Sprawy połączone C‑297/17, C‑318/17, C‑319/17 i C‑438/17

Bashar Ibrahim i in.

przeciwko

Bundesrepublik Deutschland

i

Bundesrepublik Deutschland

przeciwko

Tausowi Magamadovowi

(wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Bundesverwaltungsgericht)

Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 19 marca 2019 r.

Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Wspólne procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32/UE – Artykuł 33 ust. 2 lit. a) – Odrzucenie przez organy państwa członkowskiego wniosku o udzielenie azylu jako niedopuszczalnego ze względu na uprzednie udzielenie ochrony uzupełniającej w innym państwie członkowskim – Artykuł 52 – Zakres stosowania ratione temporis tej dyrektywy – Artykuły 4 i 18 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Nieprawidłowości systemowe w zakresie procedury azylowej w owym innym państwie członkowskim – Systematyczne odrzucanie wniosków o udzielenie azylu – Rzeczywiste i udowodnione niebezpieczeństwo bycia poddanym nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu – Warunki życia beneficjentów ochrony uzupełniającej w owym innym państwie

1. Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32 – Procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Wniosek, który może zostać uznany przez państwa członkowskie za niedopuszczalny – Podstawa – Uprzednie udzielenie ochrony międzynarodowej przez inne państwo członkowskie – Zakres stosowania ratione temporis – Uregulowanie krajowe umożliwiające odrzucenie wniosku o udzielenie azylu złożonego przed dniem 20 lipca 2015 r. i przed wejściem w życie wspomnianego uregulowania ze względu na udzielenie ochrony uzupełniającej przez inne państwo członkowskie – Dopuszczalność – Granice – Wniosek o udzielenie azylu i wniosek o przejęcie wspomnianego wnioskodawcy, złożone przed wejściem w życie dyrektywy 2013/32 i objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 343/2003

   [rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 604/2013, art. 49; rozporządzenie Rady nr 343/2003; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32, art. 33 ust. 2 lit. a), art. 52 akapit pierwszy; dyrektywa Rady 2005/85]

   (zob. pkt 61, 62, 64, 66, 68–74; pkt 1 sentencji)

2. Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32 – Procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Wniosek, który może zostać uznany przez państwa członkowskie za niedopuszczalny – Podstawa – Uprzednie udzielenie ochrony międzynarodowej przez inne państwo członkowskie – Konieczność lub możliwość odwołania się w pierwszej kolejności do przewidzianej w rozporządzeniu nr 604/2013 procedury przejęcia lub wtórnego przejęcia – Brak

   [rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 604/2013; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32, art. 33 ust. 1, art. 33 ust. 2 lit. a)]

   (zob. pkt 80; pkt 2 sentencji)

3. Prawa podstawowe – Zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania – Zakres – Nieprawidłowości systemowe po zakończeniu procedury udzielenia ochrony uzupełniającej w państwie członkowskim związane z warunkami życia beneficjentów wspomnianej ochrony – Zakaz odrzucenia przez inne państwa członkowskie wniosku o udzielenie azylu jako niedopuszczalnego ze względu na uprzednie udzielenie ochrony uzupełniającej w tym państwie członkowskim – Przesłanki – Ocena rzeczywistego charakteru wspomnianych nieprawidłowości – Kryteria – Konieczność wystąpienia sytuacji skrajnej deprywacji materialnej

   [Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4; dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 2011/95, 2013/32, art. 33 ust. 2 lit. a)]

   (zob. pkt 85–94, 101; pkt 3 sentencji)

4. Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32 – Procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Wniosek, który może zostać uznany przez państwa członkowskie za niedopuszczalny – Podstawa – Uprzednie udzielenie ochrony międzynarodowej przez inne państwo członkowskie – Wniosek o udzielenie azylu złożony przez beneficjenta ochrony uzupełniającej w innym państwie członkowskim – Nieprawidłowości systemowe w zakresie procedury udzielania azylu w tym państwie członkowskim prowadzące do systematycznego odrzucania wniosków o udzielenie azylu – Brak wpływu na możliwość odrzucenia wspomnianego wniosku jako niedopuszczalnego

   [Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 18; dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 2011/95, 2013/32, art. 33 ust. 1, art. 33 ust. 2 lit. a)]

