUR/MWh) były tańszymi opcjami ogrzewania pomieszczeń. Pomimo różnicy w kosztach energii wejściowej pompy ciepła mogą konkurować z kotłami olejowymi i gazowymi pod względem kosztów operacyjnych, biorąc pod uwagę średnią UE, ponieważ są one znacznie bardziej wydajne pod względem produkcji ciepła. W podobny sposób pojazdy elektryczne wykorzystują energię wejściową znacznie efektywniej, a w szczególności dzięki dynamicznym cenom energii elektrycznej już teraz związane z nimi koszty operacyjne są znacznie niższe. Początkowe koszty inwestycji w pompy ciepła i samochody elektryczne mogą nadal stanowić zagrożenie dla powszechnego przyjęcia takich rozwiązań. W zmienionej dyrektywie w sprawie opodatkowania energii proponuje się znaczne obniżenie minimalnych stawek opodatkowania energii elektrycznej 22 , dając tym samym państwom członkowskim możliwość obniżenia podatków od energii elektrycznej (i cen) oraz wspierania elektryfikacji ogrzewania i transportu. Państwa członkowskie będą również miały możliwość zwolnienia gospodarstw domowych z opodatkowania energii elektrycznej, zapewniając tym samym dalsze wsparcie dla elektryfikacji.

Tabela 1: Porównanie różnych wariantów energetycznych dla gospodarstw domowych w UE w przeliczeniu na MWh

Źródło: Eurostat; w przypadku energii elektrycznej NRG_PC_204 i NRG_PC_204_C, dane za pierwsze półrocze; w odniesieniu do gazu NRG_PC_202 i NRG_PC_202_C, dane za pierwsze półrocze, DG ds. Energii, Weekly Oil Bulletin (dla produktów naftowych), dane za 2023 r. Przeliczenia benzyny na MWh dokonano przy zastosowaniu współczynnika 1 000 l = 8,9 MWh. Przeliczenia oleju napędowego i oleju grzewczego na MWh dokonano przy zastosowaniu współczynnika 1 000 l = 10 MWh.

3.3.Koszty energii w przemyśle

Energia ma kluczowe znaczenie dla działalności gospodarczej, a koszty energii odgrywają istotną rolę w określaniu konkurencyjności przemysłu europejskiego. W 2023 r., nawet gdy ceny energii elektrycznej i gazu ziemnego spadły w porównaniu z poziomami z 2022 r., koszty energii dla przemysłu UE były nadal znacznie wyższe niż przed pandemią COVID-19 i przed kryzysem. Najwyższy udział kosztów energii (koszty energii elektrycznej i gazu ziemnego łącznie) odnotowano w sektorach elektrochłonnych, takich jak aluminium pierwotne (38 %) oraz żelazostopy i krzem (29 %). Kolejne sektory to sektor szkła płaskiego (25 %) i sektor górnictwa (20 %), w których udział zarówno gazu, jak i energii elektrycznej jest stosunkowo wysoki.

W przypadku przeciętnego europejskiego przedsiębiorstwa koszty energii mieszczą się w przedziale 1–3 % całkowitych kosztów produkcji. W przypadku sektorów energochłonnych (takich jak przemysł celulozowo-papierniczy, podstawowe chemikalia, włókna chemiczne, szkło, ceramiczne materiały budowlane, cement, wapno i gips oraz żelazo i stal) koszty energii wynoszą od 5 % do 10 % ich całkowitych kosztów produkcji, co sprawia, że sektory te są szczególnie narażone na wzrost cen i konkurencję importową ( Wykres 15 ).

Wykres 15: Szacunkowe koszty energii (jako udział w kosztach produkcji) dla sektorów przemysłu wytwórczego w latach 2021–2023, uśrednione dla całej UE

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od operatorów zakładów przemysłowych.

W większości sektorów udział kosztów energii wzrósł w latach 2022 i 2023 w porównaniu z 2021 r., co jest szczególnie zauważalne w sektorach energochłonnych (np. przemysł celulozowo-papierniczy, włókna chemiczne, szkło, ceramiczne materiały budowlane, cement, wapno i gips, żelazo i stal oraz metale nieżelazne).

