KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 25.4.2018

COM(2018) 232 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Komunikat „W kierunku wspólnej europejskiej przestrzeni danych”

{SWD(2018) 125 final}

1) Wprowadzenie

Innowacje wykorzystujące potencjał danych są główną siłą napędową wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy i mogą znacznie zwiększyć konkurencyjność Europy na rynku światowym. Jeżeli wprowadzone zostaną odpowiednie warunki ramowe, europejska gospodarka oparta na danych może podwoić się do 2020 r. 1 .

Komisja wdrożyła już kluczowe środki mające na celu poprawę warunków ramowych dla sektorów przemysłu wymagających intensywnego przetwarzania danych. Wprowadzając ogólne rozporządzenie o ochronie danych 2 , UE stworzyła solidne ramy dla zaufania cyfrowego, które jest warunkiem zrównoważonego rozwoju gospodarki opartej na danych. Ogólne rozporządzenie o ochronie danych gwarantuje wysoki poziom ochrony danych. Wszystkie podmioty, których dotyczą nowe przepisy wchodzące w życie w dniu 25 maja 2018 r., będą musiały zapewnić pełne przestrzeganie tychże przepisów. Aby stworzyć podstawy przyszłej przewagi konkurencyjnej opartej na wiarygodnych i przyjętych technologiach dotyczących danych, swobodny przepływ danych osobowych w UE umożliwiony przez unijne przepisy dotyczące ochrony danych zostanie uzupełniony o swobodny przepływ danych nieosobowych na podstawie wniosku dotyczącego rozporządzenia przedstawionego we wrześniu 2017 r. 3 .

Konieczne są jednak dalsze działania w celu poprawy efektywnego wykorzystania danych w całej UE. W ramach strategii jednolitego rynku cyfrowego Komisja przedsięwzięła ważne kroki w tym kierunku. W styczniu 2017 r. Komisja opublikowała komunikat „Budowa europejskiej gospodarki opartej na danych” 4 , który zapoczątkował szeroko zakrojone konsultacje z zainteresowanymi stronami, w tym internetowe konsultacje publiczne 5 . W wyniku przeprowadzonego później śródokresowego przeglądu strategii jednolitego rynku cyfrowego 6 ogłoszono inicjatywy dotyczące swobodnego przepływu danych nieosobowych oraz dostępu do danych publicznych i danych zgromadzonych z wykorzystaniem środków publicznych oraz ich ponownego wykorzystywania. W ramach wspomnianego przeglądu wskazano również dalsze środki w dziedzinie danych sektora prywatnego, istotnych z punktu widzenia interesu publicznego.

Opierając się na obowiązujących przepisach dotyczących ochrony danych, Komisja proponuje obecnie pakiet środków, który jest kluczowym krokiem w kierunku stworzenia wspólnej przestrzeni danych w UE, stanowiącej jednolity obszar cyfrowy o skali, która umożliwi rozwój nowych produktów i usług w oparciu o dane. Środki przedstawione wraz z niniejszym komunikatem obejmują:

·wniosek dotyczący przeglądu dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 7 ;

·aktualizację zalecenia w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony 8 ; oraz

·wytyczne dotyczące udostępniania danych sektora prywatnego 9 .

Wytyczne te opierają się na zasadach wymiany danych między przedsiębiorstwami oraz między przedsiębiorstwami a sektorem publicznym, które określono w niniejszym komunikacie. Przewidywane środki obejmują różne rodzaje danych i w związku z tym mają różne poziomy intensywności. Jednocześnie wszystkie te działania zmierzają w kierunku osiągnięcia szerszego celu, jakim jest połączenie danych – jako kluczowego źródła innowacji i wzrostu – z różnych sektorów, państw i dyscyplin we wspólną przestrzeń danych.

2) Korzyści społeczno-gospodarcze dzięki innowacjom wykorzystującym potencjał danych

Dane są surowcem dla jednolitego rynku cyfrowego. Mogą one zrewolucjonizować nasze życie i stworzyć nowe możliwości rozwoju, w tym dla małych i średnich przedsiębiorstw. Dostępność ogromnych ilości danych, z których wiele pochodzi od maszyn i czujników pomiarowych, ma wpływ na nas wszystkich. W istocie mało jest obszarów naszego życia, na które nie ma jeszcze wpływu trwająca rewolucja w dziedzinie danych. Optymalne wykorzystanie danych może pomóc nam żyć zdrowiej i dłużej, a przy tym mniej stresująco i w sposób bardziej przyjazny dla środowiska. Może ono również pomóc naukowcom w opracowaniu lepszych modeli do przewidywania zmian klimatu i katastrof naturalnych.

Inteligentne wykorzystanie danych wpływa na przekształcenie wszystkich sektorów gospodarki i sektora publicznego:

Skutki gospodarcze uzyskiwane dzięki danym są ogromne. W 2016 r. w całej UE działało 254 850 przedsiębiorstw prowadzących działalność w zakresie danych 10 , a w scenariuszu szybkiego wzrostu liczba ta mogłaby wzrosnąć do 2020 r. do 360 000.

Ogólnie rzecz biorąc, zdolność do analizowania i uczenia się na podstawie danych szybko staje się kluczowym składnikiem sukcesu gospodarczego i skutecznego działania administracji. Przedsiębiorstwa, które dysponują ogromnymi ilościami danych oraz potencjałem technicznym i wykwalifikowanymi pracownikami do analizy tych danych, uzyskają przewagę konkurencyjną 11 .

