Sprawa C‑625/13 P

Villeroy & Boch AG

przeciwko

Komisji Europejskiej

Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Belgijski, niemiecki, francuski, włoski, niderlandzki i austriacki rynek instalacji sanitarnych do łazienek – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 101 TFUE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym – Koordynacja cen i wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych – Jednolite naruszenie – Dowód – Grzywny – Nieograniczone prawo orzekania – Rozsądny termin – Proporcjonalność

Streszczenie – wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 26 stycznia 2017 r.

1. Odwołanie–Zarzuty–Błędna ocena stanu faktycznego–Niedopuszczalność–Kontrola oceny dowodów przez Trybunał–Wykluczenie, z wyjątkiem przypadku ich przeinaczenia–Kontrola przez Trybunał poszanowania obowiązku uzasadnienia–Włączenie

   (art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy)

2. Odwołanie–Zarzuty–Niewystarczające uzasadnienie–Zakres obowiązku uzasadnienia–Obowiązek uzasadnienia przez Sąd rozbieżności pomiędzy różnymi wyrokami dotyczącymi tej samej decyzji Komisji–Brak

   (statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 36, art. 53 akapit pierwszy)

3. Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki–Zakaz–Naruszenia–Porozumienia i uzgodnione praktyki stanowiące jednolite naruszenie–Przypisanie przedsiębiorstwu odpowiedzialności za całość naruszenia–Przesłanki–Mające znamiona naruszenia praktyki i działania wpisujące się w całościowy plan–Ocena–Konieczność stosunku konkurencji pomiędzy uczestniczącymi przedsiębiorstwami–Brak

   (art. 101 ust. 1 TFUE)

4. Odwołanie–Zarzuty–Zwykłe powtórzenie zarzutów i argumentów podniesionych przed Sądem–Brak określenia podnoszonego naruszenia prawa–Niedopuszczalność

   (art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy; regulamin postępowania przed Trybunałem, art. 169 § 2)

5. Odwołanie–Zarzuty–Niewystarczające uzasadnienie–Zakres obowiązku uzasadnienia

   (statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 36, art. 53 akapit pierwszy)

6. Postępowanie sądowe–Podnoszenie nowych zarzutów w toku postępowania–Przesłanki–Traktowanie przez Sąd–Tryby postępowania

   [regulamin postępowania przed Sądem (1991 r.), art. 48 § 2]

7. Konkurencja–Postępowanie administracyjne–Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie–Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji–Zakres ciężaru dowodu–Przedstawienie dowodu na podstawie szeregu poszlak i zbieżnych okoliczności poświadczających istnienie i czas trwania ciągłego zachowania antykonkurencyjnego–Dopuszczalność

   (art. 101 ust. 1 TFUE)

8. Konkurencja–Postępowanie administracyjne–Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie–Środek dowodowy–Dowody z dokumentów–Ocena wartości dowodowej dokumentu–Kryteria–Oświadczenia innych spółek, które uczestniczyły w kartelu

   (art. 101 ust. 1 TFUE; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

9. Konkurencja–Normy Unii–Naruszenia–Przypisanie–Spółka dominująca i spółki zależne–Jednostka gospodarcza–Kryteria oceny–Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółki zależne przez spółkę dominującą posiadającą całość lub prawie całość ich kapitału–Wzruszalny charakter–Naruszenie zasady domniemania niewinności–Brak–Naruszenie zasady in dubio pro reo i zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar–Brak

   (art. 101 ust. 1 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 48 ust. 1)

10. Konkurencja–Przedsiębiorstwo–Pojęcie–Jednostka gospodarcza–Przypisanie naruszeń–Spółka dominująca i przedsiębiorstwa zależne–Odpowiedzialność solidarna zainteresowanych spółek–Obowiązek ustalenia przez Komisję udziałów dłużników solidarnych–Brak

    (art. 101 TFUE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

11. Konkurencja–Grzywny–Kwota–Ustalenie–Kontrola sądowa–Nieograniczone prawo orzekania sądu Unii–Zakres–Obowiązek przeprowadzenia z urzędu kontroli decyzji nakładającej grzywnę–Brak–Naruszenie prawa do skutecznej ochrony sądowej–Brak

    (art. 261 TFUE, 263 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31)

12. Odwołanie–Właściwość Trybunału–Kontrola oceny wagi naruszenia dokonywanej przez Komisję w celu ustalenia kwoty grzywny–Wykluczenie–Kontrola ograniczona do zbadania, czy Sąd uwzględnił wszystkie czynniki istotne dla oceny wagi naruszenia i wszystkie argumenty podniesione przeciwko nałożonej grzywnie

    (art. 256 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3)

13. Odwołanie–Właściwość Trybunału–Zakwestionowanie, ze względów słuszności, oceny dokonanej przez Sąd w zakresie kwoty grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa, które naruszyły traktatowe reguły konkurencji–Wykluczenie–Zakwestionowanie tej oceny ze względów dotyczących naruszenia zasady proporcjonalności–Dopuszczalność

