KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 19.3.2025

JOIN(2025) 120 final

WSPÓLNA BIAŁA KSIĘGA

w sprawie obronności europejskiej – Gotowość 2030

1. WPROWADZENIE

Europa stoi w obliczu poważnego i coraz większego zagrożenia. Jedynym sposobem zapewnienia pokoju jest gotowość do odstraszania potencjalnych agresorów. Możemy oprzeć się na silnych fundamentach, którymi są zdolność do uruchomienia ogromnych zasobów oraz niewykorzystana jak dotąd siła technologiczna i przemysłowa. Na naszą niekorzyść działa fakt, że dekady niedoinwestowania osłabiły gotowość obronną UE.

Kontynent europejski cierpi obecnie z powodu wojny, agresji i innych wrogich działań. Zasoby materialne i siła produkcyjna Unii Europejskiej są ogromne. Wszystkie jej państwa członkowskie podzielają głęboką wiarę w znaczenie wartości demokratycznych. Na UE wywierany jest jednak przymus przez podmioty zewnętrzne, które – skuteczniej od nas – mobilizują zasoby i wykorzystują technologie do osiągnięcia swoich celów. Podmioty te zagrażają bezpośrednio naszemu stylowi życia i naszej zdolności do samodzielnego kształtowania przyszłości w ramach procesów demokratycznych. Uważają, że ze względu na nasz system polityczny jesteśmy niezdolni do konstruktywnej i strategicznie konsekwentnej reakcji.

Skala przeobrażeń porządku międzynarodowego jest bezprecedensowa od 1945 r. Transformacja ta ma szczególnie głęboki charakter w Europie ze względu na centralną rolę, jaką kontynent ten odgrywał w przezwyciężaniu głównych wyzwań geopolitycznych ubiegłego stulecia. Zaburzona została równowaga polityczna, która wyłoniła się po zakończeniu drugiej wojny światowej, a potem zimnej wojny. Odejście dotychczasowego porządku może napawać nas smutkiem, ale musimy zaakceptować nieodwracalną rzeczywistość. Utrzymanie międzynarodowego porządku opartego na zasadach pozostanie sprawą najwyższej wagi, ponieważ leży w naszym interesie i jednocześnie stanowi wyraz naszych wartości. Niezależnie od tego, w drugiej połowie obecnej dekady i w późniejszych latach formowany będzie nowy porządek międzynarodowy. Jeżeli w tym okresie nie włączymy się aktywnie w kształtowanie nowego porządku – zarówno w naszym regionie, jak i w szerszej skali – pozostanie nam tylko bierna akceptacja wyników międzypaństwowej rozgrywki, w tym wszystkich negatywnych konsekwencji, takich jak realna perspektywa pełnoskalowej wojny. Historia nie wybaczy nam braku działania.

W tych przełomowych czasach Europa musi dokonać wyboru, który zadecyduje o jej przyszłości. Czy chce tylko przebrnąć przez nadchodzące lata bez stawiania czoła nowym wyzwaniom, podejmując od czasu do czasu ostrożne i niepełne próby zaadaptowania się do zmian? Czy pragnie może decydować o własnej przyszłości, wolnej od przymusu i agresji, tak aby obywatele Europy mogli żyć, ciesząc się bezpieczeństwem, pokojem, demokracją i dobrobytem? Jeśli odpowiemy na tę sytuację wspólnie, zdecydowanie i zgodnie z jasno określoną strategią, umocnimy naszą pozycję na arenie międzynarodowej i odbudujemy sojusze w sposób bardziej trwały. Doprowadzimy w ten sposób do odnowienia projektu europejskiego i zwiększymy bezpieczeństwo, dobrobyt i dobrostan naszych obywateli. Jeśli jednak będziemy dalej podążać tą samą drogą, doprowadzi nas ona do osłabienia, podziałów i większej podatności na zagrożenia.

Dla poprawy naszego bezpieczeństwa kluczowe znaczenie mają zarówno NATO, jak i Unia Europejska. W ostatnich latach zacieśnialiśmy stale współpracę, aby móc reagować na napotykane zagrożenia. Jednak w obliczu wyzwań nadchodzących latach ta formuła działań już nie wystarczy. Europa musi zrobić o wiele więcej, aby odbudować system wiarygodnego odstraszania i zapewnić bezpieczeństwo, od którego zależy nasz dobrobyt. W tym celu wszystkie państwa członkowskie powinny działać solidarnie i inwestować w naszą zbiorową obronę.

Przyszłość Ukrainy ma fundamentalne znaczenie dla przyszłości całej Europy. Od 2022 r. jesteśmy świadkami pełnoskalowej wojny o dużej intensywności, prowadzonej na granicach Unii Europejskiej, w wyniku której zginęły setki tysięcy ludzi i doszło do masowych przymusowych przesiedleń ludności. Doprowadziła ona też do ogromnych kosztów gospodarczych oraz celowych zniszczeń kluczowych systemów energetycznych i dziedzictwa kulturowego. Wynik tej wojny przesądzi o naszej wspólnej przyszłości w nadchodzących dekadach.

UE stoi w obliczu innych eskalujących zagrożeń, w tym w dziedzinie bezpieczeństwa. Źródła tych zagrożeń są rozproszone – znajdują się zarówno blisko Europy, jak i w innych regionach świata. Rośnie strategiczna konkurencja w naszym szerszym sąsiedztwie, np. w Arktyce, na Bałtyku, na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej. Wyzwania ponadnarodowe, takie jak szybkie zmiany technologiczne, migracja i zmiana klimatu, mogą wywierać ogromną presję na nasz system polityczno-gospodarczy. Państwa autorytarne, takie jak Chiny, coraz częściej dążą do utwierdzania swojej pozycji i kontrolowania sytuacji w naszych gospodarkach i społeczeństwach. Tradycyjni sojusznicy i partnerzy, tacy jak Stany Zjednoczone, odwracają swoją uwagę od Europy i koncentrują się na innych częściach świata. Ostrzeżenia padały wielokrotnie, a jednak tempo, w jakim się to dzieje, zaskoczyło wielu z nas.

Nadszedł moment, w którym Europa ponownie się zbroi. Aby móc rozwinąć zdolności i gotowość bojową niezbędne do wiarygodnego odstraszania napaści zbrojnej i zabezpieczyć naszą przyszłość, należy radykalnie zwiększyć europejskie wydatki na obronność. To zadanie wymaga niespotykanego dotąd poziomu koordynacji między państwami członkowskimi i skutecznego ukierunkowania ich działań – takiego, które odzwierciedla nasze wspólne atuty i zarazem odpowiada na słabości wynikające z braku skoordynowanego podejścia.

Potrzebujemy silniejszej i bardziej odpornej bazy przemysłowej sektora obronnego. Potrzebujemy ekosystemu innowacji technologicznych, aby nasz przemysł obronny nadążał za ewolucją sposobu prowadzenia wojny. Aby poradzić sobie z pełnoskalowymi konfliktami zbrojnymi, z którymi możemy mieć do czynienia w najbliższej przyszłości, musimy zbierać doświadczenia i wyciągać wnioski. Potrzebne są szybsze i sprawniejsze procedury zamówień publicznych. Musimy szukać nowych dróg współpracy z sojusznikami i partnerami podzielającymi nasze cele.

Punktem wyjścia dla odbudowy europejskiej obronności powinny być masywne i systematyczne inwestycje. Musimy wspólnie przyspieszyć prace we wszystkich obszarach w celu szybkiego podniesienia europejskiej gotowości obronnej, aby zapewnić – najpóźniej do 2030 r. – mocną i adekwatną postawę obronną Europy, a tym samym zwiększyć nasz wkład w bezpieczeństwo transatlantyckie.

Niniejsza biała księga stanowi ramy dla planu ReArm Europe, przedstawiając argumenty za bezprecedensowym wzrostem europejskich inwestycji w obronność. Określono w niej niezbędne kroki do odbudowy europejskiej obronności, wsparcia Ukrainy, zaradzenia krytycznym brakom w zakresie zdolności oraz ustanowienia silnej i konkurencyjnej bazy przemysłowej sektora obronnego.

Jeżeli chodzi o perspektywę krótkoterminową, w niniejszej białej księdze przedstawiono konkretne możliwości współpracy między państwami członkowskimi w celu pilnego uzupełnienia zapasów amunicji, broni i wyposażenia wojskowego. Ma to również zasadnicze znaczenie dla utrzymania i zwiększenia wsparcia wojskowego dla Ukrainy. Jak wskazano w białej księdze, wsparcie dla Ukrainy stanowi najbardziej naglące i wymagające natychmiastowego działania zadanie dla europejskiego systemu obronnego. Ukraina znajduje się obecnie na pierwszej linii obrony Europy, odpierając wojnę napastniczą, za którą odpowiada państwo stanowiące najpoważniejsze zagrożenie dla naszego wspólnego bezpieczeństwa.

W perspektywie średnio- i długoterminowej biała księga wskazuje na kilka obszarów zdolności o krytycznym znaczeniu, w przypadku których państwa członkowskie zidentyfikowały już luki w ramach inicjatyw UE i NATO dotyczących priorytetowych zdolności. Zaleca się, aby państwa członkowskie niezwłocznie skoordynowały działania służące wyeliminowaniu tych luk, w tym poprzez pakiety projektów wspólnego europejskiego zainteresowania w dziedzinie obronności, które zostaną określone przez same państwa i objęte unijnymi mechanizmami zachęt. Wsparcie UE na rzecz rozwoju zdolności opartego na współpracy ułatwi zatem państwom członkowskim UE należącym do NATO szybsze i mniej kosztowne osiągnięcie ich docelowych zdolności. Oprócz tego zapewniona zostanie większa interoperacyjność tych zdolności już na etapie ich tworzenia. W białej księdze zaproponowano ponadto kierunki działań mających na celu wzmocnienie europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego, stymulowanie badań i stworzenie ogólnounijnego rynku wyposażenia wojskowego.

2. SZYBKIE I NIEKORZYSTNE ZMIANY OTOCZENIA STRATEGICZNEGO

Zagrożenia dla europejskiego bezpieczeństwa eskalują w sposób, który tworzy bezpośrednie ryzyko dla naszego stylu życia. Już przed rosyjską inwazją na Ukrainę w 2022 r. rosła świadomość zagrożeń w środowisku bezpieczeństwa, które nas otacza. Wpłynęło to na nasz system polityczny i spowolniło wzrost gospodarczy, ponieważ społeczeństwo obawia się konsekwencji naruszenia porządku międzynarodowego przez wrogie podmioty.

Po pierwsze, zarówno geografia Unii Europejskiej, jak i – co równie istotne – jej historia sprawiają, że jest ona podatna na określone typy wyzwań istniejących w szerszym sąsiedztwie Europy. Bliskość Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu sprawia, że Europa płaci cenę za problemy, z którymi borykają się te regiony – wojny, migracje oraz zmianę klimatu. Znajdująca się na północnych obrzeżach Europy Arktyka staje się nową przestrzenią geopolitycznej rywalizacji. Stany Zjednoczone – długotrwały silny sojusznik Europy po drugiej stronie Atlantyku – jasno stwierdzają, że są nadmiernie zaangażowane w Europie i muszą przywrócić równowagę, zmniejszając swoją historyczną rolę głównego gwaranta bezpieczeństwa.

Po drugie, zagrożenia dla bezpieczeństwa są liczne, mają zróżnicowany charakter, są coraz silniej ze sobą powiązane i występują z rosnącą częstotliwością. Obejmują one przypadki terroryzmu i brutalnego ekstremizmu, ataki hybrydowe, a także działania międzynarodowych zorganizowanych grup przestępczych i sieci cyberprzestępców. Coraz więcej dowodów wskazuje na istnienie powiązań między tymi grupami a wrogimi podmiotami państwowymi – ułatwiają je nowe technologie o transgranicznym zasięgu.

Po trzecie, jednym z wyróżników nowej epoki jest wysoce strategiczny charakter zagrożeń bezpieczeństwa. Wymagają one w związku z tym równie strategicznej reakcji. Na przykład Rosja stanowi poważne zagrożenie strategiczne na polu walki. Zmusiła ona Europę i naszych partnerów do skonfrontowania się z realiami dużego konfliktu zbrojnego o wysokiej intensywności z udziałem wojsk zmechanizowanych, prowadzonego na kontynencie europejskim. Jest to pierwsze starcie na taką skalę od 1945 r. Rosja – już teraz najbardziej uzbrojone państwo europejskie, z ogromną przewagą nad pozostałymi – prowadzi obecnie gospodarkę wojenną, skupiając się niemal wyłącznie na realizacji celów wojennych poprzez mobilizację przemysłową i innowacje technologiczne.

