52007DC0207

[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 25.6.2007

KOM(2007) 207 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

dotyczące niektórych aspektów ubezpieczeń komunikacyjnych

SPIS TREŚCI

1. CZĘŚĆ 1: Wdrożenie art. 4 ust. 6 czwartej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych dotyczącego krajowych przepisów w zakresie kar oraz ich skuteczności 3

1.1. Wprowadzenie 3

1.2. Przegląd wdrożenia dyrektywy w państwach członkowskich 5

1.3. Ocena wdrożenia i skuteczności art. 4 ust. 6 5

1.3.1. Informowanie społeczeństwa oraz ocena mechanizmu przedstawiciela ds.roszczeń 5

1.3.2. Rodzaje kar wprowadzonych w ramach procedury uzasadnionej oferty/odpowiedzi oraz ich równoważność 6

1.3.3 Funkcjonowanie procedury uzasadnionej oferty/odpowiedzi w państwach członkowskich 10

1.4. Wniosek 12

2. CZĘŚĆ 2: Ubezpieczenie komunikacyjne OC a ubezpieczenie ochrony prawnej 13

2.1. Wprowadzenie 13

2.2. Unijne ramy prawne w zakresie ubezpieczenia ochrony prawnej 14

2.3. Możliwość dobrowolnego zawierania umów ubezpieczenia ochrony prawnej 14

2.4. Włączenie ubezpieczenia ochrony prawnej w zakres ubezpieczeniakomunikacyjnego OC strony odpowiedzialnej za szkodę 15

2.4.1. Aktualna sytuacja w państwach członkowskich 15

2.4.2. Ewentualny wpływ na składki na ubezpieczenia komunikacyjne OC 16

2.5. Wniosek 16

1. CZĘŚĆ 1: WDROżENIE ART. 4 UST. 6 CZWARTEJ DYREKTYWY W SPRAWIE UBEZPIECZEń KOMUNIKACYJNYCH DOTYCZąCEGO KRAJOWYCH PRZEPISÓW W ZAKRESIE KAR ORAZ ICH SKUTECZNOśCI

1.1. Wprowadzenie

Jednym z celów czwartej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych 2000/26/WE (zwanej dalej „dyrektywą”) jest zapewnienie szybkiego zaspokojenia roszczeń z tytułu ubezpieczeń komunikacyjnych w sytuacjach, gdy wypadek ma miejsce poza krajem stałego miejsca zamieszkania poszkodowanego (zwanego również dalej „stroną poszkodowaną”). Za pośrednictwem przedstawiciela[1] (każdy zakład ubezpieczeń oferujący ubezpieczenia komunikacyjne odpowiedzialności cywilnej (OC) musi wyznaczyć w każdym państwie członkowskim przedstawiciela odpowiadającego za rozpatrzenie i zaspokojenie roszczeń) strony poszkodowane powinny mieć możliwość dochodzenia roszczeń w języku ojczystym oraz otrzymania odszkodowania szybciej i przy niższych kosztach. Przedstawiciel taki odpowiada za rozpatrzenie i zaspokojenie roszczeń poprzez reprezentowanie zagranicznego zakładu ubezpieczeń strony ponoszącej odpowiedzialność za wypadek[2].

Państwa członkowskie muszą również nakładać sankcje celem przyspieszenia wypłaty odszkodowania. Jeśli zakład ubezpieczeń, w stosunku, do którego skierowane zostało roszczenie o odszkodowanie, lub jego przedstawiciel w ciągu trzech miesięcy nie przedstawi uzasadnionej odpowiedzi (tzw. „procedura uzasadnionej oferty/odpowiedzi”) na zgłoszone roszczenie o odszkodowanie, może zostać na niego nałożona kara finansowa w wysokości określonej przez państwo członkowskie, w którym zakład ubezpieczeń jest zarejestrowany, a od kwoty należnego odszkodowania płatne będą odsetki[3].

Artykuł 4 ust. 7 dyrektywy stanowi, że Komisja przedstawi Parlamentowi Europejskiemu i Radzie (do dnia 20 stycznia 2006 r.[4]) sprawozdanie na temat realizacji i skuteczności krajowych kar wprowadzonych w odniesieniu do procedury uzasadnionej oferty/odpowiedzi, a także na temat równoważności przepisów dotyczących tych kar i w razie potrzeby przedstawi swoje propozycje (jeśli krajowe kary nie przyniosłyby oczekiwanych wyników)[5].

Celem przygotowania sprawozdania w marcu 2006 r. służby Komisji[6] skonsultowały się z państwami członkowskimi[7], a w kwietniu 2006 r. z branżą ubezpieczeniową[8]. Między 6 kwietnia a 5 czerwca 2006 r. przeprowadzono również publiczne konsultacje na stronie internetowej Komisji[9], tak by poznać opinię wszystkich zainteresowanych podmiotów na temat znajomości mechanizmu przedstawiciela ds. roszczeń i jego skuteczności[10].

