KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 13.12.2022

COM(2022) 800 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

w sprawie planu działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dobrami kultury

1.Wprowadzenie 

Nielegalny handel dobrami kultury jest dochodowym interesem dla przestępczości zorganizowanej, a w niektórych przypadkach dla stron konfliktów i terrorystów 1 . Wynika to w szczególności z niskiego ryzyka wykrycia, możliwości uzyskania wysokich zysków oraz atrakcyjnej wielkości legalnych 2 i nielegalnych rynków, stymulowanych stabilnym lub rosnącym globalnym popytem ze strony kolekcjonerów, inwestorów i muzeów 3 .

Interpol szacuje, że w 2020 r. na świecie skonfiskowano ponad 850 000 artefaktów, z czego ponad połowę – w Europie 4 . Od 2016 r. prowadzona co roku na całym świecie operacja Pandora doprowadziła do aresztowania 407 osób i odzyskania 147 050 dóbr kultury 5 . Dane te skrywają szerszy problem – biorąc pod uwagę, że duża liczba przypadków pozostaje niewykryta, rzeczywista skala nielegalnego handlu dobrami kultury jest prawdopodobnie znacznie większa 6 .

Dobra kultury mają często duże znaczenie kulturowe, artystyczne, historyczne i naukowe. Dlatego też nielegalny handel dobrami kultury może mieć katastrofalny i nieodwracalny wpływ na dziedzictwo kulturowe w UE i poza jej granicami. Niszczy on części naszej pamięci zbiorowej i pozbawia ludzkość świadectw jej historii. Szczególnie zagrożone są strefy kryzysów i konfliktów. Widać to na przykład na Bliskim Wschodzie (np. w Syrii, Iraku czy Libii), a ostatnio w Ukrainie.

Zwalczanie tego złożonego, z natury ponadnarodowego procederu przestępczego wymaga dostosowanej do potrzeb reakcji na szczeblu UE, jak określono w strategii UE w zakresie unii bezpieczeństwa na lata 2020–2025 7 oraz unijnej strategii zwalczania przestępczości zorganizowanej 2021–2025 8 . W związku z tym Komisja przedstawia plan działania. Jego celem jest maksymalne wykorzystanie potencjału istniejących działań UE, wyróżnienie obszarów, które wymagają dalszych działań, oraz wskazanie, jak sprostać pozostałym wyzwaniom.

2.Złożone zjawisko wymagające dostosowanej do potrzeb reakcji

Trzy główne rodzaje nielegalnej działalności związanej z nielegalnym handlem dobrami kultury to (1.) kradzież i rozbój, (2.) grabież (nielegalne usuwanie starożytnych reliktów ze stanowisk archeologicznych, budynków lub zabytków 9 ) oraz (3.) fałszowanie dóbr kultury. Powiązane przestępstwa obejmują oszustwa, zbywanie skradzionych dóbr (paserstwo), przemyt lub korupcję. Oprócz nielegalnego handlu przestępcy mogą wykorzystywać nawet legalnie nabyte dobra kultury do prania pieniędzy, unikania sankcji 10 , uchylania się od opodatkowania lub finansowania terroryzmu.

Przestępstwa związane z dobrami kultury mają szczególne cechy odróżniające je od innej nielegalnej działalności. Tożsamość, autentyczność, źródło pochodzenia 11 , miejsce pochodzenia 12 i status prawny dobra kultury rzadko są widoczne od razu, a ich ustalenie często wymaga szczegółowej wiedzy specjalistycznej. Po drugie, publiczne i prywatne zbiory, zabytki i wykopaliska są narażone na kradzież i grabieże, zwłaszcza w sytuacji konfliktu i kryzysu. Ponadto niezarejestrowane dobra kultury, zwłaszcza pochodzące z wykopalisk lub nieskatalogowanych zbiorów, są trudne do wykrycia i śledzenia, gdy już staną się przedmiotem nielegalnego handlu. Po trzecie, rynek dóbr kultury ma pewne słabe punkty, które czynią go atrakcyjnym dla przestępców. Należą do nich: przyzwolenie na anonimowość i utrzymywanie w tajemnicy 13 , subiektywność i zmienność cen oraz możliwość wykorzystania niektórych przedmiotów do przechowywania i przenoszenia znacznych kwot 14 . Przestępcy korzystają również z ogólnego braku wiedzy na temat szkód, jakie może przynieść nielegalny handel dobrami kultury 15 .

Ponadto przestępcy korzystają z większej dostępności kanałów sprzedaży przez internet, aby poszerzyć swoją bazę klientów na legalnych i nielegalnych rynkach. Stwarza to dodatkowe wyzwanie dla organów ścigania 16 ze względu na ilość dóbr kultury, które należy sprawdzić, szyfrowanie danych i liczbę potencjalnie zaangażowanych jurysdykcji.

Ponadto organy ścigania zwracają uwagę na wyższy poziom zaawansowania zorganizowanych grup przestępczych zajmujących się nielegalnym handlem dobrami kultury w porównaniu z innymi rodzajami zorganizowanych przestępstw przeciwko mieniu. Przestępcy celowo działają ponad granicami, aby zmaksymalizować swoje zyski, zatrzeć ślady, ukryć się przed zatrzymaniem i fałszować informacje o miejscu lub źródle pochodzenia dóbr kultury będących przedmiotem nielegalnego handlu.

Dochodzenia w sprawach dotyczących nielegalnego handlu dobrami kultury są zatem złożone. Wymagają szczegółowej wiedzy specjalistycznej na temat dóbr kultury oraz zaangażowania dużej liczby organów (takich jak policja, służby celne, straż graniczna, ministerstwa kultury, jednostki analityki finansowej i wymiar sprawiedliwości) i często toczą się w różnych jurysdykcjach ze względu na transgraniczny charakter wielu spraw.

3.Plan działania UE przeciwko nielegalnemu handlowi dobrami kultury

Zgodnie z zaleceniami dotyczącymi większego zaangażowania w światowe działania przeciwko nielegalnemu handlowi dobrami kultury w różnych obszarach 17 celem niniejszego planu działania jest skuteczne powstrzymywanie przestępców, reagowanie na zmieniające się zagrożenia bezpieczeństwa oraz ochrona dziedzictwa kulturowego 18 . W planie działania skoncentrowano się na czterech celach strategicznych, które mają służyć skutecznej i kompleksowej reakcji:

I.poprawie zapobiegania przestępstwom i ich wykrywania przez uczestników rynku i instytucje dziedzictwa kulturowego;

II.wzmocnieniu ścigania przestępstw i zdolności sądowych;

III.zacieśnieniu współpracy międzynarodowej;

IV.uzyskaniu wsparcia innych kluczowych zainteresowanych stron w zakresie ochrony dóbr kultury przed przestępczością.

W planie działania wykorzystuje się szeroką definicję dóbr kultury, która obejmuje artefakty o znaczeniu historycznym, artystycznym, naukowym lub etnologicznym, wymienione w Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) dotyczącej środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r. („konwencja UNESCO z 1970 r.”) 19 . 

