Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

MANUEL CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA

της 17ης Σεπτεμβρίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑556/25

Haluška, s. r. o.

κατά

Okresný úrad Ružomberok, katastrálny odbor

[αίτηση του Najvyšší správny súd Slovenskej republiky
(Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου της Σλοβακικής Δημοκρατίας)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Ενέργεια – Διαδικασίες χορήγησης αδειών για τη μικρής κλίμακας παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας – Εξαίρεση των μικρών παραγωγών από τη δυνατότητα υποβολής αίτησης εγγραφής στο κτηματολόγιο αναγκαστικών δουλειών που προβλέπεται στο εθνικό δίκαιο – Εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης στην εθνική έννομη τάξη – Απαγόρευση δυσμενών διακρίσεων »

1.        Στη Σλοβακία, είναι κατ’ αρχήν δυνατή η αξιοποίηση, από τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας, αναγκαστικής δουλείας (2) συσταθείσας επί ακινήτων τρίτων, όταν οι εν λόγω παραγωγοί διαθέτουν, συμφώνως προς τον εθνικό νόμο περί μεταφοράς στην εθνική έννομη τάξη της οδηγίας (ΕΕ) 2019/944 (3), άδεια για την άσκηση της δραστηριότητάς τους.

2.        Εντούτοις, ο ίδιος νόμος εξαιρεί, κατά τα φαινόμενα, από την ως άνω δυνατότητα τους μικρούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας. Στο πλαίσιο της παρούσας προδικαστικής διαδικασίας εξετάζεται αν τέτοια εξαίρεση είναι συμβατή με το δίκαιο της Ένωσης.

3.        Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο καλείται να ερμηνεύσει το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 και τη σχέση του με τη γενική αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων που προβλέπεται στο άρθρο 9 της ίδιας οδηγίας.

I.      Το νομικό πλαίσιο

Α.      Το δίκαιο της Ένωσης. Η οδηγία 2019/944

4.        Το άρθρο 3 («Ανταγωνιστική, επικεντρωμένη στον καταναλωτή, ευέλικτη και χωρίς διακρίσεις αγορά ηλεκτρικής ενέργειας») ορίζει τα εξής:

«[…]

4.      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ίσους όρους ανταγωνισμού βάσει των οποίων οι επιχειρήσεις ηλεκτρικής ενέργειας υπόκεινται σε διαφανείς, αναλογικούς και αμερόληπτους κανόνες, τέλη και αντιμετώπιση, ιδίως όσον αφορά την ευθύνη εξισορρόπησης, την πρόσβαση στις αγορές χονδρικής, την πρόσβαση σε δεδομένα, την αλλαγή προμηθευτή και την τιμολόγηση, καθώς και, όπου αρμόζει, τη χορήγηση αδειών.

[…]»

5.        Κατά το άρθρο 8 («Διαδικασία χορήγησης αδειών για νέες εγκαταστάσεις παραγωγής»):

«1.      Για την κατασκευή νέων εγκαταστάσεων παραγωγής, τα κράτη μέλη θεσπίζουν διαδικασία χορήγησης αδειών, η οποία ακολουθεί κριτήρια αντικειμενικά, διαφανή και χωρίς διακρίσεις.

[…]

3.      Τα κράτη μέλη φροντίζουν ώστε να υπάρχουν ειδικές, απλουστευμένες και εξορθολογισμένες διαδικασίες χορήγησης αδειών για τη μικρή, αποκεντρωμένη ή/και την κατανεμημένη παραγωγή, οι οποίες να λαμβάνουν υπόψη το περιορισμένο τους μέγεθος και τη δυνητική τους σπουδαιότητα.

Τα κράτη μέλη δύνανται να ορίζουν κατευθυντήριες γραμμές για αυτή την ειδική διαδικασία χορήγησης αδειών. Οι ρυθμιστικές αρχές ή άλλες αρμόδιες εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των αρχών σχεδιασμού, εξετάζουν αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές και δύνανται να συνιστούν τροποποιήσεις.

[…]»

6.        Το άρθρο 9 («Υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας») προβλέπει τα εξής:

«1.      Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν, βάσει της θεσμικής τους οργάνωσης και τηρώντας δεόντως την αρχή της επικουρικότητας, ότι, με την επιφύλαξη της παραγράφου 2, οι επιχειρήσεις ηλεκτρικής ενέργειας λειτουργούν σύμφωνα με τις αρχές της παρούσας οδηγίας, με σκοπό την επίτευξη ανταγωνιστικής, ασφαλούς και περιβαλλοντικώς βιώσιμης αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, και δεν κάνουν διακρίσεις μεταξύ των εν λόγω επιχειρήσεων όσον αφορά τα δικαιώματα ή τις υποχρεώσεις τους.

[…]»

7.        Κατά το άρθρο 73 της εν λόγω οδηγίας, το άρθρο 8, παράγραφος 1, παράγραφος 2, στοιχεία αʹ έως θʹ και ιαʹ, και παράγραφοι 3 και 4, εφαρμόζονται από 1ης Ιανουαρίου 2021.

Β.      Το εθνικό δίκαιο

1.      Ο νόμος περί ενέργειας (4) 

8.        Το άρθρο 6 ρυθμίζει την άδεια που απαιτείται για την άσκηση «δραστηριότητας στον τομέα της ενέργειας» ως ακολούθως.

–        Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 1, η δραστηριότητα στον τομέα της ενέργειας μπορεί να ασκείται μόνο βάσει άδειας ή βεβαίωσης εκπλήρωσης της υποχρέωσης γνωστοποίησης και σύμφωνα με την εν λόγω άδεια ή βεβαίωση.

–        Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 2, με εξαίρεση τις δραστηριότητες που μνημονεύονται στην παράγραφο 4, απαιτείται άδεια, μεταξύ άλλων, για την παραγωγή, τη μεταφορά, τη διανομή και την προμήθεια ηλεκτρικής ενέργειας.

–        Δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 4, στοιχείο a), δεν απαιτείται άδεια για την παραγωγή και την προμήθεια ηλεκτρικής ενέργειας από εγκαταστάσεις παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας συνολικής εγκατεστημένης ισχύος έως 1 MW.

–        Κατά το άρθρο 6, παράγραφος 5, τα πρόσωπα που ασκούν δραστηριότητα για την οποία δεν απαιτείται άδεια κατά την παράγραφο 4 υπόκεινται σε υποχρέωση γνωστοποίησης, ήτοι υποχρεούνται να γνωστοποιήσουν στην αρμόδια αρχή, εντός προθεσμίας 30 ημερών, την έναρξη, την παύση ή τη μεταβολή της δραστηριότητας. Η βεβαίωση εκπλήρωσης της υποχρέωσης γνωστοποίησης, που εκδίδεται από την αρμόδια αρχή, συνιστά έγγραφο το οποίο παρέχει δικαίωμα άσκησης της δραστηριότητας.