Dane są również uznawane za aktywa o coraz bardziej krytycznym znaczeniu dla rozwoju nowych technologii, takich jak sztuczna inteligencja (AI) i internet rzeczy (IoT). Rozwiązania w zakresie sztucznej inteligencji mogą przynieść znaczne korzyści zarówno sektorowi publicznemu, jak i prywatnemu. Wykorzystanie technologii sztucznej inteligencji wspiera wydajność i konkurencyjność w wielu sektorach. Pomaga ono również w rozwiązywaniu problemów społecznych i związanych ze środowiskiem, a jednocześnie jest narzędziem do rozwiązywania problemów pojawiających się w obrębie samej tej technologii. W tym kontekście, równolegle z niniejszym pakietem dotyczącym danych, Komisja przyjmuje komunikat „Sztuczna inteligencja dla Europy”, w którym przedstawiono unijną strategię dotyczącą sztucznej inteligencji. Strategia ta ma trzy wymiary: rozwój europejskiej technologii i potencjału przemysłowego, przygotowanie się na zmiany społeczno-gospodarcze oraz zapewnienie odpowiednich ram etycznych i prawnych. Jednym z głównych celów jest demokratyzacja technologii sztucznej inteligencji, w celu wsparcia nie tylko przedsiębiorstw rozpoczynających działalność w dziedzinie sztucznej inteligencji, ale również użytkowników sztucznej inteligencji, w tym przedsiębiorstw innych niż technologiczne, niezależnie od ich wielkości. W 2019 r. Komisja uruchomi platformę „Sztuczna inteligencja na żądanie” służącą ułatwieniu dostępu europejskich naukowców i przedsiębiorstw do wysokiej jakości narzędzi, danych oraz usług w zakresie sztucznej inteligencji.

Wraz z niniejszym pakietem dotyczącym danych Komisja przyjmuje również kolejną inicjatywę, która ma znaczenie dla gospodarki opartej na danych – „komunikat w sprawie umożliwienia transformacji cyfrowej opieki zdrowotnej i społecznej na jednolitym rynku cyfrowym, wzmacniania pozycji obywateli i budowania zdrowszego społeczeństwa”, który dotyczy potencjału danych jako głównego czynnika sprzyjającego transformacji cyfrowej w dziedzinie zdrowia i opieki. Dane mogą wpłynąć na zwiększenie dobrostanu milionów obywateli i zmienić sposób świadczenia usług zdrowotnych i opiekuńczych, w tym medycyny spersonalizowanej, oraz umożliwić wczesne wykrywanie ognisk chorób zakaźnych i przyspieszone opracowywanie leków i wyrobów medycznych.

Aby uwolnić ten potencjał tkwiący w gospodarce opartej na danych, UE musi wykorzystać swoje możliwości pobudzania innowacji w dziedzinie rozwiązań dotyczących opieki zdrowotnej, takich jak telemedycyna i mobilne aplikacje związane ze zdrowiem, jak stwierdzono w śródokresowym przeglądzie jednolitego rynku cyfrowego, czyniąc to w pełnej zgodności z przepisami dotyczącymi ochrony danych. Zidentyfikowano trzy kluczowe obszary:

·bezpieczny dostęp obywateli do danych dotyczących zdrowia i wymiana tych danych;

·lepsze dane, umożliwiające wspieranie badań naukowych, zapobiegania chorobom oraz spersonalizowanej opieki zdrowotnej i usług opiekuńczych;

·narzędzia cyfrowe na potrzeby upodmiotowienia obywateli i opieki nastawionej na pacjenta.

We wspomnianym powyżej komunikacie Komisja określiła działania, które należy podjąć we wszystkich trzech obszarach. Obejmują one zalecenie w sprawie europejskiego formatu wymiany elektronicznej dokumentacji medycznej, mechanizm dobrowolnej koordynacji w zakresie udostępniania danych, w tym danych genomowych na potrzeby badań w zakresie profilaktyki i medycyny spersonalizowanej, a także wnioski dotyczące wymiany innowacyjnych i najlepszych praktyk, budowania zdolności i pomocy technicznej dla organów służby zdrowia i opieki zdrowotnej.

Powyższym środkom towarzyszy również wstępna analiza kwestii dotyczących bezpieczeństwa i odpowiedzialności 12 , wynikających z nowych technologii cyfrowych wykorzystujących potencjał danych, w celu zagwarantowania warunków sprzyjających zaufaniu i odpowiedzialności dzięki przewidywalnemu otoczeniu prawnemu dla przedsiębiorstw i inwestorów oraz zapewnieniu ochrony praw konsumentów i obywateli. Środki te, wraz z odpowiednimi inicjatywami wdrożonymi do tej pory w ramach strategii jednolitego rynku cyfrowego, zapewnią UE wyjątkową możliwość wykorzystania szans oferowanych przez rewolucję w zakresie danych oraz rozwijania prosperującej, zrównoważonej i bezpiecznej gospodarki opartej na danych, w oparciu o skalę rynku wewnętrznego, zdolności innowacyjne europejskich przedsiębiorstw i przy pełnym poszanowaniu wartości europejskich.

