KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 5.1.2023

COM(2023) 3 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

w sprawie wdrażania inicjatywy WestMED

1.Wprowadzenie – kontekst

W kwietniu 2017 r. Komisja przyjęła „Komunikat w sprawie inicjatywy na rzecz zrównoważonego rozwoju niebieskiej gospodarki w zachodniej części regionu śródziemnomorskiego” („inicjatywa WestMED” lub „inicjatywa”) wraz z ramami działania 1 . W listopadzie tego samego roku inicjatywę formalnie zatwierdziło dziesięć uczestniczących państw: pięć państw członkowskich UE (Francja, Włochy, Portugalia, Hiszpania i Malta) oraz pięć południowych krajów partnerskich (Algieria, Libia, Mauretania, Maroko i Tunezja) na specjalnej konferencji ministerialnej w Neapolu 2 .

Inicjatywa ta jest bezpośrednim wynikiem euro-śródziemnomorskiej deklaracji ministerialnej w sprawie niebieskiej gospodarki przyjętej na konferencji Unii dla Śródziemnomorza, która odbyła się w listopadzie 2015 r. Na konferencji tej zwrócono się do uczestniczących państw o zbadanie wartości dodanej i wykonalności stosownych strategii morskich na szczeblu subregionalnym. W kontekście inicjatywy korzysta się również z doświadczeń zdobytych w ramach wieloletniego „dialogu 5+5” pomiędzy dziesięcioma uczestniczącymi państwami.

Inicjatywa WestMED jest w pełni zgodna z innymi istotnymi politykami UE dotyczącymi regionu, takimi jak europejska polityka sąsiedztwa. Stała się ona drugą strategią UE na rzecz basenu morskiego (po strategii morskiej na rzecz obszaru Oceanu Atlantyckiego), służącą promowaniu współpracy morskiej na większą skalę regionalną.

Inicjatywa ta przyczynia się do realizacji celów Konwencji o ochronie środowiska morskiego i regionu przybrzeżnego Morza Śródziemnego (konwencji barcelońskiej); Planu działania na rzecz Regionu Morza Śródziemnego; oraz śródziemnomorskiej strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju na lata 2016–2025. Przekłada się ona również na wyniki 21. posiedzenia Umawiających się Stron konwencji barcelońskiej, które miało miejsce w grudniu 2019 r. i podczas którego zobowiązano się do podjęcia konkretnych działań w celu ochrony Morza Śródziemnego i zapewnienia wsparcia na rzecz zrównoważonej niebieskiej gospodarki oraz transformacji ekologicznej w regionie.

Inicjatywa WestMED ma także znaczenie dla Generalnej Komisji Rybołówstwa Morza Śródziemnego (GFCM) i jej niedawno przyjętej strategii do 2030 r. W strategii GFCM przedstawiono wspólną wizję i zasady przewodnie służące osiągnięciu zrównoważonego rybołówstwa i zrównoważonej akwakultury w regionie Morza Śródziemnego.

Wspomnianych 10 państw zobowiązało się do współpracy w zakresie swych wspólnych interesów w odniesieniu do Morza Śródziemnego w obrębie trzech celów: (1) zwiększenia bezpieczeństwa i ochrony na morzu, (2) promowania zrównoważonej niebieskiej gospodarki, wzrostu gospodarczego i miejsc pracy oraz (3) zachowania ekosystemów i różnorodności biologicznej.

W odniesieniu do każdego celu ustalono szereg priorytetów i ukierunkowanych działań, jak wskazano w ramach działania towarzyszących inicjatywie:

1.Współpraca między służbami straży przybrzeżnej (szkolenia, budowanie zdolności, usługa poszukiwawczo-ratownicza).

2.Bezpieczeństwo morskie oraz działania w odpowiedzi na zanieczyszczenie morza.

3.Strategiczne badania naukowe i innowacje.

4.Rozwój klastrów morskich.

5.Rozwój i rozpowszechnianie umiejętności.

6.Zrównoważona konsumpcja i produkcja (transport morski, porty, turystyka morska i przybrzeżna, akwakultura morska).

7.Planowanie przestrzenne obszarów morskich (PPOM) i zarządzanie strefą przybrzeżną.

8.Wiedza o morzu i sektorze morskim.

9.Różnorodność biologiczna i ochrona siedlisk morskich.

10.Zrównoważone rybołówstwo i rozwój społeczności nadbrzeżnych.