9.        Το άρθρο 11, παράγραφος 1, διαλαμβάνει τα εξής:

«Ο κάτοχος άδειας […] μπορεί, εφόσον είναι αναγκαίο και προς το δημόσιο συμφέρον,

a)      να εισέρχεται σε ακίνητα τρίτων καθώς και σε εγκαταστάσεις και σε χώρους τρίτων, εφόσον και στον βαθμό που είναι αναγκαίο για την εκτέλεση των δραστηριοτήτων που καλύπτονται από την άδεια,

[…]

f)      να τοποθετεί σε ακίνητα τρίτων, εκτός των οικιστικών περιοχών των δήμων, ηλεκτρικές γραμμές και ηλεκτρικές εγκαταστάσεις του δικτύου μεταφοράς και διανομής […],

g)      να εκτελεί, σε ακίνητα τρίτων, τις επιτρεπόμενες εργασίες στις εγκαταστάσεις ηλεκτρικής ενέργειας […] οι οποίες είναι αναγκαίες για τη διασφάλιση της λειτουργίας των εγκαταστάσεων ή των δικτύων, για την κατασκευή των οποίων έχει λάβει άδεια […]». (5)

10.      Στο άρθρο 11, παράγραφος 8, διευκρινίζονται τα εξής:

«Οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τα δικαιώματα που προβλέπονται στην παράγραφο 1 αποτελούν δουλείες οι οποίες συνδέονται με την κυριότητα του ακινήτου. Αίτηση σχετικής εγγραφής στο κτηματολόγιο νομιμοποιείται να υποβάλει ο κάτοχος της άδειας.»

2.      Οι διατάξεις περί δουλειών και κτηματολογίου

11.      Το αιτούν δικαστήριο παραθέτει τις διατάξεις του εθνικού δικαίου σχετικά με τις δουλείες και το κτηματολόγιο. Κατά τις εν λόγω διατάξεις, οι δουλείες συστήνονται εγγράφως με σύμβαση, με απόφαση της αρμόδιας αρχής ή εκ του νόμου. Για την κτήση δικαιώματος που απορρέει από δουλείες, απαιτείται να έχει προηγηθεί σχετική εγγραφή στο κτηματολόγιο.

II.    Τα πραγματικά περιστατικά, η ένδικη διαφορά και τα προδικαστικά ερωτήματα

12.      Από την απόφαση περί παραπομπής, όπως συμπληρώθηκε με τα πρόσθετα στοιχεία που προσκόμισε η Σλοβακική Κυβέρνηση, συνάγονται τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά.

–        Η εταιρία Haluška s. r. o. (στο εξής: Haluška) παράγει υδροηλεκτρική ενέργεια μέσω μικρής εγκατάστασης ισχύος 0,0975 MW.

–        Μολονότι η εγκατάσταση λειτουργεί από το 1993 και «ανακατασκευάστηκε» το 2009, η Haluška ανέλαβε τη διαχείρισή της στις 15 Οκτωβρίου 2014, όταν έγινε ιδιοκτήτης της εκμετάλλευσής της (6).

–        Τον Οκτώβριο του 2014 η Haluška γνωστοποίησε την έναρξη της δραστηριότητας, κατά την απλουστευμένη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφοι 4 και 5, του νόμου περί ενέργειας (7).

–        Στις 6 Δεκεμβρίου 2021 η Haluška ζήτησε από την Okresný úrad Ružomberok, katastrálny odbor (υπηρεσία κτηματολογίου περιφέρειας Ružomberok, Σλοβακία, στο εξής: υπηρεσία κτηματολογίου) την εγγραφή στο κτηματολόγιο αναγκαστικής δουλείας επί ακινήτων ιδιοκτησίας τρίτων, δυνάμει του άρθρου 11, παράγραφοι 1 και 6, του νόμου περί ενέργειας.

–        Στις 4 Φεβρουαρίου 2022 η υπηρεσία κτηματολογίου απέρριψε την αίτηση, με την αιτιολογία ότι δουλεία μπορεί να εγγραφεί μόνον υπέρ του κατόχου «άδειας» χορηγηθείσας δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 2, του νόμου περί ενέργειας και όχι υπέρ επιχείρησης που υπόκειται στην «υποχρέωση γνωστοποίησης» του άρθρου 6, παράγραφος 4.

–        Η Haluška άσκησε ενώπιον του Správny súd v Banskej Bystrici (διοικητικού πρωτοδικείου Banská Bystrica, Σλοβακία) προσφυγή κατά της απόφασης της υπηρεσίας κτηματολογίου. Η Haluška υποστήριξε ότι η προκριθείσα από την υπηρεσία κτηματολογίου ερμηνεία του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ενέργειας αντιτίθεται στο δίκαιο της Ένωσης, καθότι ευνοεί τους μεγάλους παραγωγούς, στρεβλώνει τον ανταγωνισμό και εμποδίζει την πρόσβαση των μικρών παραγωγών στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας.

13.      Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή, αφού διαπίστωσε τα ακόλουθα:

–        Το άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 δεν απαιτεί, αφ’ εαυτού, να αναγνωρίζονται στον «μικρό παραγωγό» ηλεκτρικής ενέργειας δικαιώματα της ίδιας εμβέλειας με τα δικαιώματα που παρέχονται στον «μεγάλο παραγωγό».

–        Η ερμηνεία του άρθρου 11, παράγραφοι 1 και 8, του νόμου περί ενέργειας από την υπηρεσία κτηματολογίου είναι ορθή. Εάν γίνονταν δεκτές αναγκαστικές δουλείες επίσης υπέρ των μικρών παραγωγών θα αυξανόταν σημαντικά ο αριθμός των βεβαρημένων με δουλείες ακινήτων, όπερ θα συνιστούσε σημαντική επέμβαση στο δικαίωμα ιδιοκτησίας τρίτων.

–        Η δυνατότητα αξιοποίησης των αναγκαστικών δουλειών που προβλέπονται στο άρθρο 11, παράγραφοι 1 και 8, του νόμου περί ενέργειας μόνον από τους κατόχους «άδειας» δεν συνιστά περιορισμό στην άσκηση της οικονομικής δραστηριότητας, δεδομένου ότι οι μικροί παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας μπορούν να ζητήσουν τη σύσταση οικειοθελούς δουλείας κατά τον σλοβακικό αστικό κώδικα ή, εάν η σύμβαση δεν συναφθεί, μπορούν να κινήσουν ένδικη διαδικασία.

14.      Η Haluška άσκησε αναίρεση κατά της πρωτόδικης απόφασης ενώπιον του Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου της Σλοβακικής Δημοκρατίας, Σλοβακία), το οποίο υποβάλλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 194, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, [ΣΛΕΕ], το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 3, και το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας [2019/944], εθνικές διατάξεις με τις οποίες ο εθνικός νομοθέτης αποκλείει εξαρχής τους μικρούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας οι οποίοι ασκούν τη δραστηριότητά τους βάσει της απλουστευμένης διαδικασίας του άρθρου 8, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας από την πρόσβαση στα δικαιώματα που προβλέπει η εθνική νομοθεσία όσον αφορά τη σύσταση δουλειών που διευκολύνουν την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ αναγνωρίζει τα δικαιώματα αυτά στους λοιπούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας;

2)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα: έχουν οι συνδυασμένες διατάξεις του άρθρου 8, παράγραφοι 1 και 3, και του άρθρου 9, παράγραφος 1, της οδηγίας [2019/944], την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνικές διατάξεις με τις οποίες ο εθνικός νομοθέτης αποκλείει εξαρχής τους μικρούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας οι οποίοι ασκούν τη δραστηριότητά τους βάσει της απλουστευμένης διαδικασίας του άρθρου 8, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας από την πρόσβαση στα δικαιώματα που προβλέπει η εθνική νομοθεσία όσον αφορά τη σύσταση δουλειών που διευκολύνουν την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ αναγνωρίζει τα δικαιώματα αυτά στους λοιπούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας;»

III. Η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

15.      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περιήλθε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 19 Αυγούστου 2025.

16.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν η Haluška, η Σλοβακική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

17.      Η Σλοβακική Κυβέρνηση και η Επιτροπή παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση που διεξήχθη στις 10 Ιουνίου 2026.