Niniejsze sprawozdanie Komisji dotyczy zarówno kwestii wdrożenia i skuteczności krajowych przepisów dotyczących kar, jak i ich równoważności, zgodnie z art. 4 ust. 6 dyrektywy, przy uwzględnieniu uwag przedstawionych przez państwa członkowskie, branżę ubezpieczeniową i pozostałe zainteresowane podmioty.

1.2. Przegląd wdrożenia dyrektywy w państwach członkowskich

Państwa członkowskie miały dokonać transpozycji dyrektywy do dnia 20 lipca 2002 r. oraz zapewnić stosowanie jej przepisów najpóźniej do dnia 20 stycznia 2003 r.[11]

Jeśli chodzi o wdrożenie dyrektywy, w dniu 6 stycznia 2003 r. Komisja skierowała uzasadnione opinie do Francji, Grecji, Włoch, Irlandii, Luksemburga, Niderlandów, Portugalii i Zjednoczonego Królestwa w związku z niedokonaniem przez te kraje wdrożenia ogólnych przepisów dyrektywy do dnia 20 lipca 2002 r. Wszystkie powyższe postępowania w sprawie naruszenia przepisów zostały zamknięte w trakcie 2003 r.[12], ponieważ krajowe środki transpozycji dyrektywy zostały przyjęte i przekazane Komisji. W dniu 23 grudnia 2004 r. Komisja skierowała ponadto wezwania do usunięcia uchybienia do Łotwy, Malty i Słowenii, ponieważ kraje te nie poinformowały o wszystkich środkach służących transpozycji dyrektywy. Postępowania w sprawie naruszenia przepisów w odniesieniu do tych państw członkowskich zostały zamknięte w maju 2005 r., po tym jak kraje te poinformowały Komisję o przyjętych środkach.

1.3. Ocena wdrożenia i skuteczności art. 4 ust. 6

1.3.1. Informowanie społeczeństwa oraz ocena mechanizmu przedstawiciela ds. roszczeń

W pierwszym rzędzie konsultacje miały na celu określenie, czy zainteresowane podmioty (czyli obywatele, przedsiębiorstwa itp.), które odniosły szkodę w wypadku poza ich krajem zamieszkania, są świadome istnienia przedstawiciela ds. roszczeń wyznaczonego w ich rodzinnym kraju przez zakład ubezpieczeń strony odpowiedzialnej za wypadek i czy uważają takie rozwiązanie za skuteczne narzędzie dochodzenia roszczeń.

W przypadku opinii społeczeństwa nie można było wyciągnąć obiektywnych wniosków z racji niewielkiej liczby odpowiedzi udzielonych w trakcie konsultacji publicznych[13].

Większość państw członkowskich jest natomiast zdania, że ich obywatele wiedzą o możliwości dochodzenia roszczeń z tytułu wypadków za granicą za pośrednictwem wyznaczonych w ich rodzinnym kraju przedstawicieli. Udzielając odpowiedzi na to pytanie państwa członkowskie wskazywały na różne kanały służące informowaniu obywateli o istnieniu przedstawicieli zajmujących się zaspokajaniem roszczeń, jak np. publiczne kampanie informacyjne, strony internetowe krajowych zakładów ubezpieczeń komunikacyjnych, stowarzyszenia ubezpieczycieli oraz centra informacyjne utworzone zgodnie z art. 5 dyrektywy. Jeśli chodzi o ocenę mechanizmu przedstawiciela ds. roszczeń, zdecydowana większość państw członkowskich oraz przedstawiciele branży ubezpieczeniowej byli zdania, że mechanizm ten pozwala osiągnąć cel, jakim jest ułatwienie i przyspieszenie procedury dochodzenia roszczeń związanych z wypadkami za granicą. Szczególnie pozytywnie oceniano bliskość między przedstawicielem a stroną poszkodowaną, jak również możliwość porozumiewania się przez stronę poszkodowaną w języku ojczystym w trakcie procedury dochodzenia roszczeń.

1.3.2. Rodzaje kar wprowadzonych w ramach procedury uzasadnionej oferty/odpowiedzi oraz ich równoważność

Kary finansowe lub równoważne kary administracyjne, które w przypadku niedotrzymania 3-miesięcznego terminu na przedstawienie uzasadnionej oferty lub odpowiedzi mogą zostać nałożone na zakłady ubezpieczeń lub ich przedstawicieli, są różne w poszczególnych państwach członkowskich.

Kary finansowe

Tylko w niektórych państwach członkowskich wprowadzono kary finansowe. Mogą one zostać nałożone albo na sam zakład ubezpieczeń (w Grecji, Portugalii, Hiszpanii, Belgii, Luksemburgu, Szwecji i Republice Czeskiej oraz na Litwie, Cyprze i Malcie), albo zarówno na zakład ubezpieczeń, jak i osobę(-y) upoważnioną(-e) do reprezentowania zakładu ubezpieczeń w prawnie wiążący sposób, zwane dalej osobami upoważnionymi (w Słowenii i Polsce oraz na Węgrzech).