3.1. Zapobieganie nielegalnemu handlowi dobrami kultury i jego wykrywanie przez uczestników rynku i instytucje dziedzictwa kulturowego

Uczestnicy rynku dóbr kultury 20 , kolekcjonerzy i instytucje dziedzictwa kulturowego są w stanie pomóc w zapobieganiu przestępstwom związanym z dobrami kultury i ich wykrywaniu, ponieważ są szczególnie narażeni na zetknięcie się z dobrami kultury będącymi przedmiotem nielegalnego handlu lub na stanie się ofiarami przestępstw przeciwko mieniu. Istotne jest, aby wspomniane zainteresowane strony znały obowiązujące przepisy i inne narzędzia o charakterze nieustawodawczym, których celem jest zapobieganie takim przestępstwom i ich wykrywanie 21 . Komisja prowadzi również regularny dialog z instytucjami dziedzictwa kulturowego, w szczególności za pośrednictwem grupy ekspertów ds. dziedzictwa kulturowego 22 . Komisja współpracuje także z UNESCO w celu pogłębienia zrozumienia przez rynek dzieł sztuki i instytucje dziedzictwa kulturowego zasad należytej staranności i etyki 23 . UNESCO przygotowuje obecnie rewizję Międzynarodowego Kodeksu Etyki dla Sprzedawców Dóbr Kultury, aby odpowiadał on wyzwaniom, które pojawiły się od czasu jego przyjęcia w 1999 r., a także wzmocnienia i wyjaśnienia zasad etycznych, które powinny rządzić rynkiem dzieł sztuki.

Ponieważ nielegalny handel dobrami kultury jest zazwyczaj przestępstwem transgranicznym, przepisy UE dotyczące handlu odgrywają ważną rolę w zapobieganiu takim przypadkom i ich wykrywaniu. Wywóz dóbr kultury z obszaru celnego Unii podlega wymogowi uzyskania pozwolenia na wywóz, co służy zapewnieniu, aby wywóz dóbr kultury podlegał jednolitym kontrolom na zewnętrznych granicach UE 24 . Przywóz dóbr kultury podlega rozporządzeniu (UE) 2019/880. Określono w nim zakaz przywozu dóbr kultury nielegalnie wywiezionych z państwa trzeciego oraz poddano przywóz niektórych dóbr kultury na terytorium Unii wymogom dotyczącym pozwoleń na przywóz lub oświadczeń importerów. W rozporządzeniu wprowadzono również scentralizowany system elektroniczny do przechowywania i wymiany informacji między państwami członkowskimi oraz do realizacji formalności przywozowych przez podmioty. System ten zacznie funkcjonować do czerwca 2025 r. 25  Jest to system, w którym nie wykorzystuje się dokumentów w wersji papierowej i który zapewni wzajemne połączenie między odpowiednimi organami celnymi, organami ds. kultury i istniejącymi bazami danych. Ponadto może on ograniczyć przypadki fałszowania dokumentów i wyeliminować konieczność sprawdzania autentyczności pozwoleń w wersji papierowej. Komisja rozważa również rozszerzenie tego systemu w przyszłości, aby objąć nim pozwolenia na wywóz na podstawie rozporządzenia (WE) nr 116/2009. Przepisy dotyczące przywozu i wywozu dóbr kultury uzupełnia dyrektywa 2014/60/UE w sprawie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego 26 .

Aby jeszcze bardziej usprawnić wdrażanie unijnych przepisów dotyczących przywozu i wywozu, Komisja prowadzi regularną wymianę z organami celnymi i organami ds. kultury państw członkowskich za pośrednictwem grupy ekspertów ds. kwestii celnych związanych z dobrami kultury, Komitetu ds. Dóbr Kultury ustanowionego rozporządzeniem (WE) nr 116/2009 i rozporządzeniem (UE) 2019/880 oraz grupy projektowej ds. digitalizacji dóbr kultury.

Nadzór nad handlem dobrami kultury i jego kontrola mogą się jednak bardzo różnić na jednolitym rynku 27 . Pozostawia to przestępcom znaczne luki umożliwiające zacieranie śladów i ukrywanie pochodzenia danego przedmiotu. Zgodnie z konwencją UNESCO z 1970 r. 28 i z opinią zainteresowanych stron reprezentujących organy ścigania, z którymi to stronami przeprowadzono konsultacje, środki mające na celu zwiększenie identyfikowalności 29 przenoszenia własności dóbr kultury na jednolitym rynku mogłyby w znacznym stopniu przyczynić się do wykrywania przypadków nielegalnego handlu i powstrzymać przestępców przed przenikaniem na rynek dóbr kultury. Ponadto ustalenie miejsca pochodzenia dóbr kultury objętych zakresem dyrektywy 2014/60/UE poprawiłoby funkcjonowanie mechanizmu zwrotu przewidzianego w samej dyrektywie 30 . Wiele państw członkowskich wprowadziło już rejestry sprzedaży dla poszczególnych kategorii dóbr kultury. Wdrożenie podobnych środków w całej UE pomogłoby w zwiększeniu skuteczności zapobiegania przestępczości i wykrywania przestępstw w sprawach transgranicznych, a także pomogłoby w stworzeniu kompleksowego obrazu nielegalnego handlu dobrami kultury na jednolitym rynku. Można byłoby też poprawić skuteczność istniejących rejestrów sprzedaży, na przykład poprzez zapewnienie cyfrowego przechowywania informacji i wzajemnego połączenia rejestrów.

Można również podjąć działania w celu zmniejszenia podatności publicznych i prywatnych kolekcji dóbr kultury na przestępstwa przeciwko mieniu. Europol 31 informuje, że w UE wiele przypadków nielegalnego handlu dotyczy dóbr kultury skradzionych z miejsc kultu, instytucji dziedzictwa kulturowego, muzeów, a także domów i kolekcji prywatnych. Kolekcje publiczne i prywatne muszą stać się bardziej świadome swojej podatności na przestępstwa przeciwko mieniu, szkolić swój personel w zakresie stosowania środków ochrony oraz inwestować w narzędzia ochrony.

Podobnie właściciele zbiorów publicznych i prywatnych lub zarządzający nimi mogą podjąć dobrowolne działania, aby lepiej chronić się przed przestępstwami przeciwko mieniu. Jednym z kluczowych działań jest prowadzenie aktualnych spisów i baz danych zgromadzonych dóbr kultury. Takie spisy ułatwiają identyfikację i poszukiwanie skradzionych obiektów. Nawet w przypadku kolekcji prywatnych dostępne są narzędzia zalecane przez organy ścigania, takie jak Object-ID 32 Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM). Zgłaszanie organom ścigania przypadków przestępstw przeciwko mieniu jest kolejnym sposobem wykrywania przestępstw i zapobiegania im. Dzięki temu skradzione dobra kultury pojawiają się w krajowych bazach skradzionych dzieł sztuki oraz w bazie skradzionych dzieł sztuki Interpolu. Rejestrowanie skradzionych dóbr kultury zwiększa ich widoczność i zmniejsza możliwość znalezienia przez handlarzy kanałów sprzedaży w legalnej gospodarce.

W UE obowiązują już szczegółowe przepisy dotyczące zwalczania nielegalnego handlu dobrami kultury w internecie. W akcie o usługach cyfrowych 33 zwiększono odpowiedzialność dostawców usług pośrednich, w tym platform internetowych, które łączą konsumentów z dostawcami towarów i usług. W akcie o usługach cyfrowych uregulowano również kwestię zgłaszania nielegalnych treści, np. dotyczących podejrzanej sprzedaży 34 , przewidziano możliwość wysyłania przez organy publiczne transgranicznych nakazów usunięcia do dostawców usług pośrednich mających siedzibę w innych państwach członkowskich oraz zwiększono obowiązki sprzedawców w zakresie identyfikowalności. Komisja wspiera również digitalizację i ochronę zasobów cyfrowych dziedzictwa kulturowego poprzez wspólną europejską przestrzeń danych na potrzeby dziedzictwa kulturowego 35 oraz planowaną europejską chmurę współpracy na rzecz dziedzictwa kulturowego.