W grudniu 2018 r. w Algierze ministrowie z państw biorących udział w inicjatywie WestMED wraz z Komisją i Unią dla Śródziemnomorza przyjęli deklarację oraz plan działania, w którym podkreślono konieczność skupienia się na 6 3 z 10 wymienionych powyżej priorytetów. Znaczenie inicjatywy WestMED potwierdzono za pośrednictwem drugiej deklaracji ministerialnej Unii dla Śródziemnomorza w sprawie zrównoważonej niebieskiej gospodarki, przyjętej 2 lutego 2021 r. 4  

Zarządzanie

Komitet sterujący WestMED, inaczej WMSC, zapewnia zarządzanie na wysokim szczeblu w zakresie wdrażania ram działania. Zapewnia on koordynację operacyjną, dostarcza wytycznych i wsparcia w celu zagwarantowania osiągnięcia oczekiwanych wyników inicjatywy oraz monitoruje jej wdrażanie. W skład WMSC wchodzą krajowi koordynatorzy z odpowiednich ministerstw z uczestniczących państw, Komisja i Unia dla Śródziemnomorza oraz obserwatorzy.

Ze środków Europejskiego Funduszu Morskiego, Rybackiego i Akwakultury (EFMRA) 5 finansowany jest mechanizm pomocy w ramach inicjatywy WestMED. Funkcjonuje on w ścisłej współpracy z komitetem sterującym oraz jego technicznymi grupami roboczymi i pozwala oferować wsparcie operacyjne, logistyczne i administracyjne. Mechanizm pomocy służy również do oferowania praktycznego wsparcia na rzecz projektów – głównie w formie kojarzenia partnerów i opracowywania projektów – za pośrednictwem przedstawicieli w dziewięciu węzłach krajowych.

Węzły krajowe to zespoły krajowych ekspertów posiadających rozległą sieć kontaktów i solidną wiedzę na temat możliwości finansowania, którzy są w stanie określić obszary o dużym potencjale i pomóc w rozwinięciu pomysłów na projekty. Węzły krajowe oferują poufne i dostosowane do potrzeb doradztwo w zakresie opracowywania projektów, możliwości finansowania i kojarzenia partnerów, a także potrafią odnieść się do lokalnych priorytetów.

Obowiązek przedstawienia sprawozdania

Inicjatywa WestMED jest wdrażana od 5 lat. Zgodnie z komunikatem z 2017 r. Komisja „przedstawi Radzie i Parlamentowi Europejskiemu sprawozdanie na temat wdrażania inicjatywy do końca 2022 r. w oparciu o sprawozdawczość państw”. Komisja musi także zapewnić, aby inicjatywa była nadal dostosowana do obecnych celów i polityk UE. W tym celu Komisja zwróciła się o przeprowadzenie niezależnej oceny tej inicjatywy, a w ramach tej oceny przeanalizowano cele i sukcesy inicjatywy oraz stojące przed nią wyzwania. Ocena ta przybrała formę badania przeglądowego.

2.Badanie przeglądowe

Komisja zleciła przeprowadzenie niezależnego badania przeglądowego dotyczącego wdrażania inicjatywy WestMED w celu wsparcia niniejszego sprawozdania. We wrześniu 2021 r. wykonawca rozpoczął prace, które miały pomóc w określeniu, czy cele i założenia tej inicjatywy zostały zrealizowane, czy też wymagają aktualizacji, aby lepiej odpowiadały obecnym priorytetom. W tym celu wykonawca rozważył cztery kluczowe perspektywy: spostrzeżenia strategiczne; ocenę poziomu zarządzania i priorytetów; ocenę inicjatywy i roli mechanizmu pomocy oraz perspektywę obserwatorów.

Badanie prowadzono w okresie od października 2021 r. do kwietnia 2022 r. Obejmowało ono badanie źródeł wtórnych oraz ukierunkowane konsultacje, w ramach których przeprowadzono wywiady z zainteresowanymi stronami, członkami komitetu sterującego WestMED, współprzewodniczącymi WestMED oraz członkami mechanizmu pomocy, zapewniając pełną reprezentację zainteresowanych stron oraz równowagę geograficzną. Przed przeprowadzeniem wywiadów do państw członkowskich WestMED wysłano kwestionariusze, a odpowiedzi w dużej mierze wykorzystano w badaniu przeglądowym.

Komisja sporządziła niniejsze sprawozdanie po dokładnej analizie informacji zwrotnych otrzymanych za pośrednictwem kwestionariuszy i badania przeglądowego oraz po konsultacji z komitetem sterującym WestMED. Poniżej przedstawiono szereg wniosków i różnych zaleceń.

3.Wyniki: Mocne strony i konieczne udoskonalenia

W ciągu 5 lat istnienia inicjatywa okazała się przydatną międzyrządową platformą do promowania sektorów zrównoważonej niebieskiej gospodarki w całej zachodniej części Morza Śródziemnego dzięki podejściu oddolnemu. Członkowie inicjatywy i obserwatorzy organu zarządzającego (komitetu sterującego) postrzegają ją jako solidne forum dialogu i współpracy. W szczególności ukierunkowane konferencje dla zainteresowanych stron i sprinty programistyczne pozwoliły zgromadzić setki uczestników z odnośnego regionu.