Inne kary

Wśród innych kar wymienić można kary dyscyplinarne nakładane w niektórych państwach członkowskich na osoby upoważnione, takie jak zawieszenie w pełnieniu obowiązków (w Polsce i na Litwie), podczas gdy w innych krajach zakłady ubezpieczeń mogą stracić zezwolenie na sprzedaż ubezpieczeń komunikacyjnych OC (w Niderlandach, Niemczech, Luksemburgu i Szwecji oraz na Węgrzech i Litwie).

Brak określonych kar

W niektórych państwach członkowskich nie przewidziano żadnych szczególnych kar i zakład ubezpieczeń jest jedynie zobowiązany do zapłaty odsetek ustawowych od kwoty odszkodowania, jeśli w terminie trzech miesięcy nie przedstawi uzasadnionej oferty/odpowiedzi (w Zjednoczonym Królestwie, Irlandii, Danii, Słowacji, Austrii, Estonii, Finlandii, Francji, Belgii i Hiszpanii oraz na Łotwie)[14].

Tabela porównawcza

Kara finansowa/zakład ubezpieczeń | Kara finansowa/osoby upoważnione | Kara dyscyplinarna/osoby upoważnione | Cofnięcie/zawieszenie zezwolenia na sprzedaż ubezpieczeń komunikacyjnych OC | Brak określonych kar/Odsetki – stopa roczna (jeśli nie zaznaczono inaczej) |

Austria | Odsetki ustawowe |

Belgia | 250 EUR za dzień opóźnienia uzasadnionej odpowiedzi | Odsetki ustawowe w wysokości 7% w przypadku opóźnionego przedstawienia uzasadnionej oferty |

Cypr | do 2000 CYP = 3452 EUR |

Republika Czeska | do 1 000 EUR = 28 000 CZK | Stopa dyskontowa czeskiego Banku Narodowego obowiązująca w pierwszym dniu opóźnienia podwyższona o 4 punkty procentowe |

Dania | Odsetki ustawowe naliczane są po upływie 30 dni od dnia, w którym powinno być wypłacone odszkodowanie |

Estonia | 0,4% kwoty odszkodowania za dzień |

Finlandia | Odsetki ustawowe |

Francja | W przypadku niewątpliwie niewystarczającej oferty sąd może nałożyć karę w wysokości 15% kwoty odszkodowania, która jest przekazywana do krajowego funduszu gwarancyjnego | Podwójne odsetki ustawowe w przypadku braku odpowiedzi |

Niemcy | X | X | Główna stopa procentowa podwyższona o 5 punktów procentowych |

Grecja | 3 000 EUR |

Węgry | od 100 000 do 20 000 000 HUF (1 euro = 260 HUF) | od 40 000 do 1 000 000 HUF | X |

Irlandia | Nieokreślone kary administracyjne – odesłanie do sekcji 33BD ustawy o banku centralnym 1942/2004 | Odsetki ustawowe |

Włochy – nie przekazano informacji |

Łotwa | 0,1% kwoty odszkodowania za dzień |

Litwa | do 100 000 EUR | X | 0,04% kwoty odszkodowania za dzień |

Luksemburg | X | X | X | Odsetki ustawowe |

Malta | MTL 5000 = € 11 650 | Odsetki ustawowe |

Holandia | X |

Polska | 0,5% zebranych składek | Trzykrotna wysokość pensji | X | Odsetki ustawowe w wysokości 11,5% |

Portugalia | od 748,20 do 74 819,68 EUR | Podwójne odsetki ustawowe |

Słowacja | Stopa dyskontowa (główna stopa procentowa) Banku Narodowego obowiązująca w pierwszym dniu opóźnienia |

Słowenia | 8 400 EUR | 420 EUR | Odsetki ustawowe w wysokości 13,5% |

Hiszpania | do 150 000 EUR | Odsetki ustawowe |

Szwecja | X | X |

Zjednoczone Królestwo | Nieokreślone kary administracyjne – odesłanie do rozporządzenia 2002 (nr 2706) | Odsetki ustawowe |

1.3.3 Funkcjonowanie procedury uzasadnionej oferty/odpowiedzi w państwach członkowskich

Aby ocenić skuteczność krajowych kar związanych z procedurą uzasadnionej oferty/odpowiedzi podczas konsultacji starano się określić, czy zakłady ubezpieczeń i ich przedstawiciele rozpatrujący roszczenia mają w praktyce możliwość dotrzymania 3-miesięcznego terminu przysługującego im na rozpatrzenie i zaspokojenie roszczeń z tytułu ubezpieczeń komunikacyjnych.

Otrzymane w ramach konsultacji odpowiedzi wskazują, że zarówno zakłady ubezpieczeń, jak i ich przedstawiciele są zasadniczo zdolni do rozpatrzenia roszczeń w wyznaczonym terminie. Jedynie w wyjątkowych, pojedynczych przypadkach związanych z problemami w uzyskaniu informacji od innych stron zaangażowanych w dochodzenie roszczenia nie udało się dotrzymać tego terminu. Przypadki te dotyczą np. sytuacji, w których raporty policyjne lub podobne dokumenty niezbędne dla określenia odpowiedzialności są przekazywane z opóźnieniem[15], lub sytuacji złej komunikacji miedzy zakładem ubezpieczeń a jego przedstawicielem.[16].