W perspektywie międzynarodowej sektory przemysłu wytwórczego w niektórych państwach grupy G-20 spoza UE często korzystają z niższych kosztów energii dzięki: (i) dostępowi do względnie dużych krajowych źródeł energii; (ii) różnicom w krajowych strategiach politycznych, w szczególności w odniesieniu do dotacji w energetyce i rządowych środków wsparcia. Energochłonność gałęzi przemysłu UE jest zazwyczaj porównywalna lub niższa niż w przypadku głównych partnerów handlowych UE (z wyjątkiem przemysłu celulozowo-papierniczego oraz rafinerii); jednak częściowo ze względu na wyższe ceny energii rentowność unijnych sektorów przemysłu wytwórczego jest zazwyczaj niższa.

3.4.Opodatkowanie energii

Podatki energetyczne, zarówno od produkcji, jak i zużycia energii, zapewniają znaczne dochody do budżetów państw członkowskich UE. W latach 2010–2019 dochody z podatku energetycznego utrzymywały się na stabilnym poziomie średnio 1,88 % PKB ( Wykres 16 ), ale podczas pandemii COVID-19 (2020) niższe ceny energii i niższe zużycie spowodowały spadek do 1,74 % PKB. W 2021 r. dochody z podatku energetycznego zaczęły rosnąć, ale do 2022 r., głównie ze względu na środki przeciwdziałające wzrostowi cen energii, podatki energetyczne pobierane w UE spadły do 248 mld EUR (1,6 % PKB).

Wykres 1617: Dochody z podatku energetycznego w UE-27 (mld EUR; % PKB)

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od Eurostatu (env_ac_tax)

Rola podatków energetycznych w dochodach rządowych znacznie różni się w poszczególnych państwach członkowskich. W 2022 r. podatki energetyczne w Bułgarii stanowiły 14 % łącznych dochodów podatkowych, natomiast w Austrii i Irlandii udział ten wyniósł jedynie 2,5 % ( Wykres 18 ). Dochody z podatków energetycznych w porównaniu z krajowym PKB były najwyższe w Grecji (4,8 %), a najniższe w Irlandii (0,5 %). Ogólnie rzecz biorąc, państwa członkowskie o niższym PKB na mieszkańca mają wyższy udział podatków energetycznych zarówno pod względem łącznych dochodów podatkowych, jak i PKB.

Wykres 18: Dochody z podatku energetycznego jako odsetek dochodów podatkowych i PKB 23 (2021)

Źródło: Trinomics i in. (2024), na podstawie danych od Eurostatu (env_ac_tax)

4.Podsumowanie

UE wykazała się jednością, solidarnością i determinacją, aby przezwyciężyć potencjalnie groźny kryzys energetyczny w latach 2021–2022. Państwa członkowskie uzgodniły środki mające na celu rozwiązanie problemu nadmiernych cen gazu, przyspieszenie wprowadzania przystępnej cenowo czystej energii oraz zaplanowanie środków solidarnościowych w przypadku sytuacji nadzwyczajnej związanej z gazem, co odegrało rolę w stabilizacji rynków UE. Jednocześnie państwa członkowskie przyjęły szereg środków w celu ochrony swoich gospodarstw domowych i przemysłu przed skutkami wysokich i niestabilnych cen energii.

Okazało się, że polityka energetyczna ma kluczowe znaczenie dla przeprowadzenia bezemisyjnej transformacji systemów energetycznych, umożliwiając jednocześnie utrzymanie bezpieczeństwa energetycznego i przystępności cenowej energii. Stanowi ona również podstawę starań UE na rzecz obniżenia emisyjności gospodarki, zapewniając przy tym konkurencyjność europejskiego przemysłu i sprawiedliwą transformację dla wszystkich. W ostatnich latach UE wywiązywała się ze swoich zobowiązań, podejmując zdecydowane działania w celu zapewnienia swojego bezpieczeństwa i przyspieszenia transformacji w kierunku czystej energii. Działała wspólnie, aby osiągnąć cele planu REPowerEU z myślą o budowaniu bezpieczniejszego i niskoemisyjnego systemu energetycznego dla wszystkich Europejczyków w szybko zmieniającym się kontekście geopolitycznym.