Konsekwencje dla bezpieczeństwa, jakie pociąga za sobą wzrost potęgi Chin, mają równie strategiczny charakter. Wyzwanie związane z Chinami ma charakter systematyczny ze względu na system sprawowania rządów w tym państwie – autorytarny i niedemokratyczny – który jest skrajnie różny od tego obowiązującego w UE. Wyzwanie to ma również aspekt systemowy, ponieważ jest nieodłącznie powiązane z podejściem Chin do handlu, inwestycji i technologii, w ramach którego państwo to dąży do osiągnięcia pozycji lidera, a w niektórych przypadkach – całkowitej dominacji.

W epoce eskalujących zagrożeń i rosnącej konkurencji systemowej odpowiedź Europy musi mieć charakter strategiczny. Wymaga to wykorzystania atutów Unii Europejskiej, ale także zmierzenia się z obszarami względnej słabości, takimi jak ograniczona zdolność do wyznaczenia jasnego, naczelnego kierunku działań. W przeciwnym razie Europa będzie w coraz mniejszym stopniu zdolna do decydowania o własnej przyszłości, stając się obiektem presji ze strony dużych bloków gospodarczych, technologicznych i militarnych dążących do uzyskania nad nią przewagi.

W krótkim okresie o przyszłości Europy zadecydują walki w Ukrainie. Jeśli obecna trajektoria zostanie utrzymana, niektóre wyzwania, przed którymi stoimy, będą się nasilać w średnim i długim horyzoncie czasowym. Reszta świata bierze udział w wyścigu o modernizację sił zbrojnych oraz uzyskanie przewagi technologicznej i gospodarczej. Wyścig ten nabiera tempa, a Europa wciąż nie wypracowała spójnej reakcji, która byłaby adekwatna do powagi obecnej sytuacji.

Rosja będzie dalej prowadzić, na coraz większą skalę, gospodarkę wojenną, przy wsparciu Białorusi, Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej i Iranu. Rosja intensywnie rozbudowuje zdolności produkcyjne swojego przemysłu zbrojeniowego. Szacuje się, że w 2024 r. wydatki na obronność będą stanowić 40 % rosyjskiego budżetu federalnego, co odpowiada nawet 9 % PKB Rosji (wzrost z poziomu 6 % PKB w 2023 r.). Spodziewane jest, że w 2025 r. Rosja wyprzedzi państwa członkowskie pod względem wydatków na obronność (skorygowanych o parytet siły nabywczej). Oprócz tego Rosja wyraźnie zaznaczyła, że w jej przekonaniu pozostaje ona w wojnie z Zachodem. Jeżeli Rosja zdoła osiągnąć swoje cele w Ukrainie, wzrosną jej ambicje terytorialne. W przewidywalnej perspektywie czasowej Rosja będzie pozostawać głównym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Europy, m.in. ze względu na bardziej agresywną doktrynę nuklearną i rozmieszczenie broni jądrowej na Białorusi. Rosja wykorzystuje aktywnie sieć systemowej niestabilności, m.in. poprzez ścisłą współpracę z innymi autorytarnymi mocarstwami. Państwo to systematycznie podsyca napięcia i niestabilność w sąsiedztwie Europy – na Bałkanach Zachodnich, w Gruzji, Mołdawii i Armenii – i odgrywa coraz większą, destabilizującą rolę w Afryce.

Chiny są wprawdzie kluczowym partnerem handlowym UE, ale zwiększają wydatki na obronność. Procesowi temu towarzyszy brak transparentności w zakresie koncentracji potencjału wojskowego. Obecnie państwo to zajmuje drugie miejsce na świecie pod względem wydatków wojskowych – przewyższają one łączne nakłady obronne wszystkich pozostałych krajów Azji Wschodniej. Chiny dynamicznie rozbudowują swoje zdolności wojskowe, w tym jądrowe, kosmiczne i cybernetyczne. Ten zwrot w polityce ma znaczący wpływ na równowagę strategiczną w regionie Indo-Pacyfiku. Modernizacja sił zbrojnych i przemysłu obronnego w Chinach ma wymiar zarówno ilościowy, jak i jakościowy. Państwo to eskaluje działania polityczne, gospodarcze, wojskowe, cybernetyczne i psychologiczno-informacyjne w celu wymuszenia ustępstw na Tajwanie, pozostając jednocześnie poniżej progu bezpośredniej konfrontacji. Przesunięcia w zakresie statusu quo Tajwanu zwiększają ryzyko głębokich zakłóceń o poważnych konsekwencjach gospodarczych i strategicznych dla Europy. Działania Chin na Morzach Wschodnio- i Południowochińskim dodatkowo destabilizują ten region. Niepokój partnerów europejskich budzi też nasilenie projekcji siły wojskowej na południowym Pacyfiku i na Oceanie Indyjskim.

Rywalizacje geopolityczne przyczyniają się do pogłębienia niestabilności w różnych regionach świata. Ma to niekorzystny wpływ nie tylko na bezpieczeństwo Europy, ale też na jej gospodarkę. Na Bliskim Wschodzie, dzięki zawieszeniu broni w Strefie Gazy i upadkowi reżimu Assada w Syrii, pojawiła się możliwość zmniejszenia napięć w regionie i położenia kresu ludzkiemu cierpieniu. Zmiany te mogą przyczynić się również do ograniczenia niepewności gospodarczej i zapobieżenia skutkom ubocznym konfliktów, w tym w rejonie Morza Czerwonego. Bezpośrednie powiązania Iranu z Rosją, jego ambicje wojskowe, wsparcie dla sił popleczniczych i rola w destabilizacji regionu nadal stanowią poważny problem dla bezpieczeństwa europejskiego. Niestabilna sytuacja w Izraelu/Palestynie, Syrii i Libanie wymagać będzie ścisłego monitorowania, aby zapobiec ponownej eskalacji napięć.

Konflikty, niestabilność i narastający brutalny ekstremizm w Afryce, w tym w Sahelu, Libii i Sudanie, mają bezpośrednie przełożenie na bezpieczeństwo i gospodarkę w Europie oraz będą dalej działać destabilizująco.

Rosnące zagrożenia hybrydowe obejmują cyberataki, sabotaż, elektroniczne zakłócenia pracy globalnych systemów nawigacji i systemów satelitarnych, kampanie dezinformacyjne, szpiegostwo polityczne i przemysłowe oraz wykorzystywanie migracji jako broni. Na Morzu Bałtyckim i Morzu Czarnym odnotowuje się coraz częstsze przypadki sabotażu. Narażone na sabotaż są działalność morska i powiązany z nią ruch oraz krytyczna infrastruktura morska. Swoboda działania Europy w przestrzeni powietrznej i kosmicznej jest również coraz bardziej zagrożona.

Rywalizacje geopolityczne doprowadziły nie tylko do nowego wyścigu zbrojeń, ale również do globalnego wyścigu technologicznego. W nowym środowisku geopolitycznym to technologia stanie się głównym polem konkurencji. Pewne krytyczne technologie podstawowe, takie jak sztuczna inteligencja, technologie kwantowe, biotechnologia, robotyka i systemy hipersoniczne, stanowią zasoby o kluczowym znaczeniu zarówno dla długoterminowego wzrostu gospodarczego, jak i przewagi militarnej. W tym kontekście niezbędne jest pobudzanie innowacji. W związku z tym rozpowszechnianie technologii do celów komercyjnych musi zostać pogodzone z koniecznością bardziej restrykcyjnej kontroli ekosystemów technologicznych w interesie bezpieczeństwa narodowego. Konkurenci strategiczni UE intensywnie inwestują w tę dziedzinę.

To samo dotyczy bezpieczeństwa dostaw surowców krytycznych, które mają zasadnicze znaczenie dla naszej produkcji gospodarczej i przemysłowej, zdolności obronnych oraz konkurencyjności. Surowce te stają się coraz częściej przedmiotem rywalizacji i konfliktów oraz elementem gry sił, ponieważ nadmierne zależności mogą być instrumentalizowane. I tak na przykład eskalacja napięć w Cieśninie Tajwańskiej mogłaby pozbawić UE dostępu do kluczowych materiałów oraz krytycznych technologii i komponentów.

W coraz bardziej bezwzględnym świecie hiperkonkurencyjnej i transakcyjnej geopolityki, obejmującej różne obszary strategiczne, UE musi być zdolna do skutecznego odparcia każdego wyzwania i przygotowana nawet na najbardziej ekstremalne sytuacje militarne, takie jak agresja zbrojna. 

3. INICJATYWA EUROPEJSKA „GOTOWOŚĆ 2030”

Biorąc pod uwagę zachodzące zmiany w środowisku strategicznym, ważne jest, aby Europa zbudowała wystarczającą zdolność odstraszania, aby zapobiec potencjalnej wojnie napastniczej.

To państwa członkowskie pozostaną niezmiennie odpowiedzialne za własne wojska – począwszy od doktryny wojskowej po rozmieszczenie oddziałów – a także za określanie potrzeb swoich sił zbrojnych. Ponadto sposób działania UE będzie zawsze pozostawać bez uszczerbku dla specyficznego charakteru polityki bezpieczeństwa i obronnej niektórych państw członkowskich oraz będzie uwzględniać interesy wszystkich państw członkowskich w dziedzinie bezpieczeństwa i obronności.

UE dysponuje jednak dużymi możliwościami, jeżeli chodzi o wspieranie i koordynację działań państw członkowskich na rzecz wzmocnienia bazy przemysłowej sektora obronnego oraz zwiększenia ogólnej gotowości obronnej UE, w tym europejskiego wkładu w odstraszanie i zbiorową obronę w ramach NATO. Poprzez stworzenie warunków umożliwiających masową koncentrację inwestycji w sektor obronny na wstępnym etapie planu, zapewnienie przewidywalności – tak potrzebnej sektorowi przemysłu – i ograniczenie biurokracji UE będzie pomagać państwom członkowskim w osiągnięciu pełnej gotowości w 2030 r.

UE uzupełnia i multiplikuje indywidualne wysiłki państw członkowskich. Niezależnie od formatu wybranego przez państwa członkowskie, realizacja projektów opartych na współpracy przyczyni się do lepszej koordynacji, co pozwoli osiągnąć korzyści skali i skrócić harmonogramy wdrożeniowe. To z kolei zwiększy skokowo zdolności produkcyjne europejskiego przemysłu obronnego.

UE wnosi wartość dodaną poprzez:

·ułatwianie ściślejszej współpracy oraz osiągania efektywnej skali przez europejski przemysł obronny w zakresie tworzenia, produkcji i wprowadzania do obrotu systemów uzbrojenia;

·ułatwianie wydajności, zamienności i interoperacyjności, obniżanie kosztów dzięki uniknięciu zjawiska konkurowania o zakupy, zwiększanie siły nabywczej państw członkowskich oraz jednoczesne wzmacnianie stabilności i przewidywalności dzięki zagwarantowaniu wieloletniego popytu na produkcję przemysłową;

·promowanie infrastruktury podwójnego zastosowania na potrzeby mobilności oraz komunikacji, nawigacji i obserwacji satelitarnej;

·umożliwienie tworzenia partnerstw.

Po niniejszej białej księdze opublikowane zostaną strategia na rzecz unii gotowości – określająca zintegrowane podejście do gotowości na konflikty i kryzysy uwzględniające wszystkie zagrożenia – oraz unijna strategia bezpieczeństwa wewnętrznego – ustanawiająca całościowe i jednolite ramy dla zapobiegania zagrożeniom bezpieczeństwa, ich wykrywania oraz adekwatnego reagowania na nie.

4. Eliminowanie LUK 

Aby mogły w wiarygodny sposób odstraszać obcą napaść zbrojną oraz ograniczać skutki niestabilności i konfliktów, państwom członkowskim UE potrzebne są zdolności niezbędne do realizacji pełnego spektrum zadań wojskowych. Państwa członkowskie borykają się obecnie z problemem krytycznych braków w zakresie zdolności, które utrudniają realizację złożonych operacji wojskowych przez dłuższy czas. Z uwagi na szybko pogarszający się kontekst geopolityczny i narastające napięcia, Europa musi pozyskać niezbędne zasoby w relatywnie krótkim czasie.