IV.    Επί του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως

18.      Η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη, λόγω ελλιπούς έκθεσης των πραγματικών περιστατικών και εσφαλμένης έκθεσης του εθνικού νομικού πλαισίου. Επιπλέον, η Σλοβακική Κυβέρνηση θεωρεί ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης δεν σχετίζεται με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς.

19.      Ειδικότερα, η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα προδικαστικά ερωτήματα είναι υποθετικής φύσεως, δεδομένου ότι αντικείμενο της διαφοράς είναι η σύσταση δουλείας την οποία το εθνικό δίκαιο επιφυλάσσει, «από ουσιαστικής απόψεως», στον κάτοχο άδειας για τη διανομή ενέργειας και όχι στους παραγωγούς ενέργειας (ανεξαρτήτως μεγέθους), όπως είναι η Haluška.

20.      Κατά πάγια νομολογία (8):

–        ο εθνικός δικαστής είναι μόνος αρμόδιος να προσδιορίσει, με δική του ευθύνη, το πραγματικό και κανονιστικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα υποβαλλόμενα προδικαστικά ερωτήματα, του οποίου την ακρίβεια δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο,

–        τα προδικαστικά ερωτήματα θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή και το Δικαστήριο μπορεί να απορρίψει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης ή όταν τα προδικαστικά ερωτήματα είναι υποθετικής φύσεως.

21.      Η ένσταση της Σλοβακικής Κυβέρνησης όσον αφορά την παράθεση των πραγματικών περιστατικών και του εθνικού δικαίου δεν μπορεί να γίνει δεκτή, καθόσον το αιτούν δικαστήριο είναι αποκλειστικά αρμόδιο να παραθέσει τα στοιχεία αυτά, τα οποία το Δικαστήριο οφείλει να λάβει υπόψη.

22.      Όσον αφορά τις προβαλλόμενες ελλείψεις της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, είναι αληθές ότι το αιτούν δικαστήριο:

–        δεν εκθέτει λεπτομερώς σε τι συνίσταται η εργασία που έπρεπε να πραγματοποιηθεί σε ακίνητα τρίτων που βαρύνονται με τη δουλεία της οποίας η εγγραφή απορρίφθηκε. Το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να επικεντρώνει τα προδικαστικά ερωτήματα, γενικώς, στο σύνολο των δικαιωμάτων που μνημονεύονται στο άρθρο 11 του νόμου περί ενέργειας (9), τα οποία έχουν ανομοιογενή χαρακτήρα, με αποτέλεσμα τα εν λόγω ερωτήματα να χαρακτηρίζονται από κάποιον βαθμό αοριστίας.

–        μολονότι μνημονεύει την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων, δεν εκθέτει τον σκοπό τον οποίο επιδιώκει η σλοβακική νομοθεσία με την εξαίρεση των μικρών παραγωγών από την αξιοποίηση των αναγκαστικών δουλειών. Ο προσδιορισμός του σκοπού αυτού μπορεί να είναι αναγκαίος για να διαπιστωθεί η άνιση μεταχείριση που αντιβαίνει στο δίκαιο της ένωσης.

23.      Πάντως, οι ανωτέρω ελλείψεις στην έκθεση του πραγματικού και νομικού πλαισίου (10) είτε δεν είναι καθοριστικής σημασίας (όπως ο μη συγκεκριμένος προσδιορισμός του αντικειμένου της επίμαχης δουλείας) είτε καλύφθηκαν στο πλαίσιο της έγγραφης διαδικασίας και της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως.

24.      Κατά τα λοιπά, τα επιχειρήματα της Σλοβακικής Κυβέρνησης σχετικά με την αδυναμία εφαρμογής ratione materiae του άρθρου 8 της οδηγίας 2019/944 στη διαφορά της κύριας δίκης πρέπει να εξεταστούν κατά την ερμηνεία της συγκεκριμένης διάταξης και όχι στο πλαίσιο της εξέτασης του παραδεκτού της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.

25.      Ανάλογη παρατήρηση επιβάλλεται όσον αφορά τα επιχειρήματα της Σλοβακικής Κυβέρνησης σχετικά με το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ενέργειας (που ρυθμίζει τις αναγκαστικές δουλείες). Το αιτούν δικαστήριο, το οποίο είναι το μόνο αρμόδιο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, εκτιμά ότι, κατά την ως άνω διάταξη, όλοι οι παραγωγοί μπορούν να αξιοποιήσουν τις αναγκαστικές δουλείες και ότι, σε αντίθετη περίπτωση, πρέπει να εξεταστεί η συμβατότητά της με το άρθρο 9 της οδηγίας 2019/944. Επομένως, το προδικαστικό ερώτημα δεν είναι υποθετικής φύσεως, αλλά συνδέεται άμεσα με την ουσία της διαφοράς (11).

26.      Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έχει στα διάθεσή του τα αναγκαία στοιχεία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στο αιτούν δικαστήριο, του οποίου τα προδικαστικά ερωτήματα υποβάλλονται παραδεκτώς.

V.      Επί της ουσίας

27.      Το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης εθνική κανονιστική ρύθμιση, η οποία, όπως ερμηνεύεται και εφαρμόζεται στη Σλοβακία:

–        δεν επιτρέπει την εγγραφή στο κτηματολόγιο αναγκαστικής δουλείας επί ακινήτων τρίτων από τους μικρούς παραγωγούς ενέργειας που κάνουν χρήση της «ειδικής» διαδικασίας που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944,

–        επιτρέπει την εν λόγω εγγραφή από τους κατόχους άδειας χορηγούμενης συμφώνως προς τη «συνήθη» διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944.

Α.      Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

28.      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν οι επίμαχες εθνικές διατάξεις «εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 194, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, [ΣΛΕΕ], το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 3, και το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας [2019/944]».

29.      Το άρθρο 194 ΣΛΕΕ είναι η διάταξη του πρωτογενούς δικαίου που αποτέλεσε τη νομική βάση για την έκδοση της οδηγίας 2019/944. Η οδηγία αυτή είναι ένα από «τα μέτρα που απαιτούνται για την επίτευξη των στόχων της παραγράφου 1», τα οποία μνημονεύονται στο άρθρο 194, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.

30.      Η οδηγία 2019/944 προβαίνει σε ελάχιστη εναρμόνιση όσον αφορά την οργάνωση και τη λειτουργία του ενωσιακού τομέα ηλεκτρικής ενέργειας. Η οδηγία θεσπίζει, μεταξύ άλλων, κανόνες «για την ανοικτή πρόσβαση στην ολοκληρωμένη αγορά» (12), πλην όμως δεν ρυθμίζει άμεσα τη δυνατότητα (την οποία το σλοβακικό δίκαιο παρέχει στους κατόχους «άδειας») να αξιώνουν την εγγραφή αναγκαστικών δουλειών επί ακινήτων ιδιοκτησίας τρίτων στο κτηματολόγιο.

31.      Η δυνατότητα αξιοποίησης αναγκαστικής δουλείας καταλέγεται στα μέτρα που «διευκολύνουν την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας». Επομένως, έχει συνέπειες στην «οργάνωση και τη λειτουργία του ενωσιακού τομέα ηλεκτρικής ενέργειας». Μολονότι απόκειται στα κράτη μέλη να θεσπίσουν τις απαιτήσεις της ρύθμισης που αφορούν τους δικαιούχους και τις προϋποθέσεις αξιοποίησης της δουλείας, κατά την άσκηση της αρμοδιότητάς τους, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων η οποία προβλέπεται στο άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944 (13).