3) Dane publiczne i finansowane ze środków publicznych w służbie innowacji wykorzystujących potencjał danych

Dostęp do danych publicznych i danych finansowanych ze środków publicznych oraz ich ponowne wykorzystywanie stanowią główne fundamenty wspólnej europejskiej przestrzeni danych. W ramach przeglądu śródokresowego strategii jednolitego rynku cyfrowego Komisja ogłosiła, że w oparciu o ocenę obowiązującego prawodawstwa i z zastrzeżeniem przeprowadzenia oceny skutków 13 przygotuje inicjatywę dotyczącą dostępności i ponownego wykorzystywania danych publicznych i finansowanych ze środków publicznych. W niniejszej sekcji opisano elementy tej inicjatywy.

a) Ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego

Organy sektora publicznego produkują i gromadzą ogromne ilości danych, które stanowią cenne surowce do rozwoju innowacyjnych usług cyfrowych i lepszego kształtowania polityki.

UE podjęła już szereg działań w celu udostępnienia w całej Unii danych publicznych jako kluczowego elementu gospodarki opartej na danych. Dyrektywa 2003/98/WE w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 14 stworzyła ogólnounijne ramy, które stymulują transgraniczne wykorzystywanie danych finansowanych ze środków publicznych i przyczyniają się do rozwoju ogólnoeuropejskich usług i produktów w zakresie danych. Ramy te zostały uzupełnione o środki ułatwiające wyszukiwanie i wykorzystywanie danych sektora publicznego niezależnie od granic i języków, takie jak uruchomienie europejskiego Portalu Otwartych Danych 15 . Komisja dała przykład, wprowadzając ramy prawne dotyczące ponownego wykorzystywania jej własnych danych 16 . Uzupełnieniem jest Portal Otwartych Danych, który zapewnia dostęp do danych instytucji UE i innych organów UE 17 . Wspomniane ramy stanowią jeden z najbardziej zaawansowanych systemów ponownego wykorzystywania danych na świecie, z domyślną zasadą, zgodnie z którą ponowne wykorzystywanie danych Komisji musi być dozwolone do celów niekomercyjnych i komercyjnych bez konieczności składania indywidualnego wniosku, bez obciążania opłatami użytkownika ponownie wykorzystującego dane, bez nakładania warunków na ponowne wykorzystywanie i bez dyskryminacji ponownych użytkowników, przy czym istnieją jedynie bardzo ograniczone, należycie uzasadnione wyjątki.

Przegląd dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 18 stanowi centralny element obecnego pakietu dotyczącego danych. Proponowane zmiany rzeczywiście spowodują udostępnienie większej ilości danych i sprawią, że dane będą się lepiej nadawały do ponownego wykorzystania. Cele przeglądu są następujące:

·ograniczenie barier utrudniających wejście na rynek, w szczególności w odniesieniu do małych i średnich przedsiębiorstw, dzięki obniżeniu opłat za ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego;

·zwiększenie dostępności danych dzięki objęciu zakresem dyrektywy nowych rodzajów danych publicznych i finansowanych ze środków publicznych: (i) danych będących w posiadaniu przedsiębiorstw publicznych w sektorach użyteczności publicznej i transportu oraz (ii) danych z badań naukowych;

·zminimalizowanie ryzyka nadmiernej przewagi wynikającej z pierwszeństwa, która przynosi korzyści dużym przedsiębiorstwom, a tym samym ogranicza liczbę potencjalnych ponownych użytkowników przedmiotowych danych, poprzez wprowadzenie wymogu ustanowienia bardziej przejrzystej procedury zawierania porozumień publiczno-prywatnych 19 ;

·zwiększenie możliwości biznesowych poprzez zachęcanie do publikowania danych dynamicznych oraz korzystania z interfejsów programowania aplikacji (API).

Zapewnianie dostępu do danych dynamicznych za pośrednictwem interfejsów programowania aplikacji jest szczególnie ważne, ponieważ wspiera otwarty ekosystem danych, oszczędza czas i koszty dzięki automatyzacji procesu pobierania danych, a także znacznie ułatwia ponowne wykorzystywanie danych na potrzeby szerokiej gamy nowych produktów i usług. Udostępnianie danych za pomocą prawidłowego i bezpiecznego korzystania z interfejsów programowania aplikacji może przynieść znaczącą wartość dodaną różnym podmiotom łańcucha wartości danych. Może również przyczynić się do tworzenia cennych ekosystemów wokół zasobów danych, których potencjał pozostaje często niewykorzystany przez posiadaczy danych.

Obecnie korzystanie z interfejsów programowania aplikacji przez organy sektora publicznego jest niewystarczające, a wiele dokumentów wciąż udostępnia się w formacie PDF. Powoduje to nieoptymalne wykorzystanie danych dynamicznych z sektora publicznego do celów tworzenia usług o wartości dodanej. Proponowane zmiany w dyrektywie w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego mają na celu przyspieszenie przejścia organów sektora publicznego w Europie w kierunku funkcji opartych na sieci oraz szerszego publikowania danych dynamicznych i korzystania z interfejsów programowania aplikacji.