Odbudowa europejskiej obrony wymaga prowadzenia działań w ujęciu wielowymiarowym, w ścisłej koordynacji z NATO. Konieczne są pilne działania i inwestycje w celu uzupełnienia uszczuplonych zapasów sprzętu i wyposażenia wojskowego w państwach członkowskich. W dalszej perspektywie rozwój szeroko zakrojonej ogólnoeuropejskiej współpracy służącej uzupełnieniu krytycznych braków w zakresie zdolności w obszarach priorytetowych to strategiczna konieczność. Osiągnięcie tego celu zajmie kilka lat, więc tym pilniejsze jest zintensyfikowanie działań już teraz.

Krytyczne braki w zdolnościach

Uzupełnienie krytycznych braków w zakresie zdolności wymaga: 1) jednolitego podejścia państw członkowskich do najpilniejszych priorytetów inwestycyjnych w zakresie zdolności, w świetle niedawnych wytycznych Rady Europejskiej; 2) stabilnego i długoterminowego zaangażowania w realizację tych priorytetów; 3) osiągnięcia przez państwa członkowskie porozumienia w sprawie ram zarządzania dla poszczególnych rodzajów zdolności, przy czym ramy te mogą się różnić w zależności od rodzaju zdolności, oraz 4) finansowania i zachęt ze strony UE, aby pomóc państwom członkowskim w mobilizowaniu niezbędnych zasobów budżetowych oraz ich jak najefektywniejszym i ukierunkowanym wydatkowaniu.

UE już obecnie:

·pomaga państwom członkowskim identyfikować braki i priorytety w zakresie zdolności na szczeblu UE;

·wspiera państwa członkowskie w uruchamianiu nowych projektów w zakresie zdolności, zaczynając od harmonizacji wymogów. Udanym przykładem jest flota wielozadaniowych samolotów transportowo-tankujących;

·promuje agregację zapotrzebowania w drodze zamówień realizowanych na zasadzie współpracy, otwierając drogę do wdrożenia przemysłowego, oraz realizuje wspólne zamówienia w imieniu i na wniosek państw członkowskich (np. na amunicję 155 mm dla Ukrainy);

·zacieśnia stałą współpracę strukturalną (PESCO) w celu wdrażania projektów w dziedzinie zdolności i obrony operacyjnej.

Obszary zdolności obronnych

Bazując na lukach w zdolnościach obronnych zidentyfikowanych wcześniej przez państwa członkowskie, niniejsza biała księga wyznacza siedem obszarów priorytetowych mających kluczowe znaczenie dla wzmocnienia europejskiej obronności. Tymi priorytetowymi obszarami zdolności są:

Obrona powietrzna i przeciwrakietowa: zintegrowana, wielopoziomowa obrona powietrzna i przeciwrakietowa, która chroni przed pełnym spektrum zagrożeń powietrznych (pociski manewrujące, pociski balistyczne i hipersoniczne, statki powietrzne i systemy bezzałogowego statku powietrznego).

Systemy artyleryjskie: zaawansowane systemy ogniowe, w tym nowoczesna broń artyleryjska i systemy rakietowe dalekiego zasięgu, przeznaczone do prowadzenia precyzyjnych ataków dalekozasięgowych przeciwko celom lądowym (precyzyjne uderzenia głębokie).

Amunicja i pociski: wykorzystując inicjatywę Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych „Plan dotyczący amunicji 2.0”, zgromadzenie zapasów strategicznych amunicji, pocisków rakietowych i komponentów oraz uzyskanie wystarczająco dużych zdolności produkcyjnych przemysłu obronnego, aby zapewnić terminowe uzupełnianie tych zapasów.

Drony i systemy antydronowe: systemy bezzałogowe, w tym pojazdy powietrzne, naziemne, nawodne i podwodne, które mogą być sterowane zdalnie lub działać autonomicznie przy użyciu zaawansowanego oprogramowania i sensorów oraz wzmacniają zdolności zapewniane przez te technologie (np. orientacja sytuacyjna, rozpoznanie itp.).

Mobilność wojskowa: ogólnounijna sieć korytarzy lądowych, portów lotniczych, portów morskich wraz z elementami i usługami wsparcia, która umożliwia sprawny i szybki transport wojsk oraz wyposażenia wojskowego na terytorium UE i jej krajów partnerskich.

Sztuczna inteligencja, technologie kwantowe, cyberwojna i walka radioelektroniczna: zastosowania obronne wykorzystujące wojskową sztuczną inteligencję i obliczenia kwantowe; Ogólnounijne zaawansowane systemy elektroniczne służące do a) ochrony widma fal elektromagnetycznych i zapewnienia jego niezakłóconego użytkowania na potrzeby wojsk oraz operacji lądowych, powietrznych, kosmicznych i morskich; b) tłumienia i zakłócania widma fal elektromagnetycznych oraz uniemożliwiania przeciwnikowi jego wykorzystania; oraz c) ochrony swobody działania w cyberprzestrzeni i zapewnienia nieograniczonego dostępu do zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa. Do zapewnienia ochrony cyberprzestrzeni i swobody działania w jej domenie niezbędne są zarówno defensywne, jak i ofensywne zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa. Konieczne jest opracowanie – wspólnie z państwami członkowskimi – dobrowolnego systemu wsparcia ofensywnych zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa jako wiarygodnego środka odstraszającego.

Czynniki warunkujące potencjał sił i ochrona infrastruktury krytycznej: w tym m.in. statki powietrzne służące do transportu strategicznego i do tankowania w powietrzu, a także wywiad i rozpoznanie, orientacja w obszarze morskim, wykorzystanie i ochrona przestrzeni kosmicznej i innych aktywów służących do bezpiecznej komunikacji oraz wojskowa infrastruktura paliwowa.

Korzyści z „dywidendy współpracy”

Istnieją mocne argumenty przemawiające za uzupełnieniem istniejących luk w zdolnościach w drodze współpracy.

Sauli Niinistö i Mario Draghi jednomyślnie podkreślili w swoich raportach, że brak współpracy doprowadził do powstania nieefektywności w rozwoju zdolności obronnych i dodatkowych kosztów dla wszystkich państw członkowskich. W rezultacie zaprzepaszczamy możliwość wykorzystania europejskich korzyści skali do obniżenia kosztów jednostkowych. Wydatki państw członkowskich na innowacje w dziedzinie obronności są niskie i rozproszone, co ma negatywny wpływ na nowe przełomowe technologie mające kluczowe znaczenie dla przyszłych zdolności obronnych.

Luki w zdolnościach można uzupełnić poprzez nabycie zdolności do prowadzenia działań wojennych o dużej intensywności zgodnie z procesami rozwoju zdolności stosowanymi przez UE i NATO. Większość projektów w tych obszarach wykracza poza możliwości poszczególnych państw członkowskich ze względu na ich skalę, koszt i złożoność. W związku z tym skoordynowane działania wspierane przez wspólny unijny zestaw instrumentów ułatwiłyby udzielanie zamówień w sposób racjonalny pod względem kosztów. Przyczyniłyby się także do szybszego wzrostu zdolności europejskiego przemysłu obronnego, wzmacniając naszą bazę technologiczną, w tym innowacje w obszarze technologii obronnych.

Zamówienia realizowane na zasadzie współpracy stanowią najbardziej efektywną metodę nabywania dużych ilość materiałów zużywalnych takich jak amunicja, pociski rakietowe i drony. Ten typ zamówień jest też szczególnie przydatny w realizacji złożonych projektów, ponieważ agregacja zapotrzebowania pozwala na redukcję kosztów, wysyła klarowne sygnały popytowe do uczestników rynku, skraca czas realizacji oraz zapewnia interoperacyjność i zamienność. Od 2007 r. państwa członkowskie ustaliły – w ramach Europejskiej Agencji Obrony (EDA) – wspólny cel, zgodnie z którym 35 % wszystkich zamówień na wyposażenie obronne należy realizować na zasadzie współpracy. Cel ten znalazł odzwierciedlenie w zobowiązaniach podjętych w ramach stałej współpracy strukturalnej (PESCO), zainicjowanej w 2017 r.

Państwa członkowskie mogą korzystać z różnych formatów i ram współpracy. Formaty współpracy mogą obejmować między innymi: doraźną współpracę wielonarodową taką jak ramy „państwa wiodącego”; Europejską Agencję Obrony, Agencję NATO ds. Wsparcia i Zamówień lub Organizację do spraw Współpracy w Zakresie Uzbrojenia (OCCAR). Na życzenie państw członkowskich Komisja może również działać w imieniu państw członkowskich jako centralna jednostka zakupująca.

Mobilność i infrastruktura wojskowa

Mobilność wojskowa stanowi niezbędny czynnik strategiczny wspomagający bezpieczeństwo i obronę Europy oraz naszą pomoc dla Ukrainy. W przypadku konfliktu lub wzmożenia wojny hybrydowej mobilne siły zbrojne państw członkowskich i sojuszników są w stanie szybko przemieszczać wojska i wyposażenie na obszarze UE, demonstrując w ten sposób naszą gotowość i odstraszając potencjalnego agresora. Działania podjęte w celu wzmocnienia logistyki sił zbrojnych zwiększyłyby również integrację i konkurencyjność naszej gospodarki – stanowi to doskonały przykład podwójnej korzyści jednej inicjatywy. Chociaż w ostatnich latach poczyniono znaczne postępy, sprawne przemieszczanie wojsk i wyposażenia na obszarze UE nadal napotyka istotne przeszkody.

Utrudnieniem dla mobilności wojskowej jest biurokracja. Często żądane jest nie tylko uzyskanie przepustki dyplomatycznej – co stanowi zwykły wymóg w przypadku transportów wojskowych – ale też dopełnienie standardowych przepisów i procedur administracyjnych. Obecny brak harmonizacji procedur, w tym celnych, często prowadzi do poważnych opóźnień w wydawaniu pozwoleń transgranicznych. Aby Europa mogła szybciej osiągnąć samodzielną zdolność do odstraszania i do udzielania wsparcia Ukrainie, UE i jej państwa członkowskie muszą niezwłocznie uprościć i usprawnić przepisy i procedury oraz zapewnić siłom zbrojnym priorytetowy dostęp do obiektów, sieci i aktywów transportowych, również w kontekście bezpieczeństwa morskiego.

Aby móc dokonywać przemieszczeń, siły zbrojne potrzebują dostępu do krytycznej infrastruktury transportowej nadającej się zarówno do celów cywilnych, jak i wojskowych. Powinny mieć możliwość korzystania ze wszystkich rodzajów transportu oraz różnych szlaków transportowych na obszarze Unii Europejskiej, a także z połączeń transportowych do krajów partnerskich. Dlatego też UE zidentyfikowała cztery priorytetowe korytarze multimodalne (kolejowe, drogowe, morskie i powietrzne) na potrzeby mobilności wojskowej, z myślą o masowych przemieszczeniach oddziałów i wyposażenia, realizowanych z krótkim wyprzedzeniem. Korytarze te wymagają poważnych i pilnych inwestycji pod kątem usprawnienia przemieszczeń oddziałów i wyposażenia wojskowego. Zaplanowano już 500 projektów mających na celu pilną modernizację punktów newralgicznych w ramach tych czterech priorytetowych korytarzy (takich jak poszerzenie tuneli kolejowych, wzmocnienie mostów drogowych i kolejowych czy rozbudowa terminali portowych i lotniskowych). Należy również zapewnić ich ochronę, utrzymanie i remonty. UE i państwa członkowskie powinny zidentyfikować – wspólnie z odpowiednimi partnerami, w szczególności NATO – potencjalne wąskie gardła w dostawach energii, zarówno w krótkiej, jak i w dłuższej perspektywie.