Jednym z głównych elementów zwalczania nielegalnego handlu dobrami kultury jest wykrywanie nielegalnych przepływów finansowych. Ponadto na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu często odbywa się z wykorzystaniem legalnie nabytych dóbr kultury. W związku z obawami, że przestępcy mogą wykorzystywać sektor dzieł sztuki i antyków do prania dochodów z przestępstw, zasygnalizowano potrzebę rozszerzenia unijnych ram regulacyjnych dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Obecnie dyrektywa w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy 36 ma zastosowanie do uczestników rynku dzieł sztuki i antyków, np. galerii czy domów aukcyjnych, które prowadzą handel dziełami sztuki lub występują w charakterze pośredników w handlu dziełami sztuki, a także do wolnych portów w przypadku transakcji o wartości przekraczającej określony próg. Obowiązkiem uczestników rynku jest przeprowadzanie ocen ryzyka i przyjmowanie podejścia opartego na analizie ryzyka w ramach zapobiegania przypadkom prania pieniędzy i finansowania terroryzmu oraz wykrywania takich przypadków, stosowanie środków ograniczania ryzyka i zarządzania ryzykiem, przestrzeganie zasady należytej staranności wobec klientów oraz identyfikacja klientów i ich beneficjentów rzeczywistych, a także zgłaszanie podejrzanych transakcji i działań krajowym jednostkom analityki finansowej. Ponadto we wniosku dotyczącym nowego rozporządzenia w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy 37 określono ogólnounijny limit płatności gotówkowych wynoszący 10 000 EUR. Dzięki temu rynek dóbr kultury może stać się mniej atrakcyjny do celów prania pieniędzy.

Organy publiczne muszą wystarczająco dobrze orientować się w rodzajach ryzyka wykorzystywania sektora dóbr kultury do prania pieniędzy i finansowania terroryzmu oraz w słabych punktach tego sektora w kontekście tych procederów, aby w razie potrzeby móc podjąć odpowiednie działanie. Odpowiednim narzędziem do tego celu są krajowe oceny ryzyka przeprowadzane przez państwa członkowskie na podstawie przepisów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy 38 . Państwa członkowskie mogą również kierować do odpowiednich podmiotów sektora prywatnego wskazówki na temat wykrywania odnośnych transakcji i wypełniania obowiązków w zakresie zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu 39 . 

Komisja wspiera ponadto projekt Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy dotyczący przypadków prania pieniędzy i finansowania terroryzmu związanych z dziełami sztuki, antykami i innymi dobrami kultury. Do celów tego projektu należy pomoc państwom, właściwym organom i sektorowi prywatnemu w zrozumieniu, w jaki sposób przestępcy i terroryści mogą wykorzystywać handel takimi dobrami, oraz w opracowaniu najlepszych praktyk i zaleceń dotyczących ograniczania takiego ryzyka 40 . Co więcej, Komisja stale przeprowadza ocenę ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu, które to ryzyko ma wpływ na jednolity rynek, jeżeli jest związane z działalnością transgraniczną. W kontekście ponadnarodowej oceny ryzyka 41 Komisja ocenia i monitoruje konkretne ryzyko związane z rynkiem dzieł sztuki i antyków oraz z dalszymi powiązanymi sektorami, w tym ryzyko związane z wolnymi portami i magazynami do przechowywania dzieł sztuki 42 . 

3.2. Zwiększenie zdolności organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości

Ze względu na złożony charakter nielegalnego handlu dobrami kultury organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości mierzą się z konkretnymi trudnościami. Należy podjąć dalsze działania, aby zwiększyć zdolność tych organów do skutecznego zajmowania się sprawami dotyczącymi nielegalnego handlu dobrami kultury w granicach zadań i obowiązków powierzonych im w prawie unijnym i krajowym.

Obecnie dostępne informacje wywiadowcze nie dają adekwatnego obrazu sytuacji w zakresie rozpowszechnienia nielegalnego handlu dobrami kultury. Jedną z przyczyn braku danych dotyczących nielegalnego handlu dobrami kultury jest nieprawidłowe rejestrowanie przypadków nielegalnego handlu. Główną przeszkodą dla gromadzenia ogólnounijnych kompleksowych danych wywiadowczych jest brak jednolitej metodyki gromadzenia danych, jak również jednolitej kategoryzacji przestępstw związanych z dobrami kultury. Do celów umożliwienia jednolitej kategoryzacji kompleksowy katalog przestępstw przeciwko dobrom kultury określony w Konwencji Rady Europy o przestępstwach przeciwko dobrom kultury („konwencja z Nikozji”) 46 zawiera wytyczne dotyczące kategorii przestępstw, które mogą być wykorzystywane przez organy państw członkowskich. 

Organy publiczne muszą dobrze zrozumieć sposób działania przestępców i wymieniać się informacjami, aby w jak największym stopniu wykorzystywać swoje zasoby. Tego typu wiedza musi przede wszystkim obejmować znajomość regionalnych różnic 47 między handlarzami, na przykład pod względem struktury organizacyjnej, zagrożonych dóbr kultury, szlaków przemytu lub metod prania pieniędzy i fałszowania informacji o miejscu i źródle pochodzenia dóbr. Taka wiedza umożliwia prowadzenie lepiej ukierunkowanych poszukiwań i skuteczniejsze wykorzystanie zasobów. Lepsze zrozumienie praktyk handlarzy i zakresu nielegalnego handlu dobrami kultury można również zyskać dzięki działaniom operacyjnym europejskiej multidyscyplinarnej platformy przeciwko zagrożeniom przestępstwami (EMPACT).

Organy publiczne muszą również znać wymogi dotyczące współpracy wewnątrz- i międzyagencyjnej 48 , a także możliwości współpracy w danym przypadku. Aby wesprzeć organy publiczne w działaniach w zakresie budowania zdolności, UNESCO opublikowało zestaw narzędzi dla europejskich organów wymiaru sprawiedliwości i ścigania do walki z nielegalnym handlem dobrami kultury, opracowany w ramach współpracy między UE a UNESCO. Komisja wspiera UNESCO w tłumaczeniu tego zestawu narzędzi na kolejne języki odpowiednich państw. Po drugie, UNODC opracowało praktyczne narzędzie pomocy 49 , aby wesprzeć wdrażanie międzynarodowych wytycznych 50 .

Organy publiczne muszą dysponować szczegółową wiedzą specjalistyczną i konkretnymi narzędziami 51 umożliwiającymi wykrywanie przypadków nielegalnego handlu i prowadzenie dochodzeń w ich sprawie. Zgodnie z zaleceniami Interpolu oznacza to odpowiednie rejestrowanie skradzionych przedmiotów na szczeblu krajowym i międzynarodowym oraz posiadanie przez właściwe organy niezbędnych umiejętności, w tym w ramach utworzenia specjalnych jednostek na szczeblu krajowym zajmujących się wyłącznie dochodzeniami w sprawie nielegalnego handlu dobrami kultury 52 , zgodnie z postanowieniami konwencji UNESCO z 1970 r. Skutecznym sposobem na pogłębienie zakresu dochodzeń okazały się również wyspecjalizowane grupy prokuratorów. Kolejnym ważnym czynnikiem jest terminowy dostęp do specjalistycznej wiedzy historyków, archeologów lub innych ekspertów w dziedzinie dóbr kultury na potrzeby identyfikacji zajętych dóbr kultury, ustalenia ich autentyczności lub ilościowego określenia ewentualnej szkody w miejscu, w którym doszło lub może dojść do grabieży.

