EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 20.7.2021

SWD(2021) 718 final

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE

Verslag over de rechtsstaat 2021





Landenhoofdstuk over Luxemburg

bij het document

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

Verslag over de rechtsstaat 2021

Situatie op het gebied van de rechtsstaat in de Europese Unie

{COM(2021) 700 final} - {SWD(2021) 701 final} - {SWD(2021) 702 final} - {SWD(2021) 703 final} - {SWD(2021) 704 final} - {SWD(2021) 705 final} - {SWD(2021) 706 final} - {SWD(2021) 707 final} - {SWD(2021) 708 final} - {SWD(2021) 709 final} - {SWD(2021) 710 final} - {SWD(2021) 711 final} - {SWD(2021) 712 final} - {SWD(2021) 713 final} - {SWD(2021) 714 final} - {SWD(2021) 715 final} - {SWD(2021) 716 final} - {SWD(2021) 717 final} - {SWD(2021) 719 final} - {SWD(2021) 720 final} - {SWD(2021) 721 final} - {SWD(2021) 722 final} - {SWD(2021) 723 final} - {SWD(2021) 724 final} - {SWD(2021) 725 final} - {SWD(2021) 726 final} - {SWD(2021) 727 final}

I.Justitieel stelsel

Het justitiële stelsel omvat twee afzonderlijke soorten rechtbanken: de gewone rechtbanken, die bevoegd zijn voor civielrechtelijke en strafzaken, en de administratieve rechtbanken, die belast zijn met de behandeling van bestuursrechtelijke zaken. Tot de gewone rechtbanken behoren drie vredegerechten, twee arrondissementsrechtbanken met algemene rechtsbevoegdheid, een hof van beroep en een hof van cassatie. De administratieve tak omvat een administratieve rechtbank in eerste aanleg en een administratieve rechtbank in tweede aanleg. Het grondwettelijk hof is onderdeel van het gerechtelijk apparaat en oordeelt of wetten verenigbaar zijn met de grondwet. Kandidaat-rechters worden gekozen door een comité dat uitsluitend uit rechters bestaat en worden vervolgens formeel benoemd door de uitvoerende macht. Voor posten bij het hooggerechtshof en bij de administratieve rechtbank in tweede aanleg worden rechters door de uitvoerende macht benoemd op advies van respectievelijk het hooggerechtshof of de administratieve rechtbank. Het Openbaar Ministerie is onafhankelijk maar vervolging wordt ingesteld onder het gezag van de minister van Justitie. De twee ordes van advocaten zijn onafhankelijk en vertegenwoordigen in Luxemburg gevestigde advocaten. Elke orde van advocaten heeft een vergadering 1 , een raad 2 , een voorzitter 3 en, voor de hele beroepsgroep, een administratieve en tuchtraad 4 . Luxemburg neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie.

Onafhankelijkheid

De perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht blijft hoog. Volgens 77 % van de bevolking is de onafhankelijkheid van rechtbanken en rechters “redelijk goed tot zeer goed”, en 69 % van de ondernemingen is dezelfde mening toegedaan 5 . De perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht is sinds 2016 onverminderd hoog en is onder het algemene publiek gestaag gestegen, maar is in het bedrijfsleven in de afgelopen vijf jaar geleidelijk afgenomen 6 .

De herziening van de grondwet teneinde een raad voor de rechtspraak op te richten, vordert. Tussen 2009 en 2019 werd in Luxemburg gedebatteerd over een nieuwe ontwerpgrondwet 7 . Het ontwerp is in 2020 ingetrokken en vervangen door een voorstel voor een aantal gerichte herzieningen van verschillende delen van de grondwet. Er is een herziening van hoofdstuk VI van de grondwet, inzake justitie, voorgesteld teneinde een raad voor de rechtspraak op te richten en meer algemeen de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken 8 In de laatste ontwerptekst van de grondwet worden de belangrijkste bevoegdheden van de raad voor de rechtspraak uiteengezet, d.w.z. de selectie van magistraten vóór hun benoeming door de groothertog en het voeren van tuchtprocedures tegen magistraten. De specifieke voorwaarden voor de uitoefening van deze bevoegdheden alsook de samenstelling, de organisatie en de overige bevoegdheden van de raad moeten bij wet worden vastgesteld 9 . In het huidige wetsontwerp wordt uitgegaan van negen leden: drie ambtshalve benoemde leden 10 , drie door collega’s gekozen rechters, een advocaat 11 en twee vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld en de academische wereld, die worden aangewezen door het parlement 12 . De autoriteiten overleggen momenteel over verdere wijzigingen van het wetsontwerp, met name om de bepalingen inzake de samenstelling van de toekomstige raad af te stemmen op de desbetreffende normen van de Raad van Europa, uit hoofde waarvan de toekomstige raad voor minstens de helft moet bestaan uit rechters (magistraten) die door hun collega’s worden verkozen 13 .

De grondwetsherziening, waarbij de bevoegdheid van de minister van Justitie om openbaar aanklagers instructies te geven in individuele zaken wordt afgeschaft, vordert. Vervolging vindt formeel plaats onder het gezag van de minister van Justitie, die bevoegd is het Openbaar Ministerie (OM) instructies te geven om in een individuele zaak over te gaan tot vervolging, maar het OM niet mag opdragen om geen vervolging in te stellen 14 . De wettelijke waarborgen met betrekking tot deze bevoegdheid, in combinatie met het feit dat het OM in de praktijk als onafhankelijk orgaan wordt erkend, lijken het risico voor de autonomie van het Openbaar Ministerie te beperken 15 . Aangezien in de laatste ontwerpamendementen op de grondwet 16 uitdrukkelijk wordt vermeld dat het OM onafhankelijk is 17 , zijn de belanghebbenden van mening dat de instructiebevoegdheid van de minister ongrondwettelijk is 18 . Het moet ook worden opgemerkt dat de minister van Justitie al meer dan twintig jaar geen instructies heeft gegeven in een individuele zaak 19 . De minister van Justitie zou uit hoofde van de ontwerpamendementen nog steeds een zekere mate van gezag uitoefenen over het OM door de koers van het strafrechtelijk beleid te bepalen. Op 23 maart 2021 heeft de raad van state positief geadviseerd 20 over de hernieuwde onafhankelijkheid van het Openbaar Ministerie. De raad sprak daarbij evenwel zijn voorkeur uit voor de vorige versie van de amendementen, die de minister niet de mogelijkheid bood om sturing te geven aan het OM 21 . De herziening wordt momenteel behandeld in het parlement, waar verdere discussies plaatsvinden en mogelijk nieuwe amendementen worden ingediend.

Kwaliteit

De COVID-19-pandemie heeft tekortkomingen aan het licht gebracht met betrekking tot de digitalisering van het rechtsstelsel. In juni 2020, aan het begin van de COVID-19-pandemie, werd tijdelijke wetgeving aangenomen om het gebruik van reeds bestaande digitale communicatiemiddelen, zoals e-mail, mogelijk te maken, met name voor niet-gevoelige informatie 22 . Deze tijdelijke wetgeving had als doel om het rechtstreekse fysieke contact tussen rechters, rechtbankmedewerkers en gebruikers van de rechtbank te beperken 23 . Afgezien van de tijdelijke maatregelen in verband met de COVID-19-pandemie wordt met het project “papierloze justitie”, dat 13 subprojecten omvat, beoogd de huidige tekortkomingen aan te pakken door het publiek meer informatie over het justitieel stelsel te verstrekken door een portaal op te zetten waar burgers in contact kunnen komen met advocaten, rechters en notarissen, en ervoor te zorgen dat meer rechterlijke beslissingen online worden bekendgemaakt. Het project moet evenwel nog tot concrete resultaten leiden. Het baarde de belanghebbenden zorgen dat de tijdelijke wettelijke bepalingen en de huidige stand van de “papierloze justitie” het niet mogelijk maakten om op afstand te werken en dat er nog geen zittingen hebben plaatsgevonden via een videoverbinding 24 . Zij noemden het e-mailsysteem van justitie een nuttig nieuw instrument, maar tekenden daarbij aan dat de meeste communicatie tussen rechtbanken en advocaten nog steeds per fax verloopt. Bovendien wezen zij op de beperkte bruikbaarheid van de beschikbare online-instrumenten 25 . Het project “papierloze justitie” zal naar verwachting tegen 2026 gereedkomen en operationeel zijn.