    (art. 256 TFUE, 261 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31)

14. Konkurencja–Grzywny–Ustalenie–Brak poszanowania zasady rozsądnego terminu postępowania administracyjnego i sądowego–Naruszenie nieuzasadniające samo w sobie obniżenia kwoty grzywny

    (art. 101 TFUE, 102 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 41 ust. 1; rozporządzenie Rady nr 1/2003)

1.  Zobacz tekst orzeczenia.

   (zob. pkt 38, 39, 96, 107, 135, 138)

2.  Spoczywający na Sądzie obowiązek uzasadniania swych wyroków nie może, co do zasady, obejmować obowiązku uzasadnienia rozstrzygnięcia przyjętego w sprawie w odniesieniu do rozstrzygnięcia przyjętego w innej sprawie, nawet jeśli dotyczy ona tej samej decyzji Komisji dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 101 TFUE.

   (zob. pkt 42, 61)

3.  Przedsiębiorstwo uczestniczące w jednolitym i złożonym naruszeniu reguł konkurencji w drodze swoich własnych zachowań, które były objęte pojęciami porozumienia lub praktyki uzgodnionej mającej cel antykonkurencyjny w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE i które miały przyczynić się do realizacji naruszenia w jego całości, może być również odpowiedzialne za zachowania innych przedsiębiorstw w ramach tego samego naruszenia przez cały okres jego udziału w tym naruszeniu. Jest tak w wypadku ustalenia, że przedsiębiorstwo to zamierzało przyczynić się własnym zachowaniem do osiągnięcia wspólnych celów realizowanych przez wszystkich uczestników i że wiedziało o noszących znamiona naruszenia zachowaniach planowanych lub wprowadzanych w życie przez inne przedsiębiorstwa w dążeniu do tych samych celów lub że mogło je racjonalnie przewidzieć oraz że było gotowe zaakceptować związane z nimi ryzyko.

   Ponadto tekst art. 101 ust. 1 TFUE odnosi się w sposób ogólny do wszystkich porozumień i wszystkich uzgodnionych praktyk, które w stosunkach horyzontalnych lub wertykalnych zakłócają konkurencję na rynku wewnętrznym, niezależnie od rynku, na którym prowadzą działalność strony, jak też od okoliczności, że jedynie zachowanie handlowe jednego spośród tych przedsiębiorstw jest objęte treścią uzgodnień, o których mowa.

   Z powyższego wynika, że Sąd może, nie dopuszczając się naruszenia prawa, uznać, iż spółka uczestniczyła w jednolitym naruszeniu reguł konkurencji obejmującym określony obszar, skoro zostało ustalone, że wiedziała ona o stosowaniu tam antykonkurencyjnych praktyk, które stanowiły część całościowego planu mającego ograniczyć konkurencję, i to pomimo że spółka ta sama nie wprowadzała tych praktyk w życie.

   (zob. pkt 56, 59, 60)

4.  Zobacz tekst orzeczenia.

   (zob. pkt 69, 70, 130)

5.  Zobacz tekst orzeczenia.

   (zob. pkt 72, 73, 137)

6.  Zobacz tekst orzeczenia.

   (zob. pkt 86, 87)

7.  Istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego należy wywieść z szeregu zbiegów okoliczności czy też poszlak, które – rozpatrywane łącznie – w braku innego spójnego wyjaśnienia mogą stanowić dowód naruszenia reguł konkurencji. Co się tyczy zaś w szczególności naruszenia obejmującego okres kilku lat, fakt braku przedstawienia bezpośredniego dowodu na udział spółki Co się tyczy zaś w szczególności naruszenia obejmującego okres kilku lat, fakt braku przedstawienia bezpośredniego dowodu na udział spółki w tym porozumieniu w pewnym konkretnym okresie nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu tego naruszenia także w tym okresie, gdy takie stwierdzenie opiera się na obiektywnych i zgodnych poszlakach, przy czym można uwzględnić brak publicznego zdystansowania się ze strony tej spółki.

   (zob. pkt 111)

8.  Komisja ustala w wystarczający pod względem prawnym sposób, udział przedsiębiorstwa w naruszeniu art. 101 ust. 1 TFUE, gdy opiera się nie tylko na wniosku jednej ze spółek uczestniczących w naruszeniu o złagodzenie sankcji, lecz na sporządzonym odręcznie przez przedstawiciela tej spółki protokole ze spotkania, które miało miejsce w tym samym dniu, i który nie jest równoczesny ze złożeniem przez tę spółkę wniosku o złagodzenie sankcji na podstawie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, tylko pochodzi z okresu popełnienia naruszenia. Dowód taki nie wymaga poparcia go innymi zgodnymi dowodami.