Ważną rolę we wspieraniu organów ścigania i ochronie dóbr kultury przed nielegalnym handlem odgrywa technologia. Dotyczy to między innymi oprogramowania służącego do rejestrowania skradzionych przedmiotów i wykrywania nielegalnych dóbr kultury na rynku, technologii nadzoru z powietrza w celu ochrony miejsc zagrożonych lub internetowych narzędzi dochodzeniowych, w tym narzędzi wykorzystujących sztuczną inteligencję. Organy ścigania potrzebują w szczególności konkretnych narzędzi do wykrywania w celu skutecznego radzenia sobie z dużą ilością przedmiotów, które należy sprawdzić w ramach dochodzenia z użyciem internetu, na przykład do systematycznego skanowania treści internetowych w poszukiwaniu obrazów i innych danych dotyczących dóbr kultury będących przedmiotem nielegalnej sprzedaży.

Organy mogą również rozważyć zwiększenie zakresu dochodzeń, tak aby nie obejmowały one wyłącznie odzyskiwania dóbr będących przedmiotem nielegalnego handlu, ale aby dotyczyły one również siatek przestępczych odpowiadających za poszczególne przypadki nielegalnego handlu oraz związanych z nimi nielegalnych przepływów środków pieniężnych. Taki zakres dochodzeń jest zgodny z międzynarodowymi zaleceniami (np. Interpolu), unijną strategią zwalczania przestępczości zorganizowanej 2021–2025 oraz wspólnymi horyzontalnymi celami strategicznymi EMPACT. Na szczeblu unijnym i międzynarodowym dochodzenia mogą być wspierane przez Europol 53 , Europejską Agencję Zarządzania Współpracą Operacyjną na Zewnętrznych Granicach Państw Członkowskich Unii Europejskiej (Frontex) 54 oraz Agencję Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust) – w granicach ich odpowiednich kompetencji – lub w ramach angażowania partnerów, takich jak Interpol, Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC) lub Światowa Organizacja Celna. Ponadto współpracę można prowadzić w kontekście odpowiednich instrumentów współpracy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości 55 . Prokuratura Europejska (EPPO) może obejmować postępowaniem przygotowawczym oraz ścigać przestępstwa związane z nielegalnym handlem dobrami kultury, które wchodzą w zakres jej kompetencji 56 . Komisja zobowiązuje się do zapewnienia, aby EPPO mogła skutecznie realizować zadania powierzone jej w drodze rozporządzenia (UE) 2017/1939, w tym przez uściślenie współpracy prowadzonej z państwami spoza UE. 

Nielegalny handel dobrami kultury siłą rzeczy stanowi przestępczość transgraniczną, przez co jego zwalczanie może być skuteczniejsze, gdy organy krajowe prowadzą sprawniejszą wymianę informacji. Aby usprawnić wymianę informacji strategicznych i najlepszych praktyk oraz propagować wspólne działania przeciwko nielegalnemu handlowi dobrami kultury, w 2012 r. Rada utworzyła nieformalną sieć organów ścigania z państw członkowskich – EU CULTNET 57 . Sieć ta ma znaczne możliwości, jeżeli chodzi o wsparcie organów ścigania państw członkowskich w walce z nielegalnym handlem dobrami kultury, w szczególności w ramach współpracy dotyczącej projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania i opracowania szczególnych środków dostosowanych do potrzeb organów ścigania. Komisja będzie kontynuować prace prowadzone wspólnie z państwami członkowskimi z myślą o ułatwieniu i zacieśnieniu współpracy organów ścigania w ramach EU CULTNET.

Osoby zajmujące się nielegalnym handlem dobrami kultury osiągają zysk dzięki zróżnicowanej kryminalizacji odnośnych przestępstw w UE. Konwencja Rady Europy z Nikozji 58 jest jedynym międzynarodowym traktatem dotyczącym konkretnie kwestii kryminalizacji nielegalnego handlu dobrami kultury. Określone w niej środki wykonawcze obejmują kryminalizację kradzieży, nielegalnego przywozu/wywozu, nielegalnych wykopalisk, nielegalnego nabycia i wprowadzenia do obrotu, a także fałszowania dokumentów. Środki te przyczynią się do zakłócenia nielegalnego handlu w związku z intensyfikacją dochodzeń, a także dzięki większym możliwościom odzyskania i konfiskaty skradzionych dóbr kultury. Co więcej, chcąc zakłócić funkcjonowanie modeli działalności przestępczej, Komisja zaproponowała niedawno wzmocnienie przepisów UE dotyczących odzyskiwania i konfiskaty mienia 59 , co wymagałoby śledzenia, zabezpieczania i konfiskowania przez państwa członkowskie mienia pochodzącego z nielegalnego handlu dobrami kultury w przypadkach, w których taki nielegalny handel jest prowadzony w ramach zorganizowanej grupy przestępczej. Ponadto Komisja pracuje nad sposobami zwiększenia odpowiedzialności karnej osób fizycznych i prawnych zaangażowanych w naruszanie unijnych środków ograniczających 60 . Dotyczyłoby to również osób fizycznych i prawnych zaangażowanych w wykorzystywanie dóbr kultury do obchodzenia unijnych środków ograniczających.

3.3. Zacieśnienie współpracy międzynarodowej

Skuteczne zwalczanie nielegalnego handlu dobrami kultury wymaga działań wykraczających poza granice UE. W ramach działań zewnętrznych UE prowadzi wielostronną i dwustronną współpracę i koncentruje się na środkach wprowadzanych w państwach pochodzenia, tranzytu i przeznaczenia niebędących członkami UE. Działania obejmują wsparcie w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego i stanowisk archeologicznych, tworzenie krajowych baz danych dotyczących dóbr kultury oraz budowanie zdolności organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości.

Służby Komisji i Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) stale wspierają globalną reakcję na nielegalny handel dobrami kultury. Służby te jeszcze w większym stopniu uwzględnią kwestię ochrony dziedzictwa kulturowego w działaniach zewnętrznych UE – takich jak reagowanie w sytuacjach kryzysowych i wyjątkowych, czy też współpraca na rzecz rozwoju oraz współpraca międzynarodowa i wielostronna – oraz we wspólnej polityce bezpieczeństwa i obrony. Służby Komisji wspólnie z ESDZ, zgodnie z ich odpowiednimi zadaniami i mającymi zastosowanie procedurami przewidzianymi w prawie Unii, będą ponadto nadal umacniać współpracę z międzynarodowymi i regionalnymi organizacjami 64 specjalizującymi się w zwalczaniu nielegalnego handlu dobrami kultury oraz zachęcać do rozwoju i przestrzegania stosownych międzynarodowych ram prawnych i norm.