Mimo że hurtowe ceny energii elektrycznej i gazu znacznie spadły od końca 2022 r., pozostają one wyższe niż przed kryzysem. Nadal wywierają one znaczący wpływ na rachunki za energię, w szczególności w przypadku gospodarstw domowych i przedsiębiorstw znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji 24 . Wzrost kosztów energii przełożył się na wyższe wydatki na energię w szczególności w gospodarstwach domowych o niskich dochodach. Podobnie odnotowany wcześniej spadek udziału w kosztach energii w energochłonnych sektorach przemysłu zatrzymał się, a odwrócenie tendencji doprowadziło do poważnych wyzwań dla większości energochłonnych sektorów przemysłu, przy czym wyzwania te są częściowo złagodzone przez starania na rzecz poprawy efektywności energetycznej i wsparcie publiczne. Wpływ na całą gospodarkę UE był również znaczny, przy istotnym wzroście kosztów importu paliw kopalnych do UE, spowodowany głównie gwałtownym wzrostem cen gazu i ropy naftowej.

Kryzys w latach 2021–2022 spowodował już długotrwałe zmiany w systemie energetycznym UE, począwszy od LNG, który obecnie ma znacznie większy udział (ok. 40 %) w imporcie gazu, zastępując rosyjski gaz rurociągowy. Przyspieszona transformacja energetyczna będzie stopniowo powodować dalsze zmiany w podaży i popycie na energię już w tym dziesięcioleciu i pomoże UE w osiągnięciu większego stopnia niezależności od importu paliw kopalnych, a ostatecznie w obniżeniu kosztów energii w UE.

Perspektywy rynku energii na lata 2024–2025 poprawiły się, ale napięcia się utrzymują. Znacznie przyczyniły się do tej poprawy środki wprowadzone przez państwa członkowskie i Komisję w celu zwalczenia kryzysu energetycznego 25 . Głównym wyzwaniem pozostaje jednak wpływ wysokich cen energii na konkurencyjność przemysłu UE. UE musi szybko podjąć działania w odpowiedzi na sugestie Maria Draghiego i Enrica Letty dotyczące zwiększenia konkurencyjności przemysłu. Ponadto UE musi nadal prowadzić aktywną politykę handlową, która przyczynia się do większej dywersyfikacji dostaw i zwiększenia odporności gospodarczej.

W szczególności UE musi przyspieszyć powszechne przyjmowanie czystych technologii i środków w zakresie efektywności energetycznej, aby w przyszłości uniknąć kryzysów związanych z paliwami kopalnymi. Technologie takie jak pompy ciepła i pojazdy elektryczne, wraz z regulacją zapotrzebowania, magazynowaniem energii, a także wystarczającymi połączeniami międzysystemowymi i ich efektywnym wykorzystaniem, odegrają ważną rolę w ochronie gospodarstw domowych i przemysłu przed dalszymi wstrząsami energetycznymi. Aby zachować swoją konkurencyjność, przedsiębiorstwa europejskie, zwłaszcza sektory energochłonne, muszą nadal poprawiać swoją efektywność energetyczną, zwiększać elastyczność w zakresie reagowania na zapotrzebowanie i przyjmować niskoemisyjne technologie energetyczne, podczas gdy UE pracuje nad środkami umożliwiającymi im czerpanie korzyści z transformacji poprzez dalsze inwestycje w badania naukowe i innowacje, nowy projekt rynków energii elektrycznej i zapewnienie równych warunków działania na szczeblu międzynarodowym. Ponadto UE powinna pozostać zaangażowana w zwalczanie ubóstwa energetycznego, ochronę konsumentów podatnych na zagrożenia i umożliwienie im aktywnego uczestnictwa w transformacji ekologicznej poprzez wdrażanie polityk promujących efektywność energetyczną, odnawialne źródła energii i przystępne cenowo warianty z użyciem czystej energii.

(1)  W zależności od dostępności niektóre wskaźniki zaktualizowano według stanu na wrzesień 2024 r. w celu odzwierciedlenia najnowszych dostępnych danych.

(2) COM(2016) 769 final, COM(2019) 1 final, COM(2020) 951 final i COM(2024) 136.

(3) Badanie zostanie opublikowane za pośrednictwem Urzędu Publikacji.

(4)  W ujęciu nominalnym poziomy cen energii są wyższe niż przed kryzysem, ale w ujęciu realnym (po przeliczeniu przy użyciu wskaźników cen) spadają bardzo blisko poziomu realnych cen sprzed kryzysu.

