KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 30.10.2024

COM(2024) 690 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Komunikat z 2024 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE

{SWD(2024) 690 final} - {SWD(2024) 691 final} - {SWD(2024) 692 final} - {SWD(2024) 693 final} - {SWD(2024) 694 final} - {SWD(2024) 695 final} - {SWD(2024) 696 final} - {SWD(2024) 697 final} - {SWD(2024) 698 final} - {SWD(2024) 699 final}

I. Kluczowe wydarzenia

Po upływie dwudziestu lat od największego w historii UE rozszerzenia o 10 nowych państw członkowskich przystąpienie do UE pozostaje głównym motorem długoterminowego bezpieczeństwa, pokoju, stabilności i dobrobytu w Europie. Proces ten niezmiennie promuje wspólne wartości, w tym demokrację, praworządność i poszanowanie praw podstawowych, a jednocześnie wspiera wzrost gospodarczy. Wiarygodna perspektywa członkostwa w UE napędza reformy i ma zasadnicze znaczenie dla wspierania pojednania. Znaczenie integracji europejskiej zostało dodatkowo udowodnione podczas pandemii COVID-19, która uwypukliła wzajemne powiązania Europy i potrzebę wspólnego sprostania globalnym wyzwaniom. Trzy wnioski o członkostwo złożone przez wschodnich sąsiadów UE w następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie w 2022 r. oraz wynikające z tego decyzje Rady Europejskiej są kolejnym świadectwem geopolitycznego znaczenia rozszerzenia UE.

10 partnerów ma historyczną szansę na powiązanie swojej przyszłości z UE: sześć państw na Bałkanach Zachodnich, a także Turcja, Ukraina, Republika Mołdawii 1 i Gruzja. Proces rozszerzenia oparty jest na osiągnięciach i zależy od obiektywnych postępów każdego z krajów partnerskich. Wiąże się to z koniecznością zdecydowanego i trwałego wdrożenia reform we wszystkich obszarach objętych unijnym prawem i zwrócenia szczególnej uwagi na kwestie podstawowe w procesie rozszerzenia związane z demokracją, praworządnością, prawami podstawowymi, a także funkcjonującą gospodarką rynkową, zdolną do przeciwstawienia się presji konkurencyjnej w UE, oraz administracją publiczną zdolną do stosowania unijnych przepisów. Kraje, które decydują się przystąpić do UE, muszą w pełni i jednoznacznie przyjąć i promować wartości UE, w tym dostosować się do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE.

W 2024 r. rozpoczął się nowy etap procesu rozszerzenia, którego realizacja przebiega w szybszym niż dotąd tempie. W następstwie decyzji Rady Europejskiej z grudnia 2023 r. o rozpoczęciu negocjacji z Ukrainą i Mołdawią 25 czerwca 2024 r. odbyły się pierwsze konferencje międzyrządowe otwierające negocjacje z obydwoma krajami. Następnie Komisja rozpoczęła dwustronne spotkania w sprawie przeglądu zgodności prawa krajowego z prawem unijnym (screening), które znajdują się obecnie w zaawansowanej fazie. W związku z decyzją Rady uznającą, że Czarnogóra spełniła kryteria pośrednie w odniesieniu do rozdziałów dotyczących praworządności, podczas konferencji międzyrządowej 26 czerwca przedstawiono końcowe kryteria odniesienia dla tych rozdziałów. Utorowało to również drogę do rozpoczęcia tymczasowego zamykania rozdziałów negocjacyjnych. Pod koniec 2023 r. zakończono przegląd zgodności prawa krajowego z prawem unijnym w odniesieniu do Albanii i Macedonii Północnej. 15 października 2024 r. otwarto klaster dotyczący kwestii podstawowych w negocjacjach z Albanią.

W marcu 2024 r. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia Bośni i Hercegowiny do UE. Komisja została poproszona o przygotowanie ram negocjacyjnych, które będzie mogła przyjąć Rada, gdy tylko kraj ten podejmie wszystkie kroki wskazane w zaleceniu Komisji z października 2022 r. W grudniu 2023 r. Rada Europejska przyznała Gruzji status kraju kandydującego. Działania podejmowane przez rząd Gruzji od wiosny 2024 r. zagrażają jednak dążeniu tego kraju do przystąpienia do UE, de facto wstrzymując proces akcesyjny. Rada nadal rozpatruje wniosek Kosowa 2* o członkostwo złożony w grudniu 2022 r.

Procesowi rozszerzenia towarzyszyło ożywienie współpracy z poszczególnymi partnerami, w szczególności poprzez ich stopniową integrację z jednolitym rynkiem UE. Integracja ta jest czynnikiem ułatwiającym przystąpienie (a nie alternatywą dla niego), ponieważ jeszcze przed akcesją przynosi wymierne korzyści społeczno-ekonomiczne wynikające z członkostwa w UE krajom objętym procesem rozszerzenia, które osiągnęły gotowość w określonych dziedzinach. Aby potwierdzić swoje zaangażowanie w proces rozszerzenia, UE znacznie zwiększyła wsparcie finansowe dla krajów partnerskich.

1 marca 2024 r. weszło w życie rozporządzenie w sprawie Instrumentu na rzecz Ukrainy 3 . W kontekście pełnoskalowej wojny napastniczej Rosji przeciwko Ukrainie ten instrument finansowy wspiera wysiłki Ukrainy na rzecz utrzymania stabilności makrofinansowej, promowania swojej odbudowy i wprowadzania reform z myślą o przyszłym członkostwie w Unii. Zapewni on Ukrainie spójne, przewidywalne i elastyczne wsparcie w latach 2024–2027 – pod warunkiem spełnienia przez ten kraj wcześniej uzgodnionych wymogów dotyczących reform. Instrument dysponuje dotacjami i pożyczkami w wysokości 50 mld EUR, a jego realizacja opiera się na Planie Ukrainy – strategii reform i inwestycji – opracowanym przez ten kraj i zatwierdzonym przez Radę 14 maja 2024 r. Do tej pory 4 z Instrumentu na rzecz Ukrainy wypłacono 12,4 mld EUR, a inwestycje w wysokości 1,4 mld EUR zatwierdzono do finansowania na podstawie ram inwestycyjnych, które stanowią integralną część Instrumentu.

W listopadzie 2023 r. Komisja przyjęła plan wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich 5 . Instrument Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego 6 o wartości 6 mld EUR, będący integralnym elementem tego planu, wszedł w życie 25 maja 2024 r. Nowy plan wzrostu gospodarczego ma na celu uzupełnienie planu gospodarczo-inwestycyjnego 7 dla regionu, aby pomóc zwiększyć jego konwergencję gospodarczą z UE i przyspieszyć reformy związane z podstawowymi elementami procesu akcesyjnego. Przewiduje on stopniową integrację regionu z konkretnymi obszarami jednolitego rynku UE, z zastrzeżeniem postępów w regionalnej integracji gospodarczej i dostosowania do odpowiednich elementów dorobku prawnego UE, a także ustanowienie wystarczających zdolności i procedur administracyjnych. W oparciu o logikę inicjatywy NextGenerationEU oraz Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, Instrument Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego będzie nadal zachęcać do kluczowych reform społeczno-ekonomicznych i reform związanych z rozszerzeniem, uzgodnionych w indywidualnie dostosowanym, ambitnym programie reform każdego beneficjenta. Po zakończeniu reform i spełnieniu podstawowych warunków budżetom krajowym zostaną udostępnione nagrody finansowe, uzupełnione ukierunkowanymi inwestycjami w transformację ekologiczną i cyfrową, rozwój sektora prywatnego i rozwój kapitału ludzkiego za pośrednictwem ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich.

Realizacja planu wzrostu gospodarczego i Instrumentu jest w toku i doprowadziła do znacznej mobilizacji politycznej w regionie w uznaniu istotnych korzyści, jakie przyniesie ten plan. Pięciu z sześciu beneficjentów przedłożyło dotychczas swoje programy reform, które zostały zatwierdzone przez Komisję w październiku 2024 r. Odpowiednie przesunięcia płatności zaliczkowych są przewidziane w momencie wejścia w życie Instrumentu i umów pożyczki z każdym z beneficjentów oraz spełnienia warunków, którym podlegają przedmiotowe płatności zaliczkowe.

W październiku 2024 r. Komisja Europejska przyjęła specjalny plan wzrostu gospodarczego dla Mołdawii 8 , aby wesprzeć jej reformy społeczno-ekonomiczne, inwestycje i dostosowanie do unijnego dorobku prawnego i wartości.

Zgodnie z zapowiedzią przewodniczącej Ursuli von der Leyen zawartą w orędziu o stanie Unii z 2023 r., począwszy od 2024 r. Komisja rozszerzyła zakres sprawozdania na temat praworządności na niektóre kraje objęte procesem rozszerzenia (Albanię, Czarnogórę, Macedonię Północną i Serbię).

Turcja jest krajem kandydującym oraz kluczowym partnerem UE i podkreśla, że przystąpienie do UE jest jej celem strategicznym. Zgodnie z decyzją Rady negocjacje akcesyjne z tym krajem są jednak wstrzymane od 2018 r. Turcja nie odwróciła negatywnej tendencji w zakresie ciągłego pogarszania się standardów demokratycznych odnotowanej w ostatnich latach. UE ma nadal poważne zastrzeżenia dotyczące praw podstawowych i praworządności, w tym niezawisłości sędziów. Jednocześnie, w następstwie zaleceń zawartych we wspólnym komunikacie w sprawie stanu stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych między UE a Turcją 9 , realizacja zawartych w nim zaleceń postępuje, zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z kwietnia 2024 r., w sposób stopniowy, proporcjonalny i odwracalny. W strategicznym interesie UE leży stabilizacja i bezpieczeństwo we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. W tym względzie – w kontekście dalszego zacieśniania współpracy między UE a Turcją – Unia Europejska przywiązuje szczególną wagę do wznowienia rozmów w sprawie rozwiązania kwestii cypryjskiej i poczynienia w ich ramach postępów.

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie jeszcze bardziej uwypukliła potrzebę jedności i solidarności między UE i jej najbliższymi partnerami oraz znaczenie dostosowania się do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB). Albania, Czarnogóra, Macedonia Północna oraz Bośnia i Hercegowina osiągnęły lub utrzymały pełne dostosowanie do WPZiB. Wdrożenie sankcji w Bośni i Hercegowinie pozostaje wyzwaniem. Kosowo kontynuowało jednostronne dostosowywanie się. Ogólny wskaźnik dostosowania Ukrainy i Mołdawii znacznie wzrósł. Tempo dostosowania Serbii do dorobku prawnego UE pozostało w dużej mierze niezmienione, ale kraj ten kontynuował współpracę z UE w zakresie obchodzenia sankcji. Oczekuje się, że Serbia wypełni w trybie priorytetowym swoje zobowiązanie i zwiększy zakres dostosowania do unijnej WPZiB, w tym do środków ograniczających, zgodnie ze swoimi ramami negocjacyjnymi. Ponadto oczekuje się, że Serbia będzie unikać działań i oświadczeń sprzecznych ze stanowiskiem UE w sprawie polityki zagranicznej. Wskaźnik dostosowania Gruzji do WPZiB pozostaje niski, ale również ten kraj współpracował z UE w zakresie zwalczania obchodzenia sankcji. W okresie, którego dotyczy niniejszy komunikat, Turcja nie poczyniła postępów w dostosowaniu się do WPZiB i utrzymała bardzo niski wskaźnik w tym obszarze. Turcja wdrożyła pewne szczególne środki, aby powstrzymać obchodzenie sankcji UE wobec Rosji na swoim terytorium i powinna nadal aktywnie współpracować z UE w tej kwestii.

Zorganizowano kolejne szczyty i spotkania wysokiego szczebla z partnerami objętymi procesem rozszerzenia: w grudniu 2023 r. odbył się szczyt UE – Bałkany Zachodnie, a 18 lipca 2024 r. odbyło się trzecie posiedzenie Europejskiej Wspólnoty Politycznej. To drugie spotkanie zgromadziło ok. 50 przywódców europejskich, w tym z krajów objętych procesem rozszerzenia, którzy omawiali wspólne wysiłki na rzecz pokoju i bezpieczeństwa, a także zagadnienia dotyczące odporności energetycznej i migracji w Europie.

II. Przygotowania do funkcjonowania w powiększonej Unii

Rozszerzenie jest historyczną szansą zarówno dla krajów przystępujących, jak i dla obecnych państw członkowskich oraz całej UE. Większa i silniejsza Unia przyniesie znaczące korzyści społeczno-ekonomiczne, polityczne i w zakresie bezpieczeństwa.

Rozszerzona UE jest lepszym gwarantem stabilności politycznej, bezpieczeństwa i pokoju na kontynencie. Koncentrując się na podstawach procesu akcesyjnego, UE zachęca do reform politycznych oraz wzmocnienia instytucji demokratycznych i praworządności w krajach kandydujących i potencjalnych kandydatach. Umożliwia lepszą współpracę w zakresie migracji i zarządzania granicami, bezpieczeństwa, przestępczości zorganizowanej, terroryzmu i zagrożeń hybrydowych, co ma zasadnicze znaczenie dla zagwarantowania integralności i bezpieczeństwa strefy Schengen. Ponadto rozszerzenie sprzyja wzajemnemu zrozumieniu między narodami w całej Europie, co sprzyja pojednaniu i pokojowi.

Większa Unia będzie silniejszym graczem na arenie międzynarodowej, posiadającym ważniejszą pozycję geopolityczną, co umożliwi jej odgrywanie jeszcze bardziej znaczącej roli na arenie międzynarodowej. Ponadto, jako ważniejszy podmiot regionalny, powiększona UE będzie w stanie wywierać większy wpływ również w swoim sąsiedztwie, wspierając stabilność i dobrobyt, a także współpracę gospodarczą wokół swoich granic zewnętrznych.

Rozszerzenie UE przyniesie daleko idące korzyści społeczno-ekonomiczne jej obecnym i przyszłym członkom. Wzrost liczby konsumentów na jednolitym rynku zapewni przedsiębiorstwom duże możliwości ekspansji i swobodnego handlu. Ponadto nowe rynki otworzą nowe możliwości inwestycyjne dla przedsiębiorstw, tworząc pozytywne sprzężenie zwrotne sprzyjające wzrostowi gospodarczemu w obecnych i przyszłych gospodarkach państw członkowskich.

W szczególnym przypadku Bałkanów Zachodnich region ten jest otoczony przez państwa członkowskie UE, w związku z czym ich przystąpienie do UE oznacza znaczne uproszczenie zasad handlu i transportu, a także zwiększoną kontrolę łańcucha dostaw towarów ze wspólnymi normami dotyczącymi produktów, brak kontroli osobistych w rozszerzonej strefie Schengen, brak procedur celnych dotyczących towarów oraz integrację sieci infrastruktury. Uproszczenie to znacznie obniżyłoby koszty logistyki i mogłoby pomóc krajom przystępującym stać się głównymi węzłami transportowymi. Swobodny przepływ towarów, a także produktów rolno-spożywczych i wodnych oraz innych produktów konsumpcyjnych spełniających wymagane normy jakości i bezpieczeństwa zapewni konsumentom dostęp do szerszego wyboru bezpiecznych produktów.