Jeżeli chodzi o współpracę dwustronną i regionalną z państwami spoza UE, UE uwzględniła kwestię ochrony dóbr kultury przed nielegalnym handlem w dwustronnych umowach o współpracy, takich jak Priorytety partnerstwa z Egiptem 65 lub program współpracy między Europą a Ameryką Łacińską w zakresie pomocy w zwalczaniu transgranicznej przestępczości zorganizowanej (El PacCto). Takie działania skutkowały ustanowieniem nowych narzędzi współpracy w zakresie dochodzeń w sprawach nielegalnego handlu dobrami kultury 66 . Ponadto UE wspiera działania związane ze zwalczaniem nielegalnego handlu dobrami kultury na Bałkanach Zachodnich oraz udziela wsparcia finansowego w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego na rzecz państw pochodzenia i tranzytu w kontekście nielegalnego handlu dobrami kultury, takich jak Mali, Tunezja, Liban, Irak, Syria, Libia i Jemen 67 . W kwestii budowania zdolności Komisja również wspiera kraje partnerskie w dziedzinie odzyskiwania mienia. Finansuje środki pomocy służące uściśleniu współpracy transgranicznej na potrzeby śledzenia, obejmowania dochodzeniem, zajmowania i konfiskowania mienia 68 . 

UE prowadzi również globalne działania w celu zwalczania nielegalnych przepływów finansowych związanych z dobrami kultury. Odbywa się to za pomocą globalnego instrumentu UE na rzecz przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Celem tego globalnego instrumentu jest pomoc państwom w przystosowaniu się do norm Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy zapewniających skoordynowaną globalną reakcję na potrzeby zapobiegania przestępczości zorganizowanej, korupcji i terroryzmowi. Działania obejmują udoskonalanie dochodzeń i ułatwianie współpracy między odpowiednimi organami krajów partnerskich, na przykład jednostkami analityki finansowej.

Działania UE dotyczą w szczególności narażenia dóbr kultury na szkodę w wyniku działalności przestępczej w regionach ogarniętych konfliktem i kryzysem 69 . Postępy poczynione w ramach takich działań monitoruje ESDZ wspólnie ze służbami Komisji i państwami członkowskimi 70 . Uczestniczy w tym między innymi nieformalna grupa zadaniowa ekspertów z ramienia ESDZ i odpowiednich służb Komisji, która prowadzi wymianę informacji i ułatwia podejmowanie nowych konkretnych działań. Ponieważ agenci rozmieszczeni w ramach misji i operacji mogą odegrać istotną rolę w ochronie dóbr kultury, problematyka nielegalnego handlu dobrami kultury zostanie uwzględniona w specjalnych modułach szkoleniowych w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony poświęconych dziedzictwu kulturowemu w czasie konfliktów i kryzysów. Kolejnym ważnym przykładem jest wspieranie państw zagrożonych grabieżami z wykorzystaniem technologii satelitarnej i dronów w ramach unijnego programu obserwacji i monitorowania Ziemi Copernicus.

Agresja wojskowa Rosji wobec Ukrainy wymaga podjęcia dalszych działań w celu zabezpieczenia ukraińskich dóbr kultury. Służby Komisji i ESDZ będą w dalszym ciągu na różne sposoby wspierać zabezpieczanie dóbr kultury w Ukrainie, m.in. udzielając pomocy w ochronie i ewakuowaniu dóbr kultury 71 . W tym celu służby Komisji i ESDZ prowadzą ze specjalną grupą zadaniową regularną wymianę najlepszych praktyk, wyciągniętych wniosków i informacji na temat ewentualnych nowych działań. Działania obejmują wsparcie finansowe przeznaczone na ochronę budynków i zbiorów, a także wsparcie mające umożliwić osobom zawodowo zajmującym się dziedzictwem kulturowym kontynuowanie pracy w Ukrainie. Działania te prowadzone są we współpracy z Międzynarodowym Sojuszem na rzecz Ochrony Dziedzictwa na Obszarach Konfliktu 72 . Ponadto po raz pierwszy uruchomiono Unijny Mechanizm Ochrony Ludności w celu udzielenia pomocy w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego 73 . Program Dom Europejski II finansowany w ramach Instrumentu Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – „Globalny wymiar Europy” będzie obejmował wsparcie na ochronę i promowanie ukraińskiego dziedzictwa kulturowego.

Komisja z zadowoleniem przyjmuje wsparcie udzielane przez państwa członkowskie państwom pochodzenia lub tranzytu spoza UE, w tym podczas konfliktów i kryzysów, takim jak państwa Bliskiego Wschodu 74 i Ukraina.

3.4. Zwiększenie ochrony dóbr kultury przed nielegalnym handlem przez osiągnięcie jak największego wsparcia ze strony zainteresowanych stron

Z konsultacji z zainteresowanymi stronami, w tym UNESCO i UNODC, wynika, że wiedza społeczeństwa na temat szkód, jakie może przynieść nielegalny handel dobrami kultury, jest ograniczona. Ważną kwestią jest szerzenie wiedzy na temat znaczenia dziedzictwa kulturowego i strat powodowanych przez nielegalny handel dobrami kultury także poza organami ścigania i środowiskami zajmującymi się dziedzictwem kulturowym. Grupy docelowe obejmują potencjalnych nabywców dóbr kultury, osoby młode, dziennikarzy, osoby lub podmioty zdolne do wywierania wpływu na opinię publiczną na temat dóbr kultury, a także społeczności w państwach pochodzenia, które mogą mieć wpływ na sposób konserwacji i ochrony lokalnych dóbr kultury.

W tym celu Komisja wspiera szereg projektów informacyjnych. Z myślą o zwiększaniu wiedzy na temat ochrony dziedzictwa kulturowego w Ukrainie Komisja wspiera kampanię #ArtvsWar. Ponadto Komisja współpracuje z UNESCO i wspiera kampanię „Prawdziwa cena sztuki”, aby uświadomić potencjalnym nabywcom, jaki jest wpływ nielegalnego handlu na dziedzictwo kulturowe. Aby dotrzeć do szerszego grona odbiorców, Komisja wspiera tworzenie materiałów edukacyjnych na temat ochrony dziedzictwa kulturowego 75 i ich rozpowszechnianie w całej UE za pomocą europejskiej platformy internetowej dla szkół School Education Gateway. UE wspiera również angażowanie młodzieży. Na przykład Europejskie Stowarzyszenie Studentów na rzecz Dziedzictwa Kulturowego stworzone przy okazji Europejskiego Roku Dziedzictwa Kulturowego 2018 bierze udział w projekcie sieci wspieranym w ramach programu „Kreatywna Europa” – „European Cultural Heritage Agora: Empowering Europe’s Civil Society Movement for Heritage” („Europejska agora dziedzictwa kulturowego: umocnienie pozycji ruchu społeczeństwa obywatelskiego w Europie na rzecz dziedzictwa”).

4.Wniosek

Nielegalny handel dobrami kultury również ma swoje ofiary: nie tylko sprzyja on działaniom zagrażającym bezpieczeństwu obywateli Unii, ale również może powodować nieodwracalne szkody dla europejskiego dziedzictwa kulturowego i tym samym dla wspólnej europejskiej tożsamości. Z tego względu zwalczanie nielegalnego handlu dobrami kultury wymaga podejmowania dodatkowych wspólnych i trwałych działań przez wiele różnych zainteresowanych stron w UE i poza jej granicami. Ten plan działania zapewnia kompleksowe ramy na potrzeby udoskonalenia przez UE i państwa członkowskie zapobiegania nielegalnemu handlowi dobrami kultury i powiązanym przestępstwom, wykrywania takiego handlu i takich przestępstw oraz reagowania na nie w ramach wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Komisja wzywa Parlament Europejski i Radę do zatwierdzenia tego planu działania i wsparcia jego realizacji.