   (zob. pkt 134)

9.  Utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym w szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada bezpośrednio lub pośrednio, cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej, która dopuściła się naruszenia unijnych zasad konkurencji, istnieje wzruszalne domniemanie, iż owa spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na swoją spółkę zależną, co pozwala na przypisanie jej stanowiącego naruszenie zachowania tej ostatniej spółki, nie uchybia ani zagwarantowanemu w art. 48 ust. 1 karty praw podstawowych prawu do domniemania niewinności, ani zasadom: in dubio pro reo oraz ustawowej określoności czynów zabronionych i kar. Domniemanie wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na jej spółkę zależną w przypadku posiadania przez nią całości lub prawie całości kapitału tej spółki nie jest bowiem związane z domniemaniem winy którejś z nich, efektem czego nie narusza ono ani prawa do domniemania niewinności, ani zasady in dubio pro reo. Jeśli chodzi o zasadę ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, to ustanawia ona wymóg, aby naruszenia i wymierzane za nie kary były jasno określone w ustawie, zaś warunek ten jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej.

   (zob. pkt 146, 147, 149)

10.  Chociaż z art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 wynika, że Komisja może obciążyć grzywną solidarnie kilka spółek, jeżeli wchodzą one w skład tego samego przedsiębiorstwa, to jednak ani brzmienie tego przepisu, ani cel mechanizmu solidarności nie pozwalają uznać, że ta kompetencja do nałożenia sankcji obejmuje, poza określeniem zewnętrznego stosunku solidarności, także kompetencję do określenia udziałów dłużników solidarnych w ramach ich stosunku wewnętrznego.

    Przeciwnie, cel mechanizmu solidarności polega na tym, że mechanizm ten stanowi dodatkowy instrument prawny, którym dysponuje Komisja celem wzmocnienia skuteczności jej działań w dziedzinie poboru grzywien nałożonych za naruszenia prawa konkurencji, gdyż mechanizm ten zmniejsza – po stronie Komisji jako wierzyciela należności w postaci grzywien – ryzyko niewypłacalności, co przyczynia się do realizacji celu odstraszającego, jakiemu służy generalnie prawo konkurencji.

    Natomiast określanie – w ramach stosunku wewnętrznego istniejącego między dłużnikami solidarnymi – udziałów tych dłużników w kwocie grzywny nie służy realizacji owego dwojakiego celu. Chodzi tu bowiem o kwestię, która pojawia się na późniejszym etapie i która co do zasady nie ma już znaczenia dla Komisji, w wypadku gdy cała grzywna została już zapłacona przez jednego z dłużników solidarnych bądź kilku z nich. Nie można zatem wymagać od Komisji ustalenia takich odpowiednich udziałów.

    (zob. pkt 151–153)

11.  Co się tyczy kontroli sądowej decyzji Komisji nakładającej grzywnę za naruszenie reguł konkurencji, kontrolę legalności ustanowioną w art. 263 TFUE dopełnia zgodnie z art. 261 TFUE nieograniczone prawo orzekania, które zostało przyznane sądom Unii, na podstawie art. 31 rozporządzenia nr 1/2003. Prawo to, poza zwykłą kontrolą zgodności sankcji z prawem, upoważnia sąd do zastąpienia oceny Komisji własną oceną i w konsekwencji do uchylenia, zmniejszenia lub podwyższenia nałożonej grzywny lub okresowej kary pieniężnej.

    Aby spełnić wymogi związane z przeprowadzaniem kontroli w ramach wykonywania nieograniczonego prawa orzekania w rozumieniu art. 47 Karty praw podstawowych w zakresie dotyczącym grzywny, sąd Unii jest przy wykonywaniu uprawnień określonych w art. 261 i 263 TFUE zobowiązany do przeanalizowania wszystkich zarzutów natury prawnej czy faktycznej, za pomocą których podnoszące je strony chcą wykazać, iż kwota grzywny nie jest dostosowana do wagi i okresu trwania naruszenia. Wykonywanie tego nieograniczonego prawa orzekania nie jest zaś równoznaczne z przeprowadzeniem kontroli z urzędu, a postępowanie przed sądami Unii jest postępowaniem kontradyktoryjnym. To do strony skarżącej należy co do zasady podniesienie skierowanych przeciwko zaskarżonej decyzji zarzutów oraz przedstawienie dowodów na poparcie tych zarzutów.

    Ten brak kontroli z urzędu całości zaskarżonej decyzji nie narusza zasady skutecznej ochrony sądowej. Dla przestrzegania tej zasady nie jest bowiem niezbędne, by Sąd – z pewnością zobowiązany do ustosunkowania się do podniesionych zarzutów oraz do przeprowadzenia kontroli, pod względem zarówno prawnym, jak i faktycznym – miał obowiązek dokonać ponownie z urzędu kompletnego badania akt sprawy.

    (zob. pkt 178–182)

12.  Zobacz tekst orzeczenia.

    (zob. pkt 183, 187–189)

13.  Zobacz tekst orzeczenia.

    (zob. pkt 184, 192)

14.  W dziedzinie konkurencji, naruszenie zasady dochowania rozsądnego terminu ze względu na przewlekłość procedury administracyjnej, nie może samo w sobie prowadzić do obniżenia kwoty grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo z tytułu danego naruszenia.

    (zob. pkt 190)