32.      Κατά τη γνώμη μου, όπως ορθώς επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, η ερμηνεία του άρθρου 8, παράγραφοι 1 και 3, και του άρθρου 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944 μπορεί να ασκήσει επιρροή στην επίλυση της διαφοράς της κύριας δίκης. Επομένως, η επίμαχη εθνική κανονιστική ρύθμιση πρέπει να εξεταστεί εκκινώντας από την παραδοχή ότι εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2019/944.

33.      Η Σλοβακική Κυβέρνηση αμφισβητεί τη δυνατότητα εφαρμογής ratione materiae του άρθρου 8 της οδηγίας 2019/944, επισημαίνοντας ότι το εθνικό δίκαιο προβλέπει δύο διακριτές διαδικασίες: η πρώτη αφορά την κατασκευή εγκατάστασης παραγωγής και η δεύτερη την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας (14) με τη χρήση της εγκατάστασης παραγωγής, όταν κατασκευαστεί (15).

34.      Η δυνατότητα εγγραφής των αναγκαστικών δουλειών στο κτηματολόγιο συνδέεται, κατά τη Σλοβακική Κυβέρνηση, με την απόκτηση της δεύτερης άδειας μόνο (για την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας) και όχι της πρώτης (για την κατασκευή της μονάδας). Για τους ανωτέρω λόγους και στηριζόμενη στο γράμμα της διάταξης, η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 δεν έχει εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση.

35.      Επομένως, είναι αναγκαίο να αποσαφηνιστεί προκαταρκτικώς αν το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 εφαρμόζεται μόνον στην «κατασκευή νέων εγκαταστάσεων παραγωγής» ή αν επεκτείνεται επίσης στην «άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας στον τομέα της ενέργειας». Στην πρώτη περίπτωση, το άρθρο 8 δεν θα είναι λυσιτελές στην υπό κρίση διαφορά.

36.      Υπενθυμίζεται ότι, κατά τη Σλοβακική Κυβέρνηση, το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 περιορίζεται στις διαδικασίες που αφορούν την «κατασκευή νέων εγκαταστάσεων παραγωγής». Αντιθέτως, οι διαδικασίες «χορήγησης αδειών για την άσκηση δραστηριότητας στον κλάδο της ενέργειας» δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του εν λόγω άρθρου. Στο σλοβακικό δίκαιο είναι ακριβώς η άδεια αυτή η οποία (κατά τη Σλοβακική Κυβέρνηση πάντοτε) καθιστά δυνατή τη χορήγηση άδειας για την εγγραφή αναγκαστικών δουλειών στο κτηματολόγιο.  

37.      Εκ πρώτης όψεως, το γράμμα της οδηγίας 2019/944 φαίνεται να συνηγορεί υπέρ της θέσης της Σλοβακικής Κυβέρνησης: το άρθρο 8 εφαρμόζεται, γενικώς, στην «παραγωγή» ενέργειας (16). Στην παράγραφο 3 της διάταξης γίνεται λόγος για «ειδικές […] διαδικασίες χορήγησης αδειών για τη μικρή, αποκεντρωμένη ή/και την κατανεμημένη παραγωγή». Στην παράγραφο 1 γίνεται λόγος για τις (συνήθεις) διαδικασίες για την «κατασκευή νέων εγκαταστάσεων παραγωγής».

38.      Εντούτοις, η θέση της Σλοβακικής Κυβέρνησης δεν συνάδει με ερμηνεία του άρθρου 8 της οδηγίας 2019/944 η οποία λαμβάνει υπόψη τον σκοπό της «διαδικασίας χορήγησης αδειών» που ρυθμίζεται στο συγκεκριμένο άρθρο.

39.      Σκοπός της οδηγίας 2019/944 είναι, μεταξύ άλλων, «να διασφαλίζ[εται] ότι δεν υφίστανται αδικαιολόγητοι φραγμοί εντός της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας όσον αφορά την είσοδο στην αγορά, τη λειτουργία της αγοράς και την έξοδο από την αγορά» (17).

40.      Η σχέση μεταξύ της «πρόσβασης στην αγορά» και των διαδικασιών χορήγησης άδειας συνάγεται από την αιτιολογική σκέψη 79 της οδηγίας 2019/944: «[ο]ι αδικαιολόγητα μακροχρόνιες διαδικασίες χορήγησης αδειών ενδέχεται να συνιστούν φραγμό στην πρόσβαση νεοεισερχομένων» (18).

41.      Επομένως, ο κοινός σκοπός των διαδικασιών του άρθρου 8, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 2019/944 συνίσταται στη διευκόλυνση της ουσιαστικής και χωρίς διακρίσεις πρόσβασης, στην εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, μεγάλων και μικρών νέων παραγωγών, κατά τρόπο ώστε η εν λόγω πρόσβαση να μην είναι υπέρμετρα περίπλοκη, επαχθής και δαπανηρή (από απόψεως χρόνου και χρήματος) (19).

42.      Για την επίτευξη ουσιαστικής πρόσβασης στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, δεν αρκεί ο παραγωγός να κατασκευάσει εγκατάσταση παραγωγής: πρέπει επίσης να τη θέσει σε λειτουργία για να παραγάγει ηλεκτρική ενέργεια.

43.      Από το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 2, του νόμου περί ενέργειας συνάγεται ότι «η παραγωγή […] ηλεκτρικής ενέργειας» είναι μια από τις επαγγελματικές δραστηριότητες  του κλάδου της ενέργειας η οποία «μπορεί να ασκείται μόνο βάσει άδειας ή βεβαίωσης εκπλήρωσης της υποχρέωσης γνωστοποίησης και σύμφωνα με την εν λόγω άδεια ή βεβαίωση» (20).

44.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι, στη Σλοβακία, «νέος παραγωγός» ο οποίος επιδιώκει να αποκτήσει πρόσβαση στην εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας εκμεταλλευόμενος, επαγγελματικά, εγκατάσταση παραγωγής (21):  

–        πρέπει, εάν επιθυμεί να κατασκευάσει νέα μονάδα, να διαθέτει κατ’ αρχήν επίσημο «πιστοποιητικό» το οποίο χορηγείται για τον σκοπό αυτόν και το οποίο δεν απαιτείται για συγκεκριμένους μικρούς παραγωγούς (22),

–        πρέπει, εν πάση περιπτώσει(23), να διαθέτει άδεια, ήτοι την «άδεια άσκησης δραστηριότητας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας» (που προβλέπεται στο άρθρο 6 του νόμου περί ενέργειας), η οποία είναι απαραίτητη για τη θέση της μονάδας σε λειτουργία.

45.      Στο πλαίσιο αυτό, η «χορήγηση άδειας για νέες εγκαταστάσεις παραγωγής» που μνημονεύεται στο άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 περιλαμβάνει, στη Σλοβακία, α) τόσο το πιστοποιητικό βάσει του οποίου επετράπη, ενδεχομένως, η κατασκευή της εγκατάστασης όσο και β) την άδεια για την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας παραγωγής ενέργειας μέσω της εν λόγω εγκατάστασης.