(5)  W Europie elektrownie gazowe są często marginalną technologią określającą hurtowe ceny energii elektrycznej.

(6)  Brak danych dotyczących Chin po 2020 r.

(7)  Ceny odnoszą się do zakresu zużycia DD w ujęciu realnym w euro (EUR2023 oznacza wartość skorygowaną o inflację z 2023 r. jako rokiem bazowym).

(8)  Na przykład na Węgrzech, Malcie czy w Bułgarii.

(9)  Irlandzki środek jest szczególnie istotny, ponieważ subsydium konsumpcyjne ograniczyło ekspozycję cen detalicznych (za pośrednictwem składnika „energia i dostawa” w wysokości 339 EUR/MWh w 2023 r.) na wysokie hurtowe ceny rynkowe.

(10)  Chociaż zakres zużycia DD (Eurostat) jest wykorzystywany jako główny punkt odniesienia dla analizy porównawczej, to w niektórych państwach członkowskich inny zakres może być najbardziej reprezentatywny.

(11)  Zakres zużycia ID (Eurostat) jest reprezentatywny dla przedsiębiorstw będących średnimi przemysłowymi konsumentami energii elektrycznej; w tym zakresie przypada średnio 24 % całkowitego zużycia energii elektrycznej przez podmioty niebędące gospodarstwami domowymi w państwach członkowskich UE.

(12)  EUR2023 oznacza EUR w 2023 r. (w ujęciu realnym w euro).

(13)   Baker Institute for Public Policy. (2023). Why is Europe not replacing Russian pipeline gas with long-term LNG contracts? [Dlaczego Europa nie zastępuje rosyjskiego gazu rurociągowego długoterminowymi umowami dotyczącymi LNG?].

(14)  W przypadku Japonii/Korei, Indii i Chin jako wskaźnik zastępczy wykorzystuje się ceny CIF LNG. Wszystkie ceny podano w EUR2023.

(15) Eurostat nie podaje detalicznych cen gazu dla Cypru, Finlandii i Malty.

(16)  EUR2023 oznacza EUR w 2023 r. (w ujęciu realnym w euro).

(17)  Zakres zużycia I3 (Eurostat) dotyczy MŚP i średnich przedsiębiorstw o zużyciu od 10 000 GJ do 99 999 GJ.

(18)  Zakres zużycia I5 (Eurostat) jest reprezentatywny dla dużych przedsiębiorstw o zużyciu od 1 000 000 GJ do 3 999 999 GJ.

(19)  W niniejszym sprawozdaniu gospodarstwa domowe w pierwszym decylu dochodów określa się jako gospodarstwa o niskich dochodach; gospodarstwa domowe o niższych średnich dochodach znajdują się w trzecim decylu dochodów; a piąty decyl dochodów stosuje się jako reprezentujący gospodarstwa domowe o średnich dochodach. W przypadku tych państw członkowskich, w których dostępne są tylko dane kwintylowe, stosuje się odpowiednio pierwszy, drugi i trzeci kwintyl dochodów.

(20)  W oparciu o najnowsze dane dostępne z badania budżetów gospodarstw domowych.

(21) Źródło: Centrum Doradztwa ds. Ubóstwa Energetycznego (2024), z wyjątkiem Rumunii i Chorwacji (2022 r.).

(22) Stawka 1 EUR/MWh w przypadku zastosowań do celów niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, którą w ramach proponowanej zmiany dyrektywy zastępuje się jedną stawką minimalną wynoszącą 0,15 EUR/GJ lub 0,54 EUR/MWh zarówno w przypadku zastosowań do celów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, jak i niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.

(23)  Najnowsze dostępne dane dotyczą 2020 r.

(24)

 Wpływ na MŚP opisano szczegółowo w sprawozdaniu pełnomocnika ds. MŚP: SMEs and rising energy prices - First findings & recommendations [MŚP i rosnące ceny energii – pierwsze ustalenia i zalecenia].

(25)  Środki te obejmują dywersyfikację dostaw, ograniczenie popytu, zwiększenie zdolności importu LNG, obowiązek wcześniejszego napełnienia magazynów gazu, agregację zapotrzebowania i wspólne zakupy oraz środki mające na celu zaradzenie wysokim cenom i zmienności (np. mechanizm korekty rynku, mechanizm zarządzania zmiennością śróddzienną).