Pakiet zawiera również wyniki oceny dyrektywy w sprawie baz danych 20 . Ocena 21 obejmuje ogólne funkcjonowanie dwóch części dyrektywy – prawa autorskiego i ochrony baz danych na podstawie prawa sui generis, przy czym większy nacisk kładzie się na ocenę wyników działania tego drugiego prawa. Obejmuje to analizę związku między prawem sui generis ustanowionym w dyrektywie a gospodarką opartą na danych.

Jednym z głównych wniosków zawartych w ocenie jest fakt, że prawo sui generis nie obejmuje w sposób systemowy sytuacji dotyczących dużych zbiorów danych i baz danych z jedynego źródła 22 , a zatem nie stanowi przeszkody dla zaistnienia problematycznych przypadków, w których niektórzy posiadacze praw mogliby rościć sobie pośrednie prawa własności w odniesieniu do danych cyfrowych. Niemniej jednak w ocenie wskazuje się, że to założenie należy w przyszłości uważnie monitorować, ponieważ w kręgach akademickich i w środowisku zainteresowanych stron powstały pytania – wynikające ze sporadycznych spraw sądowych – czy prawo sui generis nie mogłoby w istocie mieć zastosowania szerszego niż zazwyczaj zakładane, np. w odniesieniu do danych generowanych maszynowo. Ocena dyrektywy w sprawie baz danych odnosi się również do możliwych interakcji między prawem sui generis a dyrektywą w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego, czyli kwestii, która została również ujęta w ocenie dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 23 . Z uwagi na to, że taka interakcja może występować w praktyce, celem proponowanego przeglądu dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego jest doprecyzowanie dostosowania przepisów obu tych instrumentów.

Proponowany przegląd zawiera również wyjaśnienia dotyczące związku między dyrektywą w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego a dyrektywą ustanawiającą infrastrukturę informacji przestrzennej (INSPIRE) 24 w celu zapewnienia pełnej spójności między tymi dwoma instrumentami prawnymi.

Ponadto w ramach instrumentu „Łącząc Europę” Komisja będzie nadal wspierać budowę w pełni rozwiniętej infrastruktury otwartych danych w ramach działań następczych w związku z wdrażaniem europejskiego Portalu Otwartych Danych 25 . Dzięki takiemu środowisku można by udostępnić interoperacyjne dane i narzędzia, jak również wiedzę i wsparcie, tak aby zmaksymalizować ponowne wykorzystanie otwartych danych przez europejskie organy administracji publicznej i przedsiębiorstwa, a w szczególności małe i średnie przedsiębiorstwa, oraz aby budować zasób treści na potrzeby rozwoju europejskiej sztucznej inteligencji. Komisja zaproponowała 26 , aby począwszy od 2019 r. udostępnianie danych przez sektor publiczny było również wspierane przez centrum wsparcia na rzecz wymiany danych w ramach instrumentu „Łącząc Europę”.

Komisja rozważa również dalsze finansowanie działań wspierających dostępność danych sektora publicznego do ponownego wykorzystywania po 2020 r., które to działania mają na celu stworzenie kompleksowej wspólnej europejskiej przestrzeni danych.

Zasady ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego uwzględnia się poza tym również wtedy, gdy ze środków europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (ESI) 27 wspierane jest zaspokajanie i dopasowywanie lokalnych potrzeb, co prowadzi do zwiększenia wydajności dzięki rozwiązaniom administracji elektronicznej oraz modernizacji publicznych systemów informacyjnych i administracyjnych.

b) Dostęp do informacji naukowej i jej ochrona

W szczególności jeżeli chodzi o dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych oraz ponownego ich wykorzystywania, wskazano otwartą naukę 28 jako podstawowy składnik postępu naukowego i korzyści społecznych. Podkreślono to w konkluzjach Rady w sprawie przejścia na system otwartej nauki 29 , w których Rada wezwała Komisję, we współpracy z platformą polityki na rzecz otwartej nauki oraz w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami, do dalszego rozwijania europejskiego programu na rzecz otwartej nauki. Zasady otwartej nauki wymagają, aby procedury badań naukowych prowadzonych przez wszystkie kategorie badaczy (w tym naukowców amatorów) były otwarte na wszystkich etapach, począwszy od koncepcji, metodyki i procesów pracy w ramach projektów aż po rozpowszechnianie wyników, tak aby badania mogły łatwiej opierać się na wcześniej przeprowadzonych badaniach. Podnosi to jakość, pozwala uniknąć powielania i ułatwia ponowne wykorzystywanie, co ostatecznie zwiększa wpływ nauki na społeczeństwo. Komisja uważa, że nadszedł czas, aby umieścić dostęp do informacji naukowej i jej ochronę w kontekście otwartej nauki w oparciu o politykę Komisji w zakresie otwartego dostępu z 2012 r.

Komisja daje przykład w zakresie polityki otwartego dostępu dzięki swoim zasadom programu „Horyzont 2020”. Wspiera również rozwój narzędzi i usług, które stanowią podstawę otwartej nauki, poprzez finansowanie ogólnoeuropejskiego portalu europejskiej chmury dla otwartej nauki 30 .

W 2012 r. Komisja przyjęła pakiet strategiczny, zawierający szereg środków, których celem jest poprawa dostępu do informacji naukowych powstających w Unii. Zalecenie Komisji 2012/417/UE w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony 31 , stanowiące część tego pakietu, opiera się na założeniu, że informacje naukowe uzyskane dzięki finansowaniu publicznemu powinny być dostępne i nadawać się do ponownego wykorzystania, przy jak najmniejszej liczbie ograniczeń.