Rozszerzenie przyczyni się do zwiększenia konkurencyjności gospodarki UE i sprawi, że będzie ona lepiej przystosowana do sprostania globalnym wyzwaniom, w tym transformacji ekologicznej i cyfrowej. Średni wiek ludności w krajach przystępujących jest niższy niż w UE, a rozszerzenie przyczyni się do stworzenia liczniejszej i młodszej siły roboczej. Jednocześnie jeszcze ściślejsza współpraca i wymiana między naukowcami, studentami i przedsiębiorstwami doprowadzi do lepszego łączenia talentów i zasobów umysłowych oraz wykorzystania tych atutów na potrzeby badań naukowych i innowacji oraz rozwoju nowych technologii.

Integracja nowych rynków z łańcuchami wartości UE jeszcze bardziej ułatwi bliską delokalizację. Ponadto dostęp do zasobów naturalnych, w tym surowców, i ich odpowiedzialna eksploatacja w potencjalnych przyszłych państwach członkowskich ułatwią stosowanie nowych technologii i wdrożenie zielonej transformacji na kontynencie. Oprócz tego partnerstwa w zakresie surowców 10 mają na celu wspieranie rozwoju nowych lokalnych gałęzi przemysłu i wysokiej jakości miejsc pracy w krajach partnerskich, przy pełnym poszanowaniu wysokich standardów środowiskowych i społecznych oraz z jednoczesnym uwzględnieniem w pełni przejrzysty sposób obaw społeczności lokalnych. Zasoby naturalne związane z energią, w tym energia wiatrowa i słoneczna, pomogą UE w przejściu na OZE i zaspokojeniu zapotrzebowania na energię.

Czerpanie tych korzyści wymaga gruntownego przygotowania się przez kraje kandydujące i potencjalnych kandydatów na członkostwo w UE, w oparciu o ich pełne i trwałe zaangażowanie polityczne i podjęcie zobowiązań. Oznacza to również wprowadzenie odpowiednich zabezpieczeń przed regresem w zakresie reform i mechanizmów transformacji, aby zrównoważyć potencjalny wpływ znacznych luk w konwergencji gospodarczej.

Jednocześnie rozszerzenie wymaga wewnętrznej refleksji w UE i przygotowania jej organów. 20 marca Komisja Europejska przyjęła Komunikat w sprawie reform poprzedzających rozszerzenie oraz przeglądów polityki 11 , który stanowi wkład w toczącą się dyskusję na temat reform wewnętrznych, które UE będzie musiała przeprowadzić. Przeanalizowano w nim konsekwencje dla powiększonej UE w czterech kluczowych obszarach – wartości, polityki, budżetu i zarządzania – oraz przygotowano grunt pod przedakcesyjne przeglądy polityki. Ponadto rozszerzeniu powinny towarzyszyć ukierunkowane działania komunikacyjne mające na celu informowanie opinii publicznej o tym procesie, zarówno w UE, jak i w krajach kandydujących.

III. Kraje objęte procesem rozszerzenia na drodze do UE

Zgodnie ze zmienioną metodyką 12 w konkluzjach i zaleceniach zawartych w niniejszym komunikacie Komisja ocenia ogólne postępy w zakresie przygotowań i negocjacji akcesyjnych oraz proponuje dalsze działania dla każdego kraju.

Otwarto wszystkie rozdziały negocjacyjne z Czarnogórą, a trzy tymczasowo zamknięto. W czerwcu Czarnogóra osiągnęła ważny cel pośredni dzięki pozytywnej ocenie spełnienia kryteriów pośrednich w odniesieniu do rozdziałów dotyczących praworządności. 26 czerwca 2024 r. konferencja międzyrządowa z Czarnogórą utorowała drogę do tymczasowego zamknięcia rozdziałów negocjacyjnych.

Z 35 rozdziałów negocjacyjnych Serbii otwarto 22 rozdziały. Dwa z nich udało się tymczasowo zamknąć. Częste cykle wyborcze w Serbii miały negatywny wpływ na ciągłość i tempo postępów reform związanych z przystąpieniem do UE. Władze nadal deklarowały członkostwo w UE jako swój strategiczny cel. Droga do otwarcia kolejnych klastrów z Serbią będzie zależeć w szczególności od postępów i tempa reform w zakresie praworządności oraz normalizacji stosunków z Kosowem.

Albania i Macedonia Północna konsekwentnie deklarują swoje polityczne zaangażowanie w osiągnięcie strategicznego celu, jakim jest integracja z UE, oraz dążenie do zaawansowania w negocjacjach akcesyjnych w oparciu o stałe postępy w reformach. Po pierwszych konferencjach międzyrządowych, które odbyły się z udziałem obu państw w lipcu 2022 r., do grudnia 2023 r. pomyślnie zakończono spotkania screeningowe dotyczące wszystkich sześciu klastrów. Na podstawie sprawozdań Komisji ze screeningu, jesienią 2023 r. Rada przekazała każdemu krajowi kryteria rozpoczęcia negocjacji w sprawie klastra 1 (kwestie podstawowe).

Pod koniec 2023 r. Albania przedłożyła plany działania dotyczące reformy administracji publicznej i praworządności, co umożliwiło otwarcie klastra dotyczącego kwestii podstawowych w październiku 2024 r. podczas drugiej konferencji międzyrządowej. We wrześniu 2024 r. przedłożyła również plan działania dotyczący funkcjonowania instytucji demokratycznych.

W grudniu 2023 r. Macedonia Północna przyjęła plany działania dotyczące praworządności i reformy administracji publicznej. Nadal oczekuje się przyjęcia planu działania dotyczącego ochrony mniejszości.

W międzyczasie Komisja przedstawiła Radzie dalsze sprawozdania ze screeningu dotyczące obu państw: w maju 2024 r. w odniesieniu do klastra 2 – rynek wewnętrzny, a w październiku 2024 r. w odniesieniu do klastra 6 – stosunki zewnętrzne i klastra 3 – konkurencyjność i wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu.

Zgodnie z zaleceniem Komisji Rada Europejska zdecydowała w grudniu 2023 r., że po spełnieniu przez Bośnię i Hercegowinę kryteriów członkostwa w niezbędnym stopniu rozpocznie negocjacje akcesyjne z tym krajem. Jak przedstawiono w sprawozdaniu Komisji z marca 2024 r., Bośnia i Hercegowina poczyniła postępy w przyjmowaniu reform związanych z UE i osiągnęła pełne dostosowanie do polityki zagranicznej UE. Sytuacja w Republice Serbskiej wyhamowała jednak tę pozytywną dynamikę, w szczególności w związku z przyjęciem w kwietniu odrębnych dla tej części kraju ustaw dotyczących wyborów, referendów i immunitetów, ciągłe nieuznawanie władzy i decyzji Trybunału Konstytucyjnego, a także ciągłą retorykę secesjonistyczną.

W świetle wyników osiągniętych od 2022 r., 12 marca 2024 r. Komisja uznała, że Bośnia i Hercegowina spełniła w niezbędnym stopniu kryteria członkostwa. Opierając się na zaleceniu Komisji, 22 marca 2024 r. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji akcesyjnych z tym krajem. W następstwie tej decyzji 24 kwietnia 2024 r. Komisja odbyła pierwsze spotkanie wstępne w celu wyjaśnienia przyszłego procesu, w szczególności zasad screeningu. W okresie od kwietnia do października 2024 r. dynamika reform utknęła w martwym punkcie. Komisja przygotowuje ramy negocjacyjne, które będzie mogła przyjąć Rada, gdy tylko zostaną podjęte wszystkie kroki wskazane w zaleceniu Komisji z października 2022 r.

Od 1 stycznia 2024 r. z ruchu bezwizowego z UE korzystają posiadacze paszportów biometrycznych Kosowa, a od października 2024 r. również posiadacze serbskich paszportów wydanych przez serbską Dyrekcję ds. Koordynacji. Kosowo nadal wdraża reformy związane z UE.

Napięcia na północy Kosowa utrzymywały się w następstwie brutalnego ataku zbrojnego gangu na kosowską policję dokonanego 24 września 2023 r., który był najpoważniejszym incydentem w ostatnich latach. Inne kryzysy zostały wywołane przez problemy związane z wywłaszczeniem gruntów przez rząd na północy; przyjęcie rozporządzenia banku centralnego w sprawie transakcji gotówkowych negatywnie wpływającego na kosowskich Serbów i inne społeczności nienależące do większości; operacje policji mające na celu zamknięcie biur instytucji zarządzanych przez Belgrad, udzielających pomocy społecznościom nienależącym do większości; oraz przez utrzymujący się od czerwca 2023 r. zakaz przywozu towarów pochodzenia serbskiego, który w nieproporcjonalny sposób wpływa na przedsiębiorstwa w społeczności kosowskich Serbów. Kwestie te dodatkowo zaszkodziły stosunkom między rządem a społecznością kosowskich Serbów. Środki UE dotyczące Kosowa, wprowadzone w 2023 r., pozostały w mocy w okresie sprawozdawczym. Wysoki Przedstawiciel zalecił zniesienie tych środków.

W grudniu 2023 r. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia Ukrainy do UE. Po zakończeniu czterech brakujących kroków wskazanych przez Komisję w zaleceniu z 8 listopada 2023 r. w dniu 25 czerwca 2024 r. odbyła się pierwsza konferencja międzyrządowa. Pomimo trwającej rosyjskiej wojny napastniczej Ukraina podtrzymała swoje zdecydowane zaangażowanie na rzecz reform w wielu sektorach. Plan Ukrainy, zatwierdzony w kwietniu 2024 r. i służący jako kompleksowa strategia reform, przyczynił się do wzmocnienia szerszych zobowiązań politycznych w ramach procesu rozszerzenia. Dzięki Instrumentowi na rzecz Ukrainy UE w dalszym ciągu łączy swoje wsparcie finansowe na rzecz odbudowy z reformami niezbędnymi do ożywienia ukraińskiej gospodarki i wsparcia jej na drodze do przystąpienia. We wspólnych zobowiązaniach UE i Ukrainy w zakresie bezpieczeństwa podpisanych w czerwcu 2024 r. stwierdzono, że wsparcie w zakresie bezpieczeństwa, odporności i obrony, a także proces przystąpienia Ukrainy do UE, wsparcie reform, pomoc makrofinansowa, humanitarna i pomoc w odbudowie wzajemnie się wzmacniają. Ze swojej strony Ukraina zobowiązała się do kontynuowania reform przewidzianych na jej drodze do UE, w tym w sektorach bezpieczeństwa, obrony i wywiadu.

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie i działania hybrydowe przeciwko Mołdawii wiążą się z poważnymi wyzwaniami. Mołdawia nadal jednak czyniła stałe postępy na drodze do przystąpienia do UE. W grudniu 2023 r. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia Mołdawii do UE. Po zakończeniu trzech brakujących kroków wskazanych przez Komisję w zaleceniu z 8 listopada 2023 r. w dniu 25 czerwca odbyła się pierwsza konferencja międzyrządowa. Komisja i Mołdawia wspólnie opracowały plan wzrostu gospodarczego, który zwiększy wsparcie dla odpowiednich priorytetów w zakresie reform i inwestycji oraz zwiększy pewne korzyści płynące z uczestnictwa w jednolitym rynku. 20 października 2024 r. naród mołdawski głosował w referendum w sprawie przystąpienia do UE i w wyborach prezydenckich. Propozycję włączenia przystąpienia do UE do konstytucji poparło 50,38 % wyborców. 3 listopada odbędzie się druga tura wyborów prezydenckich z udziałem dwojga kandydatów, którzy uzyskali największą liczbę głosów w pierwszej turze.

W okresie od lutego do maja 2024 r. odbyły się spotkania wyjaśniające z Ukrainą i Mołdawią dotyczące dorobku prawnego UE, a dwustronne spotkania screeningowe rozpoczęły się w lipcu, po przedstawieniu ram negocjacyjnych obu krajom na czerwcowych konferencjach międzyrządowych.

W grudniu 2023 r. Rada Europejska przyznała Gruzji status kraju kandydującego, przy założeniu, że podjęte zostanie dziewięć kroków określonych w zaleceniu Komisji z 8 listopada 2023 r. Rząd przygotował specjalny plan działania z myślą o wykonaniu dziewięciu kroków i zobowiązał się do poczynienia postępów w zakresie reform związanych z UE. Od marca 2024 r. dochodzi jednak do niepokojących wydarzeń, które nie odzwierciedlają deklarowanego przez rząd zaangażowania na rzecz dążenia do UE. Należy wśród nich wymienić decyzję o powrocie do prac nad ustawą o przejrzystości wpływów zagranicznych oraz jej przyjęcie 28 maja, a także przyjęcie 17 września pakietu legislacyjnego w sprawie wartości rodzinnych i ochrony małoletnich. Opierając się na konkluzjach z 27 czerwca, 17 października 2024 r. Rada Europejska ponownie wyraziła poważne zaniepokojenie kierunkiem działań podjętych przez rząd Gruzji, który jest sprzeczny z wartościami i zasadami, na których opiera się UE. Rada Europejska przypomniała, że takie działania zagrażają gruzińskim dążeniom do integracji z UE i de facto wstrzymują proces akcesyjny.

26 października obywatele Gruzji zagłosowali w wyborach parlamentarnych. We wstępnych ustaleniach wspólnej międzynarodowej misji obserwacji wyborów pod przewodnictwem Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE wskazano kilka niedociągnięć w procesie wyborczym, który przebiegał w napiętej atmosferze i w warunkach znaczącej polaryzacji społeczeństwa. Zgłoszone uchybienia dotyczą m. in. niedawnych zmian w przepisach regulujących proces wyborczy, częstych naruszeń tajemnicy głosowania, niespójności proceduralnych, zastraszania wyborców i wywierania na nich presji, co negatywnie wpłynęło na zaufanie publiczne do całego procesu. Te wstępne ustalenia potwierdzają konieczność kompleksowej reformy ordynacji wyborczej, na co zwracano uwagę już w poprzednich kluczowych zaleceniach.

Turcja jest kluczowym partnerem UE i krajem kandydującym, a w ciągu ostatniego roku stosunki między UE a Turcją stały się bardziej intensywne. Zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z kwietnia 2024 r. UE wznowiła współpracę z Turcją w szeregu obszarów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. Zaangażowanie to ma na celu przyspieszenie prac nad zaleceniami zawartymi we wspólnym komunikacie Komisji i Wysokiego Przedstawiciela z 2023 r. w sprawie stanu stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych między UE a Turcją 13 w sposób stopniowy, proporcjonalny i odwracalny. W ciągu ostatniego roku prowadzono dialogi wysokiego szczebla na temat migracji i bezpieczeństwa, rolnictwa, zdrowia, badań naukowych i innowacji, powiązane z kontaktami na wysokim szczeblu między Komisją a Turcją. Ponadto, zgodnie z zaleceniami zawartymi we wspólnym komunikacie, odbyło się pierwsze posiedzenie w ramach dialogu wysokiego szczebla na temat handlu. W oparciu o oświadczenie UE–Turcja z 2016 r. kontynuowano pozytywną współpracę z władzami tureckimi w zakresie zarządzania migracją, która to współpraca przynosi rezultaty pomimo wyzwań związanych z wdrażaniem jej założeń. Jednym z kolejnych kroków powinno być zorganizowanie kolejnego posiedzenia w ramach dialogu wysokiego szczebla na temat migracji i bezpieczeństwa. UE będzie kontynuować wysiłki na rzecz niwelowania kluczowych różnic i dążenia do współpracy z Turcją we wszystkich wzajemnie korzystnych obszarach, w tym w zakresie unii celnej, zarządzania migracją, pokoju i bezpieczeństwa, transformacji ekologicznej i cyfrowej, rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich, inwestycji i łączności. Konstruktywne zaangażowanie samej Turcji będzie miało zasadnicze znaczenie dla rozwijania różnych obszarów współpracy określonych we wspólnym komunikacie.