Er wordt gewerkt aan concrete voorstellen om het stelsel van rechtsbijstand te hervormen. Het kader voor rechtsbijstand biedt nog altijd uitsluitend de mogelijkheid van volledige terugbetaling van de honoraria van advocaten en de gemaakte gerechtskosten, waarbij de drempel om in aanmerking te komen in een consumentenzaak onder de Eurostat-armoedegrens ligt 26 . Het eerste voorontwerp van de nieuwe wetgeving is opgesteld door het ministerie van Justitie en zal na raadplegingen, die momenteel plaatsvinden, worden voorgelegd aan het parlement 27 . Volgens de autoriteiten heeft de hervorming tot doel de administratieve procedures te vereenvoudigen en gedeeltelijke rechtsbijstand te verlenen om de rechter toegankelijker te maken voor de burgers.

Efficiëntie

De efficiëntie van de rechtsbedeling in civielrechtelijke zaken blijft hoog en er zijn maatregelen genomen om de gevolgen van de COVID-19-pandemie te verzachten, maar de rechtsbedeling in bestuursrechtelijke en strafzaken is minder efficiënt. De uitbraak van de COVID-19-pandemie heeft een tijdelijke achterstand veroorzaakt in de behandeling van zaken. Om de achterstand weg te werken, werd het reces van de rechtbanken ingekort. De meeste civielrechtelijke zaken werden schriftelijk voortgezet 28 . De achterstanden zijn hierdoor weggewerkt 29 . Dat blijkt onder meer uit de laatste gegevens over de efficiëntie van de rechtsbedeling in civielrechtelijke zaken, die consequent hoog is, hoewel de procedures aanzienlijk langer duren in tweede en derde aanleg 30 . Het aantal aanhangige civielrechtelijke zaken is laag 31 , en uit het consequente afhandelingspercentage van ongeveer 100 % blijkt dat de burgerlijke rechtbanken de werklast effectief beheersen 32 . Strafzaken kregen echter te maken met een grotere achterstand omdat de meeste zittingen tussen maart en mei 2020 werden opgeschort. Tot slot ontbreekt het nog steeds aan gegevens over de duur van gerechtelijke procedures en het aantal aanhangige zaken in de administratieve rechtspraak 33 .

II.Corruptiebestrijding

Het institutionele kader om corruptie te voorkomen en te bestrijden is sinds het verslag van vorig jaar niet veranderd. Luxemburg heeft geen specifieke corruptiebestrijdingsstrategie, noch een agentschap voor corruptiebestrijding; een juridisch en institutioneel kader voor de bestrijding van corruptie is grotendeels aanwezig. Het ministerie van Justitie is de belangrijkste autoriteit die belast is met corruptiebestrijding in algemene zin, met inbegrip van de beleidscoördinatie. Binnen het ministerie van Justitie fungeert een intergouvernementeel comité, het comité voor corruptiepreventie (Copreco), als raadgevend forum dat het algemene nationale corruptiebestrijdingsbeleid ondersteunt. Hoewel er geen gespecialiseerde instantie voor de vervolging van corruptiezaken als zodanig bestaat, heeft de afdeling Economie en Financiën van het Openbaar Ministerie specifieke bevoegdheden om strafzaken van economische en financiële aard te onderzoeken, waaronder corruptiezaken.

De perceptie van corruptie in de publieke sector blijft laag onder deskundigen en bedrijfsleiders. In de corruptieperceptie-index 2020 van Transparency International scoort Luxemburg 80/100, waarmee het op de 4e plaats komt in de Europese Unie en op de 9e plaats wereldwijd 34 . Deze perceptie is in de afgelopen vijf jaar 35 verslechterd 36 .

De interinstitutionele samenwerking tussen alle betrokken autoriteiten verloopt goed, hoewel de personele middelen van het Openbaar Ministerie een probleem vormen. Bij het Openbaar Ministerie werken 36 magistraten, van wie een derde zich bezighoudt met de bestrijding van economische, financiële en corruptiemisdrijven. Het OM heeft om extra middelen verzocht, maar tot dusver is geen noemenswaardige verhoging toegekend. In het laatste beschikbare jaarverslag 37 wordt ook gewezen op het gebrek aan kandidaten om de vacatures te vervullen, een tendens die dit jaar doorzette, met name binnen de afdeling Economie en Financiën van het OM 38 . De autoriteiten hebben niettemin opgemerkt dat de middelen in complexe onderzoeken snel kunnen worden afgestemd op specifieke behoeften, waardoor de doeltreffendheid van het Openbaar Ministerie gewaarborgd is 39 . De belangrijkste ontwikkeling ten opzichte van vorig jaar is de verbetering van de IT-infrastructuur, waardoor aanklagers op afstand kunnen werken, met volledige toegang tot dossiers 40 . Er zijn geen tekortkomingen gemeld wat betreft het rechtskader voor de bestrijding van financiële misdrijven, en de samenwerking met de financiële inlichtingendienst verloopt goed 41 .

De regering beoordeelt momenteel of de regels voor corruptiebestrijding moeten worden aangescherpt. Het accent ligt daarbij vooral op preventie. Het Copreco heeft recent evenwel niet vergaderd — fysiek noch online — en heeft geen schriftelijke opmerkingen ontvangen van ministeries over mogelijke tekortkomingen in de wetgeving inzake corruptiebestrijding 42 . Alle nieuwe ambtenaren moeten een module over corruptiebestrijding volgen in het kader van hun verplichte opleiding. Tijdens de COVID-19-pandemie vond deze cursus online plaats 43 .

De regelgeving inzake belangenconflicten en draaideurpraktijken biedt ruimte voor verbetering. Er zijn vier gedragscodes van kracht 44 waarop de betrokken instanties intern toezicht houden, met uitzondering van de gedragscode voor de leden van de regering, die door een extern orgaan (de ethische commissie) wordt gemonitord. Alleen deze laatste code bevat bepalingen inzake draaideurpraktijken voor ministers 45 , hetgeen in het verslag over de rechtsstaat van vorig jaar werd aangemerkt als een tekortkoming. In 2020 heeft de ethische commissie twee nieuwe zaken met betrekking tot dezelfde hoge ambtenaar onderzocht. Die zaken boden de commissie de gelegenheid advies uit te brengen over het toepasselijke rechtskader. De commissie stelde dat artikel 12 van de gedragscode, waarbij het voormalige regeringsleden wordt verboden activiteiten te ontplooien waarbij zij in contact komen met hun voormalige regering, wel makkelijk toepasbaar en controleerbaar is, maar dat de toepassing van artikel 11, waarbij het voormalige ministers wordt verboden om niet-openbare informatie te gebruiken of te verspreiden, een lastige aangelegenheid is 46 . De commissie heeft de premier in dit verband een aanbeveling gedaan om de regels te verbeteren 47 .