Wyzwanie dla funkcjonowania inicjatywy i zarządzania nią stanowiła pandemia COVID-19, ponieważ większość spotkań musiała mieć charakter wirtualny. Poczyniono jednak ogromne postępy, częściowo dzięki działaniom podejmowanym przez współprzewodniczących WestMED. W ramach tej inicjatywy wykazano się ciągłym wsparciem na rzecz projektów oraz wniosków dotyczących projektów; z powodzeniem utworzono dwie grupy techniczne ds. zrównoważonej akwakultury i ekologicznej żeglugi; informowano o odpowiednich zaproszeniach do składania wniosków w ramach EFMR/EFMRA przekazanych CINEA 6 oraz zawarto kluczowe partnerstwa przez podpisanie protokołu ustaleń z Interreg i Stowarzyszeniem Izb Handlowo-Przemysłowych Morza Śródziemnego (ASCAME).

Chociaż niektóre aspekty inicjatywy można udoskonalić (zwiększenie widoczności, opracowanie odpowiedniejszych wskaźników do pomiaru postępów i wyjaśnienie niektórych istniejących priorytetów), jest to możliwe w ramach obecnego zarządzania tą inicjatywą.

3.1.Mocne strony i wartość dodana

W ramach inicjatywy WestMED wykazano się postępem i sukcesami, co uzasadnia jej utworzenie i kontynuację. Zaobserwowano sześć kluczowych mocnych stron, są to:

·dialog i miękka dyplomacja;

·współpraca i partnerstwa;

·wsparcie projektów;

·wymiana wiedzy;

·techniczne grupy robocze i sojusze;

·szersza współpraca śródziemnomorska.

3.1.1.Dialog i miękka dyplomacja

Inicjatywa WestMED odegrała zasadniczą rolę we wspieraniu potrzeb państw członkowskich, w dużej mierze dzięki wsparciu mechanizmu pomocy oraz ustanowionym ramom miękkiej dyplomacji, które ułatwiają dialog między członkami na temat wspólnych wyzwań i możliwości. Zainteresowane strony bardzo cenią proces oparty na uczestnictwie i włączeniu społecznym. Powyższa inicjatywa z powodzeniem odzwierciedla różnorodność potrzeb i wyzwań w odnośnym regionie.

W ramach inicjatywy WestMED jako forum dialogu politycznego i wymiany w dużym stopniu wykorzystuje się aktywne zaangażowanie sieci lokalnych zainteresowanych stron z uczestniczących państw. Konferencje dla zainteresowanych stron i sprinty programistyczne organizowane za pośrednictwem inicjatywy WestMED – głównie w celu ułatwienia wymiany pomysłów na projekty i promowania rozwoju określonych projektów wśród regionalnych zainteresowanych stron działających w sektorze morskim – skutkowały ugruntowaniem jej pozycji jako sprawdzonego i skutecznego narzędzia promowania kontaktów między państwami, które w przeciwnym razie mają ograniczone środki współpracy lub doświadczają napięć politycznych.

Praca grup technicznych WestMED oraz klastrów morskich w znacznym stopniu przyczyniła się do wzmocnienia dialogu pomiędzy uczestniczącymi państwami oraz zainteresowanymi stronami działającymi w ich sektorze morskim.

3.1.2.Współpraca i partnerstwa

Monitorowanie odpowiednich możliwości finansowania w zakresie niebieskiej gospodarki pozwoliło ustanowić za pośrednictwem mechanizmu pomocy szczególne środki współpracy z darczyńcami instytucjonalnymi, zwłaszcza z Interreg. Ramy regulacyjne funduszy objętych polityką spójności na lata 2021–2027 zawierają wyraźne przepisy dotyczące uwzględniania strategii na rzecz basenów morskich. Opracowano plan działania dotyczący łączności między programem Interreg Euro-MED (lata 2021–2027) a inicjatywą WestMED. Plan ten pozwoli zwiększyć koordynację między podmiotami w regionie Morza Śródziemnego i pomoże w tworzeniu partnerstw.

Aby wspierać partnerstwa między WestMED a odpowiednimi stowarzyszeniami regionalnymi, w 2021 r. w ramach mechanizmu pomocy podpisano protokół ustaleń z ASCAME. Celem tego protokołu ustaleń jest ustanowienie solidnych ram współpracy z myślą o promowaniu niebieskiej gospodarki, zapewnieniu bezpieczniejszej przestrzeni morskiej i poprawie zarządzania morskiego w regionie. Niektóre z planowanych działań obejmują wspólne inicjatywy oraz służą upowszechnianiu dialogu i współpracy. Współpraca z ASCAME przyczyni się do wzmocnienia powiązań przedmiotowej inicjatywy z sektorem prywatnym, prowadząc do intensyfikacji działań w zakresie kojarzenia partnerów i wspierania projektów. Ponadto powyższy protokół ustaleń ułatwia transfer wiedzy między odpowiednimi podmiotami prywatno-publicznymi.