IV. Kwestie podstawowe w procesie przystąpienia do UE

Praworządność, prawa podstawowe, funkcjonowanie instytucji demokratycznych, reforma administracji publicznej i kryteria gospodarcze stanowią „kwestie podstawowe” procesu przystąpienia do UE. Wiarygodne reformy i nieodwracalne osiągnięcia w zakresie kwestii podstawowych są niezbędne, by zagwarantować obywatelom równość wobec prawa i odpowiednią ochronę ich wolności i praw podstawowych. Konsolidacja wyników w tych obszarach ma kluczowe znaczenie dla krajów objętych procesem rozszerzenia, aby zapewnić postępy na drodze każdego z nich do przystąpienia. Pewność prawa i dobre rządy są również podstawą zwiększania konkurencyjności i tworzenia warunków dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych, postępu społeczno-ekonomicznego i dobrobytu. Stabilne instytucje mają również zasadnicze znaczenie dla zapewnienia zgodności z dorobkiem prawnym UE we wszystkich obszarach polityki, w tym zarządzania znaczną pomocą finansową udzielaną przez UE. W ciągu ostatniego roku postępy w reformach związanych z podstawowymi kwestiami odnotowano zwłaszcza w Czarnogórze, Albanii, Mołdawii i Ukrainie.

Włączenie niektórych krajów objętych procesem rozszerzenia do sprawozdania na temat praworządności począwszy od 2024 r. (Albania, Czarnogóra, Macedonia Północna i Serbia) wspiera realizację zaleceń w ramach pakietu rozszerzeniowego, w szczególności w odniesieniu do wysiłków na rzecz reformy systemów wymiaru sprawiedliwości, ram antykorupcyjnych, pluralizmu i wolności mediów oraz mechanizmów kontroli i równowagi, a także pomaga władzom w poczynieniu dalszych znaczących postępów w procesie akcesyjnym. Wytyczne i zalecenia dla tego procesu będą nadal zawarte w rocznych sprawozdaniach z rozszerzenia. Komisja będzie uwzględniać inne kraje objęte procesem rozszerzenia w sprawozdaniu na temat praworządności w miarę ich gotowości, jak określiła przewodnicząca Ursula von der Leyen w swoich wytycznych politycznych na następną kadencję Komisji Europejskiej, tj. na lata 2024–2029.

Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe

Nieustające wysiłki niektórych krajów na rzecz skutecznego wdrożenia reform wymiaru sprawiedliwości i przeprowadzania weryfikacji doprowadziły do wzmocnienia niezależności i rozliczalności sądownictwa, zwłaszcza w Albanii, Mołdawii i Ukrainie. Również Bośnia i Hercegowina rozpoczęła przygotowania do kontroli uczciwości w całym wymiarze sprawiedliwości. Jednak w większości krajów nadal występowały zagrożenia dla niezależności sądownictwa. Nadal podejmowane są próby nadmiernej ingerencji politycznej, co negatywnie wpływa na wiarygodność wymiaru sprawiedliwości w oczach społeczeństwa. Priorytetem pozostaje poprawa jakości i skuteczności sądownictwa. Wiele krajów objętych procesem rozszerzenia stoi również przed poważnymi wyzwaniami mającymi wpływ na jakość i skuteczność ich systemu wymiaru sprawiedliwości: zaległościami w sądach, trudnościami w obsadzaniu wolnych stanowisk i niewystarczającym finansowaniem. Kilka krajów objętych procesem rozszerzenia zreformowało swój system szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, ale niektóre z nich nie spełniają norm europejskich. W celu wzmocnienia niezależności i bezstronności należy kontynuować wysiłki na rzecz cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości (w tym na rzecz ustanowienia lub wzmocnienia systemów zarządzania sprawami i systemów informacyjnych), poprawy specjalizacji i wprowadzenia zabezpieczeń przed manipulacją.

Utrzymującym się problemem w sektorze publicznym i prywatnym w krajach objętych procesem rozszerzenia jest korupcja. Walka z nią pozostaje nadrzędną kwestią dla rządów tych krajów. Najtrudniejszym wyzwaniem do rozwiązania jest ryzyko związane z zawłaszczaniem państwa, które wymaga pilnych i zdecydowanych reakcji ze strony rządów. Na stabilność demokratyczną i rozwój gospodarczy niekorzystnie wpływa korupcja na wysokim szczeblu i bezprawne naciski ze strony oligarchów, a także zorganizowane siatki przestępcze, które próbują infiltrować różne sektory. Pomimo pewnych postępów we wzmacnianiu rozwiązań prawnych i instytucjonalnych korupcja nadal ma wpływ na wiele obszarów, począwszy od sądownictwa, administracji publicznej i zamówień publicznych aż po szeroko rozumianą gospodarkę, w tym sektory podatne na zagrożenia, takie jak energetyka, ochrona zdrowia, budownictwo i media. Kwestie te wymagają systemowego i kompleksowego podejścia opartego na rzeczywistym zaangażowaniu politycznym i długoterminowej wizji służącej zwiększeniu przejrzystości i uczciwości. Kraje te muszą również systematycznie wdrażać strategie antykorupcyjne i oceny ryzyka w kluczowych sektorach. Niestety brakuje skutecznych systemów ujawniania informacji o stanie majątkowym, zapobiegania konfliktom interesów, przejrzystości własności rzeczywistej oraz środków na rzecz uczciwości we wszystkich służbach publicznych. Agencje antykorupcyjne potrzebują większych zasobów, silniejszego i niezależnego mandatu oraz wolności od nieuzasadnionej ingerencji i wpływów politycznych. Konieczne są dalsze działania, aby skutecznie prowadzić dochodzenia w sprawach o korupcję i ścigać takie przypadki, zwłaszcza wśród osób zajmujących ważne stanowiska, oraz zapewnić zajmowanie i konfiskowanie mienia pochodzącego z przestępstwa. Ponadto należy stosować systemowe podejście do odwrócenia procesu oligarchizacji w celu ograniczenia nadmiernego wpływu partykularnych interesów na życie gospodarcze, polityczne i publiczne. Należy poprawić funkcjonowanie i stale chronić środowisko sprzyjające dziennikarstwu śledczemu i społeczeństwu obywatelskiemu.

Prawa podstawowe są w dużej mierze zapisane i chronione prawem w całym regionie objętym procesem rozszerzenia. Kraje ratyfikowały kluczowe międzynarodowe i europejskie instrumenty dotyczące praw człowieka i podstawowych wolności oraz podjęły kroki w celu dostosowania swojego ustawodawstwa do dorobku prawnego UE. Utrzymują się luki w dostosowaniu przepisów, w szczególności w odniesieniu do wolności wypowiedzi, równouprawnienia płci, niedyskryminacji, przestępstw z nienawiści i nawoływania do nienawiści, ochrony danych, praw procesowych osób podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz praw ofiar przestępstw. Przepisy dotyczące agentów i wpływów zagranicznych naruszają prawa człowieka i podstawowe wolności – w szczególności prawo do wolności zrzeszania się i wolności wypowiedzi. Utrzymują się również wyzwania związane z zapewnieniem skutecznego wprowadzania w życie przepisów i narzędzi polityki dotyczących praw podstawowych oraz skuteczności mechanizmów dochodzenia roszczeń. Wszystkie kraje muszą zwiększyć wysiłki na rzecz realizacji zaleceń międzynarodowych i europejskich organów monitorujących, w tym zaleceń dotyczących warunków panujących w więzieniach. Muszą one również zapewnić wykonanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W znacznej części regionu instytucje rzecznika praw obywatelskich i inne niezależne organy starają się wypełniać swoją rolę w zakresie monitorowania działań państw na rzecz poszanowania, ochrony i promowania praw człowieka. Nadal jednak istnieje potrzeba zwiększenia ich funkcjonalnej niezależności i zasobów oraz usprawnienia działań następczych wynikających z ich zaleceń.

Wolność wypowiedzi, a także wolność i pluralizm mediów to ważne filary demokratycznego społeczeństwa. Pomimo pewnych zmian legislacyjnych sektor mediów w kilku krajach nadal pozostaje skoncentrowany i nie jest wolny od wpływów politycznych. Podważa to pluralizm, niezależność i jakość dziennikarstwa oraz prowadzi do polaryzacji. Podjęto wysiłki w celu rozwiązania problemu zastraszania dziennikarzy i przemocy wobec nich. Należy zacząć systematycznie dokumentować osiągnięte wyniki podjętych w tym zakresie działań. W kilku krajach regionu coraz częściej stosuje się strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej (SLAPP) skierowane przeciwko dziennikarzom i społeczeństwu obywatelskiemu.

Istnieją przepisy dotyczące niedyskryminacji, ale nadal potrzebne są większe wysiłki na rzecz zwalczania dyskryminacji, w szczególności wobec lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych, interseksualnych i queer (LGBTIQ), Romów i innych mniejszości. Konieczne są również wysiłki, aby zapobiegać osłabianiu przepisów dotyczących niedyskryminacji i praw podstawowych. W większości krajów polityka równości płci oraz ramy zapobiegania i zwalczania przemocy ze względu na płeć i przemocy domowej są udoskonalane zgodnie z wymogami konwencji stambulskiej. Przemoc ze względu na płeć jest jednak nadal poważnym problemem w wielu krajach, a usługi wsparcia dla ofiar przemocy są nadal niewystarczające i niedofinansowane. Konieczne są również pilne działania na rzecz wzmocnienia integracji systemów ochrony dziecka oraz przyspieszenia deinstytucjonalizacji opieki w przypadku dzieci i dorosłych z niepełnosprawnościami.

Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo

Dokonuje się postęp w dziedzinie sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa, egzekwowania prawa i współpracy sądowej między UE a krajami objętymi procesem rozszerzenia, jednak wciąż utrzymują się wyzwania. Wysiłki krajów objętych procesem rozszerzenia na rzecz osiągnięcia wiarygodnych wyników w zakresie prowadzenia postępowań przygotowawczych, wnoszenia i popierania oskarżeń oraz wydawania prawomocnych wyroków skazujących za przestępczość zorganizowaną i korupcję, zwłaszcza wśród osób zajmujących wysokie stanowiska, zasadniczo wymagają poprawy. Z Bałkanów Zachodnich i Turcji wywodzą się grupy przestępcze, które działają również w UE, przy czym kraje te są głównymi ośrodkami takiej działalności przestępczej. Kraje te są głównymi punktami przerzutu ofiar handlu ludźmi, przemytu migrantów i przemytu towarów, w szczególności niedozwolonych środków odurzających i tytoniu. Zorganizowane grupy przestępcze z Bałkanów Zachodnich należą do głównych podmiotów międzynarodowego nielegalnego obrotu środkami odurzającymi między Europą Zachodnią a Ameryką Łacińską.

Pomimo wysiłków partnerów z Bałkanów Zachodnich na rzecz zapobiegania niewłaściwemu wykorzystywaniu broni palnej i nielegalnemu handlowi nią oraz zwalczania tego procederu państwa członkowskie UE nadal uznają ten region za istotne źródło broni nielegalnie wprowadzanej do UE. W związku z tym kluczowe znaczenie ma wdrożenie drugiego etapu regionalnego planu działania na rzecz lepszej kontroli broni strzeleckiej i lekkiej.

Zorganizowane grupy przestępcze z Ukrainy, Mołdawii i Gruzji zajmują się przemytem migrantów, handlem ludźmi, przemytem towarów, nielegalnym obrotem środkami odurzającymi i handlem bronią, cyberprzestępczością i innymi przestępstwami, takimi jak przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, pomimo podejmowanych w tych krajach wysiłków na rzecz zwalczania przestępczości zorganizowanej.

Zdolności operacyjne i narzędzia służb celnych i straży granicznej są w wielu krajach objętych procesem rozszerzenia nadal zbyt słabe, by sprostać tym wyzwaniom. Poziom skuteczności zwalczania przestępczości zorganizowanej różni się w poszczególnych krajach objętych procesem rozszerzenia, ale pogłębiła się współpraca między organami ścigania w UE i w krajach objętych procesem rozszerzenia.

Kraje kandydujące i potencjalni kandydaci powinni posiadać w pełni funkcjonujące krajowe systemy zarządzania strefą Schengen przed przystąpieniem do UE. Wiąże się to z przygotowaniem planu działania dotyczącego strefy Schengen, wspieranego przez monitorowanie funkcjonalne i działania następcze. Decyzja o zniesieniu kontroli osób na przyszłych wspólnych granicach wewnętrznych UE będzie uzależniona od spełnienia dodatkowych obiektywnych wymogów, co zostanie zweryfikowane w ramach mechanizmu oceny Schengen.

Walka z przestępczością gospodarczą i praniem pieniędzy jest niewystarczająca, podobnie jak zdolność do odzyskiwania aktywów, w tym zajmowania kryptoaktywów. W wielu krajach objętych procesem rozszerzenia możliwości prowadzenia dochodzeń finansowych i zdolności jednostek ds. dochodzeń finansowych są niewystarczające. Dostosowanie do przepisów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy, przeciwdziałania finansowaniu terroryzmu i odzyskiwania mienia oraz skuteczne wdrażanie tych przepisów, w tym ustanowienie biur ds. odzyskiwania mienia oraz wzmocnienie uprawnień w zakresie śledzenia i konfiskaty, pozostają nierównomierne. Konieczne są dalsze działania w celu zwalczania nielegalnych zysków siatek przestępczych, poprawy przejrzystości własności rzeczywistej oraz wzmocnienia międzyinstytucjonalnego dostępu do odpowiednich baz danych i międzynarodowej wymiany informacji, w tym wzmocnienia infrastruktury cyfrowej. Turcja zakończyła swój plan działania na rzecz wyeliminowania stwierdzonych strategicznych braków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, w związku z czym nie jest już objęta „szarą listą” Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF).

Terroryzm, brutalny ekstremizm i radykalizacja nadal stanowią wyzwanie. Na forum ministerialnym UE-Bałkany Zachodnie ds. wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, które odbyło się w październiku 2023 r., podjęto zobowiązanie do odnowienia wspólnego planu działania dla Bałkanów Zachodnich w zakresie zwalczania terroryzmu w związku z pojawiającymi się zagrożeniami i prace nad nowym planem już trwają. Kraje objęte procesem rozszerzenia powinny zapewnić kryminalizację i karanie przestępstw terrorystycznych w swoich krajowych ramach prawa karnego. Konieczne są dalsze wysiłki na rzecz zapobiegania radykalizacji postaw, w tym na poziomie struktur lokalnych, oraz radykalizacji w więzieniach, a także monitorowanie zachowań sprawców aktów terroru po ich zwolnieniu oraz skuteczne zwalczanie treści terrorystycznych i ekstremistycznych w internecie.