Er blijven tekortkomingen bestaan op het gebied van lobbyactiviteiten en vermogensverklaringen. Het gebrek aan samenhang en aan toezicht op de verplichting van de parlementsleden om hun vermogen en ontvangen geschenken op te geven, blijven de voornaamste problemen, zoals ook opgemerkt door de Groep van Staten tegen Corruptie (Greco) van de Raad van Europa 48 . Lobbyactiviteiten zijn momenteel niet aan alomvattende regels onderworpen. De leden van het parlement passen hun eigen gedragscode toe, die wel geldt voor bijeenkomsten in het parlement, maar niet voor informele contacten 49 . Voorts gelden er geen lobbyregels voor leden van de regering en hooggeplaatste adviseurs 50 .

De regelgeving inzake de financiering van politieke partijen is herzien. Op 15 december 2020 werd bij de wet inzake de financiering van politieke partijen voor alle kandidaten bij nationale en Europese verkiezingen de plicht ingevoerd om alle giften boven 250 EUR op te geven 51 . In de wet is ook bepaald dat valse verklaringen strafbaar zijn uit hoofde van het wetboek van strafrecht 52 . Bovendien moet worden opgemerkt dat alle politieke partijen een overzicht van hun inkomsten en uitgaven moeten indienen, dat ter verificatie wordt voorgelegd aan de rekenkamer 53 .

Het rechtskader inzake transparantie en open bestuur wordt veelvuldiger toegepast en dat heeft geleid tot verschillende verbeteringen, al zijn er nog steeds tekortkomingen wat betreft de toegang tot informatie. In de eerste jaren waarin de wet van 14 september 2018 inzake de toegang tot documenten 54 werd toegepast, heeft het maatschappelijk middenveld gewezen op het beperkte toepassingsgebied en de mogelijk negatieve gevolgen daarvan voor een doeltreffende corruptiebestrijding 55 . Bij deze wet wordt weliswaar het recht verleend om te verzoeken om toegang tot documenten, maar wordt niet voorzien in een algemeen recht om informatie op te vragen. Dit betekent dat een verzoekende partij die niet weet van het bestaan van een specifiek document, mogelijk verstoken blijft van informatie 56 . De commissie voor de toegang tot documenten (Commission d’accès aux documents — CAD) is een onafhankelijk administratief adviesorgaan zonder toezichtsbevoegdheden. De CAD bestaat uit vijf leden 57 en kan in twee gevallen advies uitbrengen: wanneer een overheidsinstantie verzoekt om advies en bij de behandeling van een hoger beroep wanneer een verzoek om toegang tot documenten is afgewezen. Kwesties kunnen via een speciale website of schriftelijk worden aangedragen, en om de zaak voor te kunnen leggen aan de administratieve rechtbank is het niet verplicht om deze aanhangig te maken bij de CAD. In 2020 ontving de CAD minder verzoeken dan in 2019 58 . Drie van de zaken waarin de CAD in 2019 een advies heeft uitgebracht, zijn aanhangig bij de administratieve rechtbank en er is een zaak aanhangig bij de rechtbank met betrekking tot een in 2020 uitgebracht advies 59 . Het feit dat overheidsinstanties niet verplicht zijn te rapporteren aan de CAD is aangemerkt als een tekortkoming 60 . 

De huidige wetgeving ter bescherming van klokkenluiders is nog steeds beperkt tot specifieke sectoren, zoals het private en publieke arbeidsrecht. Er zijn wel sectorale bepalingen, waaronder de gedragscode van de groothertogelijke politie, die politiebeambten de mogelijkheid biedt om mogelijke inbreuken tijdens de uitoefening van hun werkzaamheden anoniem te melden aan de juridische dienst 61 . Het nieuwe kader voor de bescherming van klokkenluiders wordt momenteel voorbereid met het oog op een algemenere en doeltreffendere bescherming van klokkenluiders 62 .

Er zijn geen specifieke maatregelen gemeld ter bestrijding van de corruptierisico’s in verband met de COVID-19-pandemie. De groothertogelijke politie heeft alle rechtshandhavingsambtenaren aan de toepasselijke ethische beginselen herinnerd nadat zij potentiële corruptierisico’s had geïdentificeerd tijdens de pandemie 63 . Voorts zijn de personele middelen van de politie herschikt om de nationale autoriteiten te ondersteunen in de strijd tegen de COVID-19-pandemie 64 . De opleiding van nieuw aangeworven ambtenaren en politiebeambten is online voortgezet, en dat heeft tijds- en kostenbesparingen opgeleverd 65 .

III.Mediapluriformiteit en -vrijheid

Het rechtskader inzake mediavrijheid 66 en -pluriformiteit is gebaseerd op een reeks grondwettelijke en wettelijke waarborgen. De vrijheid van meningsuiting wordt uitdrukkelijk erkend in de grondwet. De wet inzake de vrijheid van meningsuiting in de media biedt journalisten bescherming. De wet inzake elektronische media garandeert de financiële en bestuurlijke onafhankelijkheid van de regulerende instantie voor audiovisuele media.

De wettelijke waarborgen voor de onafhankelijkheid en doeltreffendheid van de regulerende instantie voor de media zijn versterkt en de middelen ervan zijn opgehoogd. Bij de wet van 26 februari 2021 zijn de wet van 1991 inzake elektronische media 67 en de wet van 2013 tot oprichting van de regulerende instantie voor audiovisuele media 68 , de Autorité Luxembourgoise Indépendente de l’Audiovisuel (ALIA), gewijzigd met het oog op de omzetting van de herziene richtlijn audiovisuele mediadiensten. Bij deze wet zijn nieuwe regelgevende taken toegekend aan ALIA, zoals het opzetten van mechanismen ter beoordeling van de maatregelen die zijn genomen door videoplatforms en het bevorderen van de ontwikkeling van mediageletterdheid. In de wet is thans uitdrukkelijk bepaald dat ALIA haar taken op onpartijdige, onafhankelijke en transparante wijze moet uitvoeren. Bovendien biedt de wet ALIA de mogelijkheid aanbieders van mediadiensten te verzoeken om de informatie die zij nodig heeft om haar taken uit te oefenen, en sancties op te leggen wegens niet-naleving van haar besluiten. Het parlement heeft de begrotingstoewijzing voor ALIA met 70 % verhoogd ten opzichte van 2020. Voorts is de formatie met vier posten uitgebreid zodat de regulerende instantie haar nieuwe taken kan vervullen. ALIA speelt ook een rol in het toezicht op de politieke onafhankelijkheid van de audiovisuele sector. ALIA merkt in een verslag op dat door gemeenten geproduceerde lokale televisie-uitzendingen mogelijk kunnen worden ingezet om een politieke agenda door te drukken, aangezien de gemeenten zelf de redactionele verantwoordelijkheid dragen 69 . Het medialandschap in Luxemburg is sterk geconcentreerd, terwijl de markt klein van omvang is 70 .

De regering heeft maatregelen genomen naar aanleiding van de bezorgdheid van belanghebbenden over haar communicatie en transparantie tijdens de COVID-19-pandemie. Twee belangrijke organisaties die opkomen voor de persvrijheid 71 hadden kritiek op de communicatie van de regering en de gebrekkige transparantie jegens journalisten, met name tijdens de COVID-19-pandemie. De kritiek betrof vooral de beperkte toegang tot informatie als gevolg van de beperkte fysieke aanwezigheid van journalisten bij persconferenties. Naar aanleiding van deze kritiek werden de fysieke persconferenties na enige weken hervat 72 .

De autoriteiten hebben verschillende maatregelen getroffen tegen de gevolgen van de COVID-19-pandemie voor de media. Om de economische gevolgen voor de media te verzachten, hebben de autoriteiten een tijdelijke steunregeling voor mediabedrijven en journalisten opgezet 73 . Mediabedrijven konden op jaarbasis 5 000 EUR aan steun aanvragen voor iedere journalist bij hen in dienst. De regeling gold uitsluitend voor beroepsjournalisten die in dienst waren bij subsidiabele uitgevers. Freelancejournalisten vielen er niet onder; zij konden steun aanvragen in het kader van een andere steunregeling voor zelfstandigen.