Mając na uwadze przyszłość, w ramach mechanizmu pomocy można by przyjrzeć się kwestii wzmocnienia współpracy, a nawet propozycjom projektów od nowych partnerów lub źródłom finansowania. Można to zrobić w kontekście programu „Horyzont Europa”, publiczno-publicznego unijnego partnerstwa na rzecz zrównoważonej niebieskiej gospodarki 7 oraz misji UE: odbudowa naszych oceanów i zasobów wodnych do 2030 r., zwłaszcza w odniesieniu do elementu „Mediterranean Lighthouse” z perspektywą do 2030 r., ukierunkowanego na zapobieganie zanieczyszczeniom i ich eliminację, wraz z ochroną i odbudową różnorodności biologicznej mórz oraz neutralnością klimatyczną i obiegiem zamkniętym niebieskiej gospodarki, ułatwiając również zaangażowanie odpowiednich zainteresowanych stron w realizację celów wspomnianej misji.

3.1.3.Wsparcie projektów

Inicjatywa WestMED umożliwiła wspieranie państw członkowskich w opracowywaniu propozycji projektów, z których wiele z powodzeniem uzyskało finansowanie. Państwa te bardzo to doceniły.

Dotychczas zespół centralny inicjatywy i węzły krajowe aktywnie wspierały79 pomysłów na projekty. Ich łączna wartość wynosi około 92 mln EUR 8 . Oprócz tego ponad 160 projektów jest dostosowanych do wspomnianej inicjatywy i jest w nie zaangażowanych około 600 partnerów z państw członkowskich.

Przykłady znaczących projektów wspieranych w ciągu ostatnich 4 lat przedstawiono w tabeli 1. Nie jest to bynajmniej wyczerpujący wykaz 9 .

Tabela 1: podsumowanie kluczowych projektów wspieranych za pośrednictwem mechanizmu pomocy

Nagrody za projekty WestMED Project Awards

Nagrody WestMED Project Awards (2021 r.) były okazją do zwrócenia uwagi na projekty inne niż te aktywnie wspierane za pośrednictwem mechanizmu pomocy i węzłów krajowych oraz do wsparcia tych projektów. Celem było wskazanie, zaprezentowanie i uhonorowanie wyjątkowych projektów, za pomocą których zapewnia się innowacyjne i możliwe do powielenia rozwiązania w wielu obszarach, ucieleśniając wizję dla zachodniej części Morza Śródziemnego w ramach inicjatywy WestMED. W 2021 r. do konkursu zgłoszono łącznie 54 ciekawych i wartościowych projektów z obu stron Morza Śródziemnego.

Zwyciężył projekt BLUESKILLS „Blue Jobs and Sustainable Economy in the Mediterranean throughout Enhancing Skills and Developing Capacities” [„Niebieskie miejsca pracy i gospodarka zrównoważona w regionie Morza Śródziemnego przez podnoszenie umiejętności i rozwijanie potencjału”], finansowany przez włoskie Ministerstwo Uniwersytetów i Badań Naukowych i prowadzony przez włoski Krajowy Instytut Oceanografii i Geofizyki Stosowanej. Projekt służy promowaniu możliwości w zakresie „niebieskich” zawodów przez rozwijanie umiejętności, wymianę wiedzy i waloryzację badań naukowych na rzecz bardziej zrównoważonego Morza Śródziemnego. Jego celem jest opracowanie nowych programów nauczania i zwiększenie szans zatrudnienia w sektorze morskim i gospodarce morskiej. Innych finalistów wymieniono w tabeli 2.

Tabela 2: finaliści konkursu WestMED Project Awards z 2021 r.

Zaproszenie EFMRA do składania wniosków dotyczących projektów sztandarowych w 2021 r.

W ramach starań o zwiększenie i usprawnienie funduszy w 2021 r. ogłoszono pierwsze zaproszenie EFMRA do składania wniosków dotyczących projektów sztandarowych odnoszących się do niebieskiej gospodarki z ukierunkowaniem na basen morski. Obejmowało ono specjalną część dla państw biorących udział w inicjatywie WestMED. Zaproszenie to było poświęcone ożywieniu turystyki przybrzeżnej i morskiej. Jego celem było wzmocnienie konkurencyjności i zrównoważoności sektora turystyki przybrzeżnej i morskiej jako części inteligentnej i odpornej niebieskiej gospodarki. W ramach tematu skupiono się także na ekoturystyce, transformacji cyfrowej sektora oraz mobilizacji inwestycji prywatno-publicznych. Wygrały trzy projekty o wartości 2 385 000 EUR, które są w trakcie realizacji.

