KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 16.6.2021

JOIN(2021) 20 final

WSPÓLNY KOMUNIKAT DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY EUROPEJSKIEJ i RADY

Stosunki UE–Rosja: przeciwstawianie się, ograniczanie i nawiązywanie współpracy

1.Wprowadzenie

W dniach 24–25 maja 2021 r. Rada Europejska przeprowadziła pierwszą debatę strategiczną na temat Rosji i potępiła bezprawne, prowokacyjne i destrukcyjne działania Rosji wymierzone przeciwko Unii, jej państwom członkowskim i nie tylko. Potwierdzono jedność i solidarność Unii wobec takich aktów, a także wsparcie dla partnerów wschodnich. Rada Europejska potwierdziła swoje zobowiązanie do przestrzegania pięciu zasad regulujących politykę UE wobec Rosji 1 i stwierdziła, że UE będzie dalej koordynować działania z partnerami o zbieżnych poglądach. Zwróciła się do Wysokiego Przedstawiciela i Komisji o przedstawienie sprawozdania na temat stosunków UE–Rosja zawierającego opcje polityki zgodne z pięcioma zasadami, z myślą o posiedzeniu w czerwcu 2021 r. 2 Poniższy wspólny komunikat stanowi odpowiedź na to wezwanie.

2.Kontekst polityczny

Rosja jest największym sąsiadem UE i pozostaje siłą, z którą należy się liczyć w Europie i na świecie. Opiera się to w dużej mierze na jej wielkości i zasięgu geograficznym, gotowości do wywierania wpływu na arenie międzynarodowej oraz na jej potencjale politycznym i dyplomatycznym oraz dużym potencjale wojskowym. Jako partner geopolityczny Rosja dąży do utrzymania swojej pozycji w wielobiegunowym świecie opartym na polityce sił, często działając w ścisłej współpracy z innymi podmiotami, takimi jak Chiny, zamiast przyczyniać się do budowy i działać w ramach mocniejszego systemu wielostronnego opartego na zasadach. Stara się ona tworzyć własną geopolityczną strefę wpływów opartą głównie na zasadzie gry o sumie zerowej. W ramach tych dążeń rząd często kwestionuje i podważa prawo międzynarodowe, a także kluczowe zasady OBWE i Rady Europy, do których przestrzegania się zobowiązał i które kształtują bezpieczeństwo i współpracę na kontynencie europejskim, w tym prawo każdego kraju do swobodnego podejmowania własnych wyborów dotyczących polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i polityki wewnętrznej.

Przywódcy rosyjscy wykorzystują różnorodne instrumenty, aby wpływać na UE i jej państwa członkowskie, a także na Bałkany Zachodnie i państwa Partnerstwa Wschodniego, jak również ingerować w ich sprawy, osłabiać je lub nawet dążyć do ich destabilizacji. W ramach tych starań Rosja w dalszym ciągu intensywnie inwestuje w zdolność kontrolowania przestrzeni informacyjnej w obrębie swoich granic i poza nimi oraz wpływania na tę przestrzeń. Finansowanie kontrolowanych przez państwo mediów szybko rośnie, w szczególności dla mediów takich jak RT, które są skierowane wyłącznie do odbiorców z zewnątrz. Rosja nadal organizuje coraz bardziej zaawansowane operacje cybernetyczne i operacje manipulowania informacjami, a także ataki chemiczne i inne, takie jak ataki na Organizację ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW), niemiecki Bundestag, na Skripalów w Salisbury, a także wybuch w Republice Czeskiej. Podejmuje ona bezpośrednie działania wojskowe i hybrydowe w nierozwiązanych konfliktach, które podsyca na Ukrainie, w Gruzji i Mołdawii, a także w południowym sąsiedztwie UE, w szczególności w Syrii i Libii, a także w innych miejscach. Dąży do utrzymania kontroli nad autorytarnym reżimem na Białorusi.

Zarządzanie stosunkami z Rosją stanowi zatem dla UE kluczowe wyzwanie strategiczne 3 . Od 2014 r. stosunki UE–Rosja uległy pogorszeniu wskutek bezprawnej aneksji Krymu oraz destabilizacji wschodniej Ukrainy przez Rosję. 4 W ostatnim czasie wiąże się to z koncentrowaniem przez Rosję wojsk wzdłuż granicy ukraińskiej, na Krymie i na Morzu Czarnym, które to wojska zostały wycofane tylko częściowo, jak również przedłużającym się zamknięciem obszarów Morza Czarnego. Co więcej, do utrzymania negatywnej dynamiki doprowadził udział rosyjskich służb wywiadowczych w destrukcyjnych działaniach w państwach członkowskich UE. Przykładem jest wydalenie dyplomatów, zakazy podróżowania oraz opublikowanie przez Rosję tzw. wykazu nieprzyjaznych państw i wynikające z tego ograniczenia dla przedstawicielstw dyplomatycznych. Ponadto rząd rosyjski często próbuje zacieśnić stosunki dwustronne z państwami członkowskimi kosztem relacji UE–Rosja.

Na stosunki UE–Rosja w coraz większym stopniu wpływa również ewolucja polityki wewnętrznej Rosji, charakteryzująca się coraz większymi represjami politycznymi ze strony rządu, służącymi zachowaniu obecnego porządku politycznego i gospodarczego. W związku ze zbliżającymi się wyborami do Dumy Państwowej we wrześniu 2021 r. sytuacja społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka i niezależnych mediów w Rosji uległa dalszemu pogorszeniu, co ograniczyło również ich zdolność do współpracy z UE. Zmiany w konstytucji i represyjne ustawy dotyczące tzw. „zagranicznych agentów”, „organizacji niepożądanych” i „ekstremizmu” wzmacniają systematyczne naruszanie praw człowieka i podstawowych wolności, mimo że te zapisane są w rosyjskiej konstytucji i wynikają z międzynarodowych zobowiązań tego kraju. Ponadto władze prowadzą kampanie dezinformacyjne, tworząc fałszywe narracje na temat rzekomej „obcej ingerencji” w wewnętrzne sprawy Rosji i dążąc do powstrzymania prawdziwej opozycji i zdyskredytowania społeczeństwa obywatelskiego. Motywowany politycznie wyrok skazujący Aleksieja Nawalnego, który wydano po usiłowaniu zabójstwa z użyciem chemicznego środka paralityczno-drgawkowego, skuteczny zakaz działalności dla jego zaplecza politycznego uznanego za „ekstremistyczne”, jak również nieustanne zastraszanie i tłumienie niezależnych mediów i dziennikarzy to tylko niektóre z ostatnich przykładów.

Jednocześnie Rosja cierpi z powodu poważnych i narastających słabości strukturalnych. Od 2013 r. realny dochód do dyspozycji w Rosji spadł o 10 %. Państwo to wykazuje tendencję spadkową pod względem demograficznym i społeczno-gospodarczym, a sytuację tę pogarszają: jego model biznesowy skoncentrowany na paliwach kopalnych, niezrównoważona ścieżka budżetowa oraz aktualne skutki pandemii COVID-19.

Pomimo tych fundamentalnych różnic UE i Rosja ponoszą wspólnie zasadniczą odpowiedzialność za pokój i bezpieczeństwo na kontynencie europejskim. Stoimy przed wspólnymi globalnymi wyzwaniami i jesteśmy ze sobą wzajemnie powiązani w niektórych szczególnych dziedzinach gospodarki. 5 Jesteśmy jednocześnie zobowiązani do wypełniania tych samych obowiązków w ramach organizacji międzynarodowych, takich jak Rada Europy i OBWE, z których to obowiązków musimy się wywiązać.