De wetgevingswerkzaamheden met betrekking tot de hervorming van de steunregeling voor de pers vorderden. De in juli 2020 door de regering aangekondigde toekomstige regeling moet technologieneutraal worden en zowel voor gedrukte als voor online nieuwsmedia gelden. De belanghebbenden toonden zich ingenomen met de hervorming, maar hadden enige zorgen over de beperkte openbare raadpleging, het beoogde relatief lage steunbedrag per journalist en de onduidelijkheid over de toepasselijkheid van de regeling op onlinemedia en nieuwe of hybride mediafuncties (zoals webcontentbeheerders en feitencheckers). De hervorming van de steunregeling voor de pers heeft een structureel karakter en is nog onderwerp van debat. Op dit moment is het dus nog onduidelijk of de regeling ook van toepassing zal zijn op freelancejournalisten.

De toegang van journalisten tot officiële documenten is nog steeds een punt van zorg 74 . Belanghebbenden wezen met name op de negatieve effecten van de wet van 14 september 2018 inzake een transparant en open bestuur voor de journalistiek gelet op de lange procedures om documenten te verkrijgen. Belanghebbenden hebben aanbevolen een snelle procedure in te voeren voor journalisten 75 . In dit verband herinnerden de journalisten eraan dat Luxemburg nog steeds een van de lidstaten is die geen snelle toegang tot informatie voor de pers garanderen die zou verschillen van het recht op toegang tot informatie voor de burgers, en zij riepen de regering op een dergelijke procedure in te voeren. Voorts hebben belanghebbenden 76 hun bezorgdheid geuit over de selectieve wijze waarop de autoriteiten informatie openbaar maken. Ook de adviescommissie inzake de mensenrechten (Commission consultative des Droits de l’Homme — CCDH) heeft er bij de regering op aangedrongen journalisten in alle omstandigheden toegang te bieden tot informatie. Verder is deze toegang tot informatie, zoals opgemerkt tijdens de raadpleging van belanghebbenden over de genoemde hervorming van de steunregeling voor de pers 77 , opgenomen in het regeerakkoord 2018–2023 78 .

Er is nog steeds een stevig kader voor de bescherming van journalisten. Sinds het verslag over de rechtsstaat 2020 heeft de Commissie geen aanwijzingen ontvangen waaruit blijkt dat het kader voor de bescherming van journalisten is verslechterd. In dit verband zijn sinds 2015 geen meldingen met betrekking tot Luxemburg geregistreerd bij het platform van de Raad van Europa voor de bevordering van de bescherming van de journalistiek en de veiligheid van journalisten 79 . Hoewel media maar zelden strafrechtelijk worden vervolgd wegens smaad, zijn professionals en ngo’s bezorgd dat deze zaken worden aangegrepen om media en journalisten te intimideren nu er dit jaar een nieuwe zaak voor de rechter is gebracht 80 .

IV.Andere institutionele kwesties in verband met controles en waarborgen

Luxemburg is een parlementaire democratie met één kamer 81 , waarin wetsvoorstellen afkomstig kunnen zijn van de regering en van parlementsleden. De raad van state geeft een advies over wetsontwerpen, ongeacht of die door de regering of door parlementsleden zijn voorgesteld. Het grondwettelijk hof ziet toe op de grondwettigheid van de wetgeving. Onafhankelijke autoriteiten spelen een belangrijke rol in het systeem van controles en waarborgen.

Er zijn twee nieuwe grondwetsherzieningen voorgesteld om burgers rechtstreekse toegang te bieden tot het grondwettelijk hof en om oude bepalingen met betrekking tot de staat, het staatshoofd en de regering te stroomlijnen. De eerste grondwetsherziening, die in juni 2020 werd ingediend 82 , strekt ertoe burgers rechtstreekse toegang te bieden tot het grondwettelijk hof met betrekking tot regelgevingsmaatregelen die de regering tijdens een noodtoestand neemt 83 . De herziening heeft als doel de grondrechten te beschermen. Op 9 maart 2021 heeft de raad van state een advies uitgebracht over deze herziening 84 , waarin hij opmerkt de hervorming niet nodig te vinden, aangezien iedere rechter de wettigheid van de tijdens de noodtoestand genomen regelgevingsmaatregelen kan toetsen 85 . Het is aan het parlement om naar aanleiding van dit advies en op basis van de ontvangen opmerkingen en beoordeling te debatteren en een besluit te nemen over het vervolg 86 . De op 17 november 2020 ingediende tweede grondwetsherziening 87 behelst wijzigingen met betrekking tot de organisatie van de staat 88 , het staatshoofd 89 , de constitutionele monarchie, de regering 90 , de betrekkingen tussen de staat en de religieuze gemeenschappen 91 , en de gemeenten 92 . Doel van deze herziening is de grondwet te moderniseren door de oude bepalingen met betrekking tot de staat, het staatshoofd en de regering te stroomlijnen. Bovendien zou met deze herziening worden verduidelijkt dat de groothertog een symbolische en formele rol vervult, terwijl de leden van de regering de politieke verantwoordelijkheid dragen voor diens handelen. Op 9 maart 2021 heeft de raad van state een advies uitgebracht over deze herziening 93 , waarin hij aangeeft veel van de bepalingen reeds te hebben goedgekeurd in het kader van het ingetrokken grondwetsontwerp 94 .

Het besluitvormingsproces maakt een inclusieve indruk, maar de aanbevelingen van belanghebbenden worden vaak niet opgevolgd. Er is bezorgdheid geuit over de regelmaat waarmee en de mate waarin belanghebbenden bij het besluitvormingsproces worden betrokken. Voor elk wetgevingsvoorstel dat via de gewone wetgevingsprocedure wordt behandeld, is een advies van de raad van state verplicht. Daarnaast zijn er vijf beroepsorganisaties 95 , die worden verzocht om een advies met betrekking tot hun gebied van deskundigheid. Hun adviezen maken integraal deel uit van het wetgevingsvoorstel en worden in aanmerking genomen bij het formuleren van wijzigingen van wetsontwerpen 96 . Hoewel andere belanghebbenden 97 ook adviezen kunnen indienen, worden hun aanbevelingen niet regelmatig opgevolgd 98 . Ook in de regelgevingsprocedure is een advies van de raad van state verplicht, behalve voor regelgevingsmaatregelen die tijdens de noodtoestand worden genomen, in welk geval het verzoek om een dergelijk advies optioneel is 99 . De beroepsorganisaties moeten ook om advies worden gevraagd over elk ontwerp van regelgevende maatregel dat binnen hun gebied van deskundigheid valt. Voorts zijn er wettelijke sancties van toepassing wanneer de bevoegde beroepsorganisaties niet worden geraadpleegd over ontwerpregelgeving 100 . Ten aanzien van de rol van de adviescommissie inzake de mensenrechten (CCDH) in het regelgevingsproces hebben diverse belanghebbenden opgemerkt dat de regering weliswaar niet verplicht is te reageren op de aanbevelingen van de CCDH of die op te volgen, maar dat zij er zelden rekening mee houdt, zeker tijdens de COVID-19-pandemie 101 . Voorts wordt de CCDH in het wetgevingsproces zelden geraadpleegd door een parlementaire commissie. De regering pleegt, op bilaterale basis of in het kader van het interministerieel comité voor de mensenrechten, regelmatig overleg met andere mensenrechtenorganisaties (zoals de Ombudsman). Hun inbreng en aanbevelingen worden evenwel maar zelden in aanmerking genomen 102 .