   (zob. pkt 98–101; pkt 3 sentencji)

Streszczenie

Osoba ubiegająca się o azyl może zostać przekazana do państwa członkowskiego, które jest w pierwszej kolejności odpowiedzialne za rozpatrzenie złożonego przez nią wniosku lub które udzieliło jej już ochrony uzupełniającej, chyba że przewidywalne warunki życia beneficjentów ochrony międzynarodowej naraziłyby ją tam na sytuację skrajnej deprywacji materialnej, sprzeczną z zakazem nieludzkiego lub poniżającego traktowania

W wydanym w dniu 19 marca 2019 r. wyroku Ibrahim i in. (C‑297/17, C‑318/17, C‑319/17 i C‑438/17) wielka izba Trybunału dostarczyła wyjaśnień na temat dodatkowej podstawy niedopuszczalności wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, określonej w art. 33 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2013/32 ( 1 ) (zwanej dalej „dyrektywą proceduralną”). Przepis ten rozszerza przewidzianą poprzednio w dyrektywie 2005/85 ( 2 ) możliwość odrzucenia wniosku jako niedopuszczalnego w przypadku uprzedniego przyznania przez inne państwo statusu uchodźcy poprzez umożliwienie takiego odrzucenia także w przypadku udzielenia ochrony uzupełniającej. W sprawach w postępowaniu głównym ochrona ta została udzielona kilku obywatelom państw trzecich, odpowiednio, w Polsce i w Bułgarii. Następnie osoby te przybyły do Niemiec, gdzie złożyły w latach 2012 i 2013 wnioski o udzielenie azylu. Organy niemieckie, zwróciwszy się bezskutecznie do właściwych organów polskich i bułgarskich z wnioskami o wtórne przejęcie wspomnianych osób, odrzuciły wnioski o udzielenie azylu, bez rozpatrzenia ich co do istoty sprawy, co zainteresowali podważyli przed sądem.

W tym kontekście Trybunał wypowiedział się najpierw na temat zakresu stosowania ratione temporis dyrektywy proceduralnej. W tym względzie zawarte w jej art. 52 akapit pierwszy przepisy przejściowe przewidują, po pierwsze, że transponujące tę dyrektywę przepisy krajowe znajdują zastosowanie do wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonych „po dniu 20 lipca 2015 r. lub wcześniej”, a po drugie, że wnioski złożone „przed dniem 20 lipca 2015 r.” są regulowane przepisami krajowymi przyjętymi zgodnie z dyrektywą 2005/85. Trybunał stwierdził, że mimo rozziewu między tymi dwoma przepisami państwo członkowskie może przewidzieć natychmiastowe stosowanie przepisu krajowego transponującego dodatkową podstawę niedopuszczalności w odniesieniu do wniosków o udzielenie azylu, w sprawie których nie wydano jeszcze ostatecznych decyzji, a które zostały złożone przed dniem 20 lipca 2015 r. oraz przed wejściem w życie tego przepisu prawa krajowego. Ze względów pewności prawa oraz równości wobec prawa jest jednak konieczne, aby wnioski złożone w tym samym okresie w tym państwie członkowskim rozpatrywano w sposób przewidywalny i jednolity. Natomiast Trybunał wskazał, że takie natychmiastowe stosowanie jest niedopuszczalne, w przypadku gdy zarówno wniosek o udzielenie azylu, jak i wniosek o wtórne przejęcie złożono przed wejściem w życie dyrektywy proceduralnej. W takiej bowiem sytuacji, rozpatrywanej w jednej ze spraw w postępowaniach głównych, wniosek o udzielenie azylu i wniosek o wtórne przejęcie objęte są jeszcze w pełni, zgodnie z art. 49 rozporządzenia 604/2013 ( 3 ), zakresem stosowania rozporządzenia nr 343/2003 ( 4 ), podczas gdy art. 33 dyrektywy proceduralnej dotyczy wyłącznie sytuacji objętych zakresem stosowania rozporządzenia nr 604/2013.

Następnie Trybunał orzekł, że w przypadku gdy obywatelowi państwa trzeciego udzielono ochrony uzupełniającej, a następnie obywatel ten złożył wniosek o udzielenie azylu w innym państwie członkowskim, państwo to może wspomniany wniosek odrzucić jako niedopuszczalny, przy czym nie musi ani nie może w pierwszej kolejności odwołać się do przewidzianych w rozporządzeniu 604/2013 procedur przejęcia lub wtórnego przejęcia.

