Sprawa C-182/10

Marie-Noëlle Solvay i in.

przeciwko

Région wallonne

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour constitutionnelle (Belgia)]

„Ocena skutków wywieranych przez przedsięwzięcia na środowisko naturalne — Pojęcie aktu ustawodawczego — Wartość i zakres wyjaśnień zawartych w wytycznych na temat stosowania konwencji z Aarhus — Pozwolenie na realizację przedsięwzięcia mimo braku właściwej oceny wywieranych przezeń skutków dla środowiska naturalnego — Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w dziedzinie środowiska naturalnego — Zakres prawa do zaskarżenia — Dyrektywa siedliskowa — Projekt lub przedsięwzięcie naruszające integralność danego terenu — Nadrzędny wzgląd interesu publicznego”

Streszczenie wyroku

1. Umowy międzynarodowe – Umowy zawarte przez Wspólnotę – Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) – Wytyczne na temat stosowania tej konwencji – Moc wiążąca – Brak

   (konwencja z Aarhus, art. 2 ust. 2, art. 9 ust. 4; decyzja Rady 2005/370)

2. Środowisko naturalne – Ocena skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne – Dyrektywa 85/337 i Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) – Zakres stosowania – Przedsięwzięcia, których szczegółowe rozwiązania zostały przyjęte przez szczególny akt ustawodawstwa krajowego – Wyłączenie

   (konwencja z Aarhus, art. 2 ust. 2; dyrektywa Rady 85/337, zmieniona dyrektywą 2003/35, art. 1 ust. 5; decyzja Rady 2005/370)

3. Środowisko naturalne – Ocena skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne – Dyrektywa 85/337 i Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) – Przedsięwzięcie przyjęte przez krajowy akt ustawodawczy wchodzący w zakres stosowania dyrektywy – Prawo do wniesienia skargi na ten akt – Zakres

   (konwencja z Aarhus, art. 3 ust. 9, art. 9 ust. 2–4; dyrektywa Rady 85/337, zmieniona dyrektywą 2003/35, art. 1 ust. 5, art. 10a; decyzja Rady 2005/370)

4. Środowisko naturalne – Ocena skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne – Dyrektywa 85/337 i Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) – Decyzja o przyznaniu lub odmowie wydania zezwolenia na przedsięwzięcie – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

   (konwencja z Aarhus, art. 6 ust. 9; dyrektywa Rady 85/337, zmieniona dyrektywą 2003/35, art. 9 ust. 1; decyzja Rady 2005/370)

5. Środowisko naturalne – Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory – Dyrektywa 92/43 – Pozwolenie na realizację planu lub przedsięwzięcia na terenie chronionym – Warunki

   (dyrektywa Rady 92/43, art. 6 ust. 3)

6. Środowisko naturalne – Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory – Dyrektywa 92/43 – Pozwolenie na realizację planu lub przedsięwzięcia na terenie chronionym z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego – Warunek

   (dyrektywa Rady 92/43, art. 6 ust. 3, 4)

1.  Chociaż przy dokonywaniu wykładni art. 2 ust. 2 i art. 9 ust. 4 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus), można brać pod uwagę wytyczne na temat stosowania tej konwencji, to jednak nie mają one żadnej mocy wiążącej i nie posiadają znaczenia normatywnego, jakie nadano postanowieniom rzeczonej konwencji z Aarhus.

   (por. pkt 28; pkt 1 sentencji)