De maatregelen in reactie op de COVID-19-pandemie worden momenteel genomen via de gewone wetgevingsprocedure. In Luxemburg was tussen 18 maart en 24 juni 2020 de noodtoestand van kracht met het oog op de bestrijding van de COVID-19-pandemie. Deze in de grondwet opgenomen regeling 103 stelt de regering in staat om gedurende beperkte tijd voor alle aangelegenheden passende, noodzakelijke en evenredige maatregelen te treffen. Sinds het verstrijken van de noodtoestand pakt het parlement de problemen in verband met de COVID-19-pandemie aan via de gewone wetgevingsprocedure, met kortere termijnen. Hoewel amendementen versneld worden behandeld, probeert het parlement de belanghebbenden te raadplegen. De belanghebbenden zijn evenwel bezorgd over de inclusiviteit van het raadplegingsproces, met name wanneer wetten zeer snel worden aangenomen 104 , in welk geval de raad van state en de beroepsorganisaties vaak slechts beperkt worden geraadpleegd 105 .

Het “Huis voor de mensenrechten” is opgericht. Dit initiatief 106 om de belangrijkste onafhankelijke instanties die een centrale rol spelen bij het waarborgen van de grondrechten, op één locatie samen te brengen, is in 2020 voltooid. Het Huis voor de mensenrechten is een samenwerkingsverband tussen de CCDH, de ombudsdienst voor de rechten van het kind (Ombudsman fir Kanner a Jugendlecher) en het centrum voor gelijke kansen. Doel ervan is burgers makkelijker toegang te bieden tot de instanties die de grondrechten beschermen en de synergieën tussen de verschillende instanties te vergroten. De CCDH is de erkende nationale mensenrechteninstantie van Luxemburg 107 . De ombudsdienst voor de rechten van het kind is specifiek belast met de bescherming van de rechten van iedereen die jonger is dan 18 jaar 108 . Het centrum voor gelijke kansen is het gelijkheidsorgaan van Luxemburg 109 .

Hoewel de COVID-19-pandemie gevolgen heeft gehad voor het werk van ngo’s, kan het maatschappelijk middenveld in Luxemburg vrijelijk opereren 110 . Vanaf april 2020 moesten fondsenwervingscampagnes en belangenbehartigings- en voorlichtingsactiviteiten worden stilgelegd als gevolg van de COVID-19-pandemie. Volgens ngo’s had de onderbreking van hun activiteiten financiële gevolgen 111 . In november 2020 kwam de regering evenwel met verschillende subsidieregelingen en met criteria om voor een subsidie in aanmerking te komen 112 .

Bijlage I: lijst van bronnen in alfabetische volgorde*

* De lijst van de bijdragen die zijn ontvangen in het kader van de raadpleging voor het verslag over de rechtsstaat 2021 is te vinden op https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation

Bureau voor de grondrechten (2021), Legal environment and space of civil society organisations in supporting fundamental rights in Luxembourg.

CAD, activiteitenverslag 2020 van de commissie voor de toegang tot documenten (Rapport d’activité 2020 de la Commission d’accès aux documents), https://gouvernement.lu/dam-assets/fr/publications/rapport-activite/minist-etat/cad/rapport-activite-2020-cad.pdf

Centre for Media Pluralism and Media Freedom (2021), Media Pluralism Monitor 2021, https://cmpf.eui.eu/media-pluralism-monitor/mpm-2021/

Civicus, Monitor Tracking Civic Space — Luxembourg, https://monitor.civicus.org/country/luzembourg/

Directoraat-generaal Communicatie (2020a), Flash Eurobarometer 482: businesses’ attitudes towards corruption in the EU.

Directoraat-generaal Communicatie (2020b), Special Eurobarometer 502: corruption.

ENNHRI (2020), bijdrage aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Ethische commissie (2020), Advies van de ethische commissie (Avis du comité d’éthique) van 22 april 2020, https://gouvernement.lu/dam-assets/systeme-politique/gouvernement/rb-code-deontologie/Avis-du-comite-d-ethique-24042020-.pdf

Europese Commissie (2019–2021), EU-scorebord voor justitie.

Europese Commissie (2020), Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Luxemburg.

Greco (2020a), Fourth evaluation round — Second Interim compliance report on Luxembourg, corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutor, https://rm.coe.int/fourth-evaluation-round-corruption-prevention-in-respect-of-members-of/1680a0424d

Greco (2020b), Fifth Evaluation Round — Compliance report on Luxembourg on Preventing corruption and promoting integrity in central governments (top executive functions) and law enforcement agencies, https://rm.coe.int/fifth-evaluation-round-preventing-corruption-and-promoting-integrity-i/1680a04279

Groothertogelijke politie (2019), Gedragscode van de politie (Code de déontologie de la police), https://police.public.lu/fr/publications/2019/code-deontologie-police.html

Kamer van volksvertegenwoordigers (Chambre des Députés) (2019), Intern reglement, versie 2019, https://chd.lu/wps/wcm/connect/public/5abf3456-f398-4259-a831-20788c0f208c/reglementjuli2019.pdf?MOD=AJPERES&ContentCache=NONE&CACHE=NONE&CVID=mOb0p1W&CVID=mOb0p1W

Kamer van volksvertegenwoordigers (Chambre des Députés), Intern reglement, versie 2019, blz. 61, artikel 5, https://chd.lu

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp inzake de gewijzigde wet van 17 juli 2020 inzake maatregelen ter bestrijding van de COVID-19-pandemie, http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/pl/20170427

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 6030 — een nieuwe ontwerpgrondwet — http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/ppc/10000  

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7323 — wetsontwerp inzake de organisatie van de raad voor de rechtspraak — http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/pl/10455  

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7575 — herziening van hoofdstuk VI van de grondwet, inzake justitie, volledige tekst van het wetsontwerp — http://data.legilux.public.lu/file2/2021-02-24/23  

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7575 — herziening van hoofdstuk VI van de grondwet, inzake justitie, volledige tekst van het wetsontwerp, nieuwe amendementen van 23 februari 2021 — http://data.legilux.public.lu/file2/2021-02-24/23  

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7575 — herziening van hoofdstuk VI van de grondwet, inzake justitie — http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/ppc/20130254  

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7620 — ontwerp van herziening van artikel 32 van de grondwet — http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/ppc/20130257

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7700 — herziening van de hoofdstukken I, III, V, VII, IX, X, XI en XII van de grondwet — http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/ppc/20130258  

Luxemburgs staatsblad, Wetsontwerp nr. 7777 — voorstel tot herziening van de hoofdstukken IV en V bis van de grondwet, http://legilux.public.lu/eli/etat/projet/ppc/20130260

Luxemburgse regering (2018a), Gedragscode, https://gouvernement.lu/dam-assets/fr/systeme-politique/gouvernement/rb-code-deontologie/Arrete-grand-ducal-du-14-novembre-2014-fixant-les-regles-deontologiques-des-membres-du-Gouvernement-et-leurs-devoirs-et-droits-dans-lexercice-de-la-fo.pdf

Luxemburgse regering (2018b), Regeerakkoord 2018–2023, https://gouvernement.lu/en/publications/accord-coalition/programme-gouvernemental.html

Luxemburgse regering (2020a), Statistieken over rechtspraak en vervolging 2019 (Statistiques des jurisdictions et des parquets Année 2019), https://justice.public.lu/dam-assets/fr/publications/rapport-activites-judiciaires/Rapports-juridictions-judiciaires-2019.pdf

Luxemburgse regering (2020b), Nieuwe praktische regeling voor persconferenties van de regering, https://sip.gouvernement.lu/fr/actualites.gouvernement%2Bfr%2Bactualites%2Btoutes_actualites%2Bcommuniques%2B2020%2B05-mai%2B02-modalites-conferences-presse.html

Luxemburgse regering (2021), bijdrage van Luxemburg aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Luxemburgse regering, Financiële steun voor uitgevers in het kader van de COVID-19-pandemie,  https://guichet.public.lu/en/entreprises/sectoriel/medias/indemnite-editeurs-publications-covid.html

Openbaar Ministerie (2020), Jaarverslag 2019 (Rapport annuel 2019), https://justice.public.lu/content/dam/justice/fr/publications/rapport-activites-crf/rapport-crf-2019.pdf

Raad van Europa, Comité van Ministers (2010), Recommendation CM/Rec(2010)12 of the Committee of Ministers to member states on judges: independence, efficiency and responsibilities.