Oczywiste jest, że o ile pozwolą na to warunki polityczne, potencjał współpracy między UE a Rosją jest znaczny. Unia Europejska wystąpiła z warunkową ofertą współpracy. Rząd rosyjski aktywnie realizuje jednak cele zmierzające w przeciwnym kierunku, takie jak: tworzenie obszaru zależności w swoim sąsiedztwie, podważanie znaczenia politycznie zjednoczonej Europy, odrzucanie naszej wizji wielostronnego porządku opartego na zasadach i tworzenie w sprawach międzynarodowych sytuacji służących ograniczeniu roli UE i jej partnerów.

3.Wdrożenie porozumień mińskich

Unia podtrzymuje swoje poparcie dla czwórki normandzkiej, trójstronnej grupy kontaktowej i OBWE, w tym dla działań specjalnej misji obserwacyjnej OBWE. 6 Chociaż wybór prezydenta Zełenskiego dał nowy impuls do negocjacji, konkluzje ze szczytu normandzkiego z grudnia 2019 r. nie zostały dotąd w pełni wdrożone. Co jeszcze bardziej niepokojące, rząd rosyjski coraz częściej próbuje przedstawiać się w roli mediatora, a nie strony konfliktu, żądając bezpośrednich kontaktów między Kijowem a tzw. republikami, co jest sprzeczne z protokołem mińskim. W kwietniu 2021 r. Rosja zwiększyła również swoją obecność wojskową na wschodniej granicy Ukrainy i na Krymie. Dostęp specjalnej misji obserwacyjnej OBWE do wschodniej Ukrainy jest regularnie utrudniany przez tzw. republiki, a skala naruszeń zawieszenia broni przypomina poziom zawieszenia broni z okresu przed lipcem 2020 r. Przy braku konstruktywnego podejścia Rosji tendencja ta prawdopodobnie się utrzyma.

Unia nadal popiera istniejące formaty i instrumenty. Będzie również w dalszym ciągu podkreślać swoją gotowość do odgrywania przewodniej roli w odbudowie regionów dotkniętych konfliktem po spełnieniu warunków, w tym poprzez zachęcanie do pełnego wdrożenia porozumień mińskich. Tymczasem UE pozostaje niezłomna w swoich staraniach na rzecz złagodzenia humanitarnych skutków konfliktu.

Unia jest bowiem jednym z największych darczyńców pomocy humanitarnej powiązanej z kryzysem na wschodzie Ukrainy. Od jego początków UE przekazała ponad 190 mln EUR pomocy nadzwyczajnej, w tym 25,4 mln EUR w 2021 r., a także ponad 1 mld EUR wraz z państwami członkowskimi w ramach pomocy humanitarnej i pomocy przeznaczonej na wczesną odbudowę. Wsparcie UE przynosi korzyści osobom podatnym na zagrożenia i potrzebującym po obydwu stronach linii kontaktu 7 . Unia za pośrednictwem Międzynarodowej Federacji Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca zapewnia również pomoc humanitarną ukraińskim uchodźcom w Rosji. Ogólna pomoc na ich rzecz od 2017 r. wyniosła ponad 1 mln EUR i była przeznaczona na zapewnienie dostępu do usług opieki zdrowotnej, vouchery na żywność, niespożywcze artykuły pierwszej potrzeby oraz pomoc w zakresie źródeł utrzymania.

W odpowiedzi na bezprawną aneksję Krymu i trwającą destabilizację wschodniej Ukrainy UE nałożyła na Rosję trzy zestawy środków ograniczających. 8 Mają one zapobiec dalszej eskalacji lub negatywnym wydarzeniom na Ukrainie, a także zdecydowanie zasygnalizować poparcie UE dla Ukrainy oraz jej integralności terytorialnej, suwerenności i niezależności. Wyraźne powiązanie tych sankcji z pełnym wdrożeniem porozumień mińskich ma stanowić dla rządu rosyjskiego zachętę do udziału w rozwiązaniu konfliktu, natomiast perspektywa ustanowienia przez UE dodatkowych sankcji ma zniechęcać do dalszego pogorszenia sytuacji za sprawą agresywnego zachowania Rosji. Dalsze jednomyślne stosowanie sankcji świadczy o jedności i wiarygodności UE. Środki zastosowane przez UE zwiększyły koszty dalszej agresji Rosji i ograniczyły dalsze wykorzystywanie jej zdolności wojskowych i ekspansję na Ukrainie. Rosja będzie ponosić odpowiedzialność za jakiekolwiek pogorszenie sytuacji w tzw. republikach 9 . Stanowi to również klucz do utrzymania istniejącej koordynacji i jedności, w tym sankcji, w ramach wspólnego działania z partnerami o zbieżnych poglądach, takimi jak G-7.

Aby zapewnić poszanowanie niezależności, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy oraz pełne stosowanie unijnych przepisów dotyczących wiz Schengen w Rosji i na Ukrainie, UE przedstawiła również wytyczne dotyczące nieuznawania niektórych kategorii zwykłych rosyjskich paszportów międzynarodowych wydawanych mieszkańcom Krymu oraz rozpatrywania wniosków wizowych mieszkańców niekontrolowanych przez rząd obszarów Ukrainy w regionach Doniecka i Ługańska.

4.Zacieśnienie stosunków z partnerami wschodnimi i innymi sąsiadami UE

Unia nadal oferuje swoim partnerom wschodnim bliższe stosunki na rzecz dobrobytu, relacji dobrosąsiedzkich i reform. Dobrze funkcjonujące Partnerstwo Wschodnie jest narzędziem zwiększania stabilności, bezpieczeństwa i dobrobytu w Europie. W marcu 2020 r. Wysoki Przedstawiciel i Komisja zaproponowali długoterminowe cele polityczne Partnerstwa Wschodniego 10 w dziedzinie gospodarki, sprawowania rządów, środowiska i klimatu, cyfryzacji i społeczeństwa, ze szczególnym naciskiem na budowanie odporności. Na 6. szczycie Partnerstwa Wschodniego w grudniu 2021 r. poparty zostanie odnowiony program na okres po 2020 r.

Unia zdecydowanie odrzuca rosyjskie dążenie do stworzenia uprzywilejowanej strefy wpływów. Partnerzy wschodni mają pełne, suwerenne prawo do swobodnego kształtowania zakresu i stopnia ich stosunków z UE i innymi podmiotami międzynarodowymi. Rząd rosyjski kontynuuje jednak konfrontacyjną politykę, wykorzystując miękkie i twarde narzędzia polityczne do wywierania presji. W związku z tym polityka UE nadal ma na celu wzmocnienie odporności partnerów wschodnich poprzez umowy dwustronne (w tym układy o stowarzyszeniu/pogłębione i kompleksowe strefy wolnego handlu) oraz istotne wsparcie finansowe, ze szczególnym uwzględnieniem w ostatnim czasie niezbędnych reform w dziedzinie gospodarki, sprawowania rządów i praworządności, transformacji ekologicznej i cyfrowej oraz społeczeństw integracyjnych. W ciągu ostatnich siedmiu lat udzielono pomocy w formie dotacji w wysokości prawie 5 mld EUR, ze szczególnym naciskiem na odporność na zagrożenia hybrydowe i zagrożenia dla cyberbezpieczeństwa oraz dezinformację, a także na międzynarodową współpracę organów ścigania. Ponadto w 2020 r. UE przeznaczyła prawie 1 mld EUR na pomoc tym państwom w radzeniu sobie z konsekwencjami COVID-19. Unia udzieliła również znacznej pomocy makrofinansowej trzem partnerom wschodnim.

Unia nadal sprzeciwiała się również podejmowanym przez rząd rosyjski próbom przedstawienia się w roli mediatora, a nie strony konfliktów terytorialnych dotykających Ukrainę, Gruzję i Mołdawię. Kontynuowała politykę nieuznawania bezprawnej aneksji Krymu i popieranej przez Rosję „niepodległości” gruzińskich regionów separatystycznych – Abchazji i Osetii Południowej.