Zagrożenia hybrydowe pozostają wyzwaniem politycznym i w zakresie bezpieczeństwa dla krajów objętych procesem rozszerzenia, w szczególności tych, które znajdują się w środku cyklu wyborczego. Zagrożenia te obejmują zagraniczne manipulacje informacjami i ingerencje w informacje oraz ataki fizyczne i cyberataki, w szczególności na infrastrukturę krytyczną. Po gwałtownym wzroście w chwili wybuchu rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie zagrożenia te nadal stwarzają znaczne ryzyko, a wsparcie i współpraca UE zostały wzmocnione.

Funkcjonowanie instytucji demokratycznych

Skonsolidowane instytucje demokratyczne mają zasadnicze znaczenie dla zapewnienia stabilności i stanowią centralny filar procesu akcesyjnego. Wiele krajów objętych procesem rozszerzenia nadal borykało się z brakiem zaufania i wyraźną polaryzacją. Rola nadzorcza parlamentów tych krajów nad władzą wykonawczą pozostawała słaba, co ma negatywny wpływ na proces legislacyjny i utrudnia powoływanie na stanowiska w organach publicznych. W wielu krajach proces wyborczy nadal wymaga reform wskazanych w niezrealizowanym wciąż zaleceniu Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE)/Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ODIHR). Pozytywne zmiany odnotowano jednak w Czarnogórze i Mołdawii.

Co się tyczy społeczeństwa obywatelskiego, o ile ramy prawne dotyczące wolności zrzeszania się są zazwyczaj zgodne z normami międzynarodowymi, to w praktyce jednak organizacje społeczeństwa obywatelskiego nie zawsze są w stanie rejestrować się i działać swobodnie, ponieważ niektóre kraje ograniczają lub komplikują ich funkcjonowanie.

Reforma administracji publicznej

Zalecenia dotyczące reformy administracji publicznej wydane w 2023 r. nadal mają zastosowanie, a ogólne postępy są raczej ograniczone. Największe wyzwanie dotyczy funkcjonowania służby cywilnej i zarządzania zasobami ludzkimi, w tym upolitycznienia, przy czym brak reform nadal prowadzi do dużej rotacji personelu. Ma to ogólnie wpływ na opracowywanie i wdrażanie polityk reform, w tym w ramach Instrumentu Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego na Bałkanach Zachodnich i Instrumentu na rzecz Ukrainy, i pozostaje główną przeszkodą w podejmowaniu zobowiązań w zakresie członkostwa w UE. W Ukrainie wyzwania spotęgowane są konsekwencjami trwającej rosyjskiej wojny napastniczej. Konieczne są dalsze działania w zakresie koordynacji instytucjonalnej reformy administracji publicznej oraz wzmocnienia instytucji nadzoru w celu zapewnienia właściwej rozliczalności.

W obszarze zarządzania finansami publicznymi wszystkie kraje ustanowiły wiarygodne i odpowiednie ramy strategiczne dla reform w tej dziedzinie, w tym mechanizm regularnego monitorowania i koordynacji. W Bośni i Hercegowinie po raz pierwszy przeprowadzono dialog polityczny dotyczący zarządzania finansami publicznymi. Główne wyzwania związane są z: (i) zarządzaniem inwestycjami publicznymi; (ii) monitorowaniem ryzyka fiskalnego; (iii) poprawą dyscypliny budżetowej; (iv) powiązaniem planowania strategicznego ze średniookresowymi ramami budżetowymi i zwiększeniem ich wiarygodności; (v) dalszym wzmocnieniem wewnętrznych kontroli finansów publicznych oraz (vi) poprawą przejrzystości budżetu.

Bardzo ważne jest, aby krajowe organy statystyczne dostarczały wiarygodnych i terminowych statystyk publicznych. W związku z tym kluczowym elementem procesu reform pozostaje dalsze wzmacnianie zdolności krajowych systemów statystycznych.

Migracja

UE jest nadal głęboko zaangażowana we współpracę i wspieranie Bałkanów Zachodnich i Turcji poprzez przyjęcie kompleksowego podejścia do kwestii nielegalnej migracji, w tym zwalczanie przemytu migrantów i handlu ludźmi, poprawę zarządzania granicami, współpracę w zakresie azylu i ochrony oraz intensyfikację prac w zakresie powrotów. Chociaż nielegalne przepływy migracyjne zmniejszyły się na szlakach zachodniobałkańskich, zjawisko to wymaga stałej czujności, w szczególności w stosunku do nielegalnej działalności siatek zajmujących się przemytem migrantów i handlem ludźmi.

Liczba przypadków nielegalnego przekroczenia granicy z Bałkanami Zachodnimi w 2023 r. spadła o 31 % w porównaniu z 2022 r., a tendencja spadkowa nasiliła się, wzrastając ponad dwukrotnie w pierwszej połowie 2024 r. 14 Zgodnie z planem działania UE dla Bałkanów Zachodnich przedstawionym przez Komisję w grudniu 2022 r. wsparcie Komisji Europejskiej dla tego regionu koncentruje się na zarządzaniu granicami, walce z przemytem migrantów i handlem ludźmi, zwiększeniu liczby powrotów oraz współpracy w zakresie systemów azylowych, ochrony i przyjmowania, a także na osiągnięciu zgodności z polityką wizową UE, co jest jednym ze zobowiązań podjętych przez partnerów z Bałkanów Zachodnich w programach reform w ramach planu wzrostu gospodarczego. W okresie sprawozdawczym wynegocjowano, podpisano lub wdrożono nowe umowy o statusie umożliwiające Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontexowi) rozmieszczenie na Bałkanach Zachodnich dodatkowych zespołów. Wsparcie UE dla Bałkanów Zachodnich w zwalczaniu przemytu migrantów i handlu ludźmi przynosi rezultaty operacyjne.

Liczba osób o nieuregulowanym statusie przybywających z Turcji na wyspy greckie znacznie wzrosła w porównaniu z 2022 r., natomiast liczba przybywających z Turcji na Cypr i do Włoch znacznie spadła w 2023 r. Komisja wdraża plan działania UE na rzecz wschodniej części Morza Śródziemnego przyjęty w październiku 2023 r. UE nadal wspiera znaczne wysiłki Turcji na rzecz przyjęcia 3,6 mln uchodźców, głównie z Syrii, i współpracuje z władzami tureckimi w celu zapobiegania nielegalnej migracji. Wdrażanie oświadczenia UE–Turcja z marca 2016 r. oraz umowy o readmisji między UE a Turcją ma niezmiennie zasadnicze znaczenie dla wzajemnej współpracy.

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie nadal powoduje masowe przymusowe przesiedlenia ludności w Ukrainie i w całym regionie. Kraje w całym regionie nadal przyjmują uchodźców ukraińskich, przyczyniając się do działań w zakresie ochrony i integracji.

Gospodarka

W 2023 r. większość z 10 gospodarek objętych procesem rozszerzenia odbudowała się, będąc w stanie sprostać głównym wyzwaniom gospodarczym i społecznym, przed którymi stanęły w związku z rosyjską wojną napastniczą przeciwko Ukrainie, wykazując w ten sposób swoją znaczną odporność. Pomimo ciągłych niszczycielskich ataków i dużej liczby ofiar wśród ludności cywilnej PKB Ukrainy wzrósł w 2023 r. o 5,3 %, tj. bardziej niż przewidywano. W ramach nowego Planu Ukrainy kraj ten zobowiązał się do wdrożenia kompleksowego zestawu reform w celu utrzymania stabilności makroekonomicznej, wspierania odbudowy i czynienia postępów na drodze do UE. W większości krajów Bałkanów Zachodnich wzrost realnego PKB uległ spowolnieniu, ale nadal był stabilny – na poziomie 6 % w Czarnogórze, 3,4 % w Albanii, 3,3 % w Kosowie i 2,5 % w Serbii. Nieco niższy był w Bośni i Hercegowinie – 1,6 % i w Macedonii Północnej – 1 %. Turcja i Gruzja również odnotowały wysokie stopy wzrostu PKB wynoszące odpowiednio 5,1 % i 7,5 %, natomiast Mołdawia zaczęła wychodzić z głębokiej recesji z 2022 r., przy umiarkowanym wzroście wynoszącym 0,7 %.

Po osiągnięciu najwyższego poziomu w 2022 r. inflacja zmniejszyła się we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia, głównie z powodu niższych międzynarodowych cen towarów i zaostrzenia polityki pieniężnej. Z zadowoleniem odnotowano, że od połowy 2023 r. w Turcji przyjęto bardziej konwencjonalną i bardziej rygorystyczną politykę gospodarczą. Problemy strukturalne na rynku pracy, takie jak duże zróżnicowanie sytuacji kobiet i mężczyzn, niedopasowanie umiejętności i wysoki odsetek pracy nierejestrowanej, nadal stanowią często występujące wyzwania dla otoczenia biznesu, siły roboczej i ogólnego wzrostu gospodarczego we wszystkich 10 gospodarkach. Wzmocnienie dialogu społecznego, w tym zdolności partnerów społecznych, ma wciąż istotne znaczenie dla sprostania tym wyzwaniom.

Coraz ważniejsze staje się to, aby we wszystkich dziesięciu krajach objętych procesem rozszerzenia przyspieszono reformy strukturalne. Umożliwią one trwały wzrost gospodarczy w perspektywie średnioterminowej oraz poczynienie postępów na drodze do spełnienia kryteriów gospodarczych związanych z członkostwem w UE. Jednym z tych kryteriów jest zapewnienie funkcjonowania gospodarki rynkowej i wykazanie zdolności do sprostania presji konkurencyjnej i siłom rynkowym w Unii Europejskiej. Polityka gospodarcza powinna również wspierać ambitne cele transformacji ekologicznej i cyfrowej. Realizacja polityki dekarbonizacji i zwiększania odporności pozostaje zasadniczym elementem dostosowania do norm UE.

V. Konwergencja gospodarcza i społeczna oraz przyspieszona integracja

PKB na mieszkańca Bałkanów Zachodnich, Ukrainy, Mołdawii i Gruzji utrzymuje się na poziomie około 50 % PKB na mieszkańca UE lub poniżej tego poziomu, a tempo osiągania konwergencji jest powolne. Jednocześnie z doświadczeń związanych z rozszerzeniem UE w 2004 r. wynika, że członkostwo w jednolitym rynku UE i fundusze strukturalne pozytywnie wpływają na konwergencję gospodarczą. Stanowi to podstawę obecnego ducha stosunków między UE a krajami objętymi procesem rozszerzenia, które to relacje koncentrują się na inwestycjach w infrastrukturę i poprawie otoczenia biznesowego oraz na przyspieszeniu integracji z konkretnymi częściami jednolitego rynku UE. Jest to realizowane za pomocą specjalnych instrumentów, takich jak plan wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich oraz układy o stowarzyszeniu, w tym pogłębione i kompleksowe strefy wolnego handlu z Ukrainą, Mołdawią i Gruzją. Takiej przyspieszonej integracji musi towarzyszyć odpowiednie dostosowanie do dorobku prawnego Unii i wzmocnienie zdolności administracyjnych.

Aby jeszcze bardziej przyspieszyć reformy i konwergencję społeczno-ekonomiczną Bałkanów Zachodnich z UE oraz pomóc im spełnić wymogi członkostwa w UE, Komisja przyjęła plan wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich. Plan ma na celu przedstawienie niektórych korzyści i dalszych zachęt do reform związanych z członkostwem w UE przed przystąpieniem do UE. Koncentruje się on na stopniowej integracji partnerów z regionu z jednolitym rynkiem UE jeszcze przed przystąpieniem, na wzmocnieniu regionalnej współpracy gospodarczej oraz na wykorzystaniu reform strukturalnych w obszarach praworządności, otoczenia biznesowego, transformacji ekologicznej i cyfrowej oraz rozwoju kapitału ludzkiego. Reformy te będą nagradzane w ramach Instrumentu Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego.

Realizacja planu wzrostu gospodarczego jest bardzo zaawansowana, dzięki czemu region zyskuje nową dynamikę. Perspektywa wykorzystania niektórych obszarów jednolitego rynku UE przed przystąpieniem do UE – uzależniona od konkretnych postępów w przyjmowaniu odpowiedniego dorobku prawnego, reform strukturalnych i regionalnej współpracy gospodarczej – wzmocniła wewnętrzne więzi w regionie w ramach regularnych spotkań ministrów i przywódców 15 . Spotkania te są poświęcone realizacji planu i są organizowane na zasadzie rotacji przez partnerów z Bałkanów Zachodnich, z udziałem UE. Środki na rzecz przyspieszonej integracji, które zostały dotychczas uruchomione, obejmują wnioski o przystąpienie do jednolitego obszaru płatności w euro (SEPA), uprzywilejowane korytarze w celu przyspieszenia odprawy towarów na granicach między UE a Bałkanami Zachodnimi, specjalne układy w sprawie oceny zgodności i zatwierdzania produktów przemysłowych, opracowanie krajowych portfeli tożsamości i bałkańskiego portfela tożsamości cyfrowej interoperacyjnych z europejskimi portfelami tożsamości cyfrowej, powielenie programu WiFi4EU na Bałkanach Zachodnich, włączenie regionu do europejskich centrów innowacji cyfrowych, a także współpracę w ramach Sojuszu na rzecz leków o krytycznym znaczeniu. Możliwość przystąpienia Albanii i Czarnogóry do SEPA do końca 2024 r., a następnie innych uczestników z Bałkanów Zachodnich już w 2025 r., mogłaby przynieść tym krajom znaczne korzyści.

Dostęp do jednolitego rynku UE jest uzależniony od zwiększenia przez region wysiłków na rzecz regionalnej współpracy gospodarczej poprzez wdrożenie wspólnego rynku regionalnego. Bałkany Zachodnie opracowały i przyjęły ambitny, zmieniony plan działania dotyczący tej inicjatywy, który ma znaczny potencjał, by zapewnić regionowi dodatkowy wzrost dzięki mobilności regionalnej i przyciągnąć inwestycje na szczeblu regionalnym.

Plan wzrostu gospodarczego obejmuje specjalny Instrument Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego o wartości 6 mld EUR, który jest wykorzystywany zarówno do nagradzania krajów za rzeczywiste postępy we wdrażaniu uzgodnionych ambitnych programów reform, jak i do wspierania kluczowych inwestycji w obszarach priorytetowych za pośrednictwem ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich. Komisja przyjęła decyzję zatwierdzającą pięć programów reform. Ich realizacja rozpocznie się po podpisaniu Instrumentu i umów pożyczki oraz wypłacie płatności zaliczkowych.

Instrument uzupełnia pomoc przedakcesyjną już udzielaną Bałkanom Zachodnim za pośrednictwem Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III) i koncentruje się na budowaniu zdolności administracyjnych i instytucjonalnych, a także na wdrażaniu Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich 16 z 2020 r., w tym na wdrażaniu inicjatyw w ramach strategii Global Gateway, wspierając wzrost gospodarczy oraz dwojaką transformację ekologiczną i cyfrową w regionie. Plan gospodarczo-inwestycyjny ma zmobilizować w regionie inwestycje o wartości do 30 mld EUR, z czego 9 mld EUR w formie dotacji UE. Realizacja planu przebiega sprawnie, a programy zatwierdzone do tej pory miały na celu uruchomienie do 17,5 mld EUR, w tym 5,4 mld EUR w formie dotacji UE na finansowanie 68 kluczowych inwestycji infrastrukturalnych i społecznych w regionie. Ponadto 21 gwarancji, pokrywanych przez UE w kwocie do 937 mln EUR, ma na celu przyciągnięcie inwestycji prywatnych w celu zwiększenia zdolności inwestycyjnej regionu. Instrument Pomocy Przedakcesyjnej obejmuje również wsparcie programów rozwoju obszarów wiejskich (IPARD) w Albanii, Macedonii Północnej, Czarnogórze, Serbii i Turcji.