2.  Artykuł 2 ust. 2 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus) i art. 1 ust. 5 dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, zmienionej dyrektywą 2003/35, należy interpretować w ten sposób, że z zakresów zastosowania tych aktów prawnych są wyłączone jedynie przedsięwzięcia szczegółowo przyjęte przez szczególny akt ustawodawczy, w taki sposób, aby cele rzeczonych aktów prawnych były osiągnięte w procesie ustawodawczym. Zadaniem sądu krajowego jest upewnienie się, że obydwa te warunki zostały spełnione, przy uwzględnieniu zarówno treści przyjętego aktu ustawodawczego, jak i całego procesu ustawodawczego, który doprowadził do jego przyjęcia, w szczególności zaś aktów przygotowawczych i debat parlamentarnych. W tym względzie aktu ustawodawczego, który tylko po prostu „zatwierdzałby” istniejący akt administracyjny, ograniczając się do powołania się na nadrzędne względy interesu ogólnego, bez uprzedniego rozpoczęcia procesu ustawodawczego co do istoty, który umożliwiałby spełnienie tych warunków, nie można uznać za szczególny akt ustawodawczy w rozumieniu art. 1 ust. 5 dyrektywy 85/337, wobec czego nie jest on wystarczający, aby wykluczyć przedsięwzięcie z zakresów zastosowania wskazanej konwencji i dyrektywy, ze zmianami.

   (por. pkt 43; pkt 2 sentencji)

3.  Artykuł 3 ust. 9 i art. 9 ust. 2–4 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus) oraz art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, zmienionej dyrektywą 2003/35, należy interpretować w ten sposób, że:

   —

   gdy przedsięwzięcie, które objęte jest zakresem zastosowania tych przepisów, zatwierdzono w drodze aktu ustawodawczego, powinna istnieć możliwość skierowania zgodnie z krajowymi zasadami proceduralnymi do sądu lub niezależnego i bezstronnego organu powołanego z mocy ustawy kwestii, czy ten akt ustawodawczy spełnia wymogi określone w art. 1 ust. 5 tej dyrektywy, oraz;

   —

   w przypadku gdy nie istnieje możliwość wniesienia skargi na taki akt o charakterze i zakresie, jakie wskazano powyżej, każdy sąd krajowy orzekający w ramach swej właściwości winien przeprowadzić kontrolę opisaną w powyższym tiret i ewentualnie wyciągnąć z niej konsekwencje, odstępując od stosowania tego aktu ustawodawczego. (por. pkt 52; pkt 3 sentencji)

4.  Artykuł 4 dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, zmienionej dyrektywą 2003/35, należy interpretować w ten sposób, że nie wymaga on, by decyzja wskazująca na brak konieczności poddania oceny przedsięwzięcia ujętego w załączniku II do wspomnianej dyrektywy sama zawierała powody, dla których właściwe władze postanowiły, że ocena ta nie jest konieczna, jednakże na żądanie zainteresowanej osoby właściwe władze administracyjne mają obowiązek przekazać jej uzasadnienie podjęcia takiej decyzji lub właściwe informacje i dokumenty. Wykładnię tę należy także zastosować do art. 9 ust. 1 dyrektywy 85/337 jak również art. 6 ust. 9 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus), który ma treść zasadniczo podobną do treści art. 9 ust. 1 dyrektywy 85/337.

   Artykuł 6 ust. 9 konwencji z Aarhus i art. 9 ust. 1 dyrektywy 85/337, należy zatem interpretować w ten sposób, że nie wymagają one, aby w samej decyzji o przyznaniu lub odmowie wydania zezwolenia na przedsięwzięcie wskazane były powody, dla których właściwe władze uznały, że jest ona konieczna. Jednakże na żądanie zainteresowanej osoby właściwe władze administracyjne mają obowiązek przekazać jej uzasadnienie podjęcia takiej decyzji lub właściwe informacje i dokumenty.

   (por. pkt 54, 55, 63, 64; pkt 4 sentencji)

5.  Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory należy interpretować w ten sposób, że nie zezwala on władzom krajowym, w tym władzom ustawodawczym, na zatwierdzenie planu lub przedsięwzięcia bez upewnienia się, że taki plan lub przedsięwzięcie nie naruszy integralności danego terenu.

   Zezwolenie dotyczące planu lub przedsięwzięcia może zatem zostać wydane tylko pod warunkiem, że właściwe władze krajowe uzyskały pewność, iż nie ma on skutków szkodliwych dla integralności danego terenu. Ma to miejsce wówczas, gdy z naukowego punktu widzenia brak jest racjonalnych wątpliwości co do braku wystąpienia takich. To w momencie wydania decyzji o zezwoleniu na realizację przedsięwzięcia nie mogą istnieć, z naukowego punktu widzenia, żadne racjonalne wątpliwości co do braku możliwości wystąpienia szkodliwych skutków w odniesieniu do danego terenu.