(1)

     Zob. np. rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ 2199 (2015), 2253 (2015), 2322 (2016), 2347 (2017), 2462 (2019) i 2617 (2021); deklaracja rzymska ministrów kultury grupy G-20 z dnia 30 lipca 2021 r.

(2)

     W 2021 r. „legalny” rynek dzieł sztuki i antyków wyceniono na 65 mld USD na całym świecie, co oznacza wzrost o 29 % w stosunku do 2020 r., a więc przekroczenie poziomów sprzed pandemii COVID-19; zob. Clare McAndrew, „The Art Market 2022 – An Art Basel & UBS Report” („Rynek dzieł sztuki 2022 – sprawozdanie Art Basel i UBS”).

(3)

     Por. ocena zagrożenia poważną i zorganizowaną przestępczością na rok 2021 przygotowana przez Europol.

(4)

     Interpol, „Assessing Crimes Against Cultural Property 2020” („Ocena dotycząca przestępstw przeciwko dobrom kulturalnym w 2020 r.”), sprawozdanie.

(5)

     Operacja w ramach europejskiej multidyscyplinarnej platformy przeciwko zagrożeniom przestępstwami (EMPACT). Zob. https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/total-of-52-arrests-in-operation-across-28-countries-targeting-trafficking-in-cultural-goods

(6)

     Zob. Komisja Europejska, „Illicit trade in cultural goods in Europe – Characteristics, criminal justice responses and an analysis of the applicability of technologies in the combat against the trade” („Nielegalny handel dobrami kultury w Europie – charakterystyka, reakcje wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oraz analiza możliwości zastosowania technologii w zwalczaniu nielegalnego handlu”), sprawozdanie końcowe, 2019 r., s. 81, 159, 160.

(7)

     Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie strategii UE w zakresie unii bezpieczeństwa, COM(2020) 605 final .

(8)

     Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie unijnej strategii zwalczania przestępczości zorganizowanej 2021–2025, COM/2021/170 final.

(9)

     Obejmuje to również rabunek, czyli grabieże podczas wojen, które w zwyczajowym międzynarodowym prawie humanitarnym uznawane są za zbrodnię wojenną. Zob. https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule52  

(10)

     Zob. na przykład Senat Stanów Zjednoczonych, Stała Podkomisja ds. Dochodzeń, Komisja Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Spraw Rządowych, „The Art Industry and U.S. Policies that Undermine Sanctions” („Przemysł artystyczny i polityka Stanów Zjednoczonych, która podważa sankcje”), sprawozdanie Stałej Podkomisji ds. Dochodzeń Senatu Stanów Zjednoczonych, 2020 r.

(11)

     Lokalizacja in situ przedmiotu w dniu odkrycia archeologicznego.

(12)

     Szczegółowe informacje dotyczące kontroli pochodzenia przedmiotu „od początku do chwili obecnej”.

(13)

     Na przykład wykorzystywanie transakcji gotówkowych, anonimowość nabywców oraz wykorzystywanie przedsiębiorstw fasadowych i wolnych portów.

(14)

     W kwestii podatności rynku dzieł sztuki na pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu zob. np. TRACFIN (Traitement du renseignement et action contre les circuits financiers clandestins), La lettre d'information de TRACFIN, nr 16, czerwiec 2018 r.

(15)

     Zob. sprawozdanie przywołane w przypisie 7, s. 70, 81, 158–160.

(16)

     O ile nie określono dokładniej, termin organy ścigania stosowany w niniejszym dokumencie odnosi się do policji, służb celnych, straży granicznej i innych właściwych organów wykonujących zadania w zakresie zapobiegania przestępstwom, prowadzenia dochodzeń w ich sprawie, ich wykrywania lub ścigania.

(17)

     Zob. w szczególności rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2199 (2015), 2253 (2015), 2322 (2016), 2347 (2017), 2462 (2019) i 2617 (2021), rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ A/RES/69/196 (Międzynarodowe wytyczne dotyczące zapobiegania przestępczości oraz reakcji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w odniesieniu do nielegalnego handlu dobrami kultury i innych powiązanych przestępstw), sprawozdanie Konferencji Stron Konwencji ONZ przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej z jej dziesiątej sesji, rezolucja 10/7 Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej COP/2020/10, Konwencja ONZ do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r., Konwencja dotycząca skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dóbr kultury z 1995 r., deklaracja rzymska ministrów kultury grupy G-20 z 30 lipca 2021 r., sprawozdanie Interpolu „Assessing Crimes Against Cultural Property 2020” („Ocena dotycząca przestępstw przeciwko dobrom kulturalnym w 2020 r.”), publikacja „The Safety and Security of Cultural Heritage in Zones of War or Instability” („Bezpieczeństwo i ochrona dziedzictwa kulturowego w strefach wojennych lub strefach niestabilności”) w ramach serii Science for Peace and Security (Nauka na rzecz pokoju i bezpieczeństwa) z 2021 r. przygotowanej przez Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO), deklaracja Światowej konferencji UNESCO w sprawie polityki kulturalnej i zrównoważonego rozwoju – MONDIACULT 2022.

(18)

     Zob. również rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ A/RES/69/196.

(19)

     Art. 1 konwencji UNESCO z 1970 r.

(20)

     W tym różni uczestnicy zaangażowani w transakcje na rynku dzieł sztuki, tacy jak nabywcy, galerie, domy aukcyjne, dalsi sprzedawcy dóbr kultury (w tym platformy sprzedaży internetowej), wolne porty, magazyny do przechowywania dzieł sztuki, eksperci w dziedzinie dóbr kultury, przedsiębiorstwa zaangażowane w finansowanie transakcji na rynku dóbr kultury, a także księgowi, audytorzy, doradcy podatkowi i prawnicy praktycy zaangażowani w transakcje na rynku dóbr kultury.

(21)

     Rynki dzieł sztuki i instytucje kultury podlegają zasadom i innym normom dotyczącym należytej staranności, należytej dbałości lub sprawozdawczości dotyczącej klientów, miejsca pochodzenia dóbr kultury lub transakcji. Te zasady i normy wynikają z praktyki rynkowej, kodeksów postępowania (takich jak Międzynarodowy Kodeks Etyki UNESCO dla Sprzedawców Dóbr Kultury lub Kodeks Etyki Międzynarodowej Rady Muzeów dla Muzeów), orzecznictwa lub przepisów prawa (np. dyrektywa (UE) 2015/849 w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniona dyrektywą (UE) 2018/843, Dz.U. L 156 z 19.6.2018, s. 43; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/60/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego, Dz.U. L 159 z 28.5.2014, s. 1, lub krajowe wymogi dotyczące rejestrowania sprzedaży w rejestrach).

(22)

      https://ec.europa.eu/transparency/expert-groups-register/screen/expert-groups/consult?lang=pl&do=groupDetail.groupDetail&groupID=3204

(23)

     Więcej informacji można znaleźć pod adresem: https://en.unesco.org/fighttrafficking/eu-cooperation.