W związku z powyższym warto przypomnieć, że mechanizm przedstawiciela ds. roszczeń i procedura uzasadnionej oferty/odpowiedzi zaczęły być stosowane dopiero w roku 2003 w przypadku 15 państw członkowskich, a po 1 maja 2004 r. w przypadku nowych członków UE. Dlatego też zgromadzone dotychczas w państwach członkowskich doświadczenia w zakresie funkcjonowania i skuteczności art. 4 ust. 6 dyrektywy są nadal dość skromne.

1.4. Wniosek

We wszystkich państwach członkowskich ustanowiono dla zakładów ubezpieczeń i ich przedstawicieli obowiązek rozpatrywania roszczeń zgodnie z procedurą uzasadnionej oferty/odpowiedzi. Bazując na wynikach konsultacji przeprowadzonych z państwami członkowskimi i branżą ubezpieczeń wyróżnić można dwie grupy kar wprowadzonych przez państwa członkowskie i mających służyć wywiązywaniu się z tego obowiązku. Są to bądź kary finansowe, bądź kary dyscyplinarne. Niektóre państwa członkowskie stosują kary obu rodzajów łącznie, podczas gdy inne nakładają jedynie obowiązek zapłaty odsetek ustawowych od kwoty odszkodowania.

Z konsultacji jasno wynika, że kary krajowe nie są równoważne i są w różny sposób traktowane przez poszczególne państwa członkowskie. Wydaje się jednak, że nie ma to znaczącego negatywnego wpływu na dotrzymywanie przez zakłady ubezpieczeń i ich przedstawicieli 3-miesięcznego terminu przewidzianego na przedłożenie poszkodowanemu uzasadnionej oferty lub odpowiedzi. Mimo iż procedura uzasadnionej oferty/odpowiedzi obowiązuje dopiero stosunkowo od niedawna, to jest już ustanowiona i funkcjonuje we wszystkich państwach członkowskich, a wszystkie stosowane przez nie środki przynoszą najwyraźniej zamierzony efekt. W związku z tym Komisja nie widzi powodu podejmowania działań lub przedstawiania jakichkolwiek wniosków w tym względzie.

2. CZĘŚĆ 2: UBEZPIECZENIE KOMUNIKACYJNE OC A UBEZPIECZENIE OCHRONY PRAWNEJ

2.1. Wprowadzenie

Zgodnie z art. 1 drugiej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych 84/5/EWG[17], ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych musi obowiązkowo pokrywać zarówno szkody majątkowe, jak i szkody na osobie. Przepis ten wprowadzono celem zlikwidowania różnic między poszczególnymi krajami dotyczących zakresu ochrony ubezpieczeniowej udzielanej na podstawie tego rodzaju polis, a tym samym zapewnienia minimalnego poziomu ochrony poszkodowanych w wypadkach drogowych[18].

Podczas drugiego czytania projektu piątej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych 2005/14/WE[19] Parlament Europejski zaproponował, by ubezpieczenie komunikacyjne OC strony odpowiedzialnej za szkodę pokrywało również wszystkie konieczne i uzasadnione koszty ochrony prawnej ponoszone przez stronę poszkodowaną w trakcie dochodzenia roszczeń. Komisja – obawiając się, że przyjęta może zostać poprawka, która nie uwzględni praktycznych trudności napotykanych w tym względzie w niektórych państwach członkowskich – zaproponowała, że zbada tę kwestię i wyniki swojej analizy przedstawi w sprawozdaniu poświęconym czwartej dyrektywie w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych. Komisja zobowiązała się do zbadania następujących zagadnień:

- po pierwsze, obecnej dostępności dobrowolnego ubezpieczenia ochrony prawnej, które może zostać zawarte przez każdego, kto może zostać ewentualnie poszkodowany w wypadku drogowym;

- po drugie, wpływu na wysokość składek ubezpieczenia komunikacyjnego OC, jeśli wydatki na ochronę prawną poszkodowanego miałyby być pokrywane z polisy strony odpowiedzialnej za szkodę.

W tym celu służby Komisji przeprowadziły konsultacje w formie zestawu pytań obejmujące 25 państw członkowskich, branżę ubezpieczeń oraz ogół społeczeństwa. Odpowiedzi otrzymano od 24 państw członkowskich, 10 zakładów ubezpieczeń oferujących ubezpieczenia ochrony prawnej, 9 ubezpieczyli oferujących ubezpieczenia komunikacyjne oraz CEA jako przedstawiciela europejskiej branży ubezpieczeniowej. Od ubezpieczyli oferujących ubezpieczenia ochrony prawnej służby Komisji otrzymały również pewne statystyki i zalecenia w formie dokumentu przygotowanego przez RIAD (stowarzyszenie zakładów ubezpieczeń oferujących ubezpieczenia ochrony prawnej).

Między 6 kwietnia a 5 czerwca 2006 r. przeprowadzono również publiczne konsultacje online z zainteresowanymi stronami na stronie internetowej Komisji[20]. Jednak jak już wspomniano powyżej, konsultacje te nie pozwoliły wyciągnąć obiektywnych wniosków z racji niewielkiej liczby udzielonych odpowiedzi.