Raad van Europa, Commissie van Venetië (2020), Opinion No. 1002/2020 on urgent interim opinion on the draft new constitution of Bulgaria (CDL-AD(2020)035).

Raad van Europa: Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists — Luxembourg,  https://www.coe.int/en/web/media-freedom/luxembourg

Raad van state (2015), Intern reglement, https://conseil-etat.public.lu/fr/legislation/reglesdeontologiques.html

Raad van state, Advies nr. CE.60.217 over Wetsontwerp nr. 7575 — http://data.legilux.public.lu/file2/2021-03-23/36  

Raad van state, Advies nr. CE.60.288 over Wetsontwerp nr. 7620 — http://data.legilux.public.lu/file2/2021-03-09/38

Raad van state, Advies nr. CE.60.469 over Wetsontwerp nr. 7700 — http://data.legilux.public.lu/file2/2021-03-09/32

Reporters Without Borders, World Press Freedom Index, https://rsf.org/en/ranking

Transparency International (2021), Corruption Perceptions Index 2020.

Bijlage II: bezoek aan Luxemburg

De diensten van de Commissie hebben in maart 2021 virtueel vergaderd met:

·Adviescommissie inzake de mensenrechten (CCDH)

·Chambre des Députés (parlement)

·Comité voor corruptiepreventie (Copreco)

·Commissie voor de toegang tot documenten

·Ethische commissie

·Finance & Human Rights

·Groothertogelijke politie

·Groupement des Magistrats Luxembourgeois

·Hooggerechtshof

·Luxemburgse orde van advocaten

·Luxemburgse regulerende instantie voor de media (ALIA)

·Luxemburgse vereniging van journalisten (ALJP)

·Ministerie van Algemene Zaken

·Ministerie van Binnenlandse Zaken

·Ministerie van Buitenlandse Zaken

·Ministerie van Cultuur

·Ministerie van Justitie

·Ombudsman

·Raad van state

·StopCorrupt

* In een aantal horizontale vergaderingen hebben ook ontmoetingen plaatsgevonden tussen de Commissie en de volgende organisaties:

·Amnesty International

·Center for Reproductive Rights

·Civicus

·Civil Liberties Union for Europe

·Civil Society Europe

·Conference of European Churches

·EuroCommerce

·European Center for Not-for-Profit Law

·European Centre for Press and Media Freedom

·European Civic Forum

·European Federation of Journalists

·European Partnership for Democracy

·European Youth Forum

·Front Line Defenders

·Human Rights House Foundation

·Human Rights Watch

·ILGA-Europe

·International Commission of Jurists

·International Federation for Human Rights

·International Planned Parenthood Federation European Network (IPPF EN)

·International Press Institute

·Netherlands Helsinki Committee

·Open Society European Policy Institute

·Philanthropy Advocacy

·Protection International

·Reporters without Borders

·Transparency International EU

(1)      Artikelen 12 tot en met 15 van de wet van 10 augustus 1991 inzake het beroep van advocaat.

(2)      Artikelen 16 tot en met 19 van de wet van 10 augustus 1991 inzake het beroep van advocaat.

(3)      Artikelen 20 tot en met 23 van de wet van 10 augustus 1991 inzake het beroep van advocaat.

(4)      Artikelen 24 en 25 van de wet van 10 augustus 1991 inzake het beroep van advocaat.

(5)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafieken 44 en 46. Het niveau van de gepercipieerde onafhankelijkheid van de rechterlijke macht wordt als volgt ingedeeld: zeer laag (minder dan 30 % van de respondenten beschouwt de rechterlijke onafhankelijkheid als redelijk goed en zeer goed); laag (30 tot 39 %), gemiddeld (40 tot 59 %), hoog (60 tot 75 %), zeer hoog (meer dan 75 %).

(6)      EU-scorebord voor justitie 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021.

(7)      Wetsontwerp nr. 6030 — een nieuwe ontwerpgrondwet.

(8)      Wetsontwerp nr. 7575 — herziening van hoofdstuk VI van de grondwet, inzake justitie.

(9)      Artikel 90 van Wetsontwerp nr. 7575.

(10)      De voorzitter van het hooggerechtshof, de voorzitter van de administratieve rechtbank in tweede aanleg, de procureur-generaal.

(11)      Aangewezen door de twee ordes van advocaten.

(12)      Wetsontwerp nr. 7323 — wetsontwerp inzake de organisatie van de raad voor de rechtspraak.

(13)    Raad van Europa, Comité van Ministers, Aanbeveling CM/Rec(2010)12, punten 26–27. Zie ook Commissie van Venetië, Opinion CDL-AD(2020)035, punt 44.

(14)      EU-scorebord voor justitie 2020, grafiek 55 — indien er specifieke instructies worden gegeven om vervolging in te stellen, moeten die instructies met redenen worden omkleed en schriftelijk worden gegeven, en moeten de partijen bij de gerechtelijke procedure toegang hebben tot de instructies.

(15)      Zie Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Luxemburg, blz. 3 — de bestaande wettelijke waarborgen lijken, in combinatie met de huidige praktijk, het risico voor de autonomie van het OM te beperken.

(16)      In het ingetrokken Wetsontwerp nr. 6030 inzake een nieuwe ontwerpgrondwet werd de onafhankelijkheid van het Openbaar Ministerie vermeld. In het nieuwe Wetsontwerp nr. 7575 tot herziening van de grondwet van mei 2020 wordt niet gewezen op de onafhankelijkheid van het OM.

(17)      Wetsontwerp nr. 7575 — nieuwe amendementen van 23 februari 2021.

(18)      Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg (bv. Groupement des magistrats luxembourgeois en het Openbaar Ministerie). De bevoegdheid van de minister van Justitie is gebaseerd op artikel 19 van het wetboek van strafvordering.

(19)      Informatie ontvangen van de Luxemburgse autoriteiten.

(20)      De raad van state had kritiek omdat de functionele onafhankelijkheid niet uitdrukkelijk werd gewaarborgd in de amendementen en omdat was verzuimd te specificeren dat de aanwijzingen van het ministerie van Justitie inzake strafrechtelijk beleid “algemeen” van aard moeten zijn. Advies nr. CE.60.217 over Wetsontwerp nr. 7575.

(21)      Wetsontwerp nr. 6030 — een nieuwe ontwerpgrondwet.

(22)      Zie de twee wetten van 20 juni 2020 — http://legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/2020/06/20/a542/consolide/20201222 ; http://legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/2020/06/20/a523/consolide/20201125  

(23)      Bijdrage van Luxemburg aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 5.

(24)      Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg (bv. Groupement des magistrats luxembourgeois en het hooggerechtshof).

(25)      Zij kunnen slechts twee online-instrumenten vanuit huis gebruiken: een systeem dat laat zien wanneer een zaak aanhangig is gemaakt en een openbare databank die iedereen — ook burgers — toegang biedt tot geanonimiseerde beslissingen.

(26)      EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 23.

(27)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg (bv. ministerie van Justitie).

(28)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg (bv. ministerie van Justitie).