Wreszcie Trybunał zbadał warunki, w jakich państwo członkowskie mogłoby zostać pozbawione – na mocy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – możliwości przewidzianej w art. 33 ust. 2 lit. a) dyrektywy proceduralnej. W tym zakresie, odwołując się do wydanego w tym samym dniu wyroku Jawo ( 5 ), Trybunał stwierdził, że w przypadku gdy wnioskodawca jest narażony w państwie członkowskim na niebezpieczeństwo nieludzkiego i poniżającego traktowania sprzecznego z art. 4 karty praw podstawowych, okoliczność ta stoi na przeszkodzie jego przekazaniu do tego państwa członkowskiego, niezależnie od tego, czy to niebezpieczeństwo powstanie w trakcie jego przekazywania, w toku procedury azylowej, czy też po jej zakończeniu. Analogicznie Trybunał orzekł, że państwo członkowskie nie może skorzystać z dodatkowej podstawy niedopuszczalności, w przypadku gdy przewidywalne warunki życia, jakie czekałyby wnioskodawcę w państwie członkowskim, które udzieliło mu ochrony uzupełniającej, naraziłyby go, jako beneficjenta tej ochrony, na poważne niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Rozpatrywane nieprawidłowości powinny jednak osiągnąć szczególnie wysoki próg dolegliwości, charakteryzujący się narażeniem danej osoby na sytuację skrajnej deprywacji materialnej.

W tym względzie naruszenia dyrektywy 2011/95 ( 6 ), które nie prowadzą do naruszenia art. 4 karty praw podstawowych, są niewystarczające. Podobnie okoliczność, że w państwie członkowskim, które przyznało osobie zainteresowanej ochronę uzupełniającą, beneficjenci takiej ochrony nie otrzymują żadnych świadczeń na pokrycie kosztów utrzymania lub otrzymują je w znacznie ograniczonym zakresie w porównaniu do innych państw członkowskich, jednakże pod tym względem nie są traktowani inaczej niż obywatele owego państwa członkowskiego, nie może prowadzić do stwierdzenia naruszenia tego art. 4, chyba że wnioskodawca znajduje się, ze względu na właściwy mu szczególny stopień narażenia, niezależnie od jego woli oraz osobistych wyborów, w sytuacji skrajnej deprywacji materialnej.

Ponadto Trybunał wyjaśnił, że w przypadku gdy państwo członkowskie, które udzieliło ochrony uzupełniającej, systematycznie odmawia, bez rzeczywistego rozpatrzenia, przyznania statusu uchodźcy wnioskodawcom, którzy spełniają warunki przewidziane w dyrektywie 2011/95, traktowania wnioskodawców nie można uznać za zgodne ze zobowiązaniami wynikającymi z art. 18 karty praw podstawowych, dotyczącego prawa do azylu. Jednakże to do tego pierwszego państwa członkowskiego należy przejęcie procedury mającej na celu uzyskanie statusu uchodźcy, jako że państwo członkowskie, w którym został złożony nowy wniosek, może z kolei odrzucić go na podstawie art. 33 ust. 2 lit. a) dyrektywy proceduralnej odczytywanego w świetle zasady wzajemnego zaufania.

( 1 ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (Dz.U. 2013, L 180, s. 60).

( 2 ) Dyrektywa Rady 2005/85/WE z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawie ustanowienia minimalnych norm dotyczących procedur nadawania i cofania statusu uchodźcy w państwach członkowskich (Dz.U. 2005, L 326, s. 13).

( 3 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 604/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca (Dz.U. 2013, L 180, s. 31).

( 4 ) Rozporządzenie Rady (WE) z dnia 18 lutego 2003 r. ustanawiające kryteria i mechanizmy określania państwa członkowskiego właściwego dla rozpatrywania wniosku o azyl wniesionego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego (Dz.U. 2003, L 50, s. 1).

( 5 ) Wyrok z dnia 19 marca 2019 r., Jawo, C‑163/17.

( 6 ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony (Dz.U. 2011, L 337, s. 9).