Niniejsza część sprawozdania zawiera próbę analizy kwestii pokrycia kosztów ochrony prawnej poszkodowanych w wypadkach drogowych w świetle dostępnych informacji oraz uwag przedstawionych przez państwa członkowskie, branżę ubezpieczeniową i inne zainteresowane podmioty.

2.2. Unijne ramy prawne w zakresie ubezpieczenia ochrony prawnej

Wśród unijnych dyrektyw dotyczących ubezpieczeń innych niż ubezpieczenia na życie ubezpieczenie ochrony prawnej stanowi odrębną kategorię ubezpieczeń[21]. Może być ono oferowane w całej UE przez każdy zakład ubezpieczeń posiadający odpowiednie zezwolenie w jednym z państw członkowskich, bądź to na podstawie swobody przedsiębiorczości, bądź na podstawie swobody świadczenia usług. Inne warunki prowadzenia działalności ubezpieczeniowej w zakresie ochrony prawnej w UE są ustanowione w dyrektywie 87/344/EWG w sprawie ubezpieczenia ochrony prawnej[22]. Zgodnie z art. 2 tej dyrektywy, zakład ubezpieczeń zobowiązuje się w zamian za zapłatę składki do poniesienia kosztów postępowania sądowego oraz wykonania innych usług związanych bezpośrednio z ochroną ubezpieczeniową, w szczególności w celu:

- zapewnienia odszkodowania z tytułu poniesionej przez ubezpieczonego straty, szkody lub uszkodzenia ciała poprzez ugodę pozasądową lub w drodze postępowania cywilnego lub karnego,

- obrony lub reprezentowania ubezpieczonego w postępowaniu cywilnym, karnym, administracyjnym lub innym postępowaniu, lub też w związku z roszczeniem zgłoszonym wobec niego.

Do celów niniejszego sprawozdania należy podkreślić, że dobrowolnie zawarte ubezpieczenie ochrony prawnej pokrywa koszty ochrony prawnej poniesione przez poszkodowanego w trakcie dochodzenia roszczeń do wysokości określonej w polisie ubezpieczeniowej, a także pokrywa koszty ochrony prawnej strony przeciwnej, jeśli poszkodowanemu nie uda się uzyskać odszkodowania.

2.3. Możliwość dobrowolnego zawierania umów ubezpieczenia ochrony prawnej

Aby oszacować dostępność ubezpieczeń ochrony prawnej dla potencjalnych poszkodowanych w wypadkach drogowych służby Komisji próbowały uzyskać dane na temat aktualnego rozpowszechnienia w UE umów ubezpieczenia ochrony prawnej, zawieranych przez osoby fizyczne w odniesieniu do roszczeń związanych z ubezpieczeniem komunikacyjnym OC. Niestety ani zakłady ubezpieczeń oferujące ubezpieczenia ochrony prawnej[23], ani państwa członkowskie nie były w stanie udostępnić danych, na podstawie których dla każdego kraju można byłoby wyciągnąć jednoznaczne wnioski co do liczby osób fizycznych (jako odsetka ogółu populacji) dysponujących ubezpieczeniem ochrony prawnej w odniesieniu do roszczeń związanych z ubezpieczeniem komunikacyjnym OC.

Uzyskane informacje pozwoliły jednak na sformułowanie kilku ogólnych wniosków:

- dobrowolne ubezpieczenia ochrony prawnej są oferowane w zdecydowanej większości państw członkowskich[24]. Są one oferowane albo przez wyspecjalizowanych ubezpieczyli, albo przez zakłady ubezpieczeń, które oferują również inne formy ochrony ubezpieczeniowej;

- niektóre rynki ubezpieczeń są pod tym względem słabiej rozwinięte, ponieważ z różnych względów zapotrzebowanie na ubezpieczenia ochrony prawnej jest na nich stosunkowo niskie[25]. Z drugiej zaś strony, np. w Zjednoczonym Królestwie, Niemczech, Belgii czy Szwecji[26] stosunkowo wysoki odsetek ludności posiada ubezpieczenie ochrony prawnej, którego polisa stanowi odrębny produkt lub uzupełnienie ubezpieczenia komunikacyjnego OC lub ubezpieczenia mieszkania.

2.4. Włączenie ubezpieczenia ochrony prawnej w zakres ubezpieczenia komunikacyjnego OC strony odpowiedzialnej za szkodę

Jeśli chodzi o ewentualne skutki włączenia w całej UE kosztów ochrony prawnej ponoszonych przez strony poszkodowane w zakres polisy ubezpieczenia komunikacyjnego OC strony odpowiedzialnej za szkodę, na podstawie odpowiedzi udzielonych przez państwa członkowskie i branżę ubezpieczeniową można było stwierdzić, co następuje.

2.4.1. Aktualna sytuacja w państwach członkowskich

W 22 państwach członkowskich[27] koszty ochrony prawnej poszkodowanego mogą – na różnej podstawie i w różnym stopniu – zostać zwrócone przez zakład ubezpieczeń strony ponoszącej odpowiedzialność za wypadek.