W czerwcu 2019 r. Unia odnowiła swoją strategię wobec Azji Środkowej, aby zwiększyć swoje zaangażowanie i przyczynić się do rozwoju regionu, skupiając się na odporności, dobrobycie i współpracy regionalnej. Unia kontynuowała dialog ad hoc z Rosją na temat Azji Środkowej. Mimo to postawa rządu rosyjskiego wobec zaangażowania UE w regionie pozostaje negatywna, również w kwestii zawarcia wzmocnionych umów o partnerstwie i współpracy.

5.Wzmocnienie odporności UE 

W ostatnich latach UE poczyniła znaczne postępy w zwiększaniu odporności na wyzwania, które pojawiają się z zagranicy lub są tam wykorzystywane. Zarządzanie dwojaką transformacją – ekologiczną i cyfrową i przyspieszanie takiej transformacji zwiększa odporność UE dzięki stopniowemu zmniejszaniu jej zależności od dostaw zagranicznych i geopolityki energii, a także dzięki temu, że ogólne ramy naszych gospodarek oraz ich „oprogramowanie” stają się bardziej odporne na wpływy zagraniczne. W przeglądzie polityki handlowej 11 i aktualizacji strategii przemysłowej do 2020 r. 12 przewidziano również konkretne działania mające na celu wzmocnienie otwartej strategicznej autonomii Unii oraz zajęcie się strategicznymi zależnościami. Ogólnie rzecz biorąc, Unia wyposaża się w bardziej autonomiczne narzędzia, takie jak mechanizm monitorowania BIZ 13 , zestaw narzędzi 5G czy też nowy instrument dotyczący subsydiów zagranicznych 14 .

Unia nadal wzmacnia swoją odporność i bezpieczeństwo energetyczne, dywersyfikując swoje międzynarodowe źródła i dostawy oraz tworząc jednolity unijny rynek energii, w szczególności w odniesieniu do gazu ziemnego. Cel ten osiągnięto dzięki lepszym ogólnym ramom (np. nowej infrastrukturze, w tym rurociągom międzysystemowym, gazociągom z przepływem zwrotnym, większej liczbie instalacji magazynowych i terminalom skroplonego gazu ziemnego), a także jaśniejszemu „oprogramowaniu” legislacyjnemu, zapewniającemu m.in. otwarte, niedyskryminacyjne rynki detaliczne, rozdzielenie wytwarzania i dostaw od eksploatacji sieci, współpracę i niezależność regulacyjną oraz pełne stosowanie unijnych reguł konkurencji. Stosunki UE–Rosja w dziedzinie energii charakteryzują się znacznym stopniem współzależności: Rosja jest obecnie pierwszym dostawcą energii dla UE, a UE jest zdecydowanie pierwszym miejscem przeznaczenia na potrzeby rosyjskiego eksportu energii. Dodatkowe wyzwania związane z energią obejmują cyberbezpieczeństwo unijnych instalacji energetycznych oraz nabywanie przez podmioty kontrolowane przez państwo rosyjskie aktywów strategicznych w Unii i u bliskich sąsiadów. Niemniej jednak nasza niezależność energetyczna będzie dalej rosła, a zależność od rosyjskich dostaw ogólnie ulegnie zmniejszeniu, również dzięki zdecydowanemu odchodzeniu od paliw kopalnych. W ciągu najbliższych 10–20 lat Rosja odnotuje znaczny spadek eksportu produktów energetycznych do UE, co nieuchronnie będzie miało skutki wewnętrzne.

Zwiększenie zdolności UE do radzenia sobie z zagrożeniami hybrydowymi było w ciągu ostatnich pięciu lat kluczowym aspektem unijnej agendy bezpieczeństwa. Po bezprawnej aneksji Krymu i późniejszej kampanii dezinformacyjnej przeciwko UE stworzono wspólne ramy z 2016 r. 15 , w których określono szeroki zarys polityki UE. Następnie rozwinięto je w 2018 r. 16 , po ataku w Salisbury przeprowadzonym z wykorzystaniem bojowego środka chemicznego, uwzględniając nowy, specjalny system sankcji UE związanych z użyciem broni chemicznej 17 , a także w ramach trwającego wdrażania strategii w zakresie unii bezpieczeństwa 18 .

Unijny zestaw instrumentów do zwalczania zagrożeń hybrydowych służy budowaniu odporności społecznej na wstrząsy związane z różnymi atakami hybrydowymi w takich dziedzinach, jak ochrona infrastruktury krytycznej, cyberbezpieczeństwo, przeciwdziałanie dezinformacji, integralność wyborów i monitorowanie bezpośrednich inwestycji zagranicznych.

Rosyjskie podmioty stały się bardziej asertywne w cyberprzestrzeni, prowadząc lub dopuszczając szkodliwe działania, które przyczyniają się do realizacji celów politycznych Rosji, zagrażają zachodnim otwartym społeczeństwom i gospodarkom oraz szkodzą prawom człowieka i podstawowym wolnościom. Unia zwiększa jednak swoją zdolność do zapobiegania cyberatakom, zniechęcania do nich i reagowania na nie. W lipcu 2020 r. UE przyjęła również po raz pierwszy sankcje w odpowiedzi na cyberataki 19 . Są one wymierzone między innymi w rosyjskich hakerów zamieszanych w cyberataki Cloud Hopper, WannaCry i NotPetya. W strategii Unii Europejskiej w zakresie bezpieczeństwa cybernetycznego z 2020 r. 20  dodatkowo wzmocniono zbiorową odporność UE w tej dziedzinie, a specjalny wspólny unijny zestaw instrumentów 21 zapewnia szereg solidnych i kompleksowych środków służących zapewnieniu odpowiedniego poziomu cyberbezpieczeństwa sieci 5G w całej UE. Cyberobrona jest jednym z obszarów, w których UE i NATO zacieśniają współpracę. Strategiczny kompas, który ma zostać przyjęty w 2022 r., będzie zawierał ramy umożliwiające państwom członkowskim skoncentrowanie działań na bezpieczeństwie i obronie. W ramach stałej współpracy strukturalnej i Europejskiego Funduszu Obronnego Unia wspiera państwa członkowskie w rozwijaniu ich zdolności obronnych, zapewniając spójność z działaniami NATO.

Rosja nadal prowadzi działania w zakresie manipulacji informacjami i ingerencji, stosując szereg różnych taktyk, technik i procedur. Te kampanie dezinformacyjne prowadzone są w sposób zamierzony i skoordynowany, aby wprowadzać w błąd, rozsiewać nieufność lub podważać procesy i instytucje demokratyczne. Stało się to jeszcze bardziej oczywiste w czasie pandemii COVID-19, gdy Rosja wspierała działania dezinformacyjne mające na celu osłabienie reakcji UE 22 .

Unia wprowadziła szereg struktur i środków służących przeciwdziałaniu manipulacji informacjami i ingerencji obcych państw. Nadal wzmacnia swoją orientację sytuacyjną, aby budować odporność i zwiększać swoją skuteczność w przeciwdziałaniu takim działaniom. Dzięki zdolnościom w zakresie komunikacji strategicznej, a w szczególności grupie zadaniowej East StratCom, Unia wykrywa, analizuje i ujawnia rosyjską dezinformację. W dalszym ciągu buduje zdolności i aktywnie angażuje się w kontakty z odbiorcami w UE, na Bałkanach Zachodnich i w sąsiedztwie. System wczesnego ostrzegania łączy instytucje Unii z państwami członkowskimi i partnerami o zbieżnych poglądach, takimi jak G-7 i NATO, aby umożliwić wspólne reagowanie. Za sprawą kodeksu postępowania UE określiła również jasne ramy dla platform internetowych, co ma umożliwić im radzenie sobie z tym wyzwaniem. Wdrożenie europejskiego planu działania na rzecz demokracji 23 jeszcze bardziej wzmocni te instrumenty.