Ocena zalecenia potwierdza, że jest ono cennym i skutecznym narzędziem, które pozostaje istotne dla polityki. Aby zachowało ono aktualność w przyszłości, należy jednak wprowadzić w nim poprawki, po to by odzwierciedlić najnowsze zmiany w praktyce badań naukowych, jak również ostatnie zmiany w polityce UE. Zgodnie z zapowiedzią w europejskiej inicjatywie dotyczącej przetwarzania w chmurze 32 , w ramach europejskiej chmury dla otwartej nauki i przeglądu śródokresowego strategii jednolitego rynku cyfrowego 33 , obecny pakiet dotyczący danych obejmuje zatem przegląd zalecenia w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony 34 .

Przegląd zalecenia przedstawiany jest równolegle z przeglądem dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 35 , w którym proponuje się rozszerzenie zakresu dyrektywy na dane z badań naukowych oraz zapewnienie spójności i komplementarności między unijnymi politykami otwartego dostępu i otwartych danych. W ten sposób uwalnia się jednocześnie potencjał tkwiący w informacjach sektora publicznego oraz w danych z badań naukowych finansowanych ze środków publicznych. W oparciu o wniosek dotyczący zmiany dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego państwa członkowskie byłyby zobowiązane do opracowania strategii dotyczącej otwartego dostępu do publicznych i ogólnodostępnych danych z badań naukowych, a poddane przeglądowi zalecenie w sprawie dostępu do informacji naukowej oraz jej ochrony zapewniłoby wytyczne na temat realizacji otwartego dostępu do tychże danych.

4) Dane sektora prywatnego jako kluczowy czynnik stymulujący innowacje i konkurencyjność w Europie

Dostęp do danych sektora prywatnego i ich ponowne wykorzystywanie stanowią kolejne główne fundamenty wspólnej europejskiej przestrzeni danych. Zgodnie z przeglądem śródokresowym strategii jednolitego rynku cyfrowego i opierając się na wynikach konsultacji z zainteresowanymi stronami, można określić szereg zasad, które należy uwzględnić, dotyczących udostępniania danych z sektora prywatnego 36 .

a) Wymiana danych między przedsiębiorstwami (B2B)

W komunikacie „Budowa europejskiej gospodarki opartej na danych” poruszono szereg kwestii dotyczących wciąż rosnącej ilości danych. Są one często tworzone w sposób zautomatyzowany przez maszyny lub procesy oparte na nowo powstających technologiach, takich jak internet rzeczy. Aby osiągnąć maksymalne korzyści dzięki tym danym, jak i innego rodzaju danym z sektora prywatnego, uczestnicy rynku mogą potrzebować dostępu do takich danych i możliwości ich wykorzystywania, również w kontekście transgranicznym, w różnych scenariuszach. Jak wskazano we wspomnianym komunikacie, z danymi nieosobowymi generowanymi w sposób zautomatyzowany przez przedmioty związane z internetem rzeczy wiążą się określone pytania, jako że zazwyczaj producenci takich przedmiotów znajdują się w uprzywilejowanej pozycji, jeśli chodzi o ustalenie dostępu do generowanych danych i ich wykorzystywania. W zależności od charakteru odpowiedniego rynku mogą oni przyznawać użytkownikom danego przedmiotu prawa dostępu i prawa do korzystania z danych lub też nie przyznawać takich praw, a użytkownicy przedmiotów mogą zostać pozbawieni możliwości wykorzystywania danych, do których wygenerowania się przyczynili.

Dialog z zainteresowanymi stronami i odpowiedzi na ankietę internetową 37 wykazały, że zainteresowane strony w dużej mierze zgadzają się co do tego, iż korzystne byłoby zwiększenie wymiany danych między przedsiębiorstwami. Jednocześnie uważają one, że na obecnym etapie rozwoju gospodarki opartej na danych istniejące ramy regulacyjne są odpowiednie do zakładanych celów i że jest zbyt wcześnie na przepisy horyzontalne dotyczące wymiany danych między przedsiębiorstwami. Punktem wyjścia powinno być zapewnienie, aby rynki danych miały możliwie najlepsze warunki do samodzielnego rozwoju, a swoboda umów powinna stanowić kamień węgielny tego procesu. Zasadniczo przedsiębiorstwa powinny mieć swobodę decydowania o tym, komu i na jakich warunkach można przyznać dostęp do posiadanych przez nie danych nieosobowych. Ogólnie rzecz biorąc, zainteresowane strony nie popierają również nowego rodzaju prawa własności danych, a z szeregu przekazanych opinii wynika, że kluczową kwestią w wymianie danych między przedsiębiorstwami jest nie tyle własność, co sposób organizacji dostępu do danych.

Z drugiej strony istnieje silne poparcie zainteresowanych stron dla środków nieregulacyjnych, takich jak: (i) wspieranie wykorzystania interfejsów API na rzecz prostszego i bardziej zautomatyzowanego dostępu do zbiorów danych i ich wykorzystywania; (ii) opracowanie zalecanych standardowych warunków umownych oraz (iii) zapewnienie wytycznych na poziomie UE.