Bardzo często koszty ochrony prawnej ponoszone przez poszkodowanego uznaje się na mocy krajowych przepisów prawa cywilnego za część szkody i często poszkodowanemu musi dowieść zasadności roszczenia głównego, by ewentualnie uzyskać zwrot tych kosztów.

W krajach, w których zwrot kosztów ochrony prawnej nie zależy od wyniku postępowania, jest on przyznawany poszkodowanemu indywidualną decyzją sądu[28], w związku, z czym powyższa zasada nie zawsze ma zastosowanie.

Jeśli koszty ochrony prawnej są uznawane za część szkody, ich zwrot jest często ograniczony do rozsądnej kwoty (jedynie uzasadnione, konieczne lub nieuniknione koszty podlegają zwrotowi) lub zakłada wzajemne porozumienie między ubezpieczycielem a poszkodowanym[29]. W niektórych krajach określone wydatki z tytułu ochrony prawnej nie podlegają zwrotowi w ramach ubezpieczenia komunikacyjnego OC, jak np. ogólne koszty porady prawnej[30] lub koszty przedstawiciela prawnego w organach pozasądowych w trakcie procedury dochodzenia roszczeń[31].

2.4.2. Ewentualny wpływ na składki na ubezpieczenia komunikacyjne OC

Państwa członkowskie oraz przedstawiciele branży ubezpieczeniowej mają różne poglądy w kwestii, czy włączenie kosztów ochrony prawnej poszkodowanych w zakres ubezpieczenia komunikacyjnego OC strony odpowiedzialnej za wypadek miałoby wpływ na wysokość składek tego ubezpieczenia na ich rynkach, a jeśli tak, to jak duży byłby ten wpływ. Zasadniczo w trakcie konsultacji, z wyjątkiem pojedynczych szacunków kilku ubezpieczyli, nie przedstawiono żadnych konkretnych liczb. Można jednak wyciągnąć ogólny wniosek, że na rynkach ubezpieczeniowych w krajach, w których koszty ochrony prawnej stanowią już w dużej mierze część roszczenia wysuwanego przez poszkodowanego pod adresem zakładu ubezpieczeń strony odpowiedzialnej za wypadek, wzrost składek jest bardzo mało prawdopodobny. Natomiast w krajach, w których zwrot kosztów ochrony prawnej jest ograniczony bądź w ogóle nie jest praktykowany, składki na ubezpieczenia komunikacyjne OC bardzo prawdopodobnie uległyby podwyższeniu, ponieważ wysuwający roszczenia zostaliby zachęceni do dochodzenia roszczeń w sądach przy wykorzystaniu pomocy prawników, licząc na zasądzenie wyższych kwot odszkodowania. Warto przy tej okazji wspomnieć o doświadczeniach w Irlandii, gdzie w przeszłości koszty ochrony prawnej ogromnie wzrosły (do aż 46% dodatkowo ponad kwotę odszkodowania), gdyż w prawie wszystkich przypadkach szkód na osobie wszczynano sprawy sądowe. Celem uporania się z tym problemem utworzono państwową agencję rozpatrującą roszczenia w sprawach, w których postępowanie sądowe nie jest wymagane[32]. W ten sposób znacznie zmniejszono liczbę spraw rozpatrywanych przed sądami, która bezpośrednio przekłada się na wzrost kosztów ochrony prawnej. Podobne alternatywne mechanizmy dochodzenia roszczeń służą ograniczeniu kosztów ochrony prawnej w Szwecji i Finlandii.

2.5. Wniosek

Odpowiedź na pytanie postawione przez Parlament Europejski brzmi następująco: działanie UE polegające na obowiązkowym włączeniu kosztów ochrony prawnej w zakres polisy ubezpieczenia komunikacyjnego OC strony odpowiedzialnej za szkodę nie przyniosłoby żadnych wyraźnych korzyści.

Ponieważ państwa członkowskie mają różne podejście w odniesieniu do zwrotu kosztów ochrony prawnej ponoszonych przez poszkodowanych i w związku z faktem, że w stosunku do roszczenia zastosowanie ma prawo kraju, w którym nastąpił wypadek, obywatele UE napotykają różne rozwiązania w różnych krajach w przypadkach dochodzenia roszczeń w związku z wypadkiem, który nastąpił za granicą. Jednakże rozszerzenie na całą UE zakresu ubezpieczenia komunikacyjnego OC o koszty ochrony prawnej, nawet gdyby zostało ograniczone do kosztów koniecznych i uzasadnionych, prawdopodobnie nie doprowadziłoby do powstania jednolitego systemu w całej UE. Państwa członkowskie zachowałyby możliwość utrzymania rozwiązań krajowych dzięki możliwości interpretacji pojęcia „konieczności zwrotu kosztów ochrony prawnej” odpowiednio do warunków krajowych.