6.Możliwe selektywne zaangażowanie w kontaktach z Rosją w kwestiach będących przedmiotem zainteresowania UE

Zgodnie z pięcioma zasadami przewodnimi uzgodnionymi w marcu 2016 r. Unia jest otwarta na selektywne zaangażowanie w kontaktach z Rosją w kwestiach będących przedmiotem zainteresowania UE. Do takich interesów należą elementy naszego zielonego programu działań (klimat, środowisko, energia) oraz niektóre zagadnienia polityki zagranicznej. Trwające selektywne zaangażowanie w takich kwestiach, jak handel, gospodarka i gospodarka cyfrowa, sprawy wewnętrzne i zdrowie publiczne przyniosło pewne ograniczone konkretne rezultaty, chociaż istnieją poważne przeszkody, zwłaszcza w dziedzinie handlu i transportu.

Wkrótce po przystąpieniu Rosji do porozumienia paryskiego, biorąc pod uwagę ambitne cele klimatyczne UE 24 , Unia stopniowo powróciła do prowadzonych na poziomie urzędników wysokiego szczebla rozmów z Rosją na temat klimatu, w tym w ramach finansowanej przez UE konferencji w Moskwie, zorganizowanej w grudniu 2020 r. w ramach przygotowań do konferencji COP-26 w Glasgow. Rosja pracuje nad długoterminową strategią i nieznacznie zaktualizowała swój ustalony na poziomie krajowym wkład, choć nadal pozostawia znaczną przestrzeń dla wzrostu emisji. Rosja podjęła również pewne kroki legislacyjne w celu zaktualizowania swojej polityki klimatycznej 25 , ale jej niedawne działania mogą wywołać fałszywe oczekiwania. 26 Władze rosyjskie coraz częściej zwracały się o techniczne rozmowy z UE na temat możliwego wpływu unijnej polityki klimatycznej na gospodarkę Rosji. Unia zaoferowała dyskusje tematyczne, w tym dyskusje na temat ustalania opłat za emisję gazów cieplarnianych, przystosowania się do zmiany klimatu oraz ewentualnie mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2.

Granica Rosji z UE przekracza 2 000 km i obserwuje się na niej szereg wyzwań środowiskowych, które mają wpływ na UE i jej państwa członkowskie. Pogłębiona współpraca mogłaby obejmować takie kwestie, jak gospodarowanie odpadami, ograniczenie zanieczyszczeń transgranicznych i zanieczyszczenia powietrza, gospodarka o obiegu zamkniętym, zrównoważona gospodarka leśna i zwalczanie pożarów lasów. Miałoby to również pozytywny wpływ na zmianę klimatu, której skutki, takie jak topnienie wiecznej zmarzliny, są już odczuwalne w Rosji. W perspektywie krótkoterminowej okazję do wcześniejszego zaangażowania stanowi zbliżająca się Konferencja Stron Konwencji o różnorodności biologicznej.

Choć dialog między UE a Rosją dotyczący energii pozostaje zawieszony, szereg kwestii wymaga pilnego działania. Należy monitorować prawidłową realizację umowy w sprawie tranzytu gazu na Ukrainie. Należy zakończyć synchronizację państw bałtyckich z siecią europejską i handlem energią elektryczną przy jednoczesnym zapewnieniu nieprzerwanej bezpiecznej eksploatacji sieci rosyjskiej i białoruskiej.

Co się tyczy kwestii cyfrowych, prowadzona z Rosją wymiana na szczeblu roboczym nie przyniosła konkretnych rezultatów. Ważna jest nadal realizacja interesów UE, w szczególności koordynacja wykorzystania pasma częstotliwości 700 MHz 27 i dostęp do rynku dla przedsiębiorstw unijnych w Rosji. Inne zagadnienia, w tym badania naukowe i innowacje, duże zbiory danych, ochrona danych, prawo autorskie, zarządzanie internetem i pojazdy autonomiczne, zostały omówione bez żadnych istotnych działań następczych. Unia powinna również aktywnie zająć się kwestią rosyjskiej polityki substytucji importu w zamówieniach publicznych na oprogramowanie i sprzęt, aby uniknąć istotnych zagrożeń i trudności dla unijnego przemysłu cyfrowego.

Jeśli chodzi o kwestie polityki zagranicznej, w sąsiedztwie UE utrzymują się napięcia, a w innych regionach, w których Rosja strategicznie dąży do potwierdzenia swojej roli, takich jak Bałkany Zachodnie i Południowe Morze Śródziemne, a także kontynent afrykański, zaobserwować można rosnącą konkurencję. Niemniej jednak istnieją dziedziny, w których rząd rosyjski odgrywa konstruktywną rolę, na przykład utrzymanie Wspólnego kompleksowego planu działania (JCPOA) z Iranem oraz zapewnienie jego pełnej i skutecznej realizacji. To samo dotyczy trwających w Wiedniu działań dyplomatycznych na rzecz ułatwienia ewentualnego ponownego przystąpienia Stanów Zjednoczonych do JCPOA i pełnego wznowienia przez Iran jego zobowiązań nuklearnych. W kontekście Libii kluczowymi priorytetami UE są zapewnienie pozytywnego nastawienia rządu rosyjskiego do toczącego się procesu politycznego oraz szybkie wycofanie jej najemników. Stanowisko Rosji na temat bliskowschodniego procesu pokojowego pozostaje zasadniczo zbliżone do stanowiska UE.

Jeżeli chodzi o Syrię, stanowiska UE i Rosji znacznie się różnią. Rząd rosyjski popiera obecny reżim Assada, w tym niedawne „wybory prezydenckie” przeprowadzone w dniu 26 maja 2021 r. Jego interwencja zbrojna w Syrii mogła mieć zasadnicze znaczenie dla zapewnienia przetrwania reżimu, ale dodatkowo podważyła stabilność i zdolność przetrwania państwa syryjskiego oraz przyczyniła się do regionalnego kryzysu humanitarnego. Dla UE jedynym krokiem naprzód jest prawdziwe rozwiązanie polityczne oparte na pełnym wdrożeniu rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2254, które otworzyłoby również drogę do ewentualnego dobrowolnego, bezpiecznego i godnego powrotu uchodźców. W każdym razie UE będzie nadal współpracować z Rosją w kwestii konieczności utrzymania dostępu pomocy humanitarnej do potrzebujących Syryjczyków, a także w sprawie przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego w Syrii.

Unia nadal współpracuje z Rosją w ramach wymiaru północnego i regionu Morza Czarnego. Współpraca w ramach partnerstwa na rzecz transportu i logistyki w ramach wymiaru północnego koncentruje się na ewentualnej wymianie poglądów i najlepszych praktyk w zakresie obniżenia emisyjności transportu. Toczą się również dyskusje na temat udziału Rosji w programach Interreg dotyczących basenu Morza Czarnego oraz Peryferii Północnych i Arktyki w latach 2021–2027, co do których wyraziła ona zainteresowanie. Przywódcy rosyjscy nadal blokują wniosek Unii o przyznanie statusu obserwatora w Radzie Arktycznej, której Rosja obecnie przewodniczy, choć nie przeszkodziło to UE we wniesieniu wkładu w prace Rady. Rosja blokuje również ustanowienie chronionych obszarów morskich na Oceanie Południowym.

Unia utrzymuje z Rosją kontakty techniczne w sprawie handlu, które zazwyczaj ograniczają się do wymiany na temat licznych barier handlowych – z niewielkimi wynikami 28 . Większość z tych kwestii wynika z prowadzonej przez rząd rosyjski polityki substytucji importu, która jest coraz częściej uzasadniana rzekomymi względami bezpieczeństwa związanymi z sankcjami. Stanowi to dodatkowy problem oprócz istniejących już znaczących zakłóceń w gospodarce Rosji wywołanych przez rząd. W rezultacie 29 ogólny klimat biznesowy i inwestycyjny w tym kraju ulega dalszemu pogorszeniu. W stosunkowo bardziej pozytywnym kontekście UE i Rosja zaangażowały się w reformę WTO, w tym w przywracanie rozstrzygania sporów. 