Tabela 3: projekty nagrodzone w ramach zaproszeń EFMRA do składania wniosków dotyczących projektów sztandarowych w państwach biorących udział w inicjatywie WestMED

3.1.4.Wymiana wiedzy

Inicjatywa WestMED była udanym i inspirującym forum wymiany wiedzy. Państwa członkowskie miały możliwość uczenia się od siebie nawzajem i dzielenia się najlepszymi praktykami oraz niezawodnymi metodami kształtowania polityki prowadzącymi do bardziej zrównoważonej niebieskiej gospodarki. Wyraźnym tego przykładem jest algierska strategia w zakresie niebieskiej gospodarki.

W 2021 r. Algieria stała się pierwszym krajem z południowej części Morza Śródziemnego, który posiada krajową strategię w zakresie niebieskiej gospodarki, wybiegającą w przyszłość na kolejne dziesięć lat. W strategii tej określono potrzeby, tematy i działania, w tym działania priorytetowe, niezbędne do zbudowania zintegrowanej i zrównoważonej gospodarki morskiej, która jest korzystna dla wszystkich. Powyższa strategia obejmuje ponadto transgraniczne aspekty niebieskiej gospodarki.

Algierska strategia w zakresie niebieskiej gospodarki była inspirowana inicjatywą WestMED oraz pomysłami i celami analizowanymi podczas poszczególnych wydarzeń wielopoziomowych oraz wśród partnerów regionalnych, ministrów i komitetów sterujących. Konkretne wsparcie w tym procesie zapewniono również za pośrednictwem mechanizmu pomocy. W rzeczywistości algierski węzeł krajowy oraz mechanizm pomocy WestMED odegrały kluczową rolę i pomogły organom krajowym w finalizacji i prezentacji algierskiej strategii w zakresie niebieskiej gospodarki. UE wspiera tę strategię, przeznaczając 22 mln EUR na rozwój niebieskiej gospodarki w Algierii.

Algierska strategia w zakresie niebieskiej gospodarki jest w pełni zintegrowana z ogólną wizją rządu algierskiego i przyczynia się do realizacji celów WestMED oraz Unii dla Śródziemnomorza.

Docelowo może ona zainspirować inne państwa do opracowania podobnych strategii. Na przykład Tunezja pracuje obecnie nad strategią, która ma zostać przyjęta w 2022 r.

3.1.5.Techniczne grupy robocze i sojusze

W 2020 r. w ramach WestMED utworzono grupę techniczną ds. ekologicznej żeglugi. Grupę tę prowadzą węzły krajowe Włoch i Maroka, a w jej skład wchodzą eksperci, specjaliści i przedstawiciele wszystkich państw biorących udział w inicjatywie WestMED. Grupa ta określiła trzy kluczowe działania w zakresie tematyki zrównoważonego transportu morskiego i paliw alternatywnych:

I)ocenę powstających technologii i innowacyjnych modeli;

II)stworzenie sieci portów morskich jako wspólnot energetycznych;

III)pomoc w zwiększeniu dostosowania statków handlowych.

W 2021 r. utworzono AquaWest, grupę techniczną ds. zrównoważonej akwakultury, w celu wspierania przyjęcia innowacyjnych i zrównoważonych praktyk akwakultury w zachodniej części Morza Śródziemnego. Grupa ta koncentruje się na potrzebach i możliwościach południowych państw biorących udział w inicjatywie WestMED, umożliwiając im korzystanie z istniejących innowacyjnych praktyk w regionie. Grupa składa się z wielu decydentów wysokiego szczebla i organizacji z sektora akwakultury, a przewodzi jej algierski węzeł krajowy. Główne cele tej grupy to:

I)promowanie wymiany wiedzy;

II)ułatwianie rozwoju polityki;

III)zachęcanie zainteresowanych stron do współpracy;

IV)określanie finansowania;

V)utrzymywanie platformy wymiany informacji.

W 2021 r. powstała sieć klastrów morskich, w odniesieniu do której podpisy złożono we Włoszech i którą prowadzi klaster tunezyjski. Główne cele tej sieci to:

I)zachęcanie do dyskusji oraz wymiany wiedzy i praktyk między klastrami;

II)pobudzenie rozwoju klastrów morskich w południowej części Morza Śródziemnego przez ściślejszą współpracę południe-południe;

III)budowanie zdolności na linii północ-południe, aby pomóc w podniesieniu umiejętności zarządzania klastrami między północną a południową częścią Morza Śródziemnego;

IV)przyciąganie inwestycji – zwłaszcza inwestycji prywatnych na rzecz innowacyjnych MŚP.

3.1.6.Szersza współpraca śródziemnomorska

Inicjatywa WestMED nie tylko zainspirowała i zwiększyła zarówno współpracę, jak i dyskusję pomiędzy państwami członkowskimi, ale również doprowadziła do szerszej współpracy w całym regionie Morza Śródziemnego. Przybrało to formę współpracy projektowej pomiędzy nadbrzeżnymi państwami UE a państwami niebędącymi członkami UE, które nie są członkami WestMED.