Odbudowa Ukrainy i jej gospodarki w sposób, który przybliży ją do poziomu gospodarki UE w perspektywie przyszłego przystąpienia tego kraju, wymaga nie tylko dużego wysiłku finansowego, ale również reform strukturalnych. W tym celu UE przyjęła Instrument na rzecz Ukrainy w wysokości 50 mld EUR, który ma na celu wsparcie tego kraju w przygotowaniach do przystąpienia do UE, odbudowie i modernizacji infrastruktury, wdrażaniu reform strukturalnych i wzmacnianiu jego zdolności administracyjnych do przyjęcia zobowiązań członkowskich. Instrument wszedł w życie 1 marca 2024 r.

Plan Ukrainy, pierwszy filar Instrumentu, jest podstawowym narzędziem zapewniającym konwergencję Ukrainy i stopniową integrację z UE. Rząd Ukrainy opracował ten kompleksowy plan, który został zatwierdzony przez Komisję w kwietniu i przez Radę w maju. W planie określono 69 reform i 10 inwestycji, obejmujących 15 obszarów (w tym energię, rolnictwo, transport, transformację ekologiczną i cyfrową, kapitał ludzki, przedsiębiorstwa państwowe, otoczenie biznesowe, finanse publiczne i decentralizację). Środki te mają na celu zwiększenie odporności makroekonomicznej i finansowej Ukrainy, poprawę zarządzania, zwiększenie zdolności i skuteczności administracji, poprawę rozliczalności i uczciwości władzy sądowniczej, wspieranie rozwoju sektora prywatnego i stworzenie środowiska sprzyjającego zrównoważonemu wzrostowi gospodarczemu. Oczekuje się, że szereg reform pomoże Ukrainie w działaniach na drodze do przystąpienia poprzez dalsze dostosowywanie przepisów do dorobku prawnego UE, w szczególności w zakresie administracji publicznej, zarządzania finansami publicznymi, przeciwdziałania praniu pieniędzy, zamówień publicznych, transportu i sektora rolno-spożywczego.

Drugi filar Instrumentu, ramy inwestycyjne dla Ukrainy, dysponuje instrumentami finansowymi Unii w wysokości 9,3 mld EUR i ma na celu przyciągnięcie inwestycji publicznych i prywatnych poprzez uruchomienie nawet 40 mld EUR na wsparcie odbudowy i rekonstrukcji kraju. 1,4 mld EUR przeznaczono już na uzupełnienie istniejących umów inwestycyjnych z kilkoma międzynarodowymi instytucjami finansowymi w celu pozyskania konkretnych inwestycji w ukraińską gospodarkę. Trzeci filar Instrumentu zapewnia pomoc techniczną rządowi Ukrainy w budowaniu zdolności, wdrażaniu reform określonych w planie i istotnych z punktu widzenia przystąpienia oraz we wspieraniu społeczeństwa obywatelskiego.

Pogłębiona i kompleksowa strefa wolnego handlu między UE a Ukrainą okazała się skutecznym instrumentem tworzenia warunków dla poprawy stosunków gospodarczych i handlowych w celu dalszego stymulowania konwergencji. Dzięki pogłębionej i kompleksowej umowie o wolnym handlu UE w pełni zliberalizowała przywóz z Ukrainy zdecydowanej większości produktów oraz utrzymała kontyngenty taryfowe i system cen minimalnych tylko w odniesieniu do kilku wybranych produktów rolnych. Od 2022 r., aby wesprzeć ukraińską gospodarkę, UE w pełni zniosła cła na wszystkie przywożone produkty, przyjmując tymczasowe autonomiczne środki handlowe. Aby jednak uwzględnić obawy zainteresowanych stron w UE, wprowadzono wzmocniony mechanizm ochronny i hamulec bezpieczeństwa w przypadku niektórych wrażliwych sektorów rolnych. Inne postanowienia umożliwiają stopniową integrację, zwiększając korzyści płynące z członkostwa w okresie poprzedzającym przystąpienie. Przykładem jest możliwość zawarcia układu w sprawie oceny zgodności i zatwierdzania lub przystąpienia do inicjatywy „Roam like at home”, tj. możliwości korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju.

Pogłębiona i kompleksowa strefa wolnego handlu między UE a Mołdawią pomaga temu krajowi zacieśnić integrację gospodarczą i handlową z UE jeszcze przed akcesją. UE w pełni zliberalizowała cały przywóz z Mołdawii, z wyjątkiem siedmiu produktów rolnych, w odniesieniu do których od 2022 r. obowiązują autonomiczne środki handlowe zapewniające tymczasową liberalizację. Kraj ten pracuje również nad opracowaniem układu w sprawie oceny zgodności i zatwierdzania i możliwym dostępem do unijnego obszaru korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju.

10 października 2024 r. Komisja Europejska przyjęła plan wzrostu gospodarczego dla Mołdawii o wartości 1,8 mld EUR, którego podstawą jest Instrument Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego na lata 2025–2027. Plan ten ma na celu przyspieszenie reform społeczno-ekonomicznych i reform w kwestiach podstawowych, zwiększenie dostępu Mołdawii do jednolitego rynku Unii Europejskiej oraz zwiększenie pomocy finansowej w ciągu najbliższych trzech lat. Łącznie plan i instrument umożliwią reformy i inwestycje niezbędne do przyspieszenia procesu akcesyjnego i zachęcą do takich reform i inwestycji.

Wdrożenie pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu między UE a Gruzją nadal ułatwia zbliżenie gruzińskich ram prawnych do prawodawstwa unijnego i zapewnia otwarte środowisko dla handlu i inwestycji między obiema stronami.

Kraje i region należące do Partnerstwa Wschodniego korzystają również z pomocy w ramach Instrumentu Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (ISWMR) oraz planu gospodarczo-inwestycyjnego 17 , które wspierają transformację ekologiczną i cyfrową oraz wzrost gospodarczy w całym regionie, w tym wdrażanie strategii Global Gateway. Wdrażanie planu przyspieszyło w okresie sprawozdawczym. Według stanu na październik 2024 r. w ramach tego planu uruchomiono łącznie 11,6 mld EUR w postaci inwestycji publicznych i prywatnych. Inwestycje te są ukierunkowane na sektor prywatny i zapewniają mikroprzedsiębiorstwom oraz małym i średnim przedsiębiorstwom dostęp do finansowania na warunkach preferencyjnych. Ponadto prowadzone są inwestycje w transport oraz łączność cyfrową i energetyczną. Wspierane inwestycje przyczyniają się w znacznym stopniu do wzrostu gospodarczego krajów partnerskich i tworzą podstawy dla bardziej zintegrowanych gospodarek gotowych na przyszłość.

Oczekuje się, że platforma inwestycyjna dla Turcji (TIP), uruchomiona w 2022 r. w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju Plus (EFZR+), zapoczątkuje w Turcji inwestycje o wartości blisko 2,4 mld EUR dzięki gwarancjom budżetowym UE na kwotę ponad 400 mln EUR. TIP ułatwia inwestycje w obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak zielone inwestycje i zrównoważona transformacja, energia ze źródeł odnawialnych, konektywność i cyfryzacja. Zapewnia ona potężny zestaw instrumentów ograniczających ryzyko, co pozwala zwiększyć zdolności finansowe unijnych i międzynarodowych instytucji finansowych oraz wspierać i promować inwestycje publiczne i prywatne w Turcji. TIP może również utorować drogę dla potencjalnych wspólnych inicjatyw Drużyny Europy i międzynarodowych instytucji finansowych.

Ponadto UE udzieliła znaczącego wsparcia finansowego i okazała solidarność z Turcją w odpowiedzi na niszczycielskie trzęsienia ziemi, które miały miejsce w lutym 2023 r. Obie strony z powodzeniem współpracują nad wdrożeniem pomocy w wysokości 1 mld EUR zadeklarowanej przez UE.

Dodatkowo w 2024 r. zadeklarowano 1 mld EUR na rzecz syryjskich uchodźców i społeczności przyjmujących w Turcji.

Konwergencja gospodarcza musi iść w parze z konwergencją społeczną – opartą na zasadach Europejskiego filaru praw socjalnych i dorobku socjalnego UE. Aby to osiągnąć, ważne jest, by wszystkie kraje objęte procesem rozszerzenia rozwijały dobrze funkcjonujące struktury i instytucje rynku pracy, skuteczne systemy ochrony socjalnej i intensywny dialog społeczny.

VI. Współpraca regionalna i stosunki dobrosąsiedzkie

Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to na Bałkanach Zachodnich dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia. Kluczowe pozostaje przezwyciężenie zaszłości i zażegnanie sporów wynikających z konfliktów z lat 90. XX w. Na rozwiązanie nadal oczekują istotne nierozstrzygnięte problemy dwustronne, w tym uregulowanie kwestii granicznych, wymierzenie sprawiedliwości w imieniu ofiar zbrodni wojennych, zidentyfikowanie osób nadal uznawanych za zaginione i sporządzenie na poziomie regionalnym dokładnego wykazu popełnionych zbrodni.

Region realizuje swoje ambicje dotyczące utworzenia wspólnego rynku regionalnego, którego celem jest zapewnienie swobodnego przepływu osób, usług, towarów i kapitału. Ułatwi to podejmowanie zatrudnienia i handel oraz uprości procedury celne między partnerami. Prace te są koordynowane przez Radę Współpracy Regionalnej i Środkowoeuropejską umowę o wolnym handlu (CEFTA) we współpracy z Forum Inwestycyjnym sześciu Izb Przemysłowo-Handlowych Bałkanów Zachodnich (WB6 CIF).

Poczyniono postępy we wdrażaniu planu działania na rzecz wspólnego rynku regionalnego: w ciągu ostatnich trzech lat przyjęto pięć porozumień o mobilności. Porozumienia te odnoszą się do dokumentów tożsamości uprawniających do podróżowania, uznawania kwalifikacji zawodowych i akademickich oraz dostępu do szkolnictwa wyższego. Pokonując długotrwałe trudności, w październiku 2024 r. na posiedzeniu Wspólnego Komitetu CEFTA podjęto szereg istotnych decyzji, znacznie zwiększając potencjalne korzyści wynikające ze wspólnego rynku regionalnego.

Na szczycie w Berlinie 14 października 2024 r. region przyjął drugi plan działania na rzecz wspólnego rynku regionalnego na lata 2025–28. Plan koncentruje się na pogłębieniu istniejącej współpracy i uruchomieniu nowych inicjatyw, w szczególności w zakresie handlu, swobody przemieszczania się, otoczenia biznesowego, kapitału ludzkiego i transformacji cyfrowej. Realizacja tego planu działania i ogólna współpraca regionalna będą stanowiły kluczowy warunek postępów w zakresie otwarcia dostępu do poszczególnych obszarów jednolitego rynku UE, jak określono w planie wzrostu gospodarczego. Wdrożenie zarówno decyzji CEFTA, jak i planu działania otwiera nowy etap tworzenia wspólnego rynku regionalnego, przynosząc wymierne korzyści obywatelom i przedsiębiorstwom w regionie.

Konektywność regionalna pozostała ważnym punktem programu działań dzięki współpracy w dziedzinie transportu, energii i technologii cyfrowych. Wspólnota Transportowa nadal wspierała stopniową integrację sektorów transportu na Bałkanach Zachodnich oraz w Ukrainie, Mołdawii i Gruzji, a jednocześnie promowała ułatwienia w transporcie za pośrednictwem inicjatywy dotyczącej uprzywilejowanych korytarzy UE – Bałkany Zachodnie, przygotowując plan działania. Obejmuje on plany modernizacji 11 przejść granicznych w regionie oraz między regionem a UE, aby znacznie skrócić czas oczekiwania na granicy, a jednocześnie zapewnić niezbędne kontrole. Korytarze solidarnościowe między UE a Ukrainą nadal odgrywają istotną rolę w zapewnianiu szlaków logistycznych dla krytycznych przepływów handlowych między Ukrainą, Mołdawią, UE i resztą świata.

Kontynuowano współpracę z Sekretariatem Wspólnoty Energetycznej w zakresie krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu (mimo opóźnień w ich przyjęciu), wspierając w ten sposób wdrażanie ram polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030, a także zwiększając bezpieczeństwo energetyczne i efektywność energetyczną oraz kontynuując postępy w zakresie integracji rynku energii z UE. Niezwykle ważne jest, aby umawiające się strony Traktatu Wspólnoty Energetycznej transponowały i wdrożyły pakiet dotyczący integracji energii elektrycznej oraz dążyły do ustalenia do 2030 r. opłaty emisyjnej równoważnej cenie w unijnym systemie handlu uprawnieniami do emisji w odniesieniu do energii elektrycznej.

W obszarze cyfrowym region kontynuował wdrażanie umowy „Roam like at home” z 2019 r. oraz dobrowolnego porozumienia wiodących operatorów telekomunikacyjnych w sprawie obniżenia opłat roamingowych z UE, które weszło w życie 1 października 2023 r. Oprócz dostosowania do dorobku prawnego UE i wdrożenia solidnej, stabilnej i bezpiecznej infrastruktury, zgodnie z unijnym zestawem narzędzi na potrzeby cyberbezpieczeństwa sieci 5G, oraz kompleksowych ram cyberodporności, zasadnicze znaczenie dla regionu ma również opracowanie ram tożsamości cyfrowej i cyfrowych usług publicznych. Region zobowiązał się do stworzenia krajowych portfeli tożsamości cyfrowej, a następnie „bałkańskiego portfela tożsamości cyfrowej” do końca 2027 r.

Za pośrednictwem regionalnego biura ds. współpracy na rzecz młodzieży (RYCO) kontynuowano działania na rzecz poprawy łączności między młodymi ludźmi. Stanowi to mechanizm regionalny, który w wyjątkowy sposób wspiera współpracę regionalną, zaufanie i pojednanie między młodymi ludźmi w regionie i z UE. Jesienią 2023 r. Kolegium Europejskie zainaugurowało oddział na Bałkanach Zachodnich w Tiranie, co jeszcze bardziej wzmocni więzi edukacyjne regionu z UE. Kontakty międzyludzkie i stosunki dobrosąsiedzkie są promowane również dzięki aktywnemu uczestnictwu regionu w unijnych programach na rzecz kształcenia, szkolenia, młodzieży i sportu Erasmus+ i Europejski Korpus Solidarności, a także dzięki zaangażowaniu instytucji szkolnictwa wyższego z tego regionu w sojusze europejskich szkół wyższych oraz sektorów kreatywnych w programie „Kreatywna Europa”. Pomyślna realizacja Programu działań dla Bałkanów Zachodnich dotyczącego innowacji, badań, edukacji, kultury, młodzieży i sportu nadal ułatwia rozwój infrastruktury badawczej, parków naukowych i technologicznych, promuje transfer technologii i ustanawia środki wspierające innowacje, przyczyniając się tym samym do zwiększenia konkurencyjności regionu.