Rząd rosyjski zakazał importu około połowy produktów rolnych z państw członkowskich UE, aby umożliwić zwiększenie produkcji krajowej, i wywiera nacisk na pozostały handel produktami rolno-spożywczymi, w szczególności winami, napojami spirytusowymi i karmą dla zwierząt domowych, poprzez różne ograniczenia sanitarne i fitosanitarne. W szczególności dochodzi do dalszego nadużywania oznaczeń geograficznych UE. Sektor rolno-spożywczy UE wykazał się jednak wyjątkową odpornością. W związku z pewnymi różnicami sektorowymi i regionalnymi na ogół możliwe było znalezienie alternatywnych rynków, dzięki czemu od czasu nałożenia embarga wartość światowego wywozu z UE znacznie wzrosła 30 .

W różnych odstępach czasowych nadal prowadzone są dialogi z udziałem ekspertów dotyczące spraw wewnętrznych. Ostatnie posiedzenia dialogu UE–Rosja w sprawie migracji oraz wspólnych komitetów ds. ułatwień w wydawaniu wiz i readmisji odbyły się w latach 2018–2019. Chociaż rząd rosyjski uważa, że współpraca w tych dziedzinach jest istotna, nie wywiązuje się w pełni ze swoich zobowiązań. 31 Często sprzeciwia się również Unii w kwestii zwalczania terroryzmu i cyberprzestępczości na forach międzynarodowych. Ostatnie rozmowy na wysokim szczeblu UE–Rosja na temat zwalczania terroryzmu miały miejsce w październiku 2019 r. Zaproponowana przez Rosję rezolucja ONZ stanowiła początek trudnego procesu, mogącego potencjalnie zagrozić znaczeniu budapeszteńskiej Konwencji o cyberprzestępczości. W ramach dialogu ekspertów na temat narkotyków co roku wymieniane są istotne informacje.

Nie ma regularnych technicznych wymian między UE a Rosją na temat zdrowia publicznego, chociaż współpraca na szczeblu regionalnym w ramach partnerstwa wymiaru północnego na rzecz zdrowia publicznego i dobrostanu społecznego układa się pomyślnie. Europejska Agencja Leków w marcu 2021 r. rozpoczęła przegląd etapowy rosyjskiej szczepionki przeciwko COVID-19 Sputnik V, oceniając jej zgodność z normami UE.

Trwa wiele innych kontaktów dotyczących różnych sektorów, począwszy od współpracy celnej poprzez kwestie przemysłowe i związane z konkurencją, aż po transport. Kontakty te pozostają kontaktami na poziomie technicznym.

7.Kontakty międzyludzkie oraz wspieranie rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego

Rosja pozostaje ważnym partnerem pod względem mobilności międzyludzkiej. To w tym państwie wydaje się największą ilość wydawanych na świecie wiz Schengen: między 3,1 mln a 3,8 mln w latach 2016–2018, 4,1 mln w 2019 r. (co stanowi 27 % wszystkich wiz Schengen wydanych na całym świecie) oraz 635 000 w 2020 r. (26 %). Co więcej, około cztery na pięć wiz Schengen wydawanych w Rosji od 2016 r. to wizy uprawniające do wielokrotnego wjazdu.

Badania naukowe i innowacje stanowią istotny obszar współpracy, w szczególności poprzez udział podmiotów rosyjskich w programach UE 32 . Na przykład w ramach programu „Horyzont 2020” w działaniach „Maria Skłodowska-Curie” uczestniczyło 36 różnych organizacji i około 520 rosyjskich naukowców. Współpraca opiera się na zasadzie współfinansowania, przy czym Rosja wspiera własnych naukowców we wspólnych projektach lub wnosi współmierny wkład finansowy i materialny. Przedmiotem zainteresowania Unii jest dostęp do czołowych rosyjskich obiektów badawczych działających na dużą skalę, wykorzystanie rosyjskiej wiedzy fachowej do celów badań w dziedzinach związanych z priorytetami polityki UE i globalnymi wyzwaniami, ułatwienie przyjęcia europejskich rozwiązań w Rosji oraz utrzymywanie kontaktów ze środowiskiem akademickim w Rosji. Obie strony zakończyły wewnętrzne procedury w celu odnowienia umowy o współpracy naukowej i technologicznej między UE a Rosją na okres kolejnych pięciu lat, ale odnowienie umowy pozostaje zablokowane ze względu na kwestię związaną z jej zakresem terytorialnym. Podczas gdy odnowienie umowy zapewniłoby stabilne długoterminowe ramy współpracy, posiedzenia wspólnego komitetu ds. współpracy w dziedzinie nauki i technologii odbywają się co roku.

Jeśli chodzi o edukację, młodzież i kulturę, Unia za pośrednictwem swoich programów wspiera kontakty z rosyjskim społeczeństwem, społecznością akademicką i badawczą, zainteresowanymi stronami zaangażowanymi w sprawy młodzieży oraz zainteresowanymi stronami sektora kultury 33 . Rosja jest pełnoprawnym członkiem europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego i procesu bolońskiego. Zajmuje pierwsze miejsce wśród wszystkich międzynarodowych krajów partnerskich uczestniczących w międzynarodowej możliwości przenoszenia punktów w ramach programu Erasmus+ na lata 2014–2020, a we współpracy z nią zorganizowano ponad 23 000 dwustronnych wymian studentów i kadry akademickiej w ramach programu Erasmus+. 

W dziedzinie kultury Rosja może uczestniczyć w Platformie Stosunków Kulturalnych. W programie Erasmus+ na lata 2021–2027 przewidziano kontynuację utrwalonej współpracy z Rosją w dziedzinie szkolnictwa wyższego i wymian młodzieży oraz nowe działania w zakresie finansowania kształcenia i szkolenia zawodowego oraz wymian wirtualnych. W ramach programu „Horyzont Europa” na lata 2021–2027 planuje się dalszą równowagę przepływów naukowców między Rosją a UE. Niedawno przyjęte zmiany do ustawy o edukacji 34 mogą mieć wpływ na międzynarodową współpracę w dziedzinie edukacji i badań naukowych.

Rosja uczestniczy obecnie w ośmiu programach współpracy Interreg, które pozostają jednymi z niewielu instrumentów UE umożliwiających inwestowanie w projekty w Rosji za pośrednictwem organów centralnych. Rosja angażuje się w udział w tych programach.

Unia jest liderem wspierania rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego i organizacji praw człowieka. Działania UE na rzecz Rosjan obejmują szeroki zakres dziedzin, w tym wsparcie dla praw powszechnych, umiejętność korzystania z mediów, młodzież, kobiety, równość płci, włączenie społeczne, osoby starsze, kobiety i dzieci, osoby z niepełnosprawnościami, migrantów, osoby należące do społeczności mniejszościowych, ofiary przemocy domowej, osadzonych w zakładach karnych oraz inne grupy marginalizowane i podatne na zagrożenia. Unia finansuje również Forum Społeczeństwa Obywatelskiego UE–Rosja. Działania UE miały kluczowe znaczenie dla rosyjskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego i kontynuowania przez nie działalności pomimo bardzo represyjnych i coraz bardziej ograniczonych ram, dla zwiększania świadomości oraz dla umożliwienia przekazywania poprawnych i zgodnych ze stanem faktycznym informacji na temat UE i ważnych zagadnień.

Jak wskazano powyżej, bardziej restrykcyjne ramy prawne 35 , tłumienie niezależnych głosów i ograniczenia podstawowych wolności w Rosji powodują poważne ograniczenia w działaniu społeczeństwa obywatelskiego. Wielu niezależnych dziennikarzy i działaczy na rzecz praw człowieka opuściło kraj. Unia niezmiennie wspierała kontakty międzyludzkie i społeczeństwo obywatelskie, uznając to za inwestycję na przyszłość 36 .