Tabela 4: przykłady projektów wspieranych za pośrednictwem mechanizmu pomocy WestMED z udziałem państw niebiorących udziału w inicjatywie WestMED

W celu dalszego zaangażowania innych państw regionu Morza Śródziemnego w 2022 r. po raz pierwszy zaproszenia EFMRA dotyczące projektów sztandarowych, które normalnie były dostępne tylko dla państw biorących udział w inicjatywie WestMED, otwarto dla wszystkich państw Unii dla Śródziemnomorza, tym samym podążając za przykładem wyznaczonym w ramach samej inicjatywy WestMED, gdzie włączono do projektów inne państwa regionu Morza Śródziemnego.

Inicjatywa BLUEMED na rzecz zdrowego i wolnego od tworzyw sztucznych regionu Morza Śródziemnego obejmowała zarówno państwa UE, jak i państwa niebędące członkami UE, w tym państwa biorące udział w inicjatywie WestMED. Jej celem było przedstawienie wspólnej wizji zdrowszego i odpornego Morza Śródziemnego, promowanie dobrostanu społecznego oraz dobrobyt przyszłych pokoleń. W jej ramach opracowano specjalny Strategiczny program badań i innowacji dla regionu Morza Śródziemnego, w którym to programie wymieniono kluczowe wyzwania w regionie Morza Śródziemnego, luki w wiedzy, działania umożliwiające niebieski wzrost oraz środki służące podniesieniu umiejętności w różnych sektorach.

W 2022 r. Komisja opublikowała nowe wytyczne dotyczące synergii między programem „Horyzont Europa” a programami Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Obecnie istnieje możliwość finansowania skumulowanego, tj. operacja/projekt może otrzymać wsparcie z więcej niż jednego funduszu, programu lub instrumentu na tę samą pozycję kosztu lub ten sam wydatek, co pozwala na uzyskanie do 100 % finansowania.

W dalszej perspektywie inicjatywa WestMED będzie obejmowała współpracę z niedawno uruchomionym działaniem koordynacyjnym i wspierającym, BlueMissionMed, finansowanym w ramach misji: odbudowa naszych oceanów i zasobów wodnych do 2030 r.

3.2.Obszary, w których można rozważyć ulepszenia

Chociaż wartość dodana wykazana w ramach inicjatywy WestMED jest wyraźna, istnieje możliwość ulepszeń w następujących obszarach.

3.2.1.Podnoszenie świadomości i zwiększanie widoczności

Obecna strategia komunikacji jest nieco przestarzała. Konieczne jest lepsze wykorzystanie logo do celów widoczności, aby lepiej zaprezentować pracę, postęp i sukces w ramach tej inicjatywy.

Rozwiązanie: Ulepszenie strategii komunikacji i lepsze wykorzystanie logo WestMED jako marki.

Dostosowana do potrzeb strategia komunikacji pomogłaby sprawić, że inicjatywa WestMED byłaby bardziej widoczna. Działania i postępy byłyby bardziej oczywiste i bardziej dostępne dla społeczeństwa. Tę strategię komunikacji można by opracować we współpracy z delegaturami Unii w państwach niebędących członkami UE, znajdujących się w regionie Morza Śródziemnego. Zwiększyłoby to widoczność i mogłoby skutkować przyciągnięciem nowych inwestycji oraz stworzeniem większego efektu mnożnikowego w projektach i dotacjach na ich rozwój.

Skuteczniejsze budowanie marki pomogłoby: wykazać poparcie uczestniczących państw; zwiększyć zainteresowanie projektami powiązanymi z tą marką; znaleźć partnerów projektowych; pomóc projektom powiązanym ze wspomnianą marką w uzyskaniu wsparcia ze strony rządów i zainteresowanych stron w całym regionie; oraz ułatwić dostęp do możliwości finansowania. W ramach inicjatywy WestMED należy dążyć do powielenia pracy wykonanej w ramach udanej kampanii brandingowej Unii dla Śródziemnomorza.

Nowy mechanizm pomocy powinien pomóc w opracowaniu ulepszonej strategii komunikacji. Zgodnie z zakresem zadań konsorcjum odpowiedzialne za mechanizm pomocy jest zobowiązane do przedstawienia strategii komunikacji i planu działania służącego jej realizacji, które będą podlegały przeglądowi co 6 miesięcy.

Nowy mechanizm pomocy może również wspomóc wprowadzenie stosowania logo jako marki. Będzie to kluczowe dla określenia standardu strategii marki w projektach i wspólnych inicjatywach wspieranych za pośrednictwem WestMED, gdyż pozwoli wskazać przy ubieganiu się o finansowanie, że otrzymano poparcie WestMED . Posiadanie jasnych wytycznych dotyczących wykorzystania i stosowania logo pozwoli zapewnić, aby wszystkie państwa członkowskie korzystały z niego w sposób jednolity. Komisja może ułatwić ten proces, udostępniając informacje na temat standardowych wytycznych.