(29)      Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg (Groupement des magistrats luxembourgeois).

(30)      EU-scorebord voor justitie 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021.

(31)      EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 14.

(32)      EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 11.

(33)      EU-scorebord voor justitie 2021, grafieken 5, 8, 9, 13 en 15.

(34)      Transparency International, Corruption Perceptions Index 2020 (2021) blz. 2–3. Het niveau van de gepercipieerde corruptie wordt als volgt ingedeeld: laag (de perceptie van corruptie in de overheidssector heeft onder deskundigen en bedrijfsleiders een score van meer dan 79); relatief laag (scores tussen 79 en 60), relatief hoog (scores tussen 59 en 50), hoog (scores lager dan 50).

(35)      De score bedroeg 85 in 2015 tegenover 80 in 2020. De score neemt significant toe/af wanneer die met meer dan vijf punten verandert; verbetert/verslechtert bij een verandering van 4–5 punten; is relatief stabiel bij een verandering van 1–3 punten in de afgelopen vijf jaar.

(36)    De Eurobarometer-gegevens over de corruptieperceptie en -ervaring van burgers en bedrijven, die vorig jaar werden vermeld, worden om de twee jaar bijgewerkt. De recentste gegevensreeksen zijn opgenomen in Special Eurobarometer 502 (2020) en Flash Eurobarometer 482 (2019).

(37)      Luxemburgse regering (2020), Statistieken over rechtspraak en vervolging 2019 (Statistiques des jurisdictions et des parquets Année 2019).

(38)      Informatie ontvangen van het Openbaar Ministerie in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(39)      Zie vorige voetnoot.

(40)      Zie vorige voetnoot.

(41)      Zie vorige voetnoot. In de jaarlijkse statistieken van de financiële-inlichtingendienst wordt het aantal gevallen van omkoping in het buitenland niet vermeld. Het laatste beschikbare jaarverslag heeft betrekking op 2019. Openbaar Ministerie (2020), Jaarverslag 2019.

(42)      Informatie ontvangen van Copreco in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(43)      Zie vorige voetnoot.

(44)      Een voor de leden van het parlement, een voor de leden van de regering, een voor de raad van state en een voor de groothertogelijke politie.

(45)      Artikelen 11 en 12 van de gedragscode van de regering.

(46)      Overeenkomstig artikel 11 is het voor voormalige ministers verboden om niet-openbare informatie te gebruiken of te verspreiden. Deze bepaling is moeilijk toepasbaar gebleken, aangezien het uiterst lastig is om te bepalen welke informatie reeds openbaar en welke nog vertrouwelijk is.

(47)      Ethische commissie (2020), Advies van de ethische commissie (Avis du comité d’éthique) van 22 april 2020.

(48)      Greco (2020), Fourth Evaluation Round — Second Interim compliance report: Luxembourg.

(49)      Officiële website van het parlement, Intern reglement van het parlement, versie 2019, blz. 61, artikel 5.

(50)      Greco (2020), Fifth Evaluation Round — Compliance report.

(51)      Wet inzake de financiering van politieke partijen, artikel 9, lid 4.

(52)      Wet inzake de financiering van politieke partijen, artikel 17.

(53)      Wet inzake de financiering van politieke partijen, artikel 12.

(54)      Wet van 14 september 2018 inzake een transparant en open bestuur (Loi du 14 septembre 2018 relative à une administration transparente et ouverte).

(55)      Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(56)      In artikel 1 van de wet van 14 september 2018 is het volgende bepaald: “Les personnes physiques et les personnes morales ont un droit d’accès aux documents”.

(57)      De leden zijn een als voorzitter aangewezen magistraat, een vertegenwoordiger van de premier, een vertegenwoordiger van de nationale commissie voor gegevensbescherming, een vertegenwoordiger van de vereniging van Luxemburgse steden en gemeenten Syvicol en een vertegenwoordiger van de voorlichtings- en persdienst (Service information et presse — SIP).

(58)      Luxemburgse regering (2021), Activiteitenverslag 2020 van de commissie voor de toegang tot documenten (Rapport d’activité 2020 de la Commission d’accès aux documents).

(59)      Informatie die de commissie voor de toegang tot documenten in het kader van het bezoek aan Luxemburg heeft verstrekt.

(60)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan het land (bv. Commission d’accès aux documents).

(61)      Groothertogelijke politie (2019), Gedragscode van de politie (Code de déontologie de la police). Volgens de tijdens het bezoek aan Luxemburg ontvangen informatie is in 2020 slechts één verzoek ingediend via het interne meldingskanaal.

(62)      Informatie ontvangen van Copreco in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(63)      Bijdrage van Luxemburg aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 11.

(64)      Informatie ontvangen van de groothertogelijke politie in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(65)      Informatie ontvangen van de groothertogelijke politie in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(66)      Ondanks een stijging van de totale score is Luxemburg drie plaatsen gezakt op de World Press Freedom Index 2021 van Reporters Without Borders, waar het land momenteel de 20e plaats bezet tegenover de 17e in 2020. Luxemburg neemt de 11e plek in van de 27 EU-lidstaten. De lagere plek op de ranglijst kan verband houden met de algemene stijging van de score in andere landen.

(67)      Wet inzake elektronische media.

(68)      Voor meer informatie, zie http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/rect/2013/11/14/n1/jo

(69)      Media Pluralism Monitor 2021, verslag over Luxemburg, blz. 14.

(70)      Deze twee factoren samen zouden negatieve gevolgen kunnen hebben voor de pluriformiteit van het medialandschap. Zie het verslag van Media Pluralism Monitor 2021 (monitor voor de pluriformiteit van de media 2021), waarin erop wordt gewezen dat één groep de audiovisuele en de onlinesector domineert en twee groepen de gedrukte pers. Voorts wordt in het verslag opgemerkt dat mensen veel kijken naar buitenlandse televisiezenders. Zie Media Pluralism Monitor 2021, verslag over Luxemburg, blz. 11 en 12.

(71)      Association luxembourgeoise des journalistes professionnels en Conseil national de la presse — bijdrage van ENNHRI aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 235–236.

(72)      Tussen 18 maart en de tweede week van mei 2020 vonden persconferenties volledig digitaal plaats. Luxemburgse regering (2020), Nieuwe praktische regeling voor persconferenties van de regering.

(73)      Luxemburgse regering, Financiële steun voor uitgevers in het kader van de COVID-19-pandemie.

(74)      Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Luxemburg, blz. 8.

(75)      In april 2021 lanceerde de Luxemburgse vereniging van beroepsjournalisten (ALJP) een campagne om een artikel aan de perswet toe te voegen dat de autoriteiten ertoe verplicht de media binnen een bepaald tijdsbestek informatie te verstrekken. Journalisten en hun beroepsverenigingen pleiten sinds de wet inzake de vrijheid van meningsuiting van 2004 voor een gedegen toegang tot informatie en voor transparantie. De toegang tot informatie valt momenteel onder de wet van 2018 inzake open en transparant bestuur, die op alle burgers is gericht en geen specifiek wettelijk recht op informatie voor journalisten omvat. Zie ook de bijdrage van ENNHRI aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 235.

(76)      Zie Reporters Without Borders, 2020 World Press Freedom Index.

(77)      Projet de loi relatif à un régime d’aides en faveur du journalisme professionnel et abrogeant la loi modifiée du 3 août 1998 sur la promotion de la presse écrite — Advies van de Association luxembourgeoise des journalistes professionnels.

(78)      Luxemburgse regering (2018), Regeerakkoord 2018–2023, blz. 24. https://gouvernement.lu/en/publications/accord-coalition/programme-gouvernemental.html

(79)      Raad van Europa, Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists — Luxembourg.

(80)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg (bv. ALJP).