Ponadto UE jest obecnie wyposażona w specjalne instrumenty przeciwko osobom naruszającym prawa człowieka. Przyjęcie nowego globalnego systemu sankcji UE za naruszenia praw człowieka i pierwsze listy stanowiły wyraźny sygnał polityczny świadczący o naszej gotowości do działania przeciwko osobom, które podważają te prawa, w tym w Rosji 37 .

8.Wnioski i punkty działania

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono stan stosunków między Unią a Rosją w całej ich złożoności, jasno określając wyzwania i możliwości. Rosja pozostaje naszym największym sąsiadem i ważnym podmiotem na arenie międzynarodowej. Jak wynika jednak z niniejszego sprawozdania, świadome wybory polityczne i agresywne działania rządu rosyjskiego w ostatnich latach wywołały negatywną spiralę.

Aby sprostać strategicznemu wyzwaniu, jakie stwarzają rosyjscy przywódcy polityczni, nasze wspólne wdrożenie pięciu zasad dało Unii cel i oparte na zasadach podejście do obrony naszych interesów i promowania naszych wartości. Unia i jej państwa członkowskie nadal działają w duchu jedności i spójności, broniąc swoich podstawowych wartości, zasad i interesów. Współpraca dwustronna nie powinna odbywać się kosztem wspólnych interesów i celów Unii.

Unię i Rosję łączy historia, geografia i kontakty międzyludzkie. Niemniej jednak odnowione partnerstwo pozwalające na realizację pełni potencjału ścisłej współpracy wydaje się odległą perspektywą. W tym stanowiącym polityczne wyzwanie kontekście oraz w świetle wyborów strategicznych dokonywanych przez Rosję Unia musi przygotować się na dalsze pogorszenie stosunków z Rosją, co na ten moment stanowi najbardziej realistyczny scenariusz.

Naszym celem powinno być przeanalizowanie ścieżek, które mogłyby pomóc w stopniowym przekształceniu obecnej dynamiki w bardziej przewidywalne i stabilne stosunki.

Aby to umożliwić, Unia utrzyma otwarte kanały komunikacji z Rosją. Oczekujemy, że rosyjscy przywódcy wykażą się bardziej konstruktywnym zaangażowaniem i podejmą zobowiązania polityczne oraz powstrzymają działania przeciwko Unii i jej państwom członkowskim, a także przeciwko państwom trzecim. Stanowi to niezbędny warunek odwrócenia aktualnej nieproduktywnej i potencjalnie niebezpiecznej tendencji w tych ważnych relacjach.

Unia będzie jednocześnie przeciwstawiać się Rosji, ograniczać ją i nawiązywać z nią współpracę, kierując się zdecydowanym wspólnym rozumieniem celów Rosji, co stanowi podejście wynikające z opartego na zasadach pragmatyzmu oraz w pełni zgodne z pięcioma zasadami.

Unia będzie nadal przeciwstawiać się naruszaniu praw człowieka i będzie opowiadać się za wartościami demokratycznymi, w tym na forach międzynarodowych, dając do zrozumienia, że są to kwestie będące przedmiotem bezpośredniego i uzasadnionego zainteresowania wszystkich państw ONZ, OBWE i Rady Europy i nie należą wyłącznie do spraw wewnętrznych danego kraju. Rząd rosyjski musi wywiązać się ze swoich międzynarodowych powinności i zobowiązań.

Unia będzie nadal poruszać kwestię ciągłych naruszeń prawa międzynarodowego przez Rosję na Ukrainie, w Gruzji i w innych miejscach, w tym poprzez podejmowanie inicjatyw z partnerami o zbieżnych poglądach. Obejmuje to wezwanie Rosji do przyjęcia odpowiedzialności w charakterze strony konfliktu oraz do pełnego wdrożenia porozumień mińskich. Unia będzie na wszystkich szczeblach bardziej aktywnie kwestionować fałszywe narracje wykorzystywane przez Rosję do uzasadniania jej działań. Będziemy nadal przeciwdziałać (dzięki naszym praktykom wizowym) rosyjskiej polityce „paszportyzacji” na Ukrainie.

Unia będzie nadal w odpowiedni sposób reagować na szkodliwe działania rządu rosyjskiego, w tym na działania hybrydowe. Mogłoby to obejmować zwiększenie skali i rozszerzenie różnych istniejących systemów sankcji lub, w razie potrzeby, podjęcie dodatkowych środków ograniczających.

Unia będzie dążyć do ograniczania zasobów, które rząd rosyjski może wykorzystać do prowadzenia swojej destrukcyjnej polityki zagranicznej. Będziemy również skuteczniej egzekwować przepisy Unii, aby w ukierunkowany sposób wraz z partnerami o zbieżnych poglądach przeciwdziałać działalności przestępczej prowadzonej z Rosji (w tym atakom ransomware). Zintensyfikujemy walkę z korupcją i praniem pieniędzy, między innymi poprzez zwiększenie przejrzystości przepływów finansowych dotyczących Rosji. Unia zintensyfikuje swoje działania przeciwko praktykom przymusu stosowanym przez państwa trzecie, w tym Rosję, poprzez opracowanie nowego, autonomicznego narzędzia umożliwiającego skuteczne reagowanie, aby zniechęcać do stosowania przymusu i prowadzić działania kompensacyjne w tym zakresie. 

Aby ograniczyć próby podważania unijnych interesów przez Rosję, sama Unia musi stać się bardziej solidna i odporna.

Musimy przeciwdziałać zagrożeniom i złośliwym działaniom w bardziej systematyczny i skoordynowany sposób, zapewniając jednocześnie koordynację z partnerami o zbieżnych poglądach, takimi jak NATO i G-7. Państwa członkowskie powinny jeszcze bardziej aktywnie koordynować swoje reakcje na działania Rosji.

Powinniśmy dalej rozwijać zdolności UE w zakresie cyberbezpieczeństwa i cyberobrony, a także jej zdolności w zakresie komunikacji strategicznej. Jeszcze bardziej zintensyfikujemy nasze działania na rzecz zwalczania i powstrzymania manipulacji informacjami i dezinformacji, w tym poprzez wzmocnienie ram regulacyjnych dla platform mediów społecznościowych. Unia rozważa wprowadzenie nowych instrumentów umożliwiających obciążanie kosztami sprawców, w tym w ramach europejskiego planu działania na rzecz demokracji.

Powinniśmy nadal wzmacniać nasze zdolności w zakresie przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym, w tym Komórkę UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych, Europejskie Centrum ds. Zwalczania Zagrożeń Hybrydowych z siedzibą w Helsinkach oraz naszą zorganizowaną współpracę z NATO, a także podejmować specjalne działania na rzecz lepszej ochrony procesów demokratycznych, instytucji i infrastruktury wyborczej UE i państw członkowskich.

Będziemy lepiej wykorzystywać dźwignię, jaką daje nasza transformacja energetyczna, i w pełni wdrożymy unijne przepisy dotyczące rynku energii. Będziemy wspierać bezpieczeństwo energetyczne naszych sąsiadów, w tym prawidłowe wdrożenie umowy w sprawie tranzytu gazu ziemnego na Ukrainie. Wysoko na liście priorytetów pozostaje dokończenie synchronizacji państw bałtyckich z siecią europejską i handlem energią elektryczną.

Zwiększymy wsparcie dla naszych partnerów wschodnich, pracując nad wykorzystaniem pełni potencjału Partnerstwa Wschodniego. Zbliżający się szczyt Partnerstwa Wschodniego będzie ważną okazją do opracowania tego wspólnego programu na okres po 2020 r. Udane reformy polityczne i gospodarcze, w szczególności w dziedzinie praworządności, praw człowieka, walki z korupcją i dobrych rządów, zmniejszą podatność naszych partnerów na zagrożenia i będą stanowić ważne antidotum na ingerencje i próby destabilizacji ze strony Rosji. Nasz program mógłby obejmować inwestowanie w partnerstwa na rzecz bezpieczeństwa realizowane z naszymi sąsiadami w celu dalszego wzmocnienia ich odporności.