Biorąc pod uwagę wszystkie dostępne obecnie dowody oraz opierając się na zasadach opracowanych w komunikacie „Budowa europejskiej gospodarki opartej na danych” 38 , Komisja uważa, że ważne jest uznanie faktu, iż dane mogą być ponownie wykorzystywane bez utraty ich jakości, a w wielu przypadkach bez utraty przewagi konkurencyjnej, ponieważ te same dane mogą stanowić podstawę lub umożliwić całkowite udoskonalenie różnych produktów lub usług. Odnosi się to w szczególności do udostępniania odpowiednich danych na potrzeby ćwiczeń rozwijających aplikacje wykorzystujące sztuczną inteligencję – a rozwój ten jest poważnym wyzwaniem przemysłowym w Europie. Można zachęcać większą liczbę przedsiębiorstw do angażowania się w partnerstwa w zakresie danych, tj. porozumienia z innymi przedsiębiorstwami, mające na celu jak najlepsze wykorzystanie danych przez jak największą liczbę podmiotów komercyjnych.

Komisja uważa również, że aby zapewnić uczciwe i konkurencyjne rynki dla przedmiotów związanych z internetem rzeczy oraz dla produktów i usług opartych na wygenerowanych maszynowo danych nieosobowych wytworzonych przez te przedmioty, w postanowieniach umownych należy przestrzegać następujących kluczowych zasad:

Ponieważ trwa debata na temat wymiany danych między przedsiębiorstwami, a zasób zgromadzonych w miarę upływu czasu doświadczeń jest coraz większy, niniejszy komunikat zapoczątkuje kolejny proces konsultacji z zainteresowanymi stronami. Wspomniane zasady mogą podlegać dalszej ewolucji w oparciu o analizę zebranych informacji. Komisja będzie nadal oceniać, czy takie zmienione zasady i ewentualne kodeksy postępowania okażą się wystarczające do utrzymania uczciwych i otwartych rynków, oraz w razie potrzeby zareaguje na zaistniałą sytuację, podejmując odpowiednie działania. W wyniku różnicy w strukturze poszczególnych rynków mogą one wymagać uzupełnienia środkami sektorowymi.

W ramach inicjatywy „Cyfryzacja europejskiego przemysłu” 40 Komisja podjęła już działania mające na celu wsparcie branży, między innymi poprzez udzielenie pomocy finansowej platformom danych przemysłowych i centrom innowacji w ramach programu „Horyzont 2020”. Stanowiące kontynuację tych działań środki w zakresie badań naukowych i innowacji w ramach programu „Horyzont 2020” na lata 2018–2020 41 (w szczególności w zakresie „platform danych przemysłowych i osobowych”) bezpośrednio wspierają rozwój godnych zaufania i bezpiecznych platform oraz szanujących prywatność metod analitycznych dotyczących bezpiecznej wymiany zastrzeżonych danych przemysłowych i danych osobowych, a jednocześnie ułatwiają przestrzeganie odpowiednich przepisów (takich jak przepisy dotyczące ochrony danych).

Centrum wsparcia na rzecz wymiany danych w ramach instrumentu „Łącząc Europę” wprowadzi szereg środków mających na celu ułatwienie wymiany – oprócz danych sektora publicznego – również danych sektora prywatnego. Będzie ono oferować wiedzę fachową i pomoc w zakresie udostępniania danych poprzez dostarczanie przykładów najlepszych praktyk i informacji na temat interfejsów API, istniejących wzorów umów oraz innych aspektów prawnych i technicznych. Pomoże ono również w dalszym opracowywaniu wytycznych określonych w dokumencie roboczym służb Komisji towarzyszącym niniejszemu komunikatowi 42 oraz list kontrolnych, a jeżeli zostanie to uznane za przydatne, możliwe będzie opracowanie wzorcowych klauzul umownych. W pracach tych uwzględnione zostaną wyniki programu na rzecz interoperacyjności na lata 2016–2020 (ISA2).

Komisja rozważy również dalsze wspieranie użycia interfejsów programowania aplikacji, na przykład w administracji elektronicznej i w ramach działań związanych ze stosowaniem zasady jednorazowości. Obecnie wiele przedsiębiorstw posiada znaczne aktywa w postaci niewykorzystanych danych, a jednocześnie nie mają one zasobów ani zdolności do analizy tych danych ani do stworzenia atrakcyjnych pod względem komercyjnym usług na podstawie tychże danych. Dzięki odpowiedniemu wykorzystaniu interfejsów programowania aplikacji może to otworzyć drogę do powstania ekosystemów przedsiębiorstw typu start-up, czerpiących korzyści z niewykorzystanych aktywów i pomagających przedsiębiorstwom udostępniającym swoje dane w tworzeniu nowych usług i produktów. Dzieje się tak w przypadku sektora finansowego, w którym dostęp do pewnych danych bankowych, poprzez wykorzystanie odpowiednio zaprojektowanych interfejsów programowania aplikacji, umożliwił powstanie całego nowego ekosystemu usług finansowych, na przykład indywidualnego doradztwa w zakresie modelu codziennych wydatków, a usługi te są w całości kontrolowane i zarządzane przez instytucje finansowe, które w przeciwnym przypadku nie mogłyby ich oferować. Tworzenie interfejsów programowania aplikacji i korzystanie z nich musi opierać się na kilku zasadach: stabilności, obsłudze w całym cyklu życia, jednolitości stosowania i norm, przyjazności dla użytkownika oraz bezpieczeństwie.