46.      Η ratio του άρθρου 8 της οδηγίας 2019/944 είναι να διασφαλίζεται πρόσβαση στην αγορά βάσει διαδικασιών που τηρούν «κριτήρια αντικειμενικά, διαφανή και χωρίς διακρίσεις» (και, στην περίπτωση των μικρών παραγωγών, διαδικασιών που είναι επίσης «απλουστευμένες και εξορθολογισμένες»). Η απαίτηση αυτή πρέπει να τηρείται τόσο στη διαδικασία χορήγησης άδειας για την κατασκευή της μονάδας (όταν απαιτείται το σχετικό πιστοποιητικό) όσο και στη διαδικασία χορήγησης άδειας λειτουργίας της μονάδας. Η εφαρμογή της απαίτησης στο στάδιο της κατασκευής και μόνο θα ήταν ανεπαρκής και δεν θα διασφάλιζε, στην πράξη, οποιαδήποτε πρόσβαση στην αγορά, δεδομένου ότι, ελλείψει άδειας η οποία επιτρέπει τη λειτουργία της (ήτοι, την παραγωγή ενέργειας), η μονάδα δεν μπορεί να μετέχει στην κοινή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εγκατάσταση παραγωγής».

47.      Τέλος, το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 πρέπει να ερμηνεύεται ομοιόμορφα, ανεξαρτήτως των χαρακτηριστικών που το εθνικό δίκαιο αποδίδει στη διαδικασία χορήγησης αδειών.

48.      Το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να θεσπίσουν ειδική διαδικασία για τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας σε μικρή κλίμακα. Αντιθέτως, δεν απαιτεί τον διαχωρισμό σε δύο χωριστές διαδικασίες των αναγκαίων διατυπώσεων για την κατασκευή εγκατάστασης παραγωγής και για την άσκηση δραστηριότητας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω της εν λόγω εγκατάστασης. Μεταφορά στην εθνική έννομη τάξη του άρθρου 8 της οδηγίας 2019/944 η οποία συγκεντρώνει τη χορήγηση αμφοτέρων των αδειών σε μία και μόνον διαδικασία είναι δυνατή (24).

49.      Εν κατακλείδι, κατά τη γνώμη μου, η επίμαχη εθνική ρύθμιση πρέπει να αντιπαραβληθεί με το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 βάσει ευρείας ερμηνείας του εν λόγω άρθρου, η οποία δεν περιορίζει την εμβέλειά του στην κατασκευή νέων εγκαταστάσεων παραγωγής, αλλά την επεκτείνει στις διαδικασίες χορήγησης αδειών (υπό ευρεία έννοια) δυνάμει των οποίων παραγωγός ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση στην αγορά (25).

50.      Από την άποψη αυτή, το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 θα περιλαμβάνει τη διαδικασία χορήγησης άδειας για την άσκηση επαγγελματικής δραστηριότητας στον τομέα της ενέργειας, εάν το σλοβακικό δίκαιο συνδέει με την εν λόγω άδεια τη δυνατότητα του ενδιαφερομένου να αξιώσει την εγγραφή στο κτηματολόγιο αναγκαστικής δουλείας επί ακινήτων ιδιοκτησίας τρίτων.

51.      Εν πάση περιπτώσει, ανεξαρτήτως της ερμηνείας του άρθρου 8 της οδηγίας 2019/944, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το αν η εθνική ρύθμιση που εξαιρεί τους μικρούς παραγωγούς από την πρόσβαση στα δικαιώματα που απορρέουν από δουλεία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, και ειδικότερα του άρθρου 194, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ΣΛΕΕ, καθώς και του άρθρου 8, παράγραφοι 1 και 3, και του άρθρου 9 της οδηγίας 2019/944. Κατά τη γνώμη μου, η απάντηση στο ως άνω διατυπωμένο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να είναι καταφατική.

Β.      Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος

52.      Εάν (όπως προτείνω) δοθεί καταφατική απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 3, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944, αντιτίθεται στην επίμαχη εθνική ρύθμιση.

53.      Κατά την απόφαση περί παραπομπής, η μέχρι τώρα ερμηνεία της εθνικής κανονιστικής ρύθμισης στερεί «[…] εξαρχής τους μικρούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας οι οποίοι ασκούν τη δραστηριότητά τους βάσει της απλουστευμένης διαδικασίας […] από την πρόσβαση στα δικαιώματα που προβλέπει η εθνική νομοθεσία όσον αφορά τη σύσταση δουλειών που διευκολύνουν την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ αναγνωρίζει τα δικαιώματα αυτά στους λοιπούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας».

54.      Επομένως, η παραδοχή από την οποία εκκινεί το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα είναι ότι η εθνική ρύθμιση αναγνωρίζει διαφορετικά δικαιώματα σε όσους κάνουν χρήση της «συνήθους» διαδικασίας (άρθρο 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944) και σε όσους κάνουν χρήση της «ειδικής, απλουστευμένης και εξορθολογισμένης» διαδικασίας (άρθρο 8, παράγραφος 3, της ίδιας οδηγίας).

55.      Κατά το αιτούν δικαστήριο, οι αμφιβολίες του απορρέουν από τις εξής παρατηρήσεις:

–        Το σλοβακικό δίκαιο επιβάλλει στους μικρούς παραγωγούς υποχρέωση υπαγωγής στην «ειδική», απλουστευμένη και εξορθολογισμένη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφοι 4 και 5, του νόμου περί ενέργειας, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν, εναλλακτικώς, τη «συνήθη» διαδικασία, η οποία εφαρμόζεται μόνον στους «μεγάλους» παραγωγούς.

–        Αποτέλεσμα του ανωτέρω καθεστώτος είναι ότι οι μικροί παραγωγοί στερούνται «πλήρως» την πρόσβαση στα δικαιώματα που απορρέουν από τις αναγκαστικές δουλείες που προβλέπονται στο άρθρο 11 του νόμου περί ενέργειας.

–        Ο περιορισμός είναι τόσο σημαντικός ώστε ο σκοπός του άρθρου 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 «να ματαιώνεται πλήρως», δεδομένου ότι στερεί από τους μικρούς παραγωγούς «τα πλεονεκτήματα που απολαύουν οι λοιποί παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας, οι οποίοι ασκούν τη δραστηριότητά τους βάσει του πιο σύνθετου συστήματος χορήγησης αδειών» (26).

56.      Το αιτούν δικαστήριο, αφού εκθέτει τον, κατά τη γνώμη του, σκοπό του άρθρου 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 (27), επικρίνει την εθνική νομοθεσία συναφώς, καθόσον παρεμποδίζει την επίτευξή του (28).

57.      Το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 έχει διαδικαστικό χαρακτήρα, υπό την έννοια ότι δεν ασκεί επιρροή στα δικαιώματα που θα παρασχεθούν, ενδεχομένως, στο πέρας των αντίστοιχων διαδικασιών (29). Προβλέπει, απλώς και μόνον, ορισμένες διαδικασίες, συνήθεις ή απλουστευμένες, οι οποίες καταλήγουν στη χορήγηση άδειας (στην πρώτη περίπτωση) ή στη γνωστοποίηση της δραστηριότητας (στη δεύτερη περίπτωση).

58.      Υπό την ανωτέρω έννοια, το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 δεν έχει ως άμεσο σκοπό τη διασφάλιση της ύπαρξης υγιούς ανταγωνισμού στην αγορά (30). Σκοπός του είναι, μάλλον, να καθορίσει τις υποχρεώσεις τις οποίες πρέπει να εκπληρώσουν τα κράτη μέλη θεσπίζοντας διαδικασίες χορήγησης αδειών κατάλληλες για την παροχή πραγματικής και χωρίς διακρίσεις πρόσβασης στην αγορά στους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας.