3.2.2.Dopracowanie wskaźników skuteczności działania

Dopracowanie obecnych wskaźników skuteczności działania będzie skutkować poprawą dokładności pomiaru sukcesu i zakresu działań prowadzonych w ramach inicjatywy WestMED.

Poza opracowywaniem polityki i wkładem ze strony WestMED poszczególne działania odpowiadające każdemu z 10 priorytetów tej inicjatywy nie są powiązane z konkretnymi celami określonymi w obecnych ramach działania.

Wiele z wymienionych celów ma zbyt szeroki zakres, aby można je było przypisać wyłącznie do działań w ramach powyższej inicjatywy. Cele te mają przede wszystkim charakter ilościowy, jednak wiele z dotychczasowych osiągnięć inicjatywy nie jest łatwych do zmierzenia.

Rozwiązanie: Przeformułowanie i przyjęcie alternatywnych wskaźników skuteczności działania w celu monitorowania realizacji.

Zmienione ramy powinny obejmować zarówno wskaźniki jakościowe, jak i ilościowe. Powinny one być istotne, kompleksowe oraz łatwe do monitorowania i przedstawienia w sprawozdaniach. Włączenie odpowiednich aspektów do konkretnych wskaźników pozwoli zapewnić, aby zmiany w priorytetach można było z łatwością śledzić na wszystkich poziomach zarządzania i wdrażania. Umożliwi to także zapewnienie, aby wszelkie nowe priorytety w łatwy sposób włączano do procesów sprawozdawczości i monitorowania.

Status nowego mechanizmu pomocy przewiduje opracowanie kryteriów i wskaźników na potrzeby monitorowania i pomiaru działań objętych poszczególnymi strategiami na rzecz basenów morskich oraz wszelkich powiązanych wyników. Pozwoli to, aby inicjatywa WestMED oraz jej ramy i plan działania lepiej mogły uwzględnić tę kwestię.

3.2.3.Potwierdzenie i usprawnienie priorytetów

Inicjatywa WestMED funkcjonuje w szerokich ramach polityk, umów i strategii międzynarodowych, śródziemnomorskich oraz unijnych, które odnoszą się do zrównoważonej niebieskiej gospodarki.

Trzy nadrzędne cele i 10 priorytetów inicjatywy w pewnym stopniu pokrywa się z polityką regionalną i śródziemnomorską. Na przykład w ramach inicjatywy WestMED wykorzystano deklarację ministerialną Unii dla Śródziemnomorza z 2015 r. w sprawie niebieskiej gospodarki. Priorytety WestMED ustalono jednak przed nowszą, drugą deklaracją ministerialną Unii dla Śródziemnomorza w sprawie zrównoważonej niebieskiej gospodarki (2021 r.).

Od czasu przyjęcia deklaracji z Algieru w 2018 r. w projektach i wnioskach wspieranych w ramach powyższej inicjatywy koncentrowano się głównie na 6 priorytetach przedstawionych w planie działania, a nie na 10 przedstawionych w ramach działania. W planie działania nie opisano konkretnego sposobu realizacji pozostałych priorytetów 10 . Poczyniono jednak pewne postępy dzięki projektom 11 i ostatniemu sprintowi programistycznemu, który odbył się w czerwcu 2022 r. Ten sprint programistyczny wykazał ponowne zainteresowanie planowaniem przestrzennym obszarów morskich i turystyką przybrzeżną. Za pośrednictwem mechanizmu pomocy WestMED wspierano wydarzenia służące tworzeniu sieci kontaktów, dotyczące planowania przestrzennego obszarów morskich (z uwzględnieniem państw wschodniego regionu Morza Śródziemnego), co nadal będzie miało miejsce, zwłaszcza dzięki nowej grupie ekspertów ds. planowania przestrzennego obszarów morskich utworzonej w ramach projektu MSP-Med.

Rozwiązanie: Potwierdzenie i usprawnienie priorytetów na podstawie priorytetów regionalnych i międzynarodowych.

Przydatna byłaby ponowna kalibracja i dostosowanie priorytetów inicjatywy do nowych regionalnych i międzynarodowych inicjatyw politycznych. Można to zrobić na podstawie drugiej deklaracji ministerialnej Unii dla Śródziemnomorza w sprawie zrównoważonej niebieskiej gospodarki. Zatwierdziło ją 42 członków Unii dla Śródziemnomorza i podkreślono w niej konieczność podjęcia wyzwań związanych ze środowiskiem i klimatem, przed którymi stoi cały region.

Tematy te można omówić podczas kolejnego spotkania ministerialnego WestMED, które ma się odbyć w 2023 r.