Do wzmocnienia mobilności wojskowej może się też przyczynić zapewnienie – w ramach wszystkich rodzajów transportu – większej dostępności środków transportowych o charakterze specjalistycznym i podwójnego zastosowania. UE może wnieść wartość dodaną poprzez ułatwianie wspólnych zamówień publicznych, dokonywanie wstępnych zamówień aktywów oraz stosowanie jednolitych standardów projektowych w dziedzinie zdolności podwójnego zastosowania oraz zdolności w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa. Zacieśnienie współpracy z różnymi gałęziami przemysłu działającymi w UE umożliwiłoby zwiększenie podaży takich krytycznych aktywów i utrzymanie wiodącej pozycji rynkowej przez europejskie przedsiębiorstwa oferujące technologie podwójnego zastosowania.

Komisja – działając w porozumieniu z Wysokim Przedstawicielem – dokona przeglądu wszystkich obowiązujących przepisów UE, które wpływają na mobilność wojskową, m.in. zaostrzy przepisy dotyczące własności krytycznej infrastruktury transportowej i kontroli nad nią, zidentyfikuje i unowocześni niezbędną infrastrukturę transportową podwójnego zastosowania i infrastrukturę krytyczną, a także rozważy podjęcie odpowiednich działań w celu usunięcia pozostałych barier i zapewnienia wojsku bezpiecznego dostępu do specjalistycznych środków transportowych. Większa przewidywalność finansowa ułatwiałaby również realizację długoterminowych projektów budowy infrastruktury podwójnego zastosowania.

Jeszcze w tym roku UE przyjmie wspólny komunikat w sprawie mobilności wojskowej, w tym niezbędne wnioski ustawodawcze.

Ochrona granic

Ważna jest obrona wszystkich granic lądowych, powietrznych i morskich UE, w szczególności na wschodzie. Na wyróżnienie zasługuje angażujący szereg państw członkowskich projekt „Tarcza Wschód” członkowskich, który powstał w reakcji na rosnące wyzwania w tym regionie. W ramach tego projektu stworzony zostanie zintegrowany system zarządzania granicami lądowymi. Ma on służyć lepszej ochronie zewnętrznej granicy lądowej UE z Rosją i Białorusią przed zagrożeniami wojskowymi i hybrydowymi. Na kompleksowy system „Tarczy Wschód” składać się będą fortyfikacje i przeszkody terenowe, nowo zbudowana infrastruktura i nowoczesne systemy rozpoznania.

Pakiet zbiorczy w dziedzinie obronności

Uproszczenia i harmonizacja przepisów muszą koncentrować się, z jednej strony, na przepisach i procedurach właściwych dla sektora obronnego oraz, z drugiej strony, na politykach i regulacjach unijnych, które nie są wprawdzie związane z obronnością, ale utrudniają europejskiej bazie technologiczno-przemysłowej sektora obronnego (EDTIB) reagowanie z maksymalną elastycznością na obecne wzmożone zapotrzebowanie.

Komisja nawiąże bezzwłocznie strategiczny dialog z przemysłem obronnym, aby omówić możliwe kierunki działań w tych obszarach, zidentyfikować bariery regulacyjne oraz znaleźć odpowiedzi na wyzwania, z jakimi mierzy się przemysł obronny. W razie potrzeby Komisja będzie zasięgać opinii EDA i Sztabu Wojskowego UE. Na podstawie wyników tego dialogu Komisja przedstawi do czerwca 2025 r. specjalny wniosek dotyczący pakietu zbiorczego upraszczającego przepisy w dziedzinie obronności. Ta inicjatywa ustawodawcza będzie miała na celu w szczególności:

-stosowanie na szerszą skalę wzajemnej certyfikacji produktów związanych z obronnością oraz, w stosownych przypadkach, ułatwienie wzajemnego uznawania certyfikacji;

-umożliwienie szybkiego wydawania pozwoleń budowlanych i środowiskowych na projekty związane z przemysłem obronnym, które powinny być traktowane priorytetowo ze względu na interes publiczny;

-zapewnienie – zgodnie z obowiązującym prawem – dostępności i możliwości wykorzystania, w odpowiednich terminach, wszystkich niezbędnych materiałów oraz innych czynników produkcji wchodzących w skład łańcucha dostaw EDTIB, w szczególności tych do nieodzownych zastosowań, dla których nie istnieją odpowiednie substytuty;

-usunięcie barier utrudniających rozmieszczenie personelu wojskowego we właściwych miejscach i w odpowiednim czasie;

-usunięcie barier w dostępie do finansowania, m.in. w ramach inwestycji z zakresu ochrony środowiska, polityki społecznej i ładu korporacyjnego;

-ułatwienie wymiany informacji poufnych i szczególnie chronionych dzięki ustanowieniu warunków zapewniających jednocześnie łatwość i bezpieczeństwo przetwarzania tych informacji;

-usprawnienie programów wspierających unijny przemysł obronny w celu skrócenia czasu ich realizacji oraz uproszczenia sposobu zarządzania projektami finansowanymi ze środków UE i podejścia do współfinansowania tych projektów przez państwa członkowskie.

W tym kontekście uproszczeniu i harmonizacji przepisów podlegać będą również dyrektywa UE w sprawie udzielania sensytywnych zamówień w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa oraz dyrektywa UE w sprawie wewnątrzunijnych transferów produktów związanych z obronnością. Opierając się na wynikach przeglądu śródokresowego, należy również uprościć przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Obronnego i przyspieszyć procedury obowiązujące w jego ramach.

Zapasy strategiczne i pule gotowości przemysłu obronnego

UE może wspierać – wspólnie z państwami członkowskimi – tworzenie strategicznych rezerw i pul gotowości przemysłu obronnego. Program na rzecz europejskiego przemysłu obronnego (EDIP) będzie wspierać te wysiłki, koncentrując się na trzech kierunkach działań. Po pierwsze – poprzez wspieranie inicjatyw przemysłowych rozwijających transgraniczne partnerstwa przemysłowe, które mają na celu koordynację rezerw produktów, komponentów i surowców związanych z obronnością. Po drugie – poprzez wspieranie zamówień publicznych mających na celu zbudowanie strategicznych rezerw odpowiednich komponentów i surowców. Po trzecie – poprzez wspieranie tworzenia optymalnie rozmieszczonych rezerw strategicznych (lub pul gotowości przemysłu obronnego) obejmujących produkty obronne wytworzone w UE.

5. WIĘKSZE WSPARCIE WOJSKOWE DLA UKRAINY („strategia jeżozwierza”)

Od lutego 2022 r. UE i państwa członkowskie przekazały Ukrainie pomoc wojskową w wysokości około 50 mld euro, w tym za pośrednictwem Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju. Wsparcie to ma kluczowe znaczenie dla Ukrainy, umożliwiając jej dalsze prowadzenie działań zbrojnych. Odpór, jaki Ukraina stawia rosyjskiej wojnie napastniczej, jest imponujący. Potrzeby obronne Ukrainy pozostaną na wysokim poziomie również długo po ewentualnym krótkoterminowym zawieszeniu broni lub zawarciu porozumienia pokojowego. Ukraina pozostanie na pierwszej linii europejskiego systemu obrony i bezpieczeństwa. Jest główną areną, na której kształtuje się nowy ład międzynarodowy, a jej własne bezpieczeństwo będzie ściśle powiązane z bezpieczeństwem Unii Europejskiej. UE i jej państwa członkowskie będą musiały zwiększyć zdolności Ukrainy w zakresie obronności i bezpieczeństwa zgodnie z tzw. strategią jeżozwierza, czyli do takiego stopnia, aby była w stanie odstraszyć potencjalnych agresorów w przyszłości i zapewnić sobie trwały pokój. Kluczowe znaczenie ma w związku z tym pilne zwiększenie przez UE i jej państwa członkowskie wsparcia wojskowego dla Ukrainy.

Wojna napastnicza ujawniła również potencjał wysoce innowacyjnego i dynamicznie rozwijającego się przemysłu obronnego Ukrainy, który dysponuje znaczną wiedzą fachową w takich obszarach jak sztuczna inteligencja i drony, a także wolnymi mocami produkcyjnymi w kluczowych segmentach. Proaktywna postawa i duch przedsiębiorczości młodych i dynamicznych ukraińskich firm mogą stanowić istotny impuls dla konkurencyjności Europy i rozbudowy jej zdolności obronnych.

UE powinna skoncentrować swoje wsparcie wojskowe dla Ukrainy na dwóch współzależnych priorytetach:

a. Zwiększenie pomocy wojskowej i innych form pomocy ze strony UE dla Ukrainy

W ramach długoterminowych gwarancji bezpieczeństwa i zgodnie z inicjatywą Wysokiego Przedstawiciela dotyczącą większego wsparcia wojskowego dla Ukrainy Unia Europejska i jej państwa członkowskie powinny zapewnić, co następuje:

-dostawy wielkokalibrowej amunicji artyleryjskiej w docelowej ilości co najmniej 2 mln sztuk rocznie. Krótkoterminowym priorytetem o krytycznym znaczeniu jest pokrywanie w całości kosztów dostaw amunicji do Ukrainy przez cały rok 2025. Można to osiągnąć m.in. poprzez zachęcanie państw członkowskich do darowizn z zapasów amunicji i poprzez zamówienia. Zapewnienie stabilnych dostaw wymaga podjęcia zobowiązań finansowych już teraz;

-Ukraina i państwa członkowskie zgadzają się, że priorytetem są dostawy systemów obrony powietrznej, pocisków rakietowych (m.in. pocisków przeznaczonych do precyzyjnych uderzeń głębokich) i dronów. Nawiązując do listu intencyjnego z listopada 2024 r. – w którym 18 państw członkowskich potwierdziło swoją gotowość do wspólnego uzupełnienia, w krótkiej perspektywie czasowej, pilnych braków w zakresie zdolności poprzez zamówienia systemów naziemnej obrony powietrznej oraz systemów przeciwdziałania bezzałogowym statkom powietrznym – należy uruchomić wspólnie z Ukrainą dwutorową inicjatywę na rzecz obrony powietrznej, obejmującą zamówienia zbiorowe i wsparcie finansowe dla Ukrainy, aby umożliwić szybszą produkcję komponentów przechwytujących wykorzystywanych w systemach obrony powietrznej krótkiego i średniego zasięgu;

-drony są niezbędnym zasobem umożliwiającym niwelowanie asymetrii zasobów wojskowych na polu walki. UE i jej państwa członkowskie powinny dalej wspierać zarówno ukraińskie zamówienia na drony, jak i rozwój ich własnych zdolności produkcyjnych, w tym poprzez wspólne przedsięwzięcia przemysłu europejskiego i ukraińskiego;

-należy skonsolidować i rozwijać działania UE i państw członkowskich mające na celu szkolenie i wyposażenie ukraińskich brygad oraz aktywne wspieranie procesu przywracania zdolności bojowej batalionów; w przyszłości, po zawieszeniu broni, działania te powinny stać się nieodłącznym elementem rozwoju zdolności wojskowych Ukrainy. W ramach misji Unii Europejskiej w zakresie pomocy wojskowej dla Ukrainy (EUMAM Ukraine) przeszkolono dotychczas 75 000 żołnierzy i działania te będą kontynuowane. Należy również zapewnić – jak najbliżej miejsca prowadzenia operacji wojskowych – wsparcie techniczne i części zamienne na potrzeby konserwacji, napraw i remontów sprzętu uszkodzonego w walce. Ponadto sprzęt wojskowy wysyłany do Ukrainy powinien być lepiej dostosowany do realnych warunków na polu walki. Z drugiej strony, doświadczenia ukraińskich żołnierzy z realnego pola walki stanowią cenne źródło wiedzy dla sił zbrojnych państw europejskich;

-wsparcie bezpośrednie dla przemysłu obronnego Ukrainy – szczególnie w drodze zamówień składanych bezpośrednio w ukraińskich zakładach produkcyjnych przez państwa członkowskie, z przeznaczeniem na darowiznę dla Ukrainy – stanowi najskuteczniejszy i najbardziej racjonalny pod względem kosztów sposób wspierania wysiłków wojskowych Ukrainy. Szacuje się, że wartość zdolności produkcyjnych ukraińskiego przemysłu obronnego wyniesie w 2025 r. około 35 mld euro. Na potrzeby tej produkcji Ukraina mogłaby wykorzystać pożyczkę unijną w ramach inicjatywy grupy G-7 na rzecz przyspieszenia wykorzystania nadzwyczajnych przychodów (ERA). Komisja podejmie wszelkie niezbędne środki, aby wydatki w ramach inicjatywy ERA oraz Instrumentu na rzecz Ukrainy zostały skoncentrowane na wstępie, co – w wymiarze makroekonomicznym – przełoży się na większą swobodę działania Ukrainy. Dzięki skoncentrowaniu wydatków w ramach inicjatywy ERA na wstępnym etapie Ukraina będzie mogła znacząco zwiększyć nakłady na potrzeby wojskowe, udzielając zamówień w pierwszej kolejności ukraińskiemu i europejskiemu przemysłowi obronnemu. Ponadto nowy instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy (SAFE) będzie umożliwiać ukraińskiemu przemysłowi obronnemu udział w zamówieniach realizowanych na zasadzie współpracy na takich samych zasadach jak przemysł UE;