Wszystkie strony powinny w dobrej wierze wdrażać obowiązujące umowy dwustronne, w tym porozumienie znad Prespy między Grecją a Macedonią Północną oraz układ o przyjaźni, stosunkach dobrosąsiedzkich i współpracy między Bułgarią i Macedonią Północną.

Sytuacja między Kosowem a Serbią pozostaje napięta, mimo że poczyniono postępy w zakresie normalizacji ich stosunków. Do znaczących osiągnięć należały przełomowe porozumienia osiągnięte w Ochrydzie w lutym i marcu 2023 r., działania przygotowawcze do ustanowienia stowarzyszenia/wspólnoty gmin zamieszkanych w większości przez Serbów w Kosowie, postępy w sektorze energetycznym oraz zobowiązania do rozwiązania problemu osób zaginionych. Znaczące postępy zależą od zaangażowania obu stron w dialog między Belgradem a Prisztiną i wdrożenia prawnie wiążącego porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji i towarzyszącego mu załącznika bez dalszych opóźnień i warunków wstępnych. Normalizacja stosunków ma zasadnicze znaczenie dla dążeń obu partnerów do przystąpienia do UE, którzy w przeciwnym razie mogą utracić znaczące korzyści. W maju 2024 r. zaktualizowano kryteria określone w rozdziale 35 negocjacji akcesyjnych Serbii oraz program prac kosowskiej grupy specjalnej ds. normalizacji stosunków, aby uwzględnić Porozumienie w sprawie ścieżki normalizacji stosunków między Kosowem a Serbią oraz załącznik wykonawczy do tego porozumienia.

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie wpływa na stosunki z jej dwustronnymi partnerami oraz państwami z nią sąsiadującymi. Władze Ukrainy dążyły do utrzymania i dalszego zacieśniania współpracy i stosunków dyplomatycznych z krajami europejskimi i poza nimi, szukając m.in. poparcia dla zapewnienia sprawiedliwego i trwałego pokoju w Ukrainie zgodnie z ukraińską formułą pokojową.

Stosunki Ukrainy z Bałkanami Zachodnimi zasadniczo poprawiły się, przy czym utrzymują się rozbieżne poglądy Serbii oraz Republiki Serbskiej w ramach Bośni i Hercegowiny na temat ich stosunków z Rosją. Stosunki z Gruzją stały się do pewnego stopnia napięte, w szczególności z powodu braku poparcia przez Gruzję sankcji wobec Rosji. Pomimo braku dostosowania się do unijnych środków ograniczających wobec Rosji Turcja pozostaje partnerem o strategicznym znaczeniu dla Ukrainy, a oba kraje łączą ważne dwustronne więzi gospodarcze i międzyludzkie, o czym świadczy podpisanie w lutym 2022 r. dwustronnego systemu bezwizowego i umowy o wolnym handlu. Turcja wielokrotnie podejmowała również wysiłki na rzecz ożywienia czarnomorskiej inicjatywy zbożowej, zakończonej przez Rosję w lipcu 2023 r., i jest ważnym uczestnikiem ukraińskiej Platformy Krymskiej.

W następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Mołdawia zacieśniła współpracę z Ukrainą i Rumunią w zakresie wsparcia humanitarnego dla osób uciekających z Ukrainy, bezpieczeństwa energetycznego, transportu i łączności. Współpraca dwustronna z Ukrainą nadal się rozwijała i Mołdawia okazywała solidarność z Ukrainą, głosując za odpowiednimi rezolucjami Zgromadzenia Ogólnego ONZ i popierając szereg oświadczeń politycznych w organizacjach międzynarodowych, które potępiają agresję wojskową. Mołdawia w coraz większym stopniu dostosowuje się również do unijnych środków ograniczających wobec Rosji, mimo że sama jest celem nasilającej się presji ze strony tego kraju.

Gruzja nadal wspiera integralność terytorialną i suwerenność Ukrainy, w tym jako współwnioskodawca rezolucji ONZ wspierających Ukrainę, nie przyłączyła się jednak do unijnych środków ograniczających wobec Rosji. Gruzja i Turcja korzystają z partnerstwa strategicznego, utrzymując kontakty na wysokim szczeblu, w tym w ramach Rady Współpracy Strategicznej Wysokiego Szczebla.

Ukraina, Mołdawia i Gruzja ponadto nadal aktywnie uczestniczą w Partnerstwie Wschodnim.

Stosunki między Turcją a Grecją uległy dalszej poprawie w okresie sprawozdawczym, czego kulminacją było 5. posiedzenie Rady Współpracy Wysokiego Szczebla w grudniu 2023 r., podczas którego przywódcy obu krajów podpisali deklarację ateńską w sprawie przyjaznych relacji i stosunków dobrosąsiedzkich. Stosowanie potencjalnie zapalnej retoryki jest w tej chwili rzadkością. Turcja nie prowadziła bez pozwolenia żadnych odwiertów we wschodniej części Morza Śródziemnego ani lotów nad wyspami greckimi na Morzu Egejskim. Nadal występują naruszenia greckich wód terytorialnych i w 2024 r. ich liczba wzrosła w porównaniu z 2023 r. W kwietniu 2024 r. UE wyraziła pełne zaangażowanie na rzecz kompleksowego rozwiązania problemu cypryjskiego, w ramach ONZ i zgodnie z wartościami UE, oraz z zadowoleniem przyjęła mianowanie osobistego wysłannika Sekretarza Generalnego ONZ ds. Cypru.

Turcja nadal opowiadała się za rozwiązaniem dwupaństwowym, co jest sprzeczne z rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ. Niezwykle ważne jest teraz, aby Turcja zaangażowała się w sprawiedliwe, kompleksowe i trwałe rozwiązanie kwestii cypryjskiej w ramach ONZ, w drodze powołania tzw. dwuwspólnotowej i dwustrefowej federacji charakteryzującej się równością polityczną oraz zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, a także zgodnie z dorobkiem prawnym UE i zasadami, na których opiera się UE. Turcja musi pilnie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące pełnego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE–Turcja i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Turcja musi natychmiast wycofać się ze wszystkich działań i kroków podejmowanych od października 2020 r. w odniesieniu do dzielnicy Warosia, które są sprzeczne z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ. Prowadzenie dialogu w dobrej wierze i powstrzymanie się od jednostronnych działań, które stoją w sprzeczności z interesami UE oraz naruszają prawo międzynarodowe i suwerenne prawa państw członkowskich UE, jest zasadniczym wymogiem dla zapewnienia stabilnego i bezpiecznego środowiska we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz rozwoju opartych na współpracy i korzystnych dla obu stron stosunków między UE a Turcją. Oczekuje się, że Turcja jednoznacznie zobowiąże się do utrzymywania stosunków dobrosąsiedzkich, respektowania umów międzynarodowych oraz do pokojowego rozstrzygania sporów zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych, zwracając się w razie potrzeby do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. UE nadal będzie bronić własnych interesów i interesów jej państw członkowskich oraz dążyć do utrzymania stabilności w regionie.

Współpraca terytorialna pozwala krajom objętym procesem rozszerzenia współpracować ze sobą i z sąsiednimi państwami członkowskimi UE w kluczowych sektorach społecznych i sektorach gospodarki. W szczególności programy współpracy transgranicznej i Interreg stwarzają możliwości dialogu, współpracy i rozwoju na poziomie samorządu terytorialnego, z udziałem społeczności lokalnych, sektora prywatnego i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Unijna strategia makroregionalna na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego oraz strategia UE na rzecz regionu Dunaju nadal promują współpracę między państwami członkowskimi a krajami kandydującymi na rzecz rozwoju, spójności i zmniejszania dysproporcji w tych dwóch makroregionach. Strategie te mają na celu uwolnienie potencjału gospodarczego i społecznego makroregionów, wspieranie zdolności administracyjnych w odniesieniu do różnych polityk UE oraz promowanie projektów rozwojowych w kluczowych obszarach. Mają też kluczowe znaczenie dla przygotowań do rozszerzenia.

Na podobnej zasadzie wspólna agenda morska ułatwiła dialog i współpracę między państwami członkowskimi a krajami kandydującymi w regionie Morza Czarnego w kwestiach takich jak ochrona środowiska, zapobieganie zanieczyszczeniom mórz i zarządzanie nimi oraz rozwój zrównoważonej niebieskiej gospodarki.

VII. Wnioski i zalecenia

I.

1.Po upływie dwudziestu lat od największego rozszerzenia UE o dziesięć państw członkowskich przystąpienie do UE pozostaje głównym motorem długoterminowego bezpieczeństwa, pokoju, stabilności i dobrobytu w Europie. Historyczna szansa na powiązanie swojej przyszłości z UE jest otwarta dla dziesięciu partnerów, w tym sześciu z Bałkanów Zachodnich, a także dla Turcji, Ukrainy, Mołdawii i Gruzji.

2.Proces rozszerzenia nadal uzależniony jest od osiągnięć każdego z partnerów i od jego obiektywnych postępów. Wiąże się to z koniecznością zdecydowanego i trwałego wdrożenia reform we wszystkich obszarach objętych unijnym prawem i zwrócenia szczególnej uwagi na kwestie podstawowe w procesie rozszerzenia. Fundamentami polityki rozszerzenia UE będą w dalszym ciągu demokracja, praworządność i podstawowe wartości. Członkostwo w UE jest wyborem strategicznym. Partnerzy muszą zdecydowanie i jednoznacznie popierać wartości UE i je rozpowszechniać. Dostosowanie do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE bardziej niż kiedykolwiek sygnalizuje wspólne wartości i wspólną orientację strategiczną w nowym kontekście geopolitycznym.

3.Proces rozszerzenia nabrał szybszego tempa w latach 2023 i 2024. 15 października 2024 r. otwarto klaster dotyczący kwestii podstawowych w negocjacjach z Albanią. Na pierwszych konferencjach międzyrządowych w czerwcu 2024 r. rozpoczęto negocjacje akcesyjne z Ukrainą i Mołdawią. Dzięki spełnieniu kryteriów pośrednich ustanowionych dla rozdziałów dotyczących praworządności Czarnogóra znalazła się na drodze prowadzącej do tymczasowego zamknięcia kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. W marcu 2024 r. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie przystąpienia Bośni i Hercegowiny do UE. Pod koniec 2023 r. w Albanii i Macedonii Północnej zakończono przegląd zgodności prawa krajowego z prawem unijnym (). W grudniu 2023 r. Rada Europejska przyznała Gruzji status kraju kandydującego. Jednak w następstwie działań podjętych przez rząd Gruzji od wiosny 2024 r. proces przystąpienia do UE został de facto wstrzymany. Rada nadal rozpatruje wniosek Kosowa o członkostwo złożony w grudniu 2022 r.

4.Rozszerzenie jest historyczną szansą zarówno dla krajów przystępujących, jak i dla obecnych państw członkowskich oraz całej UE. Większa i silniejsza Unia przyniesie znaczące korzyści społeczno-ekonomiczne, polityczne i w zakresie bezpieczeństwa. Rozszerzona UE jest lepszym gwarantem stabilności politycznej, bezpieczeństwa i pokoju na kontynencie. Większa Unia będzie silniejszym graczem na arenie międzynarodowej, posiadającym ważniejszą pozycję geopolityczną, co umożliwi jej odgrywanie jeszcze bardziej znaczącej roli na arenie międzynarodowej. Rozszerzenie UE przyniesie daleko idące korzyści społeczno-ekonomiczne obecnym i przyszłym członkom Unii. Jednocześnie rozszerzenie wymaga wewnętrznej refleksji w Unii i przygotowania jej organów i polityk. 20 marca Komisja Europejska przyjęła Komunikat w sprawie reform poprzedzających rozszerzenie oraz przeglądów polityki, który stanowi wkład w toczącą się dyskusję na temat reform wewnętrznych, które UE będzie musiała przeprowadzić. Komisja przedstawi przedakcesyjne przeglądy polityki, w których skoncentruje się na poszczególnych obszarach, takich jak praworządność, jednolity rynek, bezpieczeństwo żywnościowe, obrona i bezpieczeństwo, klimat i energia, migracja, a także konwergencja społeczna, gospodarcza i terytorialna w szerszym kontekście.

5.Kraje objęte procesem rozszerzenia muszą być zakorzenione w UE poprzez stopniową integrację, prowadzącą z kolei do przyspieszenia procesu rozszerzenia. Stopniowa integracja pomoże w przygotowaniach technicznych do członkostwa w UE, przyspieszy dostosowanie do unijnego dorobku prawnego i usprawni proces akcesyjny. Realizacja planu wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich zwiększy konwergencję gospodarczą Bałkanów Zachodnich z UE. Plan ten na celu przyspieszenie niektórych korzyści i obowiązków związanych z dostępem do jednolitego rynku przed przystąpieniem do UE oraz zapewnia zwiększoną pomoc finansową za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego, aby zachęcić do reform na Bałkanach Zachodnich. Co istotne, dostęp do jednolitego rynku UE jest uzależniony od zwiększenia przez region wysiłków na rzecz regionalnej współpracy gospodarczej poprzez wdrożenie wspólnego rynku regionalnego w oparciu o ostatnie pozytywne zmiany. W ramach planu wzrostu gospodarczego Komisja zatwierdziła programy reform pięciu partnerów z Bałkanów Zachodnich wskazujące ambitne zmiany, które planują oni wprowadzić, aby osiągnąć cele instrumentu. Komisja współpracuje z Bośnią i Hercegowiną, aby pomóc jej w sfinalizowaniu programu reform. Aby utrzymać konwergencję Ukrainy i stopniową integrację z UE, Instrument na rzecz Ukrainy zapewni temu krajowi wsparcie w latach 2024–2027 w oparciu o realizację Planu Ukrainy. 10 października 2024 r. przyjęto specjalny plan wzrostu gospodarczego dla Mołdawii w celu wsparcia jej reform i inwestycji społeczno-ekonomicznych.

6.Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to na Bałkanach Zachodnich dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia. Kluczowe pozostaje przezwyciężenie zaszłości i zażegnanie sporów wynikających z konfliktów z lat 90. XX w. Należy rozwiązać nierozstrzygnięte kwestie dwustronne, ponieważ w szczególności hamują one integrację regionalną i drogę partnerów do UE. Normalizacja stosunków między Kosowem a Serbią ma zasadnicze znaczenie dla dążeń do integracji z UE obu partnerów, którzy mogą stracić istotne możliwości w przypadku braku postępów.

7.Turcja pozostaje krajem kandydującym oraz kluczowym partnerem Unii Europejskiej, a jej rząd podkreśla, że przystąpienie do UE jest celem strategicznym tego kraju. Zgodnie z decyzją Rady negocjacje akcesyjne z Turcją są jednak wstrzymane od 2018 r. Okoliczności faktyczne, które doprowadziły do tego stanowiska, nie uległy zmianie Nadal istnieją poważne zastrzeżenia dotyczące praw podstawowych i praworządności, w tym niezawisłości sędziów. Dialog na temat praworządności i praw podstawowych pozostaje integralną częścią stosunków UE–Turcja. Jednocześnie trwają prace związane z zaleceniami zawartymi we wspólnym komunikacie w sprawie stanu stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych między UE a Turcją: badane są możliwości wznowienia dialogu i dalszego wdrażania, zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej oraz w sposób stopniowy, proporcjonalny i odwracalny. W strategicznym interesie Unii Europejskiej leży stabilizacja i bezpieczeństwo we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. 