4.Zalecenia

Jak wynika z niniejszego dokumentu, inicjatywa WestMED okazała się jak dotąd sukcesem i dokonała wyraźnych postępów w realizacji swoich celów pod kątem trzech głównych, określonych w niej priorytetów. Konkretne przykłady postępu obejmują utworzenie grup technicznych, wsparcie na rzecz kojarzenia projektów i ich rozwoju oraz tworzenie różnych partnerstw. W szerszym ujęciu, za pośrednictwem inicjatywy WestMED w zauważalny sposób doprowadzono do poprawy współpracy i dialogu w regionie między państwami członkowskimi, a także poza nim, przez włączenie innych państw regionu Morza Śródziemnego – zarówno będących, jak i niebędących członkami UE – do szerokiej gamy projektów.

Zalecenie nr 1: Ogólnie Komisja zaleca, aby inicjatywa WestMED i towarzyszące jej ramy działania pozostały w obecnej formie. Opisane powyżej korzyści świadczą o ich odpowiedniości. Nie ma zatem potrzeby wprowadzania zmian, ponieważ potencjalne ulepszenia można wprowadzić bez modyfikacji obecnego porozumienia.

Zalecenie nr 2: Komisja zaleca, aby w ramach mechanizmu pomocy zająć się takimi kwestiami jak zwiększenie widoczności; lepsze wykorzystanie marki w projektach (np. logo) oraz ulepszone, bardziej odpowiednie wskaźniki oceny wdrażania przedmiotowej inicjatywy. Zgodnie z wymogiem zawartym w zakresie zadań nowego mechanizmu pomocy należy przedstawić w nim nową strategię komunikacji, przy współpracy z delegaturami Unii w państwach regionu Morza Śródziemnego, oraz nowy zestaw wskaźników służących do pomiaru postępów.

Zalecenie nr 3: Należy poddać przeglądowi i usprawnić priorytety w odniesieniu do polityki regionalnej i międzynarodowej, uwzględniając drugą deklarację ministerialną Unii dla Śródziemnomorza w sprawie zrównoważonej niebieskiej gospodarki. Państwa członkowskie mogą to omówić na kolejnym spotkaniu ministerialnym, planowanym na 2023 r.

4.1.Perspektywy

Po prezentacji w Radzie i Parlamencie Europejskim niniejsze sprawozdanie zostanie również przedstawione na spotkaniu ministerialnym WestMED w 2023 r., na Malcie. Podczas tego spotkania państwa mogą zdecydować się na potwierdzenie lub aktualizację priorytetów zawartych w obecnych ramach działania z 2017 r. Mogą także zaktualizować priorytety, które podkreślono w deklaracji z Algieru z 2018 r. i planie działania.

Komisja proponuje, aby do 2027 r. przeprowadzić kolejne badanie przeglądowe inicjatywy. W kolejnym sprawozdaniu Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego należy również uwzględnić sprawozdawczość z państw biorących udział w inicjatywie WestMED.

Komisja upubliczni i udostępni niniejsze sprawozdanie odpowiednim instytucjom i zainteresowanym stronom.

(1) COM(2017) 183 final.

(2)   https://www.westmed-initiative.eu/wp-content/uploads/2016/02/1.Declaration-of-Algiers-04.12.2018-EN.pdf  

(3) 1. Rozwój klastrów morskich; 2. Różnorodność biologiczna i ochrona oraz odbudowa siedlisk morskich; 3. Zrównoważona konsumpcja i produkcja; 4. Rozwój społeczności nadbrzeżnych oraz zrównoważonego rybołówstwa i zrównoważonej akwakultury; 5. Rozwój i rozpowszechnianie umiejętności; oraz 6. Bezpieczeństwo morskie i walka z zanieczyszczeniem morza.

(4)   https://ufmsecretariat.org/wp-content/uploads/2021/02/Declaration-UfM-Blue-Economy-EN-1.pdf  

(5) Dawniej Europejski Fundusz Morski i Rybacki.

(6) Europejska Agencja Wykonawcza ds. Klimatu, Środowiska i Infrastruktury.

(7) https://ec.europa.eu/research-and-innovation/sites/default/files/bmr-2022/ec_rtd_bmr-2022-blue-economy-fiche.pdf

(8) Sprawozdawczość w ramach mechanizmu pomocy.

(9) Pełny wykaz: https://westmed-initiative.ec.europa.eu/publications/#Leaflets  

(10) Tj. współpraca między służbami straży przybrzeżnej, strategiczne badania naukowe i innowacje, planowanie przestrzenne i zarządzanie strefą przybrzeżną, wymiana wiedzy o morzu i sektorze morskim oraz synergie.

(11) Np. projekt FIUFFRA , mający na celu promowanie współpracy w zakresie walki z połowami NNN.