Aby dalej realizować własne interesy, UE powinna nawiązać współpracę z Rosją w kilku istotnych kwestiach stanowiących wyzwania.

Pandemia COVID-19 pokazała, że przedmiotem wspólnych interesów jest konstruktywna współpraca w dziedzinie zdrowia publicznego, np. w zakresie zwalczania transgranicznych zagrożeń dla zdrowia, lepszej gotowości, pracy nad opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe, zbieżności przepisów i dostępu do produktów medycznych.

W związku z naszym wspólnym interesem, jakim są walka ze zmianą klimatu i inne zagadnienia środowiskowe, Unia powinna zaangażować się w ściślejszy dialog z Rosją, w najbliższym czasie w ramach przygotowań do COP-26 w Glasgow i COP-15 na temat różnorodności biologicznej w Kunming. Powinna również prowadzić dyskusje tematyczne w tych dziedzinach, w tym na temat ustalania opłat za emisję gazów cieplarnianych, odnawialnych źródeł energii, emisji metanu, przystosowania się do zmiany klimatu oraz przyszłego unijnego mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2. Ma to szczególne znaczenie dla Rosji ze względu na szybko zmieniającą się geopolitykę energii i jej własną opóźnioną transformację w kierunku niskoemisyjności.

Należy zacieśnić współpracę techniczną z rządem rosyjskim w zakresie dużej liczby przeszkód gospodarczych, np. w kwestii substytucji importu, barier w handlu i kontroli subsydiów, wykorzystując jednocześnie przewagę konkurencyjną UE. W zależności od zagadnienia i w ścisłej zgodzie z suwerennymi decyzjami innych zainteresowanych państw obejmowałoby to również ukierunkowane prace techniczne z udziałem Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej, stosownie do zakresu jej kompetencji.

Unia będzie dalej pogłębiać kontakty międzyludzkie. Może to obejmować większe ułatwienia wizowe (np. zwolnienia z opłat wizowych) dla młodzieży, programy pracy i podróży, współpracę akademicką, naukę i edukację oraz wymiany studenckie.

Jeśli chodzi o współpracę regionalną i transgraniczną, powinniśmy kontynuować realizację programów z Rosją, współpracę w ramach wymiaru północnego oraz praktyczną współpracę w regionalnych formatach międzyrządowych, takich jak Rada Państw Morza Bałtyckiego, Euro-Arktyczna Rada Morza Barentsa, region Morza Czarnego oraz Arktyka.

Unia zwiększy swoje wsparcie dla rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka, stosując bardziej elastyczne i kreatywne podejście. Aby wzmocnić pluralizm poglądów, zwiększymy wsparcie dla niezależnych mediów w języku rosyjskim. Stosownie do potrzeb będziemy również dopracowywać nasze programy pomocowe, aby zapewnić ich skuteczność i uniknąć represji wobec partnerów.

Unia będzie pracować nad zapobieganiem konfliktom oraz dwustronnymi mechanizmami rozwiązywania konfliktów i budowania zaufania. Będziemy współpracować w kwestiach regionalnych (takich jak JCPOA, Bliski Wschód, Libia, Afganistan) i globalnych (takich jak zwalczanie terroryzmu i rozprzestrzenianie broni jądrowej), kierując się pełnym poszanowaniem prawa międzynarodowego jako podstawy międzynarodowego ładu opartego na zasadach. Unia będzie nadal współpracować z Rosją w organizacjach wielostronnych.

Na podstawie ogólnych informacji i wskazówek Rady Europejskiej Komisja i Wysoki Przedstawiciel/Wiceprzewodniczący wprowadzą w życie przedstawiony powyżej program działań.

(1)    Podstawowym warunkiem jakiejkolwiek istotnej zmiany w stanowisku UE wobec Rosji jest wdrożenie porozumień mińskich; zacieśnienie stosunków z partnerami wschodnimi i innymi sąsiadami UE, w tym z Azją Środkową; wzmocnienie odporności UE (np. w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego, zagrożeń hybrydowych lub komunikacji strategicznej); możliwość selektywnego zaangażowania w kontaktach z Rosją w kwestiach będących przedmiotem zainteresowania UE; konieczność zaangażowania się w kontakty międzyludzkie oraz wspierania rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego.

(2)       https://www.consilium.europa.eu/media/49806/2425-05-21-euco-conclusions-pl.pdf

(3)       https://eeas.europa.eu/archives/docs/top_stories/pdf/eugs_review_web.pdf

(4)    W 2014 r. Rada Europejska szybko zareagowała na agresję Rosji na Ukrainie, np. zawieszając dwustronne rozmowy w sprawie nowej umowy i kwestii wizowych, wprowadzając zakazy wydawania wiz i zamrażając aktywa, odwołując szczyty UE–Rosja, przygotowując szerzej zakrojone sankcje gospodarcze i handlowe, a także zawieszając nowe operacje finansowania w Rosji realizowane przez Europejski Bank Inwestycyjny oraz nawiązując współpracę z Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju w celu przyjęcia podobnego stanowiska.

(5)

   Jeżeli chodzi o współpracę z Euroazjatycką Unią Gospodarczą (EUG), Rosja musi poczynić konstruktywne kroki w kierunku większej otwartości w naszych stosunkach handlowych, w tym przestrzegać zobowiązań w ramach WTO i respektować zobowiązania innych państw członkowskich EUG, i dopiero wówczas możliwe będzie budowanie między UE a EUG stosunków wykraczających poza kontakty techniczne. Decyzja o nawiązywaniu stosunków formalnych jest również uzależniona od lepszego kontekstu politycznego.

(6)    Unia i jej państwa członkowskie wnoszą dwie trzecie budżetu i obserwatorów specjalnej misji obserwacyjnej OBWE, jak również obrazy i analizy Centrum Satelitarnego UE. Unia będzie nadal wspierać lokalne inicjatywy dialogu, w tym trójstronną grupę kontaktową pod egidą OBWE oraz operacje rozminowywania. Podjęto również działania, by zwalczać dezinformację w południowej i wschodniej Ukrainie.

(7)      Finansowane przez UE projekty humanitarne obejmują wielofunkcyjną pomoc pieniężną; zaspokajanie podstawowych potrzeb; schronienie; wodę; działalność w zakresie ochrony; opiekę zdrowotną, w tym pomoc psychologiczną; edukację w sytuacjach nadzwyczajnych; edukację na temat zagrożenia związanego z minami; dystrybucję zasadniczych artykułów niezbędnych do przystosowania się do warunków zimowych.

(8)

   Środki dotyczące destabilizacji wschodniej Ukrainy: ukierunkowane, indywidualne wykazy osób i podmiotów oraz ukierunkowane środki gospodarcze służące promowaniu zmiany w działaniach Rosji na Ukrainie, prowadzące do pokojowej ugody i politycznego rozwiązania kryzysu na Ukrainie. Środki dotyczące bezprawnej aneksji Krymu: ukierunkowane ograniczenia gospodarcze, handlowe i finansowe służące promowaniu zmiany polityki Rosji w kwestii bezprawnej aneksji Krymu. Decyzja Rady 2014/512/WPZiB z dnia 31 lipca 2014 r. i rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r., decyzja Rady 2014/145/WPZiB z dnia 17 marca 2014 r. i rozporządzenie Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. oraz decyzja Rady 2014/386/WPZiB z dnia 23 czerwca 2014 r. i rozporządzenie Rady (UE) nr 692/2014 z dnia 23 czerwca 2014 r.