59.      Οι προπαρασκευαστικές εργασίες του άρθρου 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944, καθώς και οι ισοδύναμες διατάξεις των προϊσχυσασών οδηγιών σχετικά με την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, επιβεβαιώνουν ότι η εν λόγω διάταξη αφορά τη διαδικασία χορήγησης αδειών και όχι το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα της καθεαυτό άδειας.

60.      Από την πρώτη συμπερίληψή της στην οδηγία 2003/54/ΕΚ (31), σκοπός της σχετικής διάταξης ήταν η «ευθυγράμμιση και η επιτάχυνση των διαδικασιών χορήγησης αδειών για τις μικρής ισχύος […] εγκαταστάσεις» (32). Κατά την οδηγία 2009/72, τα κράτη μέλη έπρεπε να «φροντίζουν ώστε να υπάρχουν ειδικές διαδικασίες χορήγησης αδειών» για την παραγωγή μικρής κλίμακας (33). Στο πνεύμα αυτό, στην οδηγία 2019/944 διευκρινίστηκε ότι η ειδική διαδικασία χορήγησης αδειών πρέπει να είναι απλουστευμένη και εξορθολογισμένη (34).

61.      Από το ιστορικό θέσπισης της διάταξης συνάγεται ότι το άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 είναι αποτέλεσμα σταδιακής προσαρμογής της διαδικασίας χορήγησης αδειών προκειμένου να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των μικρών παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας. Σκοπός είναι οι μικροί παραγωγοί να μην παρεμποδίζονται ή αποθαρρύνονται να αποκτήσουν πρόσβαση στην αγορά λόγω των χαρακτηριστικών της εν λόγω διαδικασίας.

62.      Εάν ληφθεί υπόψη η ουσιαστική –και όχι μόνον η διαδικαστική– διάστασή της, από τη σλοβακική ρύθμιση που θεσπίζει δύο διαδικασίες συνάγεται ότι, εξεταζόμενη στο σύνολό της, η ρύθμιση έχει μια οξύμωρη συνέπεια: το στοιχείο το οποίο θα έπρεπε να συνιστά πλεονέκτημα για τους μικρούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας μετατρέπεται σε τιμωρία. Στο πέρας της «απλουστευμένης διαδικασίας» οι μικροί παραγωγοί θα αποκτήσουν άδεια η οποία δεν τους παρέχει τη δυνατότητα να ζητήσουν την εγγραφή των επίμαχων αναγκαστικών δουλειών στο κτηματολόγιο, εν αντιθέσει προς ό,τι συμβαίνει για τους παραγωγούς που κάνουν χρήση της συνήθους διαδικασίας.

63.      Όπως προεκτέθηκε, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, με την απλουστευμένη διαδικασία, οι μικροί παραγωγοί στερούνται δικαιώματα τα οποία έχουν σημαντικές συνέπειες στην πρόσβασή τους στην αγορά (35).

64.      Εάν αντιλαμβάνομαι ορθώς την απόφαση περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο: α) θεωρεί ότι όντως η εθνική ρύθμιση εμποδίζει τους μικρούς παραγωγούς να κάνουν χρήση της «συνήθους» διαδικασίας (36) και β) δεν εξετάζει το ενδεχόμενο οι μικροί παραγωγοί να παραιτηθούν (επικαλούμενοι οποιοδήποτε έννομο συμφέρον προς αιτιολόγηση της απόφασής τους) από την απλουστευμένη διαδικασία προκειμένου να υπαχθούν στη συνήθη διαδικασία (37).

65.      Επομένως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα βαίνει πέραν του αυστηρά διαδικαστικού πλαισίου και εκτείνεται στη διαφορά μεταξύ των δικαιωμάτων που έχει ο κάτοχος «άδειας για νέες εγκαταστάσεις παραγωγής» αναλόγως του αν απέκτησε την άδεια μέσω της διαδικασίας του άρθρου 8, παράγραφος 1 ή της διαδικασίας του άρθρου 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944.

66.      Υπ’ αυτήν την έννοια, δεν είμαι πεπεισμένος ότι η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να αναζητηθεί άμεσα στο άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944. Όπως προεκτέθηκε, η εν λόγω διάταξη δεν ρυθμίζει αφ’ εαυτού τα δικαιώματα του κατόχου της άδειας, αλλά οργανώνει τη διαδικασία για την απόκτηση πρόσβασης στην αγορά (38).

67.      Μολονότι η κτήση των δικαιωμάτων που απορρέουν από την αναγκαστική δουλεία δεν υπήρξε απαραίτητο στοιχείο για την πρόσβαση των μικρών παραγωγών στην αγορά (39), το αν έχουν ή όχι τέτοια δικαιώματα μπορεί να είναι παράγοντας ο οποίος ασκεί, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, επιρροή στην ανάπτυξη της δραστηριότητάς τους. Τούτο είναι ακριβώς το ζήτημα στο οποίο τυγχάνουν πλήρους εφαρμογής οι κανόνες της οδηγίας 2019/944 σχετικά με τη δραστηριότητα των παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας στην αγορά, καθώς και σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του επιχειρηματία που έχει αποκτήσει πρόσβαση στην αγορά (40).

68.      Στους προμνησθέντες κανόνες θα πρέπει να προστεθούν οι κανόνες που έχουν θεσπίσει τα κράτη μέλη σε ζητήματα τα οποία δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο ελάχιστης εναρμόνισης στο επίπεδο της Ένωσης. Εν πάση περιπτώσει, οι κανόνες αυτοί θα πρέπει να τηρούν τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, περιλαμβανομένης της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων που έχει γενική εφαρμογή και προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 4, και στο άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944 (41).

69.      Φρονώ, επομένως, ότι το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να απαντηθεί λαμβάνοντας κυρίως υπόψη το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944, σε συνδυασμό με το άρθρο αυτής 8, παράγραφος 3 (42).

70.      Οι δουλείες τις οποίες το σλοβακικό δίκαιο συνδέει με το «είδος» της χορηγηθείσας άδειας δεν ρυθμίζονται άμεσα στην οδηγία 2019/944. Στο θέμα αυτό, μολονότι διαθέτουν κάποιο περιθώριο εκτίμησης που τους παρέχει τη δυνατότητα να κατευθύνουν τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ενεργούν οι επιχειρήσεις, τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν, σε κάθε περίπτωση, την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας 2019/944 και να εξασφαλίζουν ότι «τα κριτήρια που χρησιμοποιούν […] είναι αντικειμενικά και άνευ διακρίσεων» (43).

71.      Η ισονομία «αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης η οποία επιτάσσει να μην αντιμετωπίζονται διαφορετικά συγκρίσιμες καταστάσεις, ούτε να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις, εκτός αν η διαφορετική αυτή αντιμετώπιση δικαιολογείται αντικειμενικά» (44).

72.      Από την αιτιολογική έκθεση του νόμου περί ενέργειας (45) συνάγεται ότι σκοπός του άρθρου 11 αυτού είναι να παρέχει στον κάτοχο της άδειας τη δυνατότητα να ασκεί τις δραστηριότητες που προβλέπονται σε αυτόν χωρίς την προηγούμενη συγκατάθεση του ιδιοκτήτη του βεβαρημένου με δουλεία ακινήτου (46).

73.      Η Σλοβακική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η κατάσταση των μεγάλων και των μικρών παραγωγών ενέργειας δεν είναι συγκρίσιμη, λόγω της απαλλαγής των μικρών παραγωγών από την υποχρέωση εκπλήρωσης ορισμένων επαγγελματικών απαιτήσεων ή συγκεκριμένων υποχρεώσεων τις οποίες υπέχουν οι μεγάλοι παραγωγοί (47). Εντούτοις, καμία από τις ως άνω απαιτήσεις δεν σχετίζεται με τον σκοπό του άρθρου 11, του οποίου οι κανόνες θεσπίζουν δικαιώματα που μπορούν να διευκολύνουν την άσκηση της δραστηριότητας κάθε παραγωγού ενέργειας, ανεξαρτήτως μεγέθους (48).