   (por. pkt 67, 70; pkt 5 sentencji)

6.  Artykuł 6 ust. 4 dyrektywy w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, jako przepis stanowiący odstępstwo od kryterium udzielenia pozwolenia określonego w 3 zdanie drugie tego artykułu, powinien być interpretowany. W istocie znajomość tych skutków dla celów ochrony omawianego obszaru stanowi bowiem niezbędną przesłankę zastosowania wspomnianego art. 6 ust. 4, ponieważ w przeciwnym wypadku nie będzie można dokonać oceny żadnej z przesłanek zastosowania tego przepisu stanowiącego odstępstwo. Ocena ewentualnych nadrzędnych względów interesu publicznego oraz istnienia mniej szkodliwych rozwiązań alternatywnych wymaga bowiem ich rozważenia względem niekorzystnych skutków spowodowanych przez dany plan lub przedsięwzięcie na określonym terenie. Ponadto aby określić charakter ewentualnych środków kompensujących, należy dokładnie wskazać niekorzystne skutki dla danego terenu.

   Tymczasem prace w zakresie budowy lub rozbudowy przedsiębiorstwa co do zasady spełniają te kryteria jedynie w wyjątkowych okolicznościach.

   Z powyższych względów art. 6 ust. 4 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że budowy infrastruktury mającej posłużyć do utworzenia centrum administracyjnego nie można co do zasady uznać za nadrzędny wzgląd interesu publicznego, w tym wzgląd o charakterze społecznym lub gospodarczym w rozumieniu tego przepisu, mogący uzasadniać realizację planu lub przedsięwzięcia naruszającego integralność danego terenu.

   (por. pkt 73, 74, 76, 79; pkt 6 sentencji)

Sprawa C-182/10

Marie-Noëlle Solvay i in.

przeciwko

Région wallonne

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour constitutionnelle (Belgia)]

„Ocena skutków wywieranych przez przedsięwzięcia na środowisko naturalne — Pojęcie aktu ustawodawczego — Wartość i zakres wyjaśnień zawartych w wytycznych na temat stosowania konwencji z Aarhus — Pozwolenie na realizację przedsięwzięcia mimo braku właściwej oceny wywieranych przezeń skutków dla środowiska naturalnego — Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w dziedzinie środowiska naturalnego — Zakres prawa do zaskarżenia — Dyrektywa siedliskowa — Projekt lub przedsięwzięcie naruszające integralność danego terenu — Nadrzędny wzgląd interesu publicznego”

Streszczenie wyroku

1. Umowy międzynarodowe — Umowy zawarte przez Wspólnotę — Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) — Wytyczne na temat stosowania tej konwencji — Moc wiążąca — Brak

   (konwencja z Aarhus, art. 2 ust. 2, art. 9 ust. 4; decyzja Rady 2005/370)

2. Środowisko naturalne — Ocena skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne — Dyrektywa 85/337 i Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) — Zakres stosowania — Przedsięwzięcia, których szczegółowe rozwiązania zostały przyjęte przez szczególny akt ustawodawstwa krajowego — Wyłączenie

   (konwencja z Aarhus, art. 2 ust. 2; dyrektywa Rady 85/337, zmieniona dyrektywą 2003/35, art. 1 ust. 5; decyzja Rady 2005/370)

3. Środowisko naturalne — Ocena skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne — Dyrektywa 85/337 i Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) — Przedsięwzięcie przyjęte przez krajowy akt ustawodawczy wchodzący w zakres stosowania dyrektywy — Prawo do wniesienia skargi na ten akt — Zakres

   (konwencja z Aarhus, art. 3 ust. 9, art. 9 ust. 2–4; dyrektywa Rady 85/337, zmieniona dyrektywą 2003/35, art. 1 ust. 5, art. 10a; decyzja Rady 2005/370)