(24)

     Rozporządzenie Rady (WE) nr 116/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie wywozu dóbr kultury, Dz.U. L 39 z 10.2.2009, s. 1 oraz rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 1081/2012 z dnia 9 listopada 2012 r. do celów rozporządzenia Rady (WE) nr 116/2009 w sprawie wywozu dóbr kultury, Dz.U. L 324 z 22.11.2012, s. 1.

(25)

     Zob. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/880 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie wprowadzania i przywozu dóbr kultury, uzupełnione rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2021/1079 z dnia 24 czerwca 2021 r. W odniesieniu do Syrii i Iraku zob. art. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 1210/2003 z dnia 7 lipca 2003 r. dotyczącego niektórych szczególnych ograniczeń w stosunkach gospodarczych i finansowych z Irakiem oraz uchylającego rozporządzenie (WE) nr 2465/96 (Dz.U. L 169 z 8.7.2003, s. 6) i art. 11c rozporządzenia (UE) nr 36/2012 w sprawie środków ograniczających w związku z sytuacją w Syrii, zmienionego w dniu 13 grudnia 2013 r. rozporządzeniem nr 1332/2013, Dz.U. L 16 z 19.1.2012, s. 1.

(26)

     Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/60/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego, Dz.U. L 159 z 28.5.2014, s. 1.

(27)

     Poza obszarami zharmonizowanymi przepisami UE, takimi jak dyrektywa (UE) 2015/849, dyrektywa 2014/60/UE, czy krajowymi wymogami dotyczącymi zapisywania sprzedaży w rejestrach.

(28)

     Art. 10 ust. 1.

(29)

     W odniesieniu do wsparcia na rzecz środków zwiększających identyfikowalność zob. działania w ramach celu strategicznego 2.

(30)

     Zob. pierwsze sprawozdanie dotyczące wykonania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/60/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego, zmieniającej rozporządzenie (UE) nr 1024/2012 (wersja przekształcona), COM(2021) 705 final z dnia 18 listopada 2021 r.

(31)

     Por. ocena zagrożenia poważną i zorganizowaną przestępczością na rok 2021 przygotowana przez Europol.

(32)

     Wsparciem tego narzędzia jest również aplikacja mobilna ID-Art Interpolu. Zob.  https://www.interpol.int/Crimes/Cultural-heritage-crime/ID-Art-mobile-app .

(33)

     Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 z dnia 19 października 2022 r. w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych oraz zmiany dyrektywy 2000/31/WE (akt o usługach cyfrowych) (Tekst mający znaczenie dla EOG), Dz.U. L 277 z 27.10.2022, s. 1.

(34)

     Wprowadzenie mechanizmów umożliwiających zgłaszanie podejrzanych transakcji lub sprzedaży w internecie wymieniono jako wytyczną 3 lit. d) w Międzynarodowych wytycznych dotyczących zapobiegania przestępczości oraz reakcji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w odniesieniu do nielegalnego handlu dobrami kultury i innych powiązanych przestępstw, Zgromadzenie Ogólne ONZ, A/C3/69/L7.

(35)

     Zob. zalecenie Komisji C(2021)7953 z dnia 10 listopada 2021 r. w sprawie wspólnej europejskiej przestrzeni danych na potrzeby dziedzictwa kulturowego; Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Badań Naukowych i Innowacji, Brunet, P., De Luca, L., Hyvönen, E. i in., „Sprawozdanie na temat chmury obliczeniowej do celów współpracy na rzecz dziedzictwa kulturowego: ocena skutków ex ante, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2022 r., https://data.europa.eu/doi/10.2777/64014 . Aby uzyskać więcej informacji na temat Europeana i utworzenia Europejskiego Centrum Kompetencji w zakresie Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (4CH), zob. https://www.europeana.eu/pl i https://www.4ch-project.eu.

(36)

     Zob. dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniająca rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE (Tekst mający znaczenie dla EOG), Dz.U. L 141 z 5.6.2015, s. 73, zmieniona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/843 z dnia 30 maja 2018 r. zmieniającą dyrektywę (UE) 2015/849 w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu oraz zmieniającą dyrektywy 2009/138/WE i 2013/36/UE (Tekst mający znaczenie dla EOG), Dz.U. L 156 z 19.6.2018, s. 43.

(37)

     Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie przeciwdziałania korzystaniu z systemu finansowego w celu prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, COM(2021) 420 final.

(38)

     Zob. art. 7 dyrektywy (UE) 2015/849.

(39)

     Zob. dyrektywa (UE) 2015/849.

(40)

     Dodatkowe informacje: Roczne sprawozdanie FATF 2020–2021, s. 32.

(41)

     Zob. art. 6 dyrektywy (UE) 2015/849.

(42)

     Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oceny ryzyka związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu, które ma wpływ na rynek wewnętrzny i dotyczy działalności transgranicznej, COM(2022) 554 final, z dnia 27 października 2022 r. oraz towarzyszący mu dokument roboczy służb Komisji, SWD(2022) 344 final.

(43)

     Zob. rezolucja Rady w sprawie planu prac UE w dziedzinie kultury na lata 2023–2026.

(44)

     Zob. rozporządzenie Rady (WE) nr 515/97 z dnia 13 marca 1997 r. w sprawie wzajemnej pomocy między organami administracyjnymi państw członkowskich i współpracy między państwami członkowskimi a Komisją w celu zapewnienia prawidłowego stosowania przepisów prawa celnego i rolnego, Dz.U. L 82 z 22.3.1997, s. 1.

(45)

     Zob. w szczególności dyrektywa (UE) 2015/849.

(46)

     Konwencja Rady Europy o przestępstwach przeciwko dobrom kultury, przyjęta w dniu 3 maja 2017 r. (Seria Traktatów Rady Europy nr 221).

(47)

     Por. Interpol, „Assessing Crimes Against Cultural Property 2020” („Ocena dotycząca przestępstw przeciwko dobrom kulturalnym w 2020 r.”), s. 6.

(48)

     Współpraca wewnątrzagencyjna może oznaczać na przykład współpracę wewnątrz jednego organu (np. między różnymi jednostkami policji specjalizującymi się w innych formach przestępczości lub między różnymi regionalnymi jednostkami policji). Współpraca międzyagencyjna oznacza współpracę między różnymi organami, takimi jak policja, organy celne, organy wymiaru sprawiedliwości itp.

(49)

     UNODC „Practical assistance tool to assist in the implementation of the International Guidelines for Crime Prevention and Criminal Justice Responses with Respect to Trafficking in Cultural Property and Other Related Offences” („Praktyczne narzędzie pomocy służące wsparciu wdrażania Międzynarodowych wytycznych dotyczących zapobiegania przestępczości oraz reakcji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w odniesieniu do nielegalnego handlu dobrami kultury i innych powiązanych przestępstw”) (2016).

(50)

     Zob. przypis 18.

(51)

     Takimi narzędziami są między innymi prowadzona przez Interpol baza danych skradzionych dzieł sztuki i powiązana z nią aplikacja ID-Art lub prowadzone przez Międzynarodową Radę Muzeów czerwone listy zawierające opis kategorii dóbr kultury zagrożonych nielegalnym handlem z różnych regionów na świecie.