II.

8.Co się tyczy Czarnogóry, proces przystąpienia do UE jest kluczowym priorytetem dla tego kraju i stanowi wyraźne polityczne zobowiązanie władz, które zasadniczo znajduje odzwierciedlenie w decyzjach politycznych. Świadczy o tym utrzymujący się 100-procentowy wskaźnik dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE. Od czasu utworzenia rządu w październiku 2023 r. działa on w ogólnie stabilnym otoczeniu politycznym, przy niższym poziomie polaryzacji w porównaniu z ostatnimi latami. Rząd bardzo przyspieszył przygotowania do przystąpienia do UE, a w czerwcu 2024 r. na konferencji międzyrządowej dotyczącej negocjacji akcesyjnych z Czarnogórą potwierdzono, że kraj ten zasadniczo spełnił kryteria pośrednie ustanowione dla rozdziałów 23 i 24 dotyczących praworządności, co umożliwia tymczasowe zamknięcie kolejnych rozdziałów po spełnieniu odnośnych warunków.

Komisja jest zdania, że zgodnie z ramami negocjacyjnymi osiągnięto obecnie ogólną równowagę między postępami w ramach rozdziałów dotyczących praworządności, z jednej strony, a postępami w negocjacjach akcesyjnych w odniesieniu do poszczególnych rozdziałów, z drugiej strony. Priorytetem dla dalszych postępów jest utrzymanie i intensyfikacja wysiłków na rzecz rozwiązania nierozstrzygniętych kwestii. W obszarze praworządności oznaczałoby to dalsze skupienie się na kluczowych obszarach, takich jak wolność wypowiedzi i wolność mediów, walka z korupcją i przestępczością zorganizowaną oraz przyspieszenie i pogłębienie reform zapewniających niezależność, profesjonalizm i rozliczalność sądownictwa. W przypadku innych rozdziałów negocjacji należy niezwłocznie skoncentrować się na realizacji nieprzeprowadzonych dotąd kluczowych reform związanych z UE i spełnieniu końcowych kryteriów odniesienia, w szczególności w stosunku do tych rozdziałów, które mogłyby zostać tymczasowo zamknięte w perspektywie krótkoterminowej. Rząd Czarnogóry zasygnalizował swój cel, jakim jest zamknięcie negocjacji akcesyjnych do końca 2026 r., a Komisja jest gotowa poprzeć to ambitne założenie, zaczynając od wniosku dotyczącego tymczasowego zamknięcia dodatkowych rozdziałów do końca 2024 r. i kompleksowego programu na 2025 r., jeżeli spełnione zostaną odpowiednie warunki. W związku z tym niezwykle ważne jest, aby Czarnogóra wdrożyła ustrukturyzowane i dobrze zaplanowane podejście, które opracowano w celu realizacji programu integracji z UE w praktyce. Konieczny jest stały szeroki konsensus polityczny w sprawie kluczowych reform.

9.Co się tyczy Serbii, przedterminowe wybory, które odbyły się w grudniu 2023 r., i późniejsza przerwa w funkcjonowaniu rządu i parlamentu spowolniły tempo reform akcesyjnych. W obszarze praworządności kontynuowano jednak wdrażanie reformy sądownictwa. Serbia przyjęła nową strategię antykorupcyjną i nadal pomagała w zarządzaniu mieszanymi przepływami migracyjnymi do UE. Nadal oczekuje się niezbędnego pełnego wdrożenia nowych przepisów dotyczących mediów, a także ich dalszego dostosowania do dorobku prawnego UE i norm europejskich. Serbia zobowiązała się do pełnej realizacji wszystkich swoich zobowiązań wynikających z porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznika wykonawczego do tego porozumienia osiągniętego w 2023 r. oraz ze wszystkich wcześniejszych porozumień. Schemat dostosowywania się Serbii do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE pozostał w dużej mierze niezmieniony i w trybie priorytetowym należy go znacznie poprawić, w tym poprzez dostosowanie się tego kraju do środków ograniczających i oświadczeń dotyczących Rosji. Serbia musi powstrzymać się od działań i oświadczeń sprzecznych ze stanowiskiem UE w sprawie polityki zagranicznej i w innych kwestii strategicznych oraz wyraźnie wykazać obranie strategicznego kierunku ku UE.

Należy stale mieć na względzie zachowanie ogólnej równowagi między postępami w ramach rozdziałów dotyczących praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem, z jednej strony, a postępami w negocjacjach akcesyjnych w odniesieniu do poszczególnych rozdziałów, z drugiej strony. Komisji podtrzymała swoją ocenę w trzeci rok z rzędu: Serbia spełniła kryteria otwarcia klastra 3 (Konkurencyjność i wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu).

Postępy Serbii w zakresie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem nadal będą decydujące dla tempa negocjacji akcesyjnych. Oczekuje się, że w nadchodzącym roku Serbia przyspieszy prace nad wdrażaniem reform związanych z przystąpieniem do UE we wszystkich dziedzinach, ze szczególnym uwzględnieniem kryteriów pośrednich dotyczących praworządności. Oczekuje się też, że kraj ten zapewni prawdziwie sprzyjające otoczenie dla społeczeństwa obywatelskiego i mediów, podejmując wiarygodne wysiłki na rzecz wyeliminowania dezinformacji i zagranicznych manipulacji informacjami. W ramach kolejnych etapów dialogu oczekuje się, że Serbia wywiąże się ze swoich zobowiązań wynikających z porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznika wykonawczego do tego porozumienia, a także ze wszystkich wcześniejszych porozumień w ramach dialogu.

10.Co się tyczy Albanii, władze konsekwentnie deklarowały swoje zdecydowane zaangażowanie polityczne na rzecz integracji z UE jako kluczowego priorytetu strategicznego tego kraju i utrzymały wysoki poziom ambicji, aby posuwać się naprzód w negocjacjach akcesyjnych. Albania nadal czyniła postępy w zakresie reform w ramach klastra dotyczącego kwestii podstawowych, w szczególności w przypadku kompleksowej reformy wymiaru sprawiedliwości i procesu weryfikacji, których zakończenie na pierwszym etapie nastąpi wkrótce, dzięki dobrym wynikom w sprawach antykorupcyjnych oraz zwiększeniu zdolności w zakresie dochodzeń finansowych przeciwko przestępczości zorganizowanej. Aktywne zaangażowanie Albanii w trakcie trwającej do końca 2023 r. kadencji jako niestałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ, a także jej dotychczasowe pełne dostosowanie się do wspólnej i zagranicznej polityki bezpieczeństwa UE świadczą o dokonanym przez ten kraj strategicznym wyborze i chęci przystąpienia do UE, a także o jego roli jako wiarygodnego partnera międzynarodowego.

Po pierwszej konferencji międzyrządowej w sprawie negocjacji akcesyjnych, która odbyła się w lipcu 2022 r., w listopadzie 2023 r. zakończono spotkania screeningowe dotyczące wszystkich sześciu klastrów dorobku prawnego UE. Pod koniec 2023 r. Komisja przedstawiła Radzie sprawozdanie z oceny początkowych kryteriów odniesienia, w którym stwierdziła, że Albania spełniła wymogi dotyczące rozpoczęcia negocjacji w sprawie klastra dotyczącego kwestii podstawowych. Komisja z zadowoleniem przyjmuje rozpoczęcie negocjacji w sprawie tego klastra podczas drugiej konferencji międzyrządowej, która odbyła się w dniu 15 października, co stanowiło kluczowy moment na drodze do przystąpienia. Komisja popiera również rozpoczęcie negocjacji w sprawie klastra 6 – Stosunki zewnętrzne, co miałoby nastąpić pod koniec roku, jeżeli utrzyma się pozytywna tendencja. Rząd Albanii zasygnalizował swój cel, jakim jest zamknięcie negocjacji akcesyjnych do końca 2027 r., a Komisja jest gotowa poprzeć ten ambitny cel. W związku z tym kluczowe znaczenie dla władz ma dalsze przyspieszenie tempa reform ukierunkowanych na przystąpienie do UE. Dotyczy to w szczególności reform w zakresie praworządności, utrwalania dobrych wyników w zakresie egzekwowania prawa, skutecznego zwalczania korupcji i przestępczości zorganizowanej oraz zapewniania praw podstawowych, takich jak wolność mediów, prawa własności i prawa mniejszości.

11.Macedonia Północna konsekwentnie deklaruje swoje polityczne zaangażowanie na rzecz strategicznego celu, jakim jest integracja z UE, i utrzymała wysoki poziom ambicji, aby poczynić postępy w negocjacjach akcesyjnych. Macedonia Północna musi nadal realizować reformy związane z kandydowaniem do członkostwa w UE, zwłaszcza jeżeli chodzi o klaster dotyczący kwestii podstawowych, takich jak sądownictwo oraz walka z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Konieczne jest zwiększenie zaufania do systemu wymiaru sprawiedliwości. Należy zająć się korupcją w sposób zdecydowany, w tym poprzez solidne wyniki w zakresie prowadzenia postępowań przygotowawczych, wnoszenia i popierania oskarżeń oraz wydawania prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących osób na wysokim szczeblu. Macedonia Północna aktywnie uczestniczyła w zachodzących procesach w 2023 r. jako przewodnicząca Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). Kraj ten nadal w pełni dostosowywał się do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE.

Macedonia Północna nie przyjęła jeszcze odpowiednich zmian konstytucyjnych w celu włączenia do konstytucji obywateli, którzy mieszkają w granicach państwa i są częścią innych narodów, takich jak Bułgarzy 18 , a które to zmiany kraj ten zobowiązał się rozpocząć i wprowadzić. Macedonia Północna stanowi dobry przykład społeczeństwa wieloetnicznego. Wszystkie strony muszą wdrożyć w dobrej wierze umowy dwustronne z krajami sąsiadującymi, w tym porozumienie znad Prespy między Grecją a Macedonią Północną oraz układ o przyjaźni, stosunkach dobrosąsiedzkich i współpracy między Bułgarią a Macedonią Północną. Po pierwszej konferencji międzyrządowej w sprawie negocjacji akcesyjnych, która odbyła się w lipcu 2022 r., w grudniu 2023 r. zakończono spotkania screeningowe dotyczące wszystkich sześciu klastrów dorobku prawnego UE. Komisja oczekuje szybkich i zdecydowanych działań następczych w związku ze sprawozdaniem ze screeningu poświęconym klastrowi dotyczącemu kwestii podstawowych, m.in. w odniesieniu do planów działania tego kraju zgodnie z ramami negocjacyjnymi, z myślą o otwarciu pierwszego klastra jak najszybciej i po spełnieniu odpowiednich warunków. Niezwykle ważne jest, aby władze dalej zwiększały tempo reform związanych z UE. Macedonia Północna powinna podjąć niezbędne kroki umożliwiające poczynienie postępów w procesie negocjacji akcesyjnych i skuteczne wdrożenie reform związanych z UE, w szczególności w dziedzinie praworządności, sprawiedliwości i walki z korupcją.

12.Bośnia i Hercegowina osiągnęła wymierne rezultaty, o czym Komisja poinformowała w marcu 2024 r. Zarządzanie migracjami w dalszym ciągu się poprawia. Kraj ten osiągnął i utrzymał pełne dostosowanie do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE. W okresie od listopada 2023 r. do marca 2024 r. przyjęto przepisy dotyczące uczciwości w sądownictwie, przeciwdziałania praniu pieniędzy i konfliktów interesów. Ostatnie wydarzenia wyhamowały jednak tę pozytywną dynamikę. Bośnia i Hercegowina musi kontynuować zdecydowane działania w celu sfinalizowania kluczowych reform zgodnie z przepisami i normami UE. Dotyczy to m.in. przyjęcia ustawy o sądach, ustawy o Wysokiej Radzie Sędziów i Prokuratorów; ustawy o ochronie danych osobowych oraz ustawy o kontroli granicznej. Oczekuje się, że Bośnia i Hercegowina pilnie sfinalizuje oczekiwaną reformę konstytucyjną i reformę ordynacji wyborczej. Działania secesjonistyczne podważające jedność, suwerenność, integralność terytorialną, porządek konstytucyjny i międzynarodową osobowość kraju osłabiają postępy w procesie przystąpienia do UE.

Zgodnie z decyzją Rady Europejskiej o otwarciu negocjacji akcesyjnych z marca 2024 r., Komisja przygotowuje ramy negocjacyjne, które będzie mogła przyjąć Rada, gdy tylko zostaną podjęte wszystkie kroki wskazane w zaleceniu Komisji z października 2022 r.

Komisja jest przygotowana, by zaplanować sesje wyjaśniające z Bośnią i Hercegowiną dotyczące dorobku prawnego UE. Aby móc przemawiać jednym głosem podczas zbliżających się negocjacji akcesyjnych z UE, Bośnia i Hercegowina będzie musiała wyznaczyć głównego negocjatora i jego zespół. W ramach niezrealizowanego zobowiązania wynikającego z układu o stabilizacji i stowarzyszeniu Bośnia i Hercegowina musi również opracować krajowy plan przyjęcia unijnego dorobku prawnego. Musi też wyznaczyć krajowego koordynatora ds. IPA.

Oczekuje się, że aby poczynić postępy na drodze do przystąpienia do UE, Bośnia i Hercegowina podejmie wszystkie odpowiednie kroki określone w zaleceniu Komisji z października 2022 r. W ramach zbliżających się negocjacji akcesyjnych Komisja jest gotowa pomóc Bośni i Hercegowinie w rozwiązaniu wszystkich kwestii wskazanych w opinii Komisji w sprawie złożonego przez ten kraj wniosku o członkostwo.

13.Władze Kosowa niezmiennie podążają drogą ku integracji europejskiej. Kosowo złożyło wniosek o członkostwo w UE w grudniu 2022 r. Komisja jest gotowa przygotować opinię w sprawie tego wniosku, gdy tylko zwróci się o to Rada. Odnotowano postępy w walce z przestępczością zorganizowaną i poprawiło się otoczenie biznesowe. 1 stycznia 2024 r. weszła w życie liberalizacja wizowa w odniesieniu do Kosowa.

Napięcia na północy Kosowa utrzymywały się w następstwie brutalnego ataku na kosowską policję dokonanego przez grupę uzbrojonych kosowskich Serbów we wrześniu 2023 r., który był najpoważniejszym incydentem w ostatnich latach. Szereg nieskoordynowanych działań przeprowadzonych przez Kosowo zaszkodziło stosunkom między rządem a społecznością kosowskich Serbów. Środki UE dotyczące Kosowa pozostały w mocy w okresie sprawozdawczym. Zgodnie z oświadczeniem wysokiego przedstawiciela z 3 czerwca 2023 r. wydanym w imieniu UE, Unia Europejska wdraża odwracalne środki wobec Kosowa. Wysoki Przedstawiciel zalecił zniesienie tych środków. Kosowo zobowiązało się do pełnej realizacji wszystkich swoich zobowiązań wynikających z porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznika wykonawczego do tego porozumienia osiągniętego w 2023 r. oraz ze wszystkich wcześniejszych porozumień.