-aby usprawnić dostawy pomocy wojskowej, potrzebna jest zwiększona mobilność wojskowa. Unijne korytarze mobilności wojskowej należy rozszerzyć na terytorium Ukrainy, co poprawi interoperacyjność. W przyszłości korytarze te będą stanowić dodatkową gwarancję bezpieczeństwa dla Ukrainy i odstraszać potencjalnych agresorów;

-lepszy dostęp do unijnych aktywów i usług kosmicznych może stać się strategicznym czynnikiem wspomagającym, który zwiększy zdolności obronne Ukrainy. UE powinna przychylić się do wniosku Ukrainy o dopuszczenie do udziału w Unijnym programie kosmicznym, w tym o dostęp do satelitarnych usług na rzecz władz publicznych w dziedzinie pozycjonowania, nawigacji i synchronizacji czasu, a także łączności oraz obserwacji Ziemi. UE powinna również finansować dostęp Ukrainy do usług, które mogą być świadczone przez usługodawców komercyjnych z siedzibą w UE, w tym przedsiębiorstwa typu start-up i scale-up, w ramach wsparcia dla ukraińskich sił zbrojnych, zgodnie ze zgłoszonym przez nie zapotrzebowaniem. Pomoże to Ukrainie zwiększyć jej odporność dzięki dywersyfikacji źródeł usług wykorzystujących przestrzeń kosmiczną. Ponadto UE i jej państwa członkowskie powinny ściśle współpracować z Ukrainą w zakresie ochrony aktywów strategicznych (np. ochrony aktywów kosmicznych przed cyberzagrożeniami) i zaprosić Ukrainę do przystąpienia do unijnego ośrodka wymiany i analizy informacji dotyczących przestrzenie kosmicznej (ISAC).

Komórka koordynacyjna Sztabu Wojskowego UE przyczynia się już – we współpracy z grupą kontaktową ds. obrony Ukrainy i NSATU (inicjatywa NATO na rzecz wsparcia bezpieczeństwa i szkoleń dla Ukrainy) – do koordynacji wsparcia wojskowego udzielanego Ukrainie przez państwa członkowskie. Aby wzmocnić te działania i zacieśnić współpracę przemysłową między EDTIB a ukraińskim przemysłem obronnym, UE zaproponuje Ukrainie powołanie przekrojowej grupy zadaniowej.

b. Stowarzyszenie Ukrainy z unijnymi inicjatywami na rzecz rozwoju zdolności obronnych i integracja przemysłów obronnych

Wydarzenia ostatnich trzech lat zmusiły Ukrainę do szybkiego rozwoju zdolności wojskowych. Ukraina nieustannie adaptuje i modernizuje swój sprzęt wojskowy w oparciu o doświadczenia zdobyte na froncie. W rezultacie stała się wiodącym na świecie laboratorium innowacji w dziedzinie obronności i technologii. Ściślejsza współpraca między ukraińskim a europejskim przemysłem obronnym umożliwi bezpośredni transfer wiedzy na temat skutecznego wykorzystania innowacji w celu osiągnięcia przewagi wojskowej na polu walki – w tym doświadczeń związanych z szybkim skalowaniem produkcji oraz modernizacją istniejących zdolności.

EDTIB pozostaje natomiast w czołówce rozwoju zaawansowanych technologicznie, wielkoskalowych systemów i technologii obronnych. Integracja z EDTIB ułatwi ukraińskiemu przemysłowi obronnemu skalowanie, unowocześnianie i konsolidację produkcji obronnej oraz dostarczanie konkurencyjnych kosztowo produktów na rynek globalny.

Szybkie przyjęcie projektu rozporządzenia w sprawie EDIP stanowi zatem sprawę najwyższej wagi. Uchwalone rozporządzenie utoruje drogę do integracji Ukrainy z europejskim rynkiem wyposażenia obronnego poprzez dedykowany Instrument Wsparcia Ukrainy oraz dopuszczenie jej do udziału w działaniach realizowanych w ramach tego programu – na takich samych zasadach, jak proponowane obecnie w odniesieniu do SAFE, zgodnie z zasadami funkcjonowania tego instrumentu. W tym kontekście możliwe jest rozszerzenie unijnego Urzędu ds. Innowacji w dziedzinie Obronności z siedzibą w Kijowie, tak aby mógł rozwijać współpracę przemysłową w sektorze obronnym. Współpraca ta pozwoli UE wspierać Ukrainę i korzystać z ukraińskich doświadczeń bojowych, a jednocześnie zachęci unijne przedsiębiorstwa do dalszych bezpośrednich inwestycji na ukraińskim rynku przemysłu obronnego. Ponadto Komisja i Wysoki Przedstawiciel zalecają państwom członkowskim, aby upoważniły EDA do włączenia Ukrainy na szerszą skalę w działania tej agencji, w tym w ramach centrum innowacji w dziedzinie obronności UE. Ukrainę należy również zachęcać do udziału w projektach PESCO oraz do korzystania z możliwości współpracy wynikających ze skoordynowanego rocznego przeglądu w zakresie obronności (CARD).

Robocze kontakty personalne w ramach takiej współpracy między UE, państwami członkowskimi a Ukrainą dałyby Ukrainie możliwość przekazania UE części jej doświadczeń w prowadzeniu działań wojennych o dużej intensywności. Te doświadczenia i wnioski mogą z kolei pomóc państwom członkowskim w określeniu przyszłych potrzeb obronnych.

6. SILNY I INNOWACYJNY PRZEMYSŁ OBRONNY W EUROPIE

Funkcjonowanie europejskiego przemysłu obronnego stanowi warunek wstępny gotowości obronnej i wiarygodnego odstraszania. Pomimo obecności kilku przedsiębiorstw, które są konkurencyjne w skali światowej, unijna baza przemysłowa sektora obronnego nadal wykazuje słabości strukturalne. Europejski przemysł obronny obecnie nie jest w stanie wystarczająco szybko produkować systemów i sprzętu obronnego w ilościach, które są potrzebne państwom członkowskim. Struktura tego przemysłu pozostaje nadmiernie rozdrobniona, a wiodące przedsiębiorstwa w państwach członkowskich koncentrują się głównie na produkcji na rynek krajowy. Sektor ten doświadcza również skutków niedoinwestowania, w związku z czym należy zwiększyć nasze inwestycje w unijny sektor przemysłowy i wolumen zamówień dla tego sektora. Aby pomóc przemysłowi obronnemu przezwyciężyć istniejące słabości strukturalne, podczas planowanego na 2026 r. przeglądu dyrektywy UE dotyczącej udzielania sensytywnych zamówień w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa uwzględnione zostanie zalecenie, zawarte w Kompasie konkurencyjności, zgodnie z którym należy umożliwić preferencyjne traktowanie przemysłu europejskiego.

Inwestycje w europejską gotowość obronną nie tylko gwarantują nam przyszły pokój, ale umożliwią też osiągnięcie naszych ambitnych celów w zakresie konkurencyjności europejskiego przemysłu wytwórczego. Istniejące łańcuchy wartości oraz zdolności produkcyjne w tradycyjnych europejskich gałęziach przemysłu – takich jak przemysł motoryzacyjny, stalowy, aluminiowy czy chemiczny – mogą znaleźć nowe możliwości rozwoju dzięki dostosowaniu profilu działalności do potrzeb zaopatrzeniowych rosnącej bazy przemysłowej sektora obronnego. Jednocześnie nowe ekosystemy i łańcuchy wartości w obszarze najnowocześniejszych technologii – takich jak sztuczna inteligencja czy zaawansowana systemy elektroniczne – mogą być wykorzystywane zarówno do zastosowań cywilnych, jak i wojskowych.

W ramach ukierunkowanych polityk UE powinna ukierunkować wsparcie dla europejskiego przemysłu obronnego na sześć strategicznych obszarów: a) wspieranie, wzmacnianie i promowanie zdolności przemysłowych w całej UE; b) zabezpieczenie dostaw krytycznych czynników produkcji i zmniejszenie zależności; c) stworzenie prawdziwego ogólnounijnego rynku wyposażenia wojskowego; d) uproszczenie obowiązujących przepisów i ograniczenie biurokracji; e) wspieranie badań i rozwoju w celu pobudzania innowacji, a także f) zatrzymywanie i przyciąganie talentów oraz dbanie o ich rozwój, podnoszenie umiejętności i wiedzy fachowej w sektorze obrony.

Zagregowanie popytu w celu zwiększenia zdolności produkcyjnych przemysłu obronnego

Zbudowanie odpowiednio dużych zdolności produkcyjnych w europejskim przemyśle obronnym stanowi warunek niezbędny do tego, by państwa członkowskie mogły uzupełnić krytyczne braki we własnych zdolnościach. Skalowanie zdolności produkcyjnych wymaga nie tylko rozwiązania problemów związanych z łańcuchami dostaw i wąskimi gardłami logistycznymi, ale też zapewnienia przedsiębiorstwom stałego strumienia solidnych, wieloletnich zamówień, co nakłoni je do inwestowania w dodatkowe linie produkcyjne.

Zamówienia długoterminowe stanowią najskuteczniejszy mechanizm zwiększania przewidywalności dla europejskiego przemysłu obronnego oraz wysyłania sygnałów zachęcających do długotrwałych inwestycji, o czym świadczy program ustanowiony aktem na rzecz wzmocnienia europejskiego przemysłu obronnego przez wspólne zamówienia (EDIRPA). Aby odpowiedzieć na tę potrzebę, UE może z jednej strony wspierać bardziej systematyczne agregowanie zapotrzebowania państw członkowskich – wykorzystując ramy regulacyjne EDA – w celu przygotowania i strukturyzacji wspólnych dużych zamówień opartych na wieloletnich umowach współfinansowanych z instrumentów UE. Z drugiej strony Komisja i EDA mogą, we współpracy z państwami członkowskimi, zintensyfikować dialog z przemysłem obronnym, aby zapewnić mu większą przewidywalność oraz lepsze prognozowanie zagregowanego zapotrzebowania. Pozwoli to każdemu podmiotowi zaplanować taki poziom produkcji, który przyczyni się do zaspokojenia łącznych potrzeb. Taka dynamiczna wymiana informacji o przyszłym popycie i o poziomie produkcji pozwoliłaby też UE zoptymalizować środki wsparcia, które mają zachęcać do zamówień realizowanych na zasadzie współpracy i stymulować szybki rozwój przemysłu.

Ponadto dostarczanie europejskiego wyposażenia obronnego zgodnie z harmonogramem i zapotrzebowaniem jest warunkiem koniecznym do poprawy bezpieczeństwa, zmniejszenia zależności i zwiększenia konkurencyjności europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego. Zgodnie z wnioskiem w sprawie EDIP Unia Europejska zamierza uruchomić projekt pilotażowy z myślą o stopniowym ustanowieniu Europejskiego mechanizmu sprzedaży na potrzeby wojska, który będzie miał na celu zwiększenie dostępności i skrócenie czasu dostaw produktów związanych z obronnością z Europy.

Zmniejszenie zależności i zapewnienie bezpieczeństwa dostaw

Wzmacnianie odporności unijnych łańcuchów wartości w obszarze obronności ma kluczowe znaczenie również dla gotowości obronnej. Komisja powołała obserwatorium technologii krytycznych dla łańcuchów wartości w sektorach kosmicznym i obronnym, aby pogłębiać wiedzę na temat krytyczności, systematycznie je monitorować oraz opracowywać odpowiednie plany działania dla rozwoju technologii.