4. Środowisko naturalne — Ocena skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia na środowisko naturalne — Dyrektywa 85/337 i Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencja z Aarhus) — Decyzja o przyznaniu lub odmowie wydania zezwolenia na przedsięwzięcie — Obowiązek uzasadnienia — Zakres

   (konwencja z Aarhus, art. 6 ust. 9; dyrektywa Rady 85/337, zmieniona dyrektywą 2003/35, art. 9 ust. 1; decyzja Rady 2005/370)

5. Środowisko naturalne — Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory — Dyrektywa 92/43 — Pozwolenie na realizację planu lub przedsięwzięcia na terenie chronionym — Warunki

   (dyrektywa Rady 92/43, art. 6 ust. 3)

6. Środowisko naturalne — Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory — Dyrektywa 92/43 — Pozwolenie na realizację planu lub przedsięwzięcia na terenie chronionym z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego — Warunek

   (dyrektywa Rady 92/43, art. 6 ust. 3, 4)

1.  Chociaż przy dokonywaniu wykładni art. 2 ust. 2 i art. 9 ust. 4 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus), można brać pod uwagę wytyczne na temat stosowania tej konwencji, to jednak nie mają one żadnej mocy wiążącej i nie posiadają znaczenia normatywnego, jakie nadano postanowieniom rzeczonej konwencji z Aarhus.

   (por. pkt 28; pkt 1 sentencji)

2.  Artykuł 2 ust. 2 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus) i art. 1 ust. 5 dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, zmienionej dyrektywą 2003/35, należy interpretować w ten sposób, że z zakresów zastosowania tych aktów prawnych są wyłączone jedynie przedsięwzięcia szczegółowo przyjęte przez szczególny akt ustawodawczy, w taki sposób, aby cele rzeczonych aktów prawnych były osiągnięte w procesie ustawodawczym. Zadaniem sądu krajowego jest upewnienie się, że obydwa te warunki zostały spełnione, przy uwzględnieniu zarówno treści przyjętego aktu ustawodawczego, jak i całego procesu ustawodawczego, który doprowadził do jego przyjęcia, w szczególności zaś aktów przygotowawczych i debat parlamentarnych. W tym względzie aktu ustawodawczego, który tylko po prostu „zatwierdzałby” istniejący akt administracyjny, ograniczając się do powołania się na nadrzędne względy interesu ogólnego, bez uprzedniego rozpoczęcia procesu ustawodawczego co do istoty, który umożliwiałby spełnienie tych warunków, nie można uznać za szczególny akt ustawodawczy w rozumieniu art. 1 ust. 5 dyrektywy 85/337, wobec czego nie jest on wystarczający, aby wykluczyć przedsięwzięcie z zakresów zastosowania wskazanej konwencji i dyrektywy, ze zmianami.

   (por. pkt 43; pkt 2 sentencji)

3.  Artykuł 3 ust. 9 i art. 9 ust. 2–4 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus) oraz art. 10a dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, zmienionej dyrektywą 2003/35, należy interpretować w ten sposób, że:

   —

   gdy przedsięwzięcie, które objęte jest zakresem zastosowania tych przepisów, zatwierdzono w drodze aktu ustawodawczego, powinna istnieć możliwość skierowania zgodnie z krajowymi zasadami proceduralnymi do sądu lub niezależnego i bezstronnego organu powołanego z mocy ustawy kwestii, czy ten akt ustawodawczy spełnia wymogi określone w art. 1 ust. 5 tej dyrektywy, oraz;

   —

   w przypadku gdy nie istnieje możliwość wniesienia skargi na taki akt o charakterze i zakresie, jakie wskazano powyżej, każdy sąd krajowy orzekający w ramach swej właściwości winien przeprowadzić kontrolę opisaną w powyższym tiret i ewentualnie wyciągnąć z niej konsekwencje, odstępując od stosowania tego aktu ustawodawczego. (por. pkt 52; pkt 3 sentencji)