(52)

     Zob. Interpol, „Creating a national cultural heritage Unit. The value of a national unit dedicated to fighting crimes against cultural heritage and the illicit traffic of cultural property” („Utworzenie krajowej jednostki ds. dziedzictwa kulturowego. Wartość krajowej jednostki specjalizującej się w zwalczaniu przestępstw przeciwko dziedzictwu kulturowemu i nielegalnego handlu dobrami kulturowymi”), styczeń 2019 r.

(53)

     W szczególności chodzi tu o wymianę informacji za pomocą aplikacji sieci bezpiecznej wymiany informacji (SIENA), organizację spotkań operacyjnych, wsparcie operacyjne w toku dochodzeń (w tym szkolenia w zakresie dochodzeń przez internet w kontekście operacji Pandora w ramach EMPACT), wsparcie analityczne, wsparcie strategiczne (np. analiza zagrożeń) lub wsparcie techniczne za pośrednictwem Laboratorium Innowacji Europolu.

(54)

     Np. korzystanie z katalogu połączonych usług Fronteksu do celów wykrywania przestępstw transgranicznych.

(55)

     Taka współpraca obejmuje między innymi współpracę w ramach EMPACT, wspólne zespoły dochodzeniowo-śledcze, korzystanie ze wspólnych centrów koordynacyjnych (przy możliwym udziale państw spoza UE), w tym wsparcie Eurojustu i Europejskiej Sieci Sądowej w sprawach karnych, możliwości w zakresie wzajemnej pomocy prawnej, m.in. na podstawie art. 6 dyrektywy 2014/60/UE, europejski nakaz aresztowania, europejski nakaz dochodzeniowy, współpracę na podstawie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1673 z dnia 23 października 2018 r. w sprawie zwalczania prania pieniędzy za pomocą środków prawnokarnych (Dz.U. L 284 z 12.11.2018, s. 22), rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1805 z dnia 14 listopada 2018 r. w sprawie wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty (Dz.U. L 303 z 28.11.2018, s. 1), współpracę i wzajemną pomoc prawną w dochodzeniach w sprawie przestępczości zorganizowanej na podstawie Konwencji ONZ przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej.

(56)

     Nielegalny handel dobrami kultury może również wyrządzać szkodę dla interesów finansowych Unii lub może wiązać się z przestępstwami naruszającymi interesy finansowe Unii. EPPO jest organem właściwym do obejmowania postępowaniem przygotowawczym oraz ścigania przestępstw naruszających budżet Unii, a także przestępstw nierozerwalnie z nimi związanych. Zob. rozporządzenie Rady (UE) 2017/1939 z dnia 12 października 2017 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej, Dz.U. L 283 z 31.10.2017, s. 1.

(57)

     Projekt rezolucji Rady w sprawie utworzenia nieformalnej sieci organów ścigania i ekspertów właściwych w dziedzinie dóbr kultury (EU CULTNET) z dnia 4 października 2012 r., 14232/12.

(58)

     Konwencja Rady Europy o przestępstwach przeciwko dobrom kultury, przyjęta w dniu 3 maja 2017 r. (Seria Traktatów Rady Europy nr 221).

(59)

     Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odzyskiwania i konfiskaty mienia z dnia 25 maja 2022 r., COM(2022) 245 final.

(60)

     Zob. komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady pt. „W kierunku dyrektywy w sprawie sankcji karnych za naruszenie unijnych środków ograniczających”, 25 maja 2022 r., COM(2022) 249 final; decyzja Rady (UE) 2022/2332 z dnia 28 listopada 2022 r. w sprawie określenia naruszenia unijnych środków ograniczających jedną z dziedzin przestępczości spełniającą kryteria określone w art. 83 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, ST/10287/2022/REV/1, Dz.U. L 308 z 29.11.2022, s. 18.

(61)

     Do tej pory opublikowano już dwa zaproszenia do składania wniosków w ramach pierwszego programu prac „Horyzont Europa” – jedno w ramach klastra 2 „Kultura, kreatywność i społeczeństwo integracyjne” (tj. HORIZON-CL2-2022-HERITAGE-01-07: Ochrona artefaktów i dóbr kultury przed zagrożeniami stwarzanymi przez człowieka ), a drugie – w ramach klastra 3 „Bezpieczeństwo cywilne na rzecz społeczeństwa” (tj. HORIZON-CL3-2021-FCT-01-08: Zwalczanie nielegalnego handlu dobrami kultury ).

(62)

     Oznacza to uwzględnienie prac finansowanego ze środków unijnych projektu NETCHER (Sieć i platforma społeczna na rzecz udoskonalenia i odnowy dziedzictwa kulturowego).

(63)

     Zob. przypis 72.

(64)

     Takie organizacje to m.in.: UNESCO, Rada Europy, ICOM, Światowa Organizacja Celna, Interpol, UNIDROIT, UNODC, ICCROM (Międzynarodowy Ośrodek Studiów nad Ochroną i Restauracją Dóbr Kultury) oraz ALIPH (Alliance Internationale pour la protection du patrimoine dans les zones en conflit, Międzynarodowy Sojusz na rzecz Ochrony Dziedzictwa na Obszarach Konfliktu).

(65)

     Zob. załącznik do zalecenia Rady Stowarzyszenia UE–Egipt w sprawie priorytetów partnerstwa UE–Egipt na lata 2021–2027 z dnia 16 czerwca 2022 r.

(66)

     Zob. https://www.elpaccto.eu/en/news/new-cooperation-tools-to-investigate-trafficking-in-cultural-property/

(67)

     Więcej przykładów można znaleźć w dokumencie Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych: „2022 Report on the progress in the implementation of the “Concept on Cultural Heritage in conflicts and crises. A component for peace and security in European Union’s external action” and the dedicated Council Conclusions” („Sprawozdanie za 2022 r. z postępów we wdrażaniu dokumentu »Koncepcja dotycząca dziedzictwa kulturowego podczas konfliktów i kryzysów. Komponent na rzecz pokoju i bezpieczeństwa w działaniach zewnętrznych Unii Europejskiej« i odpowiednich konkluzji Rady”) z dnia 14 września 2022 r., ESDZ(2022) 1556.

(68)

     Wsparcia udziela się w ramach programów EUROMED Police i EUROMED Justice pod kierownictwem CEPOL i Eurojustu. Celem EUROMED Police jest zwiększenie zdolności południowych krajów partnerskich do zwalczania poważnej i zorganizowanej przestępczości. Projekt EUROMED Justice łączy najważniejsze zainteresowane strony z dziedziny wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

(69)

     Zgodnie z konkluzjami Rady w sprawie podejścia UE do dziedzictwa kulturowego podczas konfliktów i kryzysów z dnia 18 czerwca 2021 r.

(70)

     Zob. sprawozdanie, o którym mowa w przypisie 67.

(71)

     Ibid., s. 6–8.

(72)

     https://www.aliph-foundation.org/en/actions-country/UA

(73)

     https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/where/europe/ukraine_en

(74)

     Jeżeli chodzi o współpracę z państwami Bliskiego Wschodu, działania mogą również bazować na wynikach sfinansowanego ze środków unijnych szkolenia „El HIWAR II” oraz badania dotyczącego ochrony dziedzictwa kulturowego i zwalczania nielegalnego handlu dobrami kultury w Egipcie, Jordanii i Libanie.

(75)

     Na przykład w ramach projektu PITCHER (materiały edukacyjne na temat zapobiegania nielegalnemu handlowi dobrami kultury), https://www.pitcher-project.eu/ .