Zapewnienie przemysłowi dostępu do kluczowych czynników produkcji ma zasadnicze znaczenie dla obronności. Jeżeli rynek europejski opiera się tylko na jednym lub co najwyżej kilku dostawcach kluczowych towarów, usług lub innych nakładów, polityki i inwestycje UE powinny wzmacniać bezpieczeństwo gospodarcze Europy poprzez minimalizację ryzyka, że zależności będą wykorzystywane jako broń lub do celów wymuszenia ekonomicznego. Dlatego też Komisja, przy wsparciu EDA, będzie dążyć – w ramach strategicznego dialogu z europejskim przemysłem obronnym – do jednoznacznego wskazania surowców krytycznych i kluczowych komponentów (np. czipy) mających priorytetowe znaczenie. Równolegle przeanalizowane zostaną potencjalne środki, które mogą zapewnić – przy wsparciu UE – dywersyfikację źródeł dostaw tych surowców i komponentów.

Jednocześnie utworzenie planowanej platformy wspólnych zakupów surowców krytycznych poprawi racjonalność kosztową i bezpieczeństwo dostaw. UE będzie również wspierać (np. poprzez projekty Europejskiego Funduszu Obronnego (EFO) lub ramy na rzecz technologii podwójnego zastosowania) rozwój rodzimych zamienników tych technologii, komponentów i procesów, które wymagają kontroli. Może też zabiegać o transfery technologii oraz wspierać ich upowszechnianie, aby móc korzystać z najnowocześniejszych technologii i badań naukowych, a także rozpocząć długofalowe działania zmierzające do rozwiązania problemu ograniczeń nakładanych na technologie państw trzecich.

Stworzenie prawdziwego ogólnounijnego rynku wyposażenia wojskowego, uproszczenie i harmonizacja przepisów

Jak wskazano w raporcie Letty, potrzeba stworzenia ogólnounijnego rynku wyposażenia wojskowego stała się jeszcze bardziej uzasadniona i nagląca. W porównaniu z okresem sprzed dziesięciu lat skala zakupów wyposażenia wojskowego dokonywanych przez państwa członkowskie – często od dostawców spoza UE – wzrosła nawet czterokrotnie. Żadne państwo unijne nie dysponuje jednak na tyle dużym rynkiem krajowym, aby samodzielnie zapewnić zwiększenie na odpowiednią skalę zdolności całego europejskiego przemysłu obronnego.

Konieczne jest, aby państwa członkowskie mogły w pełni polegać na EDTIB i na europejskich łańcuchach dostaw w sektorze obronnym, zwłaszcza w czasie kryzysu i konfliktu. Oznacza to gwarantowany dostęp do produktów, komponentów i części zamiennych związanych z obronnością w ramach kompleksowego systemu bezpieczeństwa dostaw.

W pełni funkcjonujący, prawdziwy ogólnounijny rynek wyposażenia wojskowego stałby się jednym z największych na świecie wewnętrznych rynków tego typu. Przyczyniłby się do osiągnięcia głównych celów, takich jak globalna konkurencyjność, gotowość i większa skala produkcji przemysłowej. Przedsiębiorstwa EDTIB są zdolne odegrać większą rolę w przemyśle obronnym na całym terytorium UE, m.in. w państwach członkowskich znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie głównego zagrożenia dla bezpieczeństwa. Powstanie ogólnounijnego rynku obronnego zwiększyłoby również możliwości rynkowe we wszystkich państwach członkowskich dzięki transgranicznej współpracy przemysłowej, fuzjom i przejęciom oraz przedsiębiorstwom typu start-up, prowadząc w ten sposób do zwiększenia wielkości unijnej produkcji związanej z obronnością.

Dokonując uproszczeń przepisów i ich harmonizacji, należy koncentrować się na regułach i procedurach dotyczących zamówień w dziedzinie obronności, wewnątrzunijnych transferów produktów związanych z obronnością, wzajemnego uznawania krajowych zezwoleń na certyfikację i wydawania zezwoleń. Należy ponadto przeanalizować, jaki wpływ na przemysł obronny mają polityki i regulacje UE niezwiązane z obronnością.

Transformacja obronności dzięki innowacjom radykalnym

Niektóre technologie mają potencjał zapewnienia przewagi obronnej i stanowią ważny zasób, który należy pilnie wzmocnić na szczeblu europejskim. Nowe technologie radykalnie zmieniają oblicze wojny na wielu płaszczyznach. Sztuczna inteligencja, obliczenia w chmurze, obliczenia kwantowe, zaawansowana i bezpieczna łączność, systemy autonomiczne oraz alternatywne źródła energii mają realny potencjał, by podważyć i przekształcić tradycyjne metody prowadzenia działań wojennych. Innowacje w technologiach dronów już teraz dyktują taktykę prowadzenia starć. Niewątpliwie wzrośnie też rola robotyki, ponieważ autonomiczne pojazdy naziemne są wykorzystywane we wczesnej fazie działań bojowych. Maszyny te – zdolne prowadzić działania rozpoznawcze i natarcia bezpośrednie oraz zapewniać wsparcie logistyczne – zaczynają realnie kształtować teatr działań zbrojnych. Roboty bojowe oparte na sztucznej inteligencji są nadal na wczesnym etapie rozwoju, a zatem Europa ma szerokie możliwości, by osiągnąć pozycję lidera w dziedzinie robotycznych systemów uzbrojenia i oprogramowania niezbędnego do ich działania. Należy jednak działać szybko, ponieważ strategiczni konkurenci i rywale dokonują już ogromnych inwestycji zarówno w ten sektor, jak i w nowe segmenty o wysokim stopniu zaawansowania technologicznego, takie jak pociski hipersoniczne, broń o ukierunkowanej energii, działania zbrojne w środowisku dna morskiego i przestrzeni kosmicznej.

Państwa członkowskie oczekują od europejskiego przemysłu obronnego zdolności do szybszego i masowego projektowania, opracowywania, wytwarzania i dostarczania wymaganych produktów i technologii. W kontekście znaczącego wzrostu nakładów na obronność konieczne jest przeznaczenie większego udziału środków na badania, rozwój i technologie w dziedzinie obronności, koncentrując wysiłki i zasoby na wspólnych projektach europejskich. UE powinna wspierać rozwój nowych i innowacyjnych procesów przemysłowych, takich jak rozproszone projektowanie i wytwarzanie, obróbka przyrostowa oraz wykorzystanie sztucznej inteligencji. W tym celu można wykorzystać unijny system innowacji w dziedzinie obronności (EUDIS) i centrum europejskich innowacji w dziedzinie obronności (HEDI). Na przykład EUDIS – system stworzony w ramach EFO i dysponujący budżetem w wysokości 2 mld euro – oferuje usługi wsparcia innowacji indywidualnych podmiotów, w tym poprzez nawiązywanie kontaktów z inwestorami, partnerami i użytkownikami końcowymi, oraz wspomaga testowanie i walidację innowacyjnych produktów i technologii. EDA mogłaby wykorzystać wyższe finansowanie, aby powierzyć HEDI prowadzenie symultanicznych kampanii eksperymentalnych, co umożliwiłoby szybkie promowanie najbardziej innowacyjnych rozwiązań i integrowanie ich z istniejącymi lub nowymi zdolnościami w ramach przyspieszonych cykli wytwórczych. Równolegle Komisja finansuje instrument kapitałowy EFI w dziedzinie obronności, który wspiera fundusze kapitału wysokiego ryzyka i kapitału private equity inwestujące w europejskie przedsiębiorstwa tworzące innowacyjne technologie obronne o potencjale podwójnego zastosowania.

W obszarze najbardziej zaawansowanych technologii granica między zastosowaniami cywilnymi a obronnymi ulega zatarciu. Innowacyjne cywilne przedsiębiorstwa typu start-up oraz relewantne wyniki badań naukowych i innowacji mogą zatem odegrać kluczową rolę w tworzeniu przełomowych rozwiązań, zdolnych znacząco wzmocnić zdolności wojskowe oraz poprawić gotowość operacyjną. Europa jest wprawdzie potęgą technologiczną, ale ta pozycja nie przekłada się jeszcze na zdolność do pełnego wykorzystania potencjału technologicznego do osiągnięcia przewagi militarnej. Konieczne jest zatem pilne zmobilizowanie przez UE wszystkich zdolności innowacyjnych oraz skierowanie znaczących nakładów inwestycyjnych na odzyskanie przewagi technologicznej i uniknięcie zależności technologicznej.

UE zaproponuje Europejski plan działania w zakresie technologii uzbrojenia, który zapewni dźwignię finansową dla inwestycji w zaawansowane zdolności technologiczne podwójnego zastosowania na poziomie UE, państw członkowskich i sektora prywatnego. W ramach pierwszego etapu UE skupi się na sztucznej inteligencji i technologiach kwantowych. Komisja dopilnuje, aby w technologie podwójnego zastosowania inwestowały również Europejska Rada ds. Innowacji i planowany Fundusz TechEU Scale-up.

MŚP odgrywają coraz ważniejszą rolę jako dostawcy przełomowych technologii i innowacji w społeczności obronnej. W związku z tym Komisja podjęła działania mające na celu wspieranie aktywniejszego współuczestniczenia MŚP w badaniach i innowacjach w dziedzinie obronności w UE, w szczególności przez zapewnienie specjalnych zaproszeń do składania wniosków w ramach EFO skierowanych do MŚP, przy jednoczesnym zachęcaniu MŚP do udziału we wszystkich innych projektach. Współpraca transgraniczna z udziałem MŚP jest jednym z kryteriów przyznawania dotacji w ramach programu EFO, a premie finansowe mają zastosowanie w oparciu o poziom zaangażowania MŚP w działania na rzecz rozwoju. W zaproszeniach do składania wniosków w ramach EFO na 2023 r. udział MŚP stanowił około 50 proc. całkowitej liczby podmiotów i odpowiadały one za 30 proc. całkowitej kwoty dotacji, o którą wnioskowano. Szacuje się, że w latach 2023–2027 EFO powinien sfinansować MŚP na kwotę do 840 mln euro. W ramach EDIP przewidziano oprócz tego utworzenie Funduszu na rzecz Przyspieszenia Transformacji Łańcuchów Dostaw w Sektorze Obronności (FAST). Środki generowane dzięki temu nowemu instrumentowi finansowemu – w formie pożyczek lub inwestycji kapitałowych – mogą stanowić wielokrotność budżetu przydzielonego w EDIP na tę inicjatywę.

UE musi zmobilizować wszystkie swoje zdolności innowacyjne i dokonać znacznych inwestycji, aby odzyskać pozycję lidera, uniknąć pogłębiającej się zależności technologicznej i czerpać korzyści z efektów mnożnikowych w innych sektorach gospodarki. W Europie działa już pewna liczba nowych, innowacyjnych firm z sektora technologii obronnych. Aby przyspieszyć rozwój takich firm na rynku europejskim, konieczne jest stworzenie otoczenia regulacyjnego, które bardziej sprzyja podejmowaniu ryzyka. Komisja zintensyfikuje dialog z nowymi podmiotami działającymi w sektorze obronnym i z inwestorami prywatnymi, aby móc zaproponować środki upraszczające przepisy, a także zapewnić lepszy dostęp do kapitału wysokiego ryzyka i większe możliwości rynkowe.

Umiejętności i talenty potrzebne do innowacji

Aby uzupełnić braki w zakresie zdolności, należy podjąć działania obejmujące cały cykl rozwoju zdolności w sektorze obronnym – począwszy od badań naukowych, poprzez procesy pozyskiwania, aż po fazę operacyjną i obsługę techniczną. Powodzenie proponowanego podejścia zależy od dostępności umiejętności technicznych i innowacyjnych talentów na potrzeby przemysłu obronnego, w tym podmiotów wchodzących w skład łańcucha dostaw – od MŚP po głównych wykonawców. Europejski sektor obronny dysponuje już wykwalifikowaną i wyspecjalizowaną kadrą, jednak rozbudowa przemysłu obronnego na dużą skalę będzie wymagać od firm przyciągania, szkolenia i zatrudniania znacznie większej liczby specjalistów – od techników po inżynierów i wyspecjalizowanych ekspertów – oraz dbania, aby ich pracownicy podnosili kwalifikacje i nabywali nowe. W ramach inicjatywy „unia umiejętności” przewidziano tzw. gwarancję umiejętności dla pracowników w sektorach poddawanych restrukturyzacji lub zagrożonych bezrobociem, która pozwoli im rozwijać karierę zawodową w innych sektorach, w tym w sektorze obronności. Zaawansowane umiejętności w dziedzinie nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM) są niezbędne do rozwoju zdolności nowej generacji (co podkreślono również w unii umiejętności), szczególnie w obszarze bezpieczeństwa i obrony.