4.  Artykuł 4 dyrektywy 85/337 w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne, zmienionej dyrektywą 2003/35, należy interpretować w ten sposób, że nie wymaga on, by decyzja wskazująca na brak konieczności poddania oceny przedsięwzięcia ujętego w załączniku II do wspomnianej dyrektywy sama zawierała powody, dla których właściwe władze postanowiły, że ocena ta nie jest konieczna, jednakże na żądanie zainteresowanej osoby właściwe władze administracyjne mają obowiązek przekazać jej uzasadnienie podjęcia takiej decyzji lub właściwe informacje i dokumenty. Wykładnię tę należy także zastosować do art. 9 ust. 1 dyrektywy 85/337 jak również art. 6 ust. 9 konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (konwencji z Aarhus), który ma treść zasadniczo podobną do treści art. 9 ust. 1 dyrektywy 85/337.

   Artykuł 6 ust. 9 konwencji z Aarhus i art. 9 ust. 1 dyrektywy 85/337, należy zatem interpretować w ten sposób, że nie wymagają one, aby w samej decyzji o przyznaniu lub odmowie wydania zezwolenia na przedsięwzięcie wskazane były powody, dla których właściwe władze uznały, że jest ona konieczna. Jednakże na żądanie zainteresowanej osoby właściwe władze administracyjne mają obowiązek przekazać jej uzasadnienie podjęcia takiej decyzji lub właściwe informacje i dokumenty.

   (por. pkt 54, 55, 63, 64; pkt 4 sentencji)

5.  Artykuł 6 ust. 3 dyrektywy 92/43 w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory należy interpretować w ten sposób, że nie zezwala on władzom krajowym, w tym władzom ustawodawczym, na zatwierdzenie planu lub przedsięwzięcia bez upewnienia się, że taki plan lub przedsięwzięcie nie naruszy integralności danego terenu.

   Zezwolenie dotyczące planu lub przedsięwzięcia może zatem zostać wydane tylko pod warunkiem, że właściwe władze krajowe uzyskały pewność, iż nie ma on skutków szkodliwych dla integralności danego terenu. Ma to miejsce wówczas, gdy z naukowego punktu widzenia brak jest racjonalnych wątpliwości co do braku wystąpienia takich. To w momencie wydania decyzji o zezwoleniu na realizację przedsięwzięcia nie mogą istnieć, z naukowego punktu widzenia, żadne racjonalne wątpliwości co do braku możliwości wystąpienia szkodliwych skutków w odniesieniu do danego terenu.

   (por. pkt 67, 70; pkt 5 sentencji)

6.  Artykuł 6 ust. 4 dyrektywy w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, jako przepis stanowiący odstępstwo od kryterium udzielenia pozwolenia określonego w 3 zdanie drugie tego artykułu, powinien być interpretowany. W istocie znajomość tych skutków dla celów ochrony omawianego obszaru stanowi bowiem niezbędną przesłankę zastosowania wspomnianego art. 6 ust. 4, ponieważ w przeciwnym wypadku nie będzie można dokonać oceny żadnej z przesłanek zastosowania tego przepisu stanowiącego odstępstwo. Ocena ewentualnych nadrzędnych względów interesu publicznego oraz istnienia mniej szkodliwych rozwiązań alternatywnych wymaga bowiem ich rozważenia względem niekorzystnych skutków spowodowanych przez dany plan lub przedsięwzięcie na określonym terenie. Ponadto aby określić charakter ewentualnych środków kompensujących, należy dokładnie wskazać niekorzystne skutki dla danego terenu.

   Tymczasem prace w zakresie budowy lub rozbudowy przedsiębiorstwa co do zasady spełniają te kryteria jedynie w wyjątkowych okolicznościach.

   Z powyższych względów art. 6 ust. 4 dyrektywy 92/43 należy interpretować w ten sposób, że budowy infrastruktury mającej posłużyć do utworzenia centrum administracyjnego nie można co do zasady uznać za nadrzędny wzgląd interesu publicznego, w tym wzgląd o charakterze społecznym lub gospodarczym w rozumieniu tego przepisu, mogący uzasadniać realizację planu lub przedsięwzięcia naruszającego integralność danego terenu.

   (por. pkt 73, 74, 76, 79; pkt 6 sentencji)