74.      Με την επιφύλαξη της εκτίμησης του αιτούντος δικαστηρίου, όλα τα στοιχεία φαίνεται να υποδηλώνουν ότι οι δύο καταστάσεις μπορούν να θεωρηθούν συγκρίσιμες (όσον αφορά ειδικά την αναγκαστική δουλεία ως μέσο διευκόλυνσης της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας) και ότι το ισχύον καθεστώς ενέχει, αντικειμενικώς, άνιση μεταχείριση υπέρ των μεγάλων παραγωγών. Οι μεγάλοι παραγωγοί, ως κάτοχοι «άδειας», μπορούν να επιτύχουν την εγγραφή της δουλείας στο κτηματολόγιο ανεξαρτήτως της συγκατάθεσης του ιδιοκτήτη του βεβαρημένου ακινήτου, ενώ για να επιτύχουν το ίδιο αποτέλεσμα, οι μικροί παραγωγοί πρέπει να χρησιμοποιήσουν μέσα των οποίων η έκβαση είναι αβέβαιη (εξαρτάται από τη βούληση του κυρίου του ακινήτου) ή τα οποία είναι πιο χρονοβόρα και περίπλοκα (49).

75.      Διαφορετική μεταχείριση μπορεί να δικαιολογείται εφόσον βασίζεται σε αντικειμενικό και εύλογο κριτήριο, ήτοι συνδέεται με θεμιτό επιδιωκόμενο από την επίμαχη νομοθεσία σκοπό, και εφόσον είναι ανάλογη προς τον σκοπό που επιδιώκεται με τη συγκεκριμένη μεταχείριση.

76.      Κατά τη Σλοβακική Κυβέρνηση, σκοπός της εθνικής ρύθμισης είναι να αποφευχθεί ο υπέρμετρος πολλαπλασιασμός των περιπτώσεων προσβολής των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας των ιδιοκτητών των ακινήτων που βαρύνονται με δουλείες. Το μέσο της αναγκαστικής δουλείας εφαρμόζεται μόνον προς εξυπηρέτηση του δημόσιου συμφέροντος (50).

77.      Στην πραγματικότητα, το αιτούν δικαστήριο δεν αμφιβάλλει ότι η προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας των τρίτων, των οποίων τα ακίνητα βαρύνονται με αναγκαστικές δουλείες, συνιστά σκοπό ο οποίος μπορεί να δικαιολογεί τον επίμαχο περιορισμό.

78.      Το ζήτημα είναι η αναλογικότητα του μέτρου, δεδομένου ότι υπάρχει άλλη κατάλληλη και λιγότερο περιοριστική εναλλακτική λύση η οποία μπορεί να διασφαλίσει την επίτευξη του εν λόγω σκοπού.

79.      Η υπηρεσία κτηματολογίου απορρίπτει την αίτηση του μικρού παραγωγού βάσει αμιγώς τυπικού κριτηρίου (της ύπαρξης «βεβαίωσης εκπλήρωσης της υποχρέωσης γνωστοποίησης», αντί «άδειας»), χωρίς να εξετάζει τις λοιπές απαιτήσεις του άρθρου 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ενέργειας (51). Εντούτοις, ευρύτερη εξέταση θα καθιστούσε δυνατή την επίτευξη του προβαλλόμενου θεμιτού σκοπού χωρίς να αποκλείεται, συγχρόνως και οπωσδήποτε, η δυνατότητα των μικρών παραγωγών να ζητούν την εγγραφή στο κτηματολόγιο αναγκαστικής δουλείας.

80.      Απαντώντας σε ερώτηση του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση αναγνώρισε ότι το άρθρο 11 του νόμου περί ενέργειας δεν παρέχει απόλυτο δικαίωμα εξασφάλισης της εγγραφής της δουλείας στο κτηματολόγιο. Η Σλοβακική Κυβέρνηση εξέθεσε ότι η υπηρεσία κτηματολογίου διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης για να αξιολογεί την ύπαρξη δημόσιου συμφέροντος και να σταθμίζει, ενδεχομένως, τα αντιπαρατιθέμενα συμφέροντα του παραγωγού και του ιδιοκτήτη του βεβαρημένου ακινήτου.

81.      Κατά τις γραπτές παρατηρήσεις της Σλοβακικής Κυβέρνησης (52), ο νόμος περί ενέργειας βασίζεται σε εκ των προτέρων και αφηρημένη εκτίμηση, η οποία πραγματοποιήθηκε απευθείας από τον νομοθέτη, της έλλειψης δημόσιου συμφέροντος παραγωγής ενέργειας από τους μικρούς παραγωγούς. Η εκτίμηση αυτή αποκλείει την κατά περίπτωση στάθμιση, την οποία η υπηρεσία κτηματολογίου δεν μπορεί να πραγματοποιήσει.

82.      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση αναγνώρισε ότι δεν είναι σε θέση να εκθέσει τους νομικούς λόγους που δικαιολογούν την απόφαση του εθνικού νομοθέτη να εφαρμόσει την ανωτέρω προσέγγιση.

83.      Κατ’ εμέ, τέτοια αντίληψη του «δημόσιου συμφέροντος» δεν είναι συμβατή με την οδηγία 2019/944. Ο λόγος για τον οποίο η εν λόγω οδηγία επιδιώκει να ενθαρρύνει τη μικρής κλίμακας παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και την ενσωμάτωση στην αγορά της ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές (όπως είναι η υδροηλεκτρική) είναι ακριβώς επειδή υφίσταται δημόσιο συμφέρον προώθησής τους (53).

84.      Δεν ισχυρίζομαι ότι οι μικροί παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας πρέπει να απολαύουν δικαιωμάτων πανομοιότυπων με τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στους παραγωγούς των οποίων η δραστηριότητα παραγωγής είναι κρίσιμη ή απαραίτητη για τη σταθερότητα του δικτύου. Συντάσσομαι με τη γνώμη του αιτούντος δικαστηρίου (54) ότι το μικρό μέγεθος και ο περιορισμένος αντίκτυπος της μικρής κλίμακας παραγωγής, καθώς και η απαλλαγή από την υποχρέωση εκπλήρωσης ορισμένων απαιτήσεων άλλου είδους, μπορεί να δικαιολογούν μια πιο επιφυλακτική προσέγγιση κατά την αναγνώριση δικαιωμάτων τα οποία, ως εκ της φύσεώς τους, θα μπορούσαν να έχουν συνέπειες σε άλλα δημόσια συμφέροντα ή στα δικαιώματα τρίτων.

85.      Σε πλείονα χωρία της αποφάσεως περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει την «τρέχουσα ερμηνεία και εφαρμογή της εθνικής νομοθεσίας» (55), οι οποίες το εμποδίζουν να ακυρώσει την απόφαση με την οποία απορρίφθηκε η αίτηση της Haluška για την εγγραφή της δουλείας στο κτηματολόγιο.