Komisja będzie ponadto w dalszym ciągu ułatwiać testy i demonstracje w wybranych obszarach, np. w odniesieniu do uruchomienia na dużą skalę systemów zautomatyzowanej i połączonej z siecią mobilności w cyfrowych korytarzach transgranicznych. Prace nad tymi korytarzami wynikają z listu intencyjnego podpisanego przez 29 państw (państw członkowskich i państw EOG), z obrad okrągłego stołu we Frankfurcie z przedstawicielami przemysłu i państw członkowskich, a także z przebiegu Dnia Technologii Cyfrowych 2018, gdzie państwa członkowskie UE i EOG oraz odpowiednie zainteresowane strony z branży zadeklarowały realizację tych działań. Doświadczenia związane z tymi korytarzami będą między innymi testem technicznych i prawnych środków dostępu do danych z pojazdów i innych danych istotnych z komercyjnego punktu widzenia oraz ich ponownego wykorzystania w ramach ekosystemu zautomatyzowanej i połączonej z siecią mobilności; doświadczenia te mogą też stanowić wkład w dalsze wytyczne UE dotyczące tego aspektu jednolitego rynku cyfrowego.

b) Dostęp do danych sektora prywatnego w interesie publicznym – wymiana danych między przedsiębiorstwami i organami administracji (B2G)

Komisja bada również wymianę danych między przedsiębiorstwami a sektorem publicznym. Uruchamiając wiele projektów pilotażowych, organy sektora publicznego rozpoczęły ocenę możliwości wykorzystania analizy danych w celu ukierunkowania decyzji politycznych lub poprawy usług publicznych.

Dane znajdujące się w posiadaniu przedsiębiorstw, takich jak operatorzy telekomunikacyjni, platformy internetowe, producenci samochodów, sprzedawcy detaliczni lub media społecznościowe, mają w związku z tym duże znaczenie. Ich wykorzystanie może na przykład prowadzić do bardziej ukierunkowanej reakcji na epidemie, lepszego planowania przestrzennego miast, poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego i zarządzania ruchem, a także lepszej ochrony środowiska, monitorowania rynku i ochrony konsumentów.

Przy opracowywaniu statystyki publicznej analiza takich danych może być bardziej opłacalna i szybciej dawać wyniki w kwestiach takich jak przemieszczenia ludności, ceny, inflacja, gospodarka internetowa, energetyka lub ruch drogowy. Może to również zmniejszyć obciążenie przedsiębiorstw i obywateli dzięki rezygnacji z kwestionariuszy badań. W komunikacie z 2017 r. „Budowa europejskiej gospodarki opartej na danych” 43 omówiono te możliwości, a w ramach przeglądu śródokresowego strategii jednolitego rynku cyfrowego Komisja zobowiązała się do dalszego zbadania tej kwestii.

Wyniki konsultacji podjętych w ramach przeglądu dyrektywy w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego 44 pokazały poparcie dla idei poprawy dostępu do danych sektora prywatnego dla organów publicznych i do celów naukowych w ujęciu ogólnym. Jednakże posiadacze danych wskazali na potrzebę zajęcia się szeregiem kwestii, w tym rekompensat, umożliwiających uzyskanie zwrotu z inwestycji dokonanych w celu zgromadzenia lub dostosowania danych.

Wszelkie działania podjęte w tym zakresie muszą być w pełni zgodne z przepisami dotyczącymi ochrony danych osobowych.

Biorąc pod uwagę dotychczasowe doświadczenia i wyniki konsultacji z zainteresowanymi stronami, Komisja uważa, że przestrzeganie następujących kluczowych zasad mogłoby sprzyjać korzystaniu z danych sektora prywatnego przez organy sektora publicznego na preferencyjnych warunkach dotyczących ponownego wykorzystywania.

Komisja zorganizuje obrady okrągłego stołu na wysokim szczeblu w sprawie dostępu do danych sektora prywatnego ze względu na interes publiczny w celu dalszego zastanowienia się nad tym zagadnieniem. Należyta uwaga zostanie zwrócona na wysoki stopień zaawansowania dyskusji w niektórych dziedzinach (np. w kwestii ponownego wykorzystywania takich danych do celów statystyki publicznej). Przedstawione powyżej zasady zostaną zaproponowane jako podstawa do dalszych dyskusji z zainteresowanymi stronami. Komisja będzie w dalszym ciągu oceniać, czy wspomniane środki okażą się wystarczające do ułatwienia wymiany danych między przedsiębiorstwami a organami administracji, i w razie potrzeby będzie reagować na zaistniałą sytuację, podejmując odpowiednie działania, w tym stosując ewentualne środki w poszczególnych sektorach.