(9)    Rosyjskie starania podejmowane w celu usunięcia z wykazu poszczególnych osób (takich jak parlamentarzyści i niektórzy członkowie rządu) świadczą o tym, że sankcje UE mają praktyczny skutek i wpływają na kalkulacje Rosji. Pomijając kryzys na Ukrainie, osoby fizyczne i podmioty z Rosji są wymienione w systemach sankcji UE wobec Libii (za naruszenie embarga ONZ na broń), w związku z cyberatakami (oprogramowaniem typu ransomware, cyberatakami na OPCW i niemiecki Bundestag) oraz w związku ze stosowaniem i rozprzestrzenianiem broni chemicznej (otrucia Skripala i Nawalnego), a także w ramach globalnego systemu sankcji UE za naruszenia praw człowieka (uwięzienie Nawalnego oraz tortury i represje wobec osób LGBTIQ i przeciwników politycznych w Czeczenii).

(10)    JOIN(2020) 7 final z dnia 18 marca 2020 r.

(11)    COM(2021) 66 final z dnia 18 lutego 2021 r.

(12)    COM(2021) 550 final z dnia 5 maja 2021 r.

(13)    Rozporządzenie (UE) 2019/452 z dnia 19 marca 2019 r.

(14)    COM(2021) 223 final z dnia 5 maja 2021 r.

(15)    JOIN(2016) 18 final z dnia 6 kwietnia 2016 r.

(16)    JOIN(2018) 16 final z dnia 13 czerwca 2018 r.

(17)    Decyzja Rady (WPZiB) 2018/1544 z dnia 15 października 2018 r. i rozporządzenie Rady (UE) 2018/1542 z dnia 15 października 2018 r.

(18)    https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/ip_20_2328

(19)    Decyzja Rady (WPZiB) 2019/797 z dnia 17 maja 2019 r. i rozporządzenie Rady (UE) 2019/796 z dnia 17 maja 2019 r., decyzja Rady (WPZiB) 2020/1127 z dnia 30 lipca 2020 r.

(20)    JOIN(2020) 18 final z dnia 16 grudnia 2020 r.

(21)    https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/cybersecurity-5g-networks-eu-toolbox-risk-mitigating-measures

(22)      Działania te są udokumentowane w serii sprawozdań specjalnych wydanych przez ESDZ: https://euvsdisinfo.eu/eeas-special-report-update-short-assessment-of-narratives-and-disinformation-around-the-covid-19-pandemic-update-december-2020-april-2021/?highlight=covid

(23)    COM(2020) 790 final z dnia 3 grudnia 2020 r.

(24)    COM(2019) 640 final z dnia 11 grudnia 2019 r.

(25)    Takie jak niedawny projekt ustawy o monitorowaniu emisji gazów cieplarnianych na poziomie przedsiębiorstw oraz specjalna ustawa mająca na celu przekształcenie wyspy Sachalin w obszar pilotażowy neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla.

(26)    W kontekście ostatnich zmian legislacyjnych dotyczących polityki klimatycznej władze rosyjskie położyły duży nacisk na stworzenie warunków dla rozwoju projektów kompensacyjnych związanych z leśnictwem, a tym samym skorzystały z ewentualnych możliwości, jakie stwarzają międzynarodowe dobrowolne rynki uprawnień do emisji dwutlenku węgla, jednak UE nie planuje wykorzystania międzynarodowych jednostek emisji na potrzeby zgodności z unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji (ETS) po 2020 r.

(27)    Fakt, że Rosja nie zwolniła pasma 700 MHz, uniemożliwia państwom członkowskim UE graniczącym z Rosją wywiązanie się z ich własnych zobowiązań prawnych w tym zakresie.

(28)      Dyskryminacja w udzielaniu zamówień przez przedsiębiorstwa państwowe, prawa własności intelektualnej i inne wyzwania mające wpływ na towary i usługi związane z opieką zdrowotną, nieuzasadnione wymogi techniczne dotyczące produktów alkoholowych i cementu, zakaz wywozu surowców, drastyczny wzrost „opłaty recyklingowej” za pojazdy itp. Może to mieć również wpływ na odprawę celną towarów. W ciągu ostatnich pięciu lat (2015–2020) niektóre przeszkody w handlu z Rosją (rozporządzenie w sprawie wyrobów medycznych, środek dotyczący zabawek) zostały rozwiązane w ramach Komitetu WTO ds. Barier Technicznych w Handlu.

(29)    Rosyjska polityka substytucji importu i ograniczone kontakty doprowadziły do stopniowej utraty pozycji UE na rynku rosyjskim: podczas gdy w 2013 r. Unia Europejska była miejscem pochodzenia 43 % rosyjskiego importu, a Chiny – 17 %, analogiczne wartości liczbowe odnoszące się do 2020 r. wynoszą 34 % i 24 %. Unijny inwestorzy dokonujący inwestycji w Rosji, szczególnie w dziedzinach związanych z bezpieczeństwem narodowym, takich jak technologie informacyjno-komunikacyjne, działają pod nieustanną presją.

(30)    Pomimo tych poważnych problemów rynek rosyjski pozostaje szóstym miejscem przeznaczenia unijnych produktów rolno-spożywczych przeznaczonych do wywozu, co jest wynikiem stopniowego wzrostu obserwowanego od 2017 r. (do spadku w 2020 r.).

(31)    Głównymi kwestiami budzącymi niepokój UE są: brak wzajemności wizowej (np. niski odsetek wiz wielokrotnego wjazdu wydawanych obywatelom Unii), konieczność wznowienia po pandemii (wcześniej zadowalającej) współpracy w zakresie readmisji oraz konieczność regularnego organizowania posiedzeń obu wspólnych komitetów.

(32)    Programy ramowe w zakresie badań naukowych i innowacji („Horyzont 2020” (2014–2020), „Horyzont Europa” (2021–2027)).

(33)    Erasmus+, działania „Marie Skłodowska-Curie” w ramach programu „Horyzont” i Europejski Korpus Solidarności.

(34)    Zgodnie z nową ustawą wszelka działalność kwalifikowana jako „edukacyjna” musi być przedmiotem koordynacji prowadzonej z władzami.

(35)    Takie jak przepisy dotyczące organizacji „zagranicznych agentów”, które są wykorzystywane np. do zastraszania organizacji pozarządowych i działaczy ewentualną odpowiedzialnością karną, a także do weryfikowania kandydatów startujących w wyborach oraz uniemożliwiania organizacjom pozarządowym i mediom udziału w kampaniach wyborczych. Zgodnie z ustawą o „organizacjach niepożądanych”, w odniesieniu do której rozważa się wprowadzenie zmian w celu zaostrzenia jej zakresu, władze mogą zamknąć organizacje zagraniczne lub międzynarodowe w Rosji. Do prawa wyborczego wprowadzono niedawno pojęcie kandydata „pełniącego funkcję zagranicznego agenta” i „powiązanego z osobą pełniącą funkcję zagranicznego agenta” i najprawdopodobniej będą one stosowane w sposób wybiórczy i dyskryminujący wobec opozycji niesystemowej. Władze rosyjskie często nadużywają przepisów zakazujących niewygodnych zgromadzeń politycznych, a nowe uregulowania przewidują uznawanie pojedynczych pikiet za działania masowe i odpowiedzialność karną za blokowanie dróg i chodników. Kilka aktów prawnych, często o nieprecyzyjnych sformułowaniach, ogranicza wolność mediów i nadaje organom państwowym istotne uprawnienia.

(36)    W lutym 2021 r. UE zaktualizowała również swoje wytyczne dotyczące wspierania obrońców praw człowieka i społeczeństwa obywatelskiego, a także zacieśniania kontaktów międzyludzkich.

(37)    Decyzja Rady (WPZiB) 2020/1999 z dnia 7 grudnia 2020 r. i rozporządzenie Rady (UE) 2020/1998 z dnia 7 grudnia 2020 r. oraz decyzja Rady (WPZiB) 2021/372 z dnia 2 marca 2021 r.