Kraj ten musi bardziej zdecydowanie dążyć do wzmocnienia praworządności i administracji publicznej oraz do ochrony wolności słowa. Rząd powinien dążyć do uzyskania ponadpartyjnego wsparcia politycznego, aby skuteczniej realizować reformy związane z UE. Kosowo powinno wdrożyć bez dalszych opóźnień i warunków wstępnych porozumienie w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznik do niego oraz wszystkie wcześniejsze porozumienia.

14.Turcja jest krajem kandydującym i kluczowym partnerem UE. W strategicznym interesie Unii Europejskiej leży stabilizacja i bezpieczeństwo we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. Należy nadal łagodzić napięcia we wschodniej części Morza Śródziemnego w interesie stabilności regionalnej i promowania stosunków dobrosąsiedzkich. Zgodnie z zaleceniami zawartymi we wspólnym komunikacie z listopada 2023 r.  w sprawie stanu stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych między UE a Turcją  oraz wytycznymi Rady Europejskiej z kwietnia 2024 r., stosunki z Turcją charakteryzowały się stopniowym wznowieniem dialogu i podjęto konkretne kroki w kierunku konstruktywnej wymiany informacji na temat kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. Kontynuowano kontakty na wysokim szczeblu i rozpoczęto nowy dialog na wysokim szczeblu na temat handlu, co potwierdza postępy osiągnięte w tej dziedzinie. Turcja to ważny podmiot w realizowanej w regionie polityce zagranicznej, która stanowi istotny element w kontekście stosunków z UE, nawet jeśli nadal istnieją rozbieżne poglądy na niektóre kwestie tej polityki. Bardzo niski wskaźnik dostosowania Turcji do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa nadal spadał. Turcja wdrożyła szczególne środki, aby powstrzymać obchodzenie sankcji UE wobec Rosji na swoim terytorium, i powinna jeszcze bardziej aktywnie współpracować z UE w kwestii obchodzenia sankcji. Należy nadal stosować stopniowe, proporcjonalne i odwracalne podejście, aby pobudzać współpracę w kluczowych obszarach. Turcja powinna kontynuować swoje konstruktywne działania i odpowiedzieć na obawy UE.

Nadal istnieją poważne zastrzeżenia dotyczące praw podstawowych i praworządności, w tym niezawisłości sędziów. Zgodnie z decyzją Rady Europejskiej negocjacje akcesyjne z Turcją są wstrzymane od czerwca 2018 r.

Oczekuje się, że Turcja będzie aktywnie wspierać negocjacje na rzecz sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania problemu cypryjskiego w ramach ONZ zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, zasadami, na których opiera się UE, oraz unijnym dorobkiem prawnym. Ważne, aby Turcja potwierdziła swoje zaangażowanie w rozmowy dotyczące Cypru prowadzone pod auspicjami ONZ zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, z uwzględnieniem ich aspektów zewnętrznych. Turcja musi również wypełnić zobowiązanie dotyczące pełnego i niedyskryminacyjnego wdrożenia Protokołu dodatkowego do Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Wspólnotą Europejską a Turcją.

15.Ukraina przeprowadziła wszystkie zaległe działania wskazane w opinii Komisji z 2022 r. Rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z Ukrainą było wyrazem uznania dla jej determinacji we wdrażaniu, pomimo trwającej rosyjskiej wojny napastniczej, reform przybliżających ją do przystąpienia do UE. Ukraina nadal wspierała uczciwość i merytokrację w systemie sądownictwa, a także wzmacniała antykorupcyjne ramy instytucjonalne i osiągała wyniki w zakresie egzekwowania prawa w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Dokonała również przeglądu swojego prawodawstwa w zakresie ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych. Ograniczenia praw podstawowych związane z stanem wojennym pozostają generalnie proporcjonalne. Władze poczyniły również postępy we wdrażaniu ważnych reform w ramach Planu Ukrainy. 

Pomimo postępów w zakresie reform w kwestiach podstawowych konieczne są dalsze starania. Ukraina powinna nadal koncentrować się na dalszym osiąganiu wiarygodnych wyników w zakresie egzekwowania prawa w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu, aby rozwiązać problem korupcji systemowej w najważniejszych sektorach i instytucjach oraz umacniać uczciwość, profesjonalizm i skuteczność w sądownictwie i w sektorze egzekwowania prawa, a jednocześnie intensyfikować walkę z przestępczością zorganizowaną. Należy jeszcze bardziej wzmocnić ochronę praw podstawowych, kontynuować wdrażanie zmienionych przepisów dotyczących ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych w ścisłej współpracy z przedstawicielami tych mniejszości oraz przyspieszyć reformę administracji publicznej i reformę decentralizacyjną. Środki wspierające naprawę i odbudowę infrastruktury będą miały kluczowe znaczenie dla pełnego ożywienia gospodarki, zwłaszcza w sektorze energetycznym, który wymaga dalszej decentralizacji i poprawy zarządzania. W czerwcu 2024 r. odbyła się pierwsza konferencja międzyrządowa. W jej następstwie rozpoczęto analizę dostosowania do unijnego dorobku prawnego (screening), która przebiega sprawnie. Po ratyfikacji przez Ukrainę Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego należy podjąć dalsze kroki w celu zapewnienia pełnego dostosowania jej ustawodawstwa krajowego. Stały wzrost dostosowania się Ukrainy do stanowisk i środków ograniczających w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE jest wyraźnym znakiem zaangażowania politycznego i powinien być kontynuowany. Jeżeli Ukraina spełni wszystkie warunki, Komisja oczekuje jak najszybszego rozpoczęcia negocjacji w sprawie klastrów – poczynając od kwestii podstawowych – już w 2025 r.

16.20 października 2024 r. naród Mołdawii głosował w referendum konstytucyjnym w sprawie przystąpienia do UE i w pierwszej rundzie wyborów prezydenckich. Propozycję włączenia przystąpienia do UE do konstytucji poparło 50,38 % wyborców. Mołdawia przeprowadziła wszystkie zaległe działania wskazane w opinii Komisji z 2022 r. Rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych było wyrazem uznania dla determinacji Mołdawii we wdrażaniu reform przybliżających ją do przystąpienia do UE pomimo nieustannej ingerencji ze strony Rosji i skutków rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie. Mołdawia jeszcze bardziej poprawiła swój wskaźnik dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE. Mołdawia w dalszym ciągu w kompleksowy sposób reformuje wymiar sprawiedliwości. Trwający proces weryfikacji i powoływania na najwyższe stanowiska sędziowskie i prokuratorskie powinien zostać zakończony w ramach przejrzystych i opartych na osiągnięciach procedur. Dalsza konsolidacja instytucji antykorupcyjnych, proaktywne i skuteczne dochodzenia antykorupcyjne oraz wyroki skazujące osoby piastujące stanowiska na wszystkich szczeblach władzy będą stanowić podstawę do osiągnięcia solidnych wyników.

Mołdawia kontynuowała wysiłki na rzecz deoligarchizacji oraz zaczęła ścigać nielegalne przepływy finansowe i przypadki przekupstwa wyborczego i wszczęła dochodzenia w tej kwestii. Należy kontynuować i dalej wzmacniać współpracę z agencjami europejskimi i międzynarodowymi w celu zwalczania międzynarodowych siatek przestępczych. Konieczne są dodatkowe wysiłki na rzecz wdrożenia planu deoligarchizacji, w tym poprzez wzmocnienie niezależności mediów publicznych i zwiększenie przejrzystości własności mediów. Mołdawia kontynuuje reformę administracji publicznej, która musi zostać przeprowadzona w porozumieniu ze społeczeństwem obywatelskim, aby utrzymać pozytywną trajektorię.

Dalsze postępy w tym zakresie będą wymagały konsolidacji reform koncentrujących się na skutecznym funkcjonowaniu instytucji w ramach wyznaczonych im ról i kompetencji, a także egzekwowania przejrzystych i znormalizowanych procedur mianowania i odwoływania. W kontekście planu wzrostu gospodarczego dla Mołdawii konieczne będą dalsze reformy dotyczące kwestii podstawowych i reformy gospodarcze, aby zwiększyć konwergencję z UE i integrację z jednolitym rynkiem. W czerwcu 2024 r. odbyła się pierwsza konferencja międzyrządowa. W jej następstwie rozpoczęto analizę dostosowania do unijnego dorobku prawnego (screening), która przebiega sprawnie. Jeżeli Mołdawia spełni wszystkie warunki, Komisja oczekuje jak najszybszego rozpoczęcia negocjacji w sprawie klastrów – poczynając od kwestii podstawowych – już w 2025 r.

17.Po przyznaniu Gruzji statusu kraju kandydującego w grudniu 2023 r. władze nie podjęły wystarczającego zobowiązania politycznego do wdrożenia reform niezbędnych do postępów tego kraju na drodze do UE.

Wręcz przeciwnie, istotne negatywne zmiany, w tym przyjęcie ustawy o przejrzystości wpływów zagranicznych i pakietu legislacyjnego dotyczącego „wartości rodzinnych i ochrony małoletnich”, a także silnie antyunijne wypowiedzi urzędników gruzińskich poważnie wpłynęły na proces zbliżania się Gruzji do UE. W rezultacie proces akcesyjny Gruzji został de facto wstrzymany. Gruzja poczyniła również ledwie nieznaczne postępy we wdrażaniu dziewięciu kroków określonych w komunikacie Komisji Europejskiej w sprawie rozszerzenia z 2023 r.

26 października obywatele Gruzji zagłosowali w wyborach parlamentarnych. We wstępnych ustaleniach wspólnej międzynarodowej misji obserwacji wyborów pod przewodnictwem Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE wskazano kilka niedociągnięć w procesie wyborczym, który przebiegał w napiętej atmosferze i w warunkach znaczącej polaryzacji społeczeństwa. Zgłoszone uchybienia dotyczą m. in. niedawnych zmian w przepisach regulujących proces wyborczy, częstych naruszeń tajemnicy głosowania, niespójności proceduralnych, zastraszania wyborców i wywierania na nich presji, co negatywnie wpłynęło na zaufanie publiczne do całego procesu. Te wstępne ustalenia potwierdzają konieczność kompleksowej reformy ordynacji wyborczej, na co zwracano uwagę już w poprzednich kluczowych zaleceniach. Należy jak najszybciej wdrożyć zalecenia z ostatecznego sprawozdania OBWE/ODIHR.

Pierwszorzędne znaczenie ma obecnie konstruktywna i pluralistyczna dyskusja obejmująca całą scenę polityczną. Zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z dnia 17 października UE apeluje do Gruzji, aby przyjęła demokratyczne, kompleksowe i trwałe reformy, zgodnie z podstawowymi zasadami integracji europejskiej.

Gruzja musi w trybie priorytetowym powrócić do realizacji dziewięciu kroków. Dodatkowo powinna uchylić ustawę o przejrzystości wpływów zagranicznych, pakiet legislacyjny dotyczący „wartości rodzinnych i ochrony małoletnich” oraz powstrzymać się od innych działań podważających praworządność i prawa podstawowe, które pozostają integralną częścią stosunków UE-Gruzja. Gruzja powinna również wznowić działania na rzecz osiągnięcia równości płci. Gruzja dostosowała się do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE w niewielkim stopniu i chociaż podjęła starania, aby ograniczyć obchodzenie sankcji za pośrednictwem swojego terytorium, nie dostosowała się do pakietów sankcji UE wobec Rosji i Białorusi.

Ponadto władze muszą powstrzymać rozpowszechnianie dezinformacji skierowanych przeciwko wartościom UE oraz zintensyfikować działania na rzecz zwalczania dezinformacji i wrogiej retoryki politycznej. Władze muszą zadbać o to, by ataki na media, partie opozycyjne i działaczy społeczeństwa obywatelskiego były przedmiotem należycie prowadzonych dochodzeń oraz zagwarantować warunki sprzyjające pracy takich podmiotów i osób. Należy podjąć kompleksowe i znaczące kroki na rzecz reformy praworządności, zwalczania korupcji na wysokim szczeblu i eliminowania wpływów oligarchicznych, umożliwiając odpowiedni nadzór publiczny i parlamentarny nad pracą organów ścigania i gwarantując niezależność instytucji publicznych.

UE podtrzymuje swoje zobowiązanie do dalszego pogłębiania partnerstwa z Gruzją zgodnie z aspiracjami zdecydowanej większości gruzińskiego społeczeństwa. Jeśli Gruzja nie odejdzie od obecnego kierunku działań, które stoją w sprzeczności z zamiarem przystąpienia do UE, i nie wykaże się konkretnymi staraniami na rzecz rozwiązania nierozstrzygniętych problemów i przeprowadzenia kluczowych reform, Komisja nie będzie w stanie rozważyć zalecenia rozpoczęcia negocjacji z tym krajem.

VIII. Załączniki

1.Opracowywane przez osoby trzecie wskaźniki dotyczące stanu demokracji, dobrych rządów i praworządności w krajach kandydujących i u potencjalnych kandydatów

2.Dane statystyczne

(1)

Zwana dalej „Mołdawią”.

(2)

* Użycie tej nazwy nie wpływa na stanowiska w sprawie statusu Kosowa i jest zgodne z rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ 1244/1999 oraz z opinią Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Deklaracji niepodległości Kosowa.

(3)

Rozporządzenie 2024/792

(4)

Październik 2024 r.

(5)

COM(2023)691

(6)

Rozporządzenie 2024/1449

(7)

COM(2020)641

(8)

COM(2024)470

(9)

JOIN(2023)50

(10)

 W następstwie planu działania w sprawie surowców krytycznych i aktu w sprawie surowców krytycznych Komisja rozpoczęła tworzenie szeregu partnerstw w zakresie surowców, w tym poprzez protokoły ustaleń podpisane z Ukrainą w 2021 r. i Serbią w 2024 r.

(11)

COM(2024) 146 final

(12)

COM(2020) 57 final

(13)

JOIN(2023) 50 final

(14)

Źródło: Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex).

(15)

 Takie spotkania przywódców sześciu krajów Bałkanów Zachodnich (WB6) odbyły się w Skopje w dniach 21–22 stycznia 2024 r., w Tiranie w dniach 28–29 lutego i w Kotor w dniach 15–16 maja, gdzie uzgodniono, że następne spotkanie odbędzie się jesienią 2024 r. w Bośni i Hercegowinie. 19 września 2024 r. przywódcy sześciu państw Bałkanów Zachodnich spotkali się z przewodniczącą Ursulą von der Leyen, aby omówić realizację planu wzrostu gospodarczego.

(16)

COM(2020) 690

(17)

SWD(2021) 186 final

(18)

 O czym mowa w konkluzjach Rady 11440/22.

KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 30.10.2024

COM(2024) 690 final

ZAŁĄCZNIKI

do

KOMUNIKATU KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Komunikat z 2024 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE

{SWD(2024) 690 final} - {SWD(2024) 691 final} - {SWD(2024) 692 final} - {SWD(2024) 693 final} - {SWD(2024) 694 final} - {SWD(2024) 695 final} - {SWD(2024) 696 final} - {SWD(2024) 697 final} - {SWD(2024) 698 final} - {SWD(2024) 699 final}

Załącznik I