5) Podsumowanie

W niniejszym komunikacie Komisja przedstawiła środki, które ułatwią przedsiębiorstwom i sektorowi publicznemu dostęp do danych pochodzących z różnych źródeł, sektorów i dyscyplin w UE oraz ich ponowne wykorzystywanie. Środki te, wraz z już istniejącymi inicjatywami, takimi jak nowe ramy regulacyjne dotyczące ochrony danych osobowych, które wchodzą w życie w maju 2018 r., wniosek w sprawie swobodnego przepływu danych nieosobowych oraz inicjatywy na rzecz rozwoju sieci połączeń i wspierania obliczeń wielkiej skali, przyczynią się do stworzenia prawdziwie europejskiej wspólnej przestrzeni danych wspomaganej zarówno przez ogólnounijne środki z zakresu polityki, jak i ukierunkowane finansowanie badań naukowych i innowacji. Są one niezbędne dla wzrostu gospodarczego i konkurencyjności w UE.

Komisja wzywa współprawodawców do podjęcia działań na rzecz szybkiego przyjęcia komponentu legislacyjnego zawartego w proponowanym pakiecie dotyczącym danych 45 w celu zapewnienia, by UE mogła w pełni korzystać z możliwości oferowanych przez gospodarkę opartą na danych. Wzywa również państwa członkowskie i pozostałe zainteresowane strony do wniesienia wkładu w ogłoszone środki i inicjatywy.

(1)

Od 1,99 % unijnego PKB w 2016 r. do 4 % w 2020 r., IDC 2017, „European Data Market Study” (Badanie europejskiego rynku danych), sprawozdanie końcowe.

(2)

Dz.U. L 119 z 4.5.2016, s. 1.

(3)

COM(2017) 495 final.

(4)

COM(2017) 9 final.

(5)

  https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/public-consultation-building-european-data-economy  

(6)

COM(2017) 228 final.

(7)

COM(2018) 234.

(8)

C(2018) 2375.

(9)

SWD(2018) 125.

(10)

Organizacje, których głównym przedmiotem działalności są produkty, usługi i technologie związane z danymi.

(11)

OECD, „Data-driven innovation. Big Data for Growth and Well-being” (Innowacje wykorzystujące potencjał danych. Duże zbiory danych na rzecz wzrostu i dobrostanu), 2015.

(12)

Dokumenty robocze służb Komisji dotyczące oceny zarówno dyrektywy w sprawie maszyn, jak i dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za produkty, oraz dokument roboczy służb Komisji w sprawie odpowiedzialności za nowe technologie cyfrowe.

(13)

SWD(2018) 127.

(14)

  Dyrektywa 2003/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego .

(15)

  https://www.europeandataportal.eu/  

(16)

  Decyzja Komisji 2011/833/UE w sprawie ponownego wykorzystywania dokumentów Komisji .

(17)

  https://data.europa.eu/euodp/pl/home  

(18)

COM(2018) 234.

(19)

Głównym problemem wynikającym z takich porozumień jest to, że prowadzą one w praktyce do korzystania z danych przez jednego lub bardzo niewielu ponownych użytkowników, a takie ograniczone ponowne wykorzystanie nie wynika ze specyfiki rynku, lecz ze sposobu, w jaki zawarto porozumienie publiczno-prywatne. Większa przejrzystość procedury ma na celu ograniczenie „nadmiernej przewagi wynikającej z pierwszeństwa” poprzez: a) umożliwienie każdemu przedsiębiorstwu dowiedzenia się, jakie dane są dostępne, oraz b) zwiększenie szans na faktyczne korzystanie z przedmiotowych danych przez szersze grono ponownych użytkowników.

(20)

  Dyrektywa 96/9/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 marca 1996 r. w sprawie ochrony prawnej baz danych .

(21)

SWD(2018) 146.

(22)

Baza danych z jedynego źródła oznacza, że posłużenie się tą jedną bazą danych jest jedyną możliwością uzyskania dostępu do przedmiotowych danych.

(23)

SWD(2018) 145.

(24)

  Dyrektywa 2007/2/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 marca 2007 r.

(25)

  http://data.europa.eu/europeandataportal .

(26)

  https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/connecting-europe-facility-cef-telecom-work-programme-2018-adopted .

(27)

  https://cohesiondata.ec.europa.eu .

(28)

COM(2018) 22 final.

(29)

http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-9526-2016-INIT/pl/pdf.

(30)

 SWD (2018) 83 final.

(31)

C(2012) 4890 final.

(32)

COM(2016) 178 final.

(33)

COM(2017) 228 final.

(34)

C(2018) 2375.

(35)

COM(2018) 234.

(36)

SWD(2018) 125 „Wytyczne dotyczące udostępniania danych sektora prywatnego w europejskiej gospodarce opartej na danych”, składający się z dwóch części: jedna z nich dotyczy wymiany danych w relacjach między przedsiębiorstwami (B2B), a druga – wymiany danych w kontekście relacji między przedsiębiorstwami a organami administracji (B2G).

(37)

  https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/public-consultation-building-european-data-economy  

(38)

COM(2017) 9 final, s. 11.

(39)

Np. danych produkowanych przez roboty w ramach procesów przemysłowych, które to dane mają znaczenie dla świadczenia usług posprzedażnych (np. napraw i konserwacji), lub danych dotyczących oceny usługodawców.

(40)

COM(2016) 180 final.

(41)

  http://ec.europa.eu/research/participants/data/ref/h2020/wp/2018-2020/main/h2020-wp1820-leit-ict_en.pdf .

(42)

SWD(2018) 125.

(43)

Zob. również: dokument roboczy służb Komisji SWD(2017) 2 final.

(44)

COM(2018) 234.

(45)

COM(2018) 234.