Dynamiczna i wielopłaszczyznowa transformacja technologiczna otwiera nowe możliwości zatrudnienia, jednocześnie wymagając aktualizacji kompetencji zawodowych. Pracownicy przemysłu obronnego będą musieli sprawnie przetwarzać, wykorzystywać i rozpowszechniać dane oraz stosować nowatorskie technologie w nowych obszarach zdolności, takich jak systemy autonomiczne, systemy cyberbezpieczeństwa, inteligentne systemy informatyczne lub systemy obliczeń wielkiej skali. Europejski przemysł obronny będzie musiał konkurować z innymi sektorami o podobne umiejętności, ale jego dynamiczny rozwój umożliwi jednocześnie – poprzez działania w zakresie przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji – zatrudnienie osób dotkniętych redukcją miejsc pracy w innych gałęziach przemysłu.

7. SKOKOWY WZROST WYDATKÓW NA OBRONNOŚĆ

Od 2021 r. wydatki państw członkowskich na obronność wzrosły o ponad 31 %, osiągając w 2024 r. 1,9 % łącznego PKB Unii Europejskiej, co odpowiada kwocie 326 mld euro. Bezprecedensowy jest zwłaszcza wzrost inwestycji w obronność – w 2024 r. wyniosły one 102 mld euro, co stanowi niemal dwukrotność nakładów z 2021 r. W ujęciu zagregowanym europejskie wydatki na obronność pozostają jednak znacznie niższe od wydatków Stanów Zjednoczonych, a także – co jest bardziej niepokojące – wydatków Rosji czy Chin. Odbudowa europejskiej obronności będzie wymagać masywnych i systematycznych inwestycji, zarówno publicznych, jak i prywatnych.

W ramach planu ReArm Europe Komisja wskazała pięć filarów, które przyczynią się do szybkiego i znacznego wzrostu wydatków na obronność w Europie.

Działania podejmowane w ramach tych 5 filarów pozwolą zaspokoić najpilniejsze potrzeby oraz złagodzić skutki wieloletnich niedoborów inwestycyjnych.

(1) Nowy, specjalny instrument finansowy na rzecz inwestycji państw członkowskich w obronność

W świetle naglących okoliczności Komisja przedstawia wniosek w sprawie nowego rozporządzenia UE na mocy art. 122 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, które umożliwi udzielanie państwom członkowskim pożyczek gwarantowanych z budżetu UE. Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy (SAFE), dysponujący środkami do wysokości 150 mld euro, będzie silnym wsparciem dla skokowego wzrostu inwestycji państw członkowskich w europejskie zdolności obronne, zarówno w chwili obecnej, jak i w perspektywie całej dekady.

SAFE będzie wspierać europejski przemysł obronny, organizując zamówienia realizowane na zasadzie współpracy z udziałem co najmniej dwóch państw, z których jedno musi być państwem członkowskim otrzymującym pomoc finansową z SAFE, a drugie może być innym państwem członkowskim UE, państwem należącym do EFTA, EOG lub Ukrainą. Przedmiotem tych zamówień będą priorytetowe zdolności i środki wsparcia zidentyfikowane przez Radę Europejską podczas nadzwyczajnego posiedzenia w dniu 6 marca 2025 r. Zdolności takie jak amunicja czy mobilność wojskowa – stosunkowo łatwiejsze do uzupełnienia, a jednocześnie najpilniej potrzebne – będą podlegać warunkom kwalifikującym zbliżonym do tych obowiązujących w ramach programu EDIRPA. Systemy o wyższym stopniu złożoności i zaawansowania technologicznego – takie jak sztuczna inteligencja czy obrona powietrzna – będą podlegać bardziej rygorystycznym warunkom, ze względu na wyższy poziom strategicznej autonomii wymagany w ich przypadku. Warunki te zostaną określone w oparciu o ustalenia wynikające z prac legislacyjnych nad EDIP.

Alokacje dostępne są dla wszystkich państw członkowskich. Będą oparte na zapotrzebowaniu i powiązane z krajowymi planami przemysłowo-obronnymi. Po zatwierdzeniu planu danego państwa członkowskiego i podpisaniu umowy pożyczki udostępnione zostaną płatności zaliczkowe.

Instrument ten zawiera przepisy mające na celu wprowadzenie dodatkowych zachęt do zamówień na zasadzie współpracy oraz ułatwienie ich realizacji, np. przez umożliwienie nowym partnerom przystąpienia do istniejących umów i zamówień ramowych oraz zwolnienie z VAT dla zakupów finansowanych przez SAFE. Promuje również stosowanie wspólnych norm.

Podmioty i produkty z innych krajów partnerskich mogą kwalifikować się do zamówień realizowanych na zasadzie współpracy pod warunkiem zawarcia z Unią umów w sprawie warunków finansowych i bezpieczeństwa dostaw.

(2) Skoordynowane uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia przewidzianej w pakcie stabilności i wzrostu

W komunikacie Komisji pt. „Uwzględnianie wyższych wydatków na obronność zgodnie z paktem stabilności i wzrostu” proponowane jest, aby wszystkie państwa członkowskie uruchomiły w skoordynowany sposób krajową klauzulę wyjścia, co umożliwi objęcie wyższych wydatków na obronność dodatkową elastycznością.

W ramach tej elastyczności dopuszczalne będą odchylenia od uzgodnionej ścieżki wydatków, o ile wielkość tych odchyleń odpowiada wzrostowi wydatków na obronność (obejmujących zarówno wydatki inwestycyjne, jak i bieżące) od 2021 r. Brany pod uwagę jest okres czterech lat (z możliwością przedłużenia). Dzięki przyznanej elastyczności państwa członkowskie będą mogły uruchomić dodatkowe wydatki na obronność, wynoszące maksymalnie 1,5 % PKB. Prognozy – zakładające stopniowe wdrażanie – wskazują, że w ciągu najbliższych czterech lat wartość inwestycji w obronność wyniesie co najmniej 800 mld euro. Kwota ta obejmuje wydatki w wysokości 150 mld euro, finansowane przez UE z instrumentu SAFE, które będą się automatycznie kwalifikować w ramach krajowej klauzuli wyjścia. 

(3) Uelastycznienie istniejących instrumentów UE z myślą o zwiększeniu inwestycji w obronność

W krótkim terminie UE może zrobić więcej, by wesprzeć pilną potrzebę zwiększenia inwestycji obronnych w Europie z unijnego budżetu.

Polityka spójności już teraz przyczynia się do rozwoju zdolności w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa. W ramach tej polityki finansowane są inwestycje związane z bezpieczeństwem i obronnością, przyczyniające się do rozwoju regionalnego. Jest to związane z faktem, że przemysł obronny często tworzy ekosystemy badawczo-rozwojowe i przemysłowe, które przynoszą korzyści europejskim regionom i społecznościom.

Władze krajowe, regionalne i lokalne mogą – na zasadzie dobrowolności – wykorzystać śródokresowy przegląd polityki spójności do przydzielenia środków w ramach obecnych programów na nowe priorytety, w tym na wzmocnienie zdolności w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa.

W kontekście przeglądu śródokresowego programów na lata 2021–2027 Komisja przedstawi w przyszłym tygodniu pakiet środków mających na celu zapewnienie elastyczności umożliwiającej takie przekierowanie środków oraz stworzenie odpowiednich zachęt.

Rozwój silnego i odpornego przemysłu obronnego w UE będzie również przyczyniać się do jej konkurencyjności oraz sprzyjać rozwojowi regionalnemu i wzrostowi gospodarczemu.

(4) Wkład ze strony Europejskiego Banku Inwestycyjnego

Europejski Bank Inwestycyjny ma do odegrania jasno określoną, decydującą rolę w finansowaniu europejskiej obronności. Plan działania grupy EBI na rzecz bezpieczeństwa i obrony był pierwszym ważnym krokiem – jego wdrożenie wymaga pilnego przyspieszenia.

EBI planuje również zmiany mające na celu dalsze rozszerzenie zakresu finansowania związanego z obronnością. Podwoi swoje roczne inwestycje do 2 mld euro, aby finansować projekty w dziedzinach takich jak drony, przestrzeń kosmiczna, cyberbezpieczeństwo, technologie kwantowe, obiekty wojskowe i ochrona ludności. EBI proponuje kolejną rewizję kryteriów kwalifikowalności stosowanych przez jego grupę. Ma ona zapewnić bardziej precyzyjne zdefiniowanie wyłączonych działań i ograniczenie ich zakresu do niezbędnego minimum, aby zmienione kryteria były lepiej dostosowane do nowych priorytetów politycznych UE. Proponowany jest też przegląd ram operacyjnych EBI oraz zastąpienie doraźnej inicjatywy strategicznej na rzecz bezpieczeństwa w Europie dedykowanym celem przekrojowym w ramach polityki publicznej, którym będzie budowanie pokoju i bezpieczeństwa w Europie. Przydział środków finansowych i kapitału na ten cel będzie ambitnie zakrojony. Proponowane działania stanowią kolejne kroki we właściwym kierunku.

(5) Mobilizacja kapitału prywatnego

Znaczne zwiększenie inwestycji publicznych w obronność jest niezbędne, ale niewystarczające. Aby europejskie przedsiębiorstwa, w tym MŚP i spółki o średniej kapitalizacji były w stanie osiągać etap masowej produkcji przemysłowej, potrzebny jest lepszy dostęp do kapitału, w tym do instrumentów gwarancyjnych ograniczających ryzyko dla inwestorów. Kapitał jest również niezbędny do szybkiego rozwoju przemysłu, którego potrzebuje Europa.

Ze strony sektora finansowego widać coraz większe zainteresowanie obronnością. Rynek ten jest jednak nadal niedofinansowany ze względu na ograniczenia przewidziane w politykach inwestycyjnych instytucji finansowych, zarówno tych publicznych, jak i prywatnych. Dostęp do finansowania pozostaje poważnym problemem dla 44 % MŚP działających w sektorze obronnym. W przypadku MŚP działających w sektorze cywilnym odsetek ten jest znacznie mniejszy. Możliwości pozyskania finansowania w Europie są mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych czy w Zjednoczonym Królestwie, przy czym podmioty ze Stanów Zjednoczonych stanowią najliczniejszą grupę inwestorów (60 %).

Powstanie unii oszczędności i inwestycji powinno przyczynić się do ukierunkowania napływu inwestycji prywatnych na finansowanie priorytetów UE, w tym sektora obronnego. Sama ta inicjatywa może przyciągnąć corocznie setki miliardów dodatkowych inwestycji, co zwiększy konkurencyjność gospodarki europejskiej. W tym celu Komisja przedstawia komunikat w sprawie unii oszczędności i inwestycji.

Unijne rozporządzenie w sprawie ujawniania informacji związanych ze zrównoważonym rozwojem w sektorze usług finansowych (SFDR) nie zakazuje finansowania sektora obronnego. Niemniej jednak zarówno sektor finansowy, jak i sektor obronny mogą potrzebować dodatkowych szczegółowych informacji o stosowaniu SFDR. Takie niezbędne objaśnienia dotyczące związku obronności z celami inwestycyjnymi wskazanymi w ramach zrównoważonego rozwoju zostaną przedstawione przez Komisję w kontekście przeglądu SFDR.

(6) Przewidywalność finansowa

Komisja zamierza dalej poszukiwać nowych źródeł finansowania obronności na poziomie unijnym oraz rozbudowywać instrumentarium służące znacznemu zwiększeniu nakładów na europejską obronność i wzmocnienie EDTIB.

Jeżeli okaże się, że zapotrzebowanie państw członkowskich na finansowanie oparte na pożyczkach wspieranych z budżetu UE w ramach instrumentu SAFE przewyższy dostępne środki, Komisja zbada możliwości oferowane przez innowacyjne instrumenty, np. w kontekście Europejskiego Mechanizmu Stabilności (EMS).