Zapewnienie jednakowego w całej UE poziomu ochrony poszkodowanych w wypadkach drogowych w zakresie zwrotu kosztów ochrony prawnej wymagałoby wprowadzenia szczegółowych przepisów określających, jakie koszty i przy spełnieniu jakich warunków podlegałyby zwrotowi w ramach ubezpieczenia komunikacyjnego OC strony odpowiedzialnej za wypadek. W tym kontekście wyłania się pytanie, czy dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych stanowią właściwe ramy dla rozpatrzenia tych kwestii, ponieważ mogłoby to mieć znaczenie dla definicji „szkody”, która tradycyjnie jest regulowana przez krajowe przepisy prawa cywilnego.

Zwykłe odwołanie do koniecznych bądź uzasadnionych kosztów ochrony prawnej nie doprowadziłoby do osiągnięcia zamierzonego celu. Z drugiej strony, bardziej szczegółowa koncepcja na szczeblu UE mogłaby stanowić ingerencję w krajowe prawo cywilne, a także mieć wpływ na zasady zwrotu kosztów ochrony prawnej wynikające z przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Szczegółowa koncepcja mogłaby wręcz w niektórych przypadkach doprowadzić do zaburzeń w utrwalonych krajowych systemach dochodzenia roszczeń z polis komunikacyjnych. Na przykład obowiązkowe włączenie w całej UE do zakresu komunikacyjnego ubezpieczenia OC kosztów ochrony prawnej jedynie w przypadku postępowań sądowych mogłoby zachęcić poszkodowanych do wkraczania na drogę sądową bez wcześniejszego wykorzystania możliwości pozasądowego dochodzenia roszczeń. Mogłoby to również zagrozić wprowadzonemu czwartą dyrektywą w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych mechanizmowi przedstawiciela ds. roszczeń, ponieważ poszkodowani, licząc na uzyskanie wyższego odszkodowania, staraliby się korzystać z pomocy adwokatów i sądów przy dochodzeniu swoich roszczeń, zamiast zwrócić się do wyznaczonego w ich rodzinnym kraju przedstawiciela. Ponadto włączenie kosztów ochrony prawnej do zakresu komunikacyjnego ubezpieczenia OC strony odpowiedzialnej za wypadek mogłoby prowadzić do wzrostu składek w krajach, w których dotychczas nie istnieje zwrot kosztów ochrony prawnej bądź istnieje jedynie w ograniczonym zakresie.

Okazuje się, że dobrowolne ubezpieczenia ochrony prawnej są oferowane w zdecydowanej większości państw członkowskich. Ponieważ ten rodzaj polisy ubezpieczeniowej umożliwia poszkodowanym zwrot kosztów ochrony prawnej bez względu na prawo mające zastosowanie w sprawie i niezależnie od skuteczności dochodzenia roszczeń, wydaje się, że jest to wystarczająco obszerne i zadowalające rozwiązanie służące interesom poszkodowanym w wypadkach drogowych. W ten sposób różne w poszczególnych państwach członkowskich przepisy w zakresie zwrotu kosztów ochrony prawnej, które odzwierciedlają również krajową specyfikę systemu dochodzenia roszczeń z polis komunikacyjnych, pozostałyby, nienaruszone.

Służby Komisji stwierdzają jednak, że w niektórych państwach członkowskich należałoby w większym stopniu wspierać dobrowolne umowy ubezpieczenia ochrony prawnej, tak by zapewnić bardziej zrównoważony poziom ochrony obywateli EU.

[1] Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy każde państwo członkowskie powinno zagwarantować, że wszystkie zakłady ubezpieczeń wyznaczają swoich przedstawicieli odpowiedzialnych za rozpatrzenie i zaspokojenie roszczeń w każdym państwie członkowskim innym niż to, w którym uzyskały zezwolenie na sprzedaż ubezpieczeń komunikacyjnych (rodzime państwo członkowskie).

[2] Zgodnie z art. 4 ust. 4 i 5 dyrektywy, przedstawiciel w związku z roszczeniami gromadzi wszelkie informacje niezbędne przy zaspokojeniu roszczeń i podejmuje środki niezbędne do wynegocjowania zaspokojenia roszczeń. Posiada on również wystarczające uprawnienia do reprezentowania zakładu ubezpieczeń w stosunku do stron poszkodowanych oraz do pełnego zaspokojenia ich roszczeń. Musi on być zdolny do badania spraw w oficjalnym języku/językach państwa członkowskiego stałego miejsca zamieszkania strony poszkodowanej.

[3] Zgodnie z art. 4 ust. 6 dyrektywy państwa członkowskie wprowadzają obowiązek – poparty skutecznymi i systematycznymi karami finansowymi lub równoważnymi karami administracyjnymi – zgodnie z którym w terminie trzech miesięcy od daty przedstawienia roszczenia o odszkodowanie zakładowi ubezpieczeń osoby, która spowodowała wypadek, lub jego przedstawicielowi, stronie poszkodowanej przedstawiona zostanie uzasadniona oferta odszkodowania lub – w przypadku odmowy wypłaty odszkodowania – uzasadniona odpowiedź.

[4] Sprawozdanie dotyczące wdrożenia art. 4 ust. 6 nie mogło zostać przedstawione w terminie określonym w dyrektywie, ponieważ w roku 2005 w trakcie negocjacji dotyczących piątej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych uzgodniono, że Komisja uwzględni w tym sprawozdaniu również kwestie ubezpieczenia ochrony prawnej (por. część 2 niniejszego sprawozdania).