(81)      Het parlement bestaat uit de kamer van volksvertegenwoordigers.

(82)      Wetsontwerp nr. 7620 — ontwerp van herziening van artikel 32 van de grondwet.

(83)      Artikel 32, lid 4, van de grondwet.

(84)      Advies nr. CE.60.288 over Wetsontwerp nr. 7620.

(85)      Zie artikel 32, lid 4, artikel 95 en artikel 95 ter van de grondwet — het grondwettelijk hof heeft specifiek tot taak te controleren of wetten in overeenstemming zijn met de grondwet, terwijl de rechterlijke controle van regelgevingshandelingen in het geval van rechtstreeks beroep een taak is van de bestuursrechter en in het geval van incidentele controles een taak is van alle rechters.

(86)      Het parlement kan aanvullende amendementen voorstellen om de tekst in overeenstemming te brengen met het advies van de raad van state, kan besluiten de hervorming ondanks het advies door te voeren, en kan besluiten de hervorming niet door te voeren.

(87)      Wetsontwerp nr. 7700 — herziening van de hoofdstukken I, III, V, VII, IX, X, XI en XII van de grondwet.

(88)      In hoofdstuk I van de ontwerptekst zijn verschillende bepalingen bijeengebracht die momenteel over verschillende delen van de grondwet zijn verspreid. In dit hoofdstuk wordt bovendien het begrip “rechtsstaat” uitdrukkelijk verankerd in de grondwet.

(89)      In hoofdstuk III van de ontwerptekst zijn alle bepalingen met betrekking tot de groothertog bijeengebracht, met uitzondering van die betreffende het parlement. Bovendien heeft het staatshoofd de handtekening van de bevoegde minister nodig om de formele bevoegdheden uit te oefenen die hem bij de nieuwe tekst worden verleend.

(90)      Hoofdstuk V van de ontwerptekst bevestigt de institutionele plaats die de regering inneemt in de parlementaire democratie. Dit is in lijn met de monistische theorie van het parlementaire recht, volgens welke de regering slechts bestaat bij gratie van de steun van een meerderheid in de kamer van volksvertegenwoordigers, ook al worden de leden van de regering benoemd bij groothertogelijk besluit.

(91)      Bij hoofdstuk VII van de ontwerptekst worden drie leidende beginselen ingevoerd voor de betrekkingen tussen de staat en de kerk en de religieuze gemeenschappen: de kerken en de religieuze gemeenschappen zijn gescheiden van de staat; de betrekkingen tussen de kerken en de religieuze gemeenschappen en de staat worden bij wet gereguleerd; in de wet kunnen ook de contouren worden geschetst van de te sluiten verdragen tussen de staat en de kerken en religieuze gemeenschappen.

(92)      Hoofdstuk IX van de ontwerptekst omvat de constitutionele regeling voor de werking van gemeenten. In dit hoofdstuk komen onderwerpen zoals de gemeentelijke financiën, de regelgevende bevoegdheden van gemeenten en de oprichting van gemeentelijke overheidsbedrijven aan bod.

(93)      Advies nr. CE.60.469 over Wetsontwerp nr. 7700.

(94)      Aangezien besloten is de vorige grondwetswijziging, die liep van 2009 tot 2019, niet door te voeren, is de verankering van de ombudsdienst als instelling (de “Ombudsman”) in de grondwet momenteel geen punt van discussie. Zoals eerder opgemerkt staan gerichte herzieningen met betrekking tot specifieke onderwerpen centraal in de huidige aanpak. In dit verband zou de hervorming met betrekking tot de ombudsdienst opnieuw kunnen worden ingebracht. Op 29 juni 2021 is in het parlement een nieuwe grondwetsherziening ingediend. De nadruk ligt op de rol van het parlement en de herziening heeft tot doel de rol van het parlement te versterken. De tekst zal nu voor advies naar de raad van state worden gezonden en openstaan voor openbare raadpleging. Zie Wetsontwerp nr. 7777 — voorstel tot herziening van de hoofdstukken IV en V bis van de grondwet.

(95)      Chambre des salariés; Chambre des fonctionnaires et employés publics; Chambre d’agriculture; Chambre de commerce; Chambre des métiers.

(96)      Het parlement is verplicht om te verzoeken om dergelijke adviezen, maar niet om dergelijke adviezen ook te verkrijgen. Bovendien is het niet-raadplegen van deze organisaties geen criterium met betrekking tot de wettigheid van de wetgeving. Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(97)      Zoals de CCDH; Ombudsman; non-gouvernementele organisaties (maatschappelijke organisaties); andere beroepsorganisaties, buiten de reeds geraadpleegde beroepsorganisaties.

(98)      Het parlement kan bijdragen van belanghebbenden ontvangen. Wanneer dergelijke bijdragen betrekking hebben op een specifieke kwestie, worden zij doorgestuurd naar de desbetreffende parlementaire commissies. Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Luxemburg. Zie ook de bijdrage van ENNHRI aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 235.

(99)      Artikel 1, lid 1, van de wet van 16 juni 2017 inzake de organisatie van de raad van state — de regering besluit of er al dan niet een advies van de raad van state nodig is. Dit is voorts bevestigd in het kader van het bezoek aan Luxemburg.

(100)      De raadpleging van de betrokken beroepsorganisaties is daarom een voorwaarde voor de wettigheid van groothertogelijke of ministeriële regelgeving.

(101)      Zo zijn slechts enkele van de CCDH-aanbevelingen met betrekking tot de COVID-19-wetgeving in aanmerking genomen (in 2020 werden 10 adviezen afgegeven; in 2021 zijn dat er tot aan het moment van indiening van de bijdrage 4). Bijdrage van ENNHRI aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 235, over 2020 en 2021.

(102)      Zie vorige voetnoot.

(103)      Artikel 32, lid 4, van de Luxemburgse grondwet.

(104)      Vaak binnen een week na indiening.

(105)      Bijvoorbeeld het wetsontwerp inzake de gewijzigde wet van 17 juli 2020 inzake maatregelen ter bestrijding van de COVID-19-pandemie.

(106)      Dit initiatief is in 2007–2008 van start gegaan.

(107)      De CCDH formuleert adviezen en aanbevelingen over aangelegenheden die verband houden met de grondrechten, hetzij op eigen initiatief, hetzij op verzoek van de regering. Voor meer informatie, zie Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Luxemburg, blz. 9. Zie ook https://ganhri.org/membership/

(108)      Deze dienst onderzoekt klachten, doet aanbevelingen voor een betere bescherming en bevordering van de rechten van het kind en brengt adviezen uit over de uitvoering van de kinderrechten. Voor meer informatie, zie http://ork.lu/index.php/fr/missionsork  

(109)      Doel van dit centrum is het bevorderen, analyseren en monitoren van de gelijke kansen van eenieder, zonder discriminatie op grond van huidskleur, etnische afkomst, geslacht, seksuele geaardheid, godsdienst of overtuiging, handicap of leeftijd. Voor meer informatie, zie https://equineteurope.org/what-are-equality-bodies/european-directory-of-equality-bodies/ en https://cet.lu/missions/  

(110)      Zie Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Luxemburg, blz. 9. Zie ook de door Civicus gegeven beoordeling. De score valt in een schaal van vijf categorieën, gedefinieerd als: open, gekrompen, belemmerd, onderdrukt en gesloten.

(111)      CLAE (2020), Onderzoek naar de associatieve problemen in verband met de COVID-19-pandemie in Luxemburg (Enquête sur les difficultés associatives liées à la pandémie du Covid-19 au Luxembourg), mei 2020.

(112)      CLAE (2020), ministerie van Cultuur: welke financiële steun voor verenigingen? (Ministère de la culture : quel soutien financier pour les associations?), 26 november 2020.