Ponieważ odbudowa systemu obrony Europy w oparciu o konkurencyjną bazę przemysłową stanowi tak pilny priorytet, następne WRF powinny zapewnić kompleksowe i solidne ramy na rzecz obronności UE.

W celu zwiększenia suwerenności technologicznej Europy powinny one wspierać liczniejsze i lepsze inwestycje realizowane na zasadzie współpracy, począwszy od etapu badań naukowych przez etap rozwoju złożonych systemów, komercjalizację, po zamówienia publiczne.

8. POPRAWA BEZPIECZEŃSTWA DZIĘKI PARTNERSTWOM

Zagrożenia bezpieczeństwa często niosą ze sobą globalne reperkusje, dlatego wymagają współpracy międzynarodowej. Skutki pełnoskalowej wojny Rosji przeciwko Ukrainie są dalekosiężne i odczuwalne nie tylko w Europie. Zagrożenia hybrydowe i cyberataki mają charakter transgraniczny. To samo dotyczy bezpieczeństwa w przestrzeni kosmicznej czy na morzu. Aby skutecznie przeciwdziałać tego typu zagrożeniom, UE musi zatem ściśle współpracować z organizacjami międzynarodowymi i krajami partnerskimi.

Współpraca z partnerami odgrywa kluczową rolę także w stawianiu czoła wyzwaniom związanym z europejską obronnością i europejskim przemysłem obronnym, w tym w zakresie dywersyfikacji dostawców oraz ograniczania zależności. Ważnym źródłem siły i odporności są szerokie partnerstwa UE na rzecz pokoju, bezpieczeństwa i obrony. UE angażuje się w pełni w promowanie współpracy międzynarodowej i umacnianie skutecznego multilateralizmu na wszystkich poziomach. Będziemy kontynuować rozszerzanie partnerstw z partnerami dwustronnymi, regionalnymi i wielostronnymi na całym świecie oraz doskonalić je, by lepiej spełniały potrzeby, dążąc przy tym do obopólnych korzyści. Pozwoli nam to sprostać różnorodnym wyzwaniom w zakresie bezpieczeństwa, związanych m.in. z rozwojem zdolności i innowacjami.

W ramach projektów i inicjatyw obronnych realizowanych na zasadzie współpracy – takich jak projekty PESCO, do wdrażania których UE będzie zachęcać w indywidualnych przypadkach – Unia Europejska będzie wspierać otwartą architekturę i zmienną geometrię, aby umożliwić udział partnerów o zbieżnych poglądach. Działania te przyczynią się do zmniejszenia nadmiernych zależności (wynikających z polegania tylko na jednym dostawcy – albo co najwyżej na kilku dostawcach – kluczowych towarów, usług lub innych nakładów), a także do poprawy europejskiego bezpieczeństwa gospodarczego oraz do rozwoju i promowania europejskich zdolności obronnych i konkurencyjności unijnego rynku wyposażenia obronnego.

NATO nadal stanowi fundament obrony zbiorowej dla swoich europejskich członków. Współpraca między UE a NATO jest głównym filarem, na którym opiera się rozwój unijnej polityki bezpieczeństwa i obrony. UE dysponuje wyjątkowymi narzędziami w postaci uprawnień regulacyjnych i instrumentów finansowych, z których korzysta, aby pomagać 23 państwom członkowskim należącym do NATO w osiągnięciu ich celów dotyczących zdolności.

Silne więzi transatlantyckie wciąż odgrywają kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa Europy. Stany Zjednoczone domagają się, aby Europa wzięła na siebie większą odpowiedzialność za własną obronę. Aby osiągnąć ten cel, UE będzie w dalszym ciągu opierać się na szeroko rozbudowanym i kompleksowym transatlantyckim łańcuchu dostaw, co powinno przynosić korzyści obu stronom. Dwustronny dialog na temat bezpieczeństwa i obrony można zintensyfikować, aby służył dalszemu zacieśnianiu współpracy w takich dziedzinach jak cyberbezpieczeństwo, bezpieczeństwo morskie i przestrzeń kosmiczna, omawianiu kwestii związanych z zamówieniami i rozstrzyganiu wszelkich innych kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania.

Zjednoczone Królestwo jest kluczowym europejskim sojusznikiem. Zacieśnienie współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony z tym państwem leży we wspólnym interesie. Należy to zrobić, zaczynając od możliwości nawiązania partnerstwa w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony. Dwustronną współpracę w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony można zainicjować na podstawie pakietu już obowiązujących stabilnych umów, a następnie rozszerzać na obszary takie jak zarządzanie kryzysami zewnętrznymi czy polityki dotyczące przemysłu obronnego.

Norwegia jest pełnoprawnym partnerem uczestniczącym w unijnych programach obronnych, ponieważ wnosi wkład do budżetu UE. Zainicjowane niedawno partnerstwo w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony oferuje kompleksowe i usystematyzowane ramy polityczne, co pozwoli pogłębiać dialog i współpracę.

Współpraca UE z Kanadą zaczęła dynamicznie się rozwijać. Należy utrzymać ten impet, m.in. w celu wzmocnienia bezpieczeństwa transatlantyckiego. Dwustronny dialog na temat bezpieczeństwa i obrony oraz przyszłe partnerstwo w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony to kamienie węgielne ściślejszej współpracy w tym zakresie, m.in. w ramach inicjatyw służących zintensyfikowaniu produkcji przemysłu obronnego.

UE powinna w dalszym ciągu angażować wszystkie państwa europejskie, kraje objęte procesem rozszerzenia i państwa sąsiadujące, które mają zbliżone poglądy (w tym Albanię, Islandię, Czarnogórę, Republikę Mołdawii, Macedonię Północną i Szwajcarię), w obustronnie korzystne działania oraz współpracę w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony, aby propagować pokój, bezpieczeństwo i stabilność na naszym kontynencie i w wymiarze globalnym.

Turcja jest państwem kandydującym do UE i wieloletnim partnerem w dziedzinie wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony. UE utrzyma konstruktywne zaangażowanie w rozwój wzajemnie korzystnego partnerstwa we wszystkich obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, opierając się na równorzędnym zobowiązaniu ze strony Turcji do dokonywania postępów w drodze współpracy we wszystkich kwestiach istotnych dla UE, zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z kwietnia 2024 r.

UE powinna również zbadać możliwości współpracy w dziedzinie przemysłu obronnego z partnerami z regionu Indo-Pacyfiku, w szczególności z Japonią i Republiką Korei – z którymi to państwami zawarto partnerstwa w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony w listopadzie ubiegłego roku – a także z Australią i Nową Zelandią.

W ostatnich latach rozwinęła się współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony z Indiami, m.in. dzięki regularnym konsultacjom. UE i Indie będą badać możliwości zawarcia partnerstwa w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony. UE podtrzymuje swoje zaangażowanie na rzecz utrzymania pokoju i bezpieczeństwa w regionie Indo-Pacyfiku, w tym bezpieczeństwa morskiego, poprzez przeciwdziałanie tradycyjnym i nietradycyjnym zagrożeniom dla bezpieczeństwa, ochronę morskich szlaków komunikacyjnych i zapewnienie poszanowania swobody żeglugi.

9. PRZYSZŁOŚĆ EUROPEJSKIEJ OBRONNOŚCI

Zmiany kontekstu geopolitycznego i europejskiego krajobrazu zagrożeń mają radykalny charakter i nabierają niespotykanego przyspieszenia. Podczas szczytu wersalskiego w marcu 2022 r. państwa członkowskie zgodziły się, że UE powinna wziąć na siebie większą odpowiedzialność za własną obronę. Podjęto już szereg działań na rzecz zacieśnienia współpracy w dziedzinie obronności. Obecna eskalacja zagrożeń wymaga jednak od UE, aby podjęła w odpowiedzi zdecydowane, ambitne i szybkie działania, zachowując przy tym stanowczą postawę i jedność.

W niniejszej białej księdze zaproponowano kompleksowy plan dozbrojenia Europy i zwiększenia jej zdolności obronnych w celu przeciwdziałania tym zagrożeniom, w szczególności poniższe działania, które należy podjąć natychmiastowo.

·Państwa członkowskie proszone są o składanie wniosków o uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia do końca kwietnia.

·Rada proszona jest o przyjęcie, w trybie pilnym, wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie zwiększenia bezpieczeństwa Europy (SAFE).

·Współprawodawcy proszeni są o przyjęcie przed początkiem lata Programu na rzecz europejskiego przemysłu obronnego (EDIP), w tym powiązanego z nim Instrumentu Wsparcia Ukrainy (USI).

·Współprawodawcy proszeni są o uznanie wniosku w sprawie zmian Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, który zostanie przedstawiony do końca marca 2025 r., za kwestię priorytetową, i o rozpatrzenie ich w pierwszej kolejności. Po dokonaniu śródokresowego przeglądu polityki spójności władze krajowe, regionalne i lokalne będą mogły – na zasadzie dobrowolności – przydzielać środki w ramach obecnych programów na nowe priorytety, w tym na wzmocnienie zdolności w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa.

·Zachęca się państwa członkowskie do szybkiego zwiększenia do co najmniej 40 % odsetka zamówień wyposażenia obronnego realizowanych w ramach współpracy, w tym w ramach instrumentu SAFE. Ten docelowy poziom zaproponowano w strategii na rzecz europejskiego przemysłu obronnego (EDIS).

·Państwa członkowskie proszone są o pilne uzgodnienie nowej ambitnej inicjatywy wsparcia wojskowego dla Ukrainy, obejmującego amunicję artyleryjską, obronę powietrzną oraz pomoc w ramach modelu „szkolenie i wyposażenie”.

·Komisja będzie promować integrację ukraińskiego przemysłu obronnego z jednolitym rynkiem, działać na rzecz rozszerzenia korytarzy mobilności wojskowej na Ukrainę oraz badać możliwości udostępnienia Ukrainie unijnych satelitarnych usług na rzecz władz publicznych.

·Komisja wzywa Radę Gubernatorów Europejskiego Banku Inwestycyjnego do bezzwłocznego wzmocnienia wsparcia na rzecz europejskiego przemysłu obronnego, w szczególności poprzez rewizję wykazu rodzajów działalności, które są wyłączone z finansowania, oraz zwiększenie wielkości dostępnego finansowania.

·Komisja nawiąże natychmiast strategiczny dialog z przemysłem obronnym, odwołując się w razie potrzeby do specjalistycznej wiedzy EDA lub Sztabu Wojskowego UE.

·Do czerwca 2025 r. Komisja przedstawi wniosek dotyczący pakietu zbiorczego upraszczającego przepisy w dziedzinie obronności.

·W 2025 r. UE przedstawi Europejski plan działania w zakresie technologii uzbrojenia dotyczący inwestycji w zaawansowane zdolności technologiczne podwójnego zastosowania.

·Do końca 2025 r. Komisja i Wysoki Przedstawiciel przyjmą wspólny komunikat w sprawie mobilności wojskowej, któremu będą towarzyszyć niezbędne wnioski ustawodawcze.

UE jest i pozostaje projektem pokojowym. Musi być zdolna do ochrony swoich obywateli, a także obrony własnych interesów i wartości, które reprezentuje. Ukraina zasługuje na stałe wsparcie wojskowe, które pozwoli jej bronić się przed trwającą agresją wojskową i zapewni możliwość obrony w przyszłości. Skokowe zwiększenie inwestycji w obronność będzie miało pozytywne efekty mnożnikowe w całej gospodarce, przyczyniając się do konkurencyjności, tworzenia miejsc pracy i innowacji w wielu sektorach takich jak aeronautyka, przemysł stoczniowy, stalowy i kosmiczny, transport i sztuczna inteligencja. Jeśli zostanie umiejętnie wykorzystany, ten przełomowy impuls inwestycyjny może zapewnić Europie większą odporność w obliczu eskalujących globalnych zagrożeń.

Europa musi dokonywać śmiałych wyborów i zbudować unię obronną, która będzie zapewniać pokój na naszym kontynencie dzięki jedności i sile. Jest to winna swoim sojusznikom w ramach NATO, Ukrainie, a przede wszystkim sobie samej i swoim obywatelom, by dochować wierności wartościom, na straży których stoi. UE i jej państwa członkowskie mają obowiązek stawić czoła temu historycznemu wyzwaniu.

***