[5] W związku z tym należy zauważyć, że w treści art. 4 ust. 7 występuje błąd, gdyż przepis ten powinien odsyłać do ust. 6 akapit pierwszy, mówiącego o krajowych przepisach dotyczących kar, a nie do ust. 4, w którym opisano zadania przedstawiciela realizowane w związku z zaspokojeniem roszczeń.

[6] Niniejsze sprawozdanie zostało opracowane przez DG ds. Rynku Wewnętrznego i Usług.

[7] W marcu 2006 r. do 25 Stałych Przedstawicielstw rozesłano kwestionariusz, a w maju 2006 r. nadeszły odpowiedzi od wszystkich państw członkowskich z wyjątkiem Włoch.

[8] W marcu 2006 r. skonsultowano się z CEA (Comité Européen des Assurances) – europejską federacją krajowych stowarzyszeń przedsiębiorstw ubezpieczeniowych.

[9] Por. stronę internetową „ Twój głos w Europie” http://europa.eu.int/yourvoice/consultations z wszystkimi publicznymi konsultacjami Komisji, w trakcie których stosowany jest instrument pod nazwą Interaktywne Kształtowanie Polityk służący usprawnieniu zarządzania poprzez internetowe kwestionariusze służące gromadzeniu i analizowaniu odpowiedzi.

[10] Wyniki tych konsultacji są dostępne na stronie internetowej: http://ec.europa.eu/internal_market/insurance/motor_en.htm#consultation

[11] Por. artykuł 10 dyrektywy.

[12] Z wyjątkiem Francji, która poinformowała o przyjęciu krajowych środków w dniu 30 stycznia 2004 r.

[13] Łącznie 201 odpowiedzi (161 otrzymanych od osób fizycznych i 40 uzyskanych od organizacji), z których jedynie w 57 poruszono kwestię świadomości istnienia przedmiotowego mechanizmu. Wyniki tych konsultacji są dostępne na stronie internetowej http://ec.europa.eu/internal_market/insurance/motor_en.htm#20051222

[14] Należy przy tym zauważyć, że dyrektywa bezpośrednio wymaga wprowadzenia tego rodzaju kary, w związku z czym musi być ona obowiązkowo stosowana we wszystkich państwach członkowskich.

[15] Informacje o takich przypadkach dotarły z Grecji, Węgier, Włoch, Polski, Szwecji i Zjednoczonego Królestwa.

[16] Informacje pochodzące z Litwy i Finlandii.

[17] Dyrektywa 84/5/EWG, Dz.U. L 8 z 11.1.1984, str. 17-20.

[18] Przed przyjęciem drugiej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń komunikacyjnych w niektórych państwach członkowskich ubezpieczenie obejmujące szkody majątkowe nie było obowiązkowe.

[19] Dyrektywa 2005/14/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. zmieniająca dyrektywy Rady 72/166/EWG, 84/5/EWG, 88/357/EWG i 90/232/EWG oraz dyrektywę 2000/26/WE Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, Dz.U. L 149 z 11.6.2005, str. 14.

[20] Por. odniesienia do publikacji wyników tych konsultacji w przypisach 9 i 10.

[21] Załącznik I do dyrektywy 73/239/EWG.

[22] Dyrektywa Rady 87/344/EWG z dnia 22 czerwca 1987 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczenia ochrony prawnej, Dz.U. L 185 z 4.7.1987, str. 77-80.

[23] RIAD (stowarzyszenie zakładów ubezpieczeń oferujących ubezpieczenia ochrony prawnej) udostępniło nieco więcej konkretnych danych w tym zakresie. Jednak z powodu różnic między państwami członkowskimi jeśli chodzi o statystyki, prezentację i gromadzenie danych, nie dają one precyzyjnego obrazu rozpowszechnienia dobrowolnych ubezpieczeń ochrony prawnej w UE.

[24] Jedynie Estonia, Łotwa, Malta i Cypr nie przedstawiły odpowiednich informacji w tym zakresie; w pozostałych państwach członkowskich są one dostępne.

[25] Taka sytuacja występuje zwłaszcza w 10 nowych państwach członkowskich.

[26] Szwecja i Belgia przytoczyły szacunki, według których 90% gospodarstw domowych posiada ubezpieczenie ochrony prawnej. Wynika to z faktu, że tego rodzaju ubezpieczenie jest automatycznie oferowane posiadaczom polis ubezpieczenia komunikacyjnego OC lub ubezpieczenia mieszkania.

[27] Do wyjątków należą Portugalia i Łotwa; Grecja nie udzieliła informacji na ten temat. .

[28] W Hiszpanii, Francji i we Włoszech.

[29] Tak w Danii.

[30] W Luksemburgu i w Polsce, która uznaje wyłącznie opłaty sądowe.

[31] Tak w Szwecji (z pomocy prawnej można skorzystać jedynie w odniesieniu do szkód na osobie), Finlandii i Irlandii.

[32] Agencja PIAB rozpatruje obecnie 75% roszczeń o odszkodowanie w związku ze szkodami na osobie.