86.      Πάντως, ως ανώτατο δικαστήριο, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο, χωρίς να δεσμεύεται κατ’ ανάγκην από παλαιότερες αποφάσεις. Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως συνάγεται μάλλον ότι τίποτε δεν θα εμπόδιζε το αιτούν δικαστήριο να ερμηνεύσει το άρθρο 11, παράγραφος 1, του νόμου περί ενέργειας συμφώνως προς το δίκαιο της Ένωσης, ώστε να αποφευχθεί η αδικαιολόγητη άνιση μεταχείριση των δύο κατηγοριών παραγωγών.

87.      Σε περίπτωση τέτοιας (ενδεχόμενης) ερμηνείας σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης, η εθνική ρύθμιση δεν θα αντετίθετο στο να διαθέτει η υπηρεσία κτηματολογίου αρκούντως ευρύ περιθώριο εκτίμησης ώστε να αξιολογεί, κατά περίπτωση, την ύπαρξη δημόσιου συμφέροντος ακόμη και όταν μικρός παραγωγός υδροηλεκτρικής ενέργειας ζητεί να επωφεληθεί της αναγκαστικής δουλείας.

88.      Στο πλαίσιο αυτό, η υπηρεσία κτηματολογίου θα μπορεί να σταθμίζει τα αντιπαρατιθέμενα συμφέροντα του παραγωγού ενέργειας και του ιδιοκτήτη του βεβαρημένου ακινήτου και, εφόσον είναι αναγκαίο, να αποκλείει τον κίνδυνο καταχρήσεων λόγω του ανεξέλεγκτου πολλαπλασιασμού αναγκαστικών δουλειών.

89.      Εν κατακλείδι, και με την επιφύλαξη της εκτίμησης του αιτούντος δικαστηρίου, το άρθρο 11 του νόμου περί ενέργειας θα μπορούσε να ερμηνευθεί συμφώνως προς την οδηγία 2019/944, χωρίς τέτοια ερμηνεία να συνεπάγεται συστηματική υπέρμετρη προσβολή των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας των κυρίων των βεβαρημένων ακινήτων (οι οποίοι θα πρέπει, εξάλλου, να λαμβάνουν αποζημίωση υπό τις προϋποθέσεις που καθορίζονται στην εθνική ρύθμιση).

VI.    Πρόταση

90.      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου της Σλοβακικής Δημοκρατίας) ως εξής:

«Το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/944 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019, σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και την τροποποίηση της οδηγίας 2012/27/ΕΕ,

έχει την έννοια ότι:

εφόσον η εθνική ρύθμιση δεν μπορεί να ερμηνευθεί συμφώνως προς την οδηγία 2019/944, όπερ απόκειται στην κρίση του αιτούντος δικαστηρίου, δεν συνάδει με την ως άνω διάταξη κανόνας του εσωτερικού δικαίου ο οποίος, βάσει εκ των προτέρων και αφηρημένης εκτίμησης του δημόσιου συμφέροντος, εμποδίζει τους μικρούς παραγωγούς υδροηλεκτρικής ενέργειας οι οποίοι υπόκεινται στην απλουστευμένη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας να επωφεληθούν αναγκαστικής δουλείας η οποία αναγνωρίζεται υπέρ των λοιπών παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας.»

1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η ισπανική.

2      Κατά τη συνήθη έννοια του όρου, η δουλεία είναι βάρος που συστήνεται επί ακινήτου υπέρ του κυρίου άλλου ακινήτου. Η δουλεία συστήνεται εκ του νόμου (αναγκαστική δουλειά) ή με συμφωνία των κυρίων των ακινήτων (οικειοθελής δουλεία).

3      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019, σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και την τροποποίηση της οδηγίας 2012/27/ΕΕ (ΕΕ 2019, L 158, σ. 125).

4      Zákon č. 251/2012 Z. z. o energetike a o zmene a doplnení niektorých zákonov v znení účinnom do 31. marca 2022 (νόμος 251/2012 περί ενέργειας και περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως ορισμένων νόμων, όπως ίσχυε μέχρι την 31η Μαρτίου 2022, στο εξής: νόμος περί ενέργειας).

5      Στον κατάλογο που παρατίθεται στο άρθρο 11, παράγραφος 1, προβλέπονται και άλλα δικαιώματα του κατόχου άδειας, όπως «να προβαίνει […] σε εκρίζωση και κοπή δένδρων και άλλων φυτών που θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια ή την αξιοπιστία της λειτουργίας των εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας» (στοιχείο b)· «να διαμορφώνει τους λειμώνες» (στοιχείο c)· ή «να αποκτά πρόσβαση, με την προηγούμενη συγκατάθεση που παρέχεται δυνάμει ειδικής ρύθμισης, στους κλειστούς χώρους και τις εγκαταστάσεις» του Υπουργείου Άμυνας και του Υπουργείου Εσωτερικών, των ενόπλων δυνάμεων και της αστυνομίας, καθώς και σε άλλες κρατικές υπηρεσίες (στοιχείο d). Στο αρχικό κείμενο της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως, το στοιχείο f επισημαίνεται με έντονους χαρακτήρες, όπερ φαίνεται να υποδηλώνει ότι πρόκειται περί της διατάξεως που αποτελεί αντικείμενο της διαφοράς ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου. Εντούτοις, κατά τη Σλοβακική Κυβέρνηση, η διαφορά επικεντρώνεται στη δουλεία που προβλέπεται στο στοιχείο g.

6      Τούτο προκύπτει από τα έγγραφα που μνημονεύονται στην υποσημείωση 68 των γραπτών παρατηρήσεων της Σλοβακικής Κυβέρνησης. Η αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος πραγματοποιήθηκε με την από 15 Οκτωβρίου 2014 σύμβαση, με την οποία η υδροηλεκτρική εγκατάσταση μεταβιβάστηκε στην εταιρία Haluška.

7      Στην εθνική δικογραφία της υπόθεσης που διαβιβάστηκε στο Δικαστήριο περιέχεται έγγραφο της Úrad pre reguláciu siet’ových odvetví (ρυθμιστική αρχής του συστήματος δικτύων, Σλοβακία), της 20ής Οκτωβρίου 2014, με το οποίο βεβαιώνεται ότι η Haluška εκπλήρωσε την υποχρέωση γνωστοποίησης της έναρξης της δραστηριότητας από τις 15 Οκτωβρίου 2014. Στο εν λόγω επίσημο έγγραφο επισημαίνεται ότι συνιστά άδεια για την άσκηση της δραστηριότητας στον τομέα της ενέργειας.

8      Απόφαση της 29ης Ιανουαρίου 2026, Fondazione Teatro alla Scala di Milano (C‑668/24, EU:C:2026:60, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

9      Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο εθνικός νόμος στερεί από τους μικρούς παραγωγούς «δικαιώματα τα οποία έχουν μεγάλη σημασία για την πρόσβαση στην αγορά των επιχειρηματιών του τομέα της ενέργειας και τη δραστηριότητά τους στην αγορά (κατασκευή εγκαταστάσεων σε ακίνητα τρίτων και πρόσβαση σε αυτές, χωρίς τη συγκατάθεση του ιδιοκτήτη, εκμετάλλευση και συντήρηση των εν λόγω εγκαταστάσεων κ.λπ.)» (απόφαση περί παραπομπής, σημείο 44) (η υπογράμμιση δική μου).

10      «[Η] ανάγκη να δοθεί χρήσιμη για το εθνικό δικαστήριο ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης επιτάσσει να ορίζει το εν λόγω δικαστήριο το πραγματικό και νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα που υποβάλλει ή, τουλάχιστον, να εξηγεί τις πραγματικές περιστάσεις στις οποίες στηρίζονται τα ερωτήματα αυτά.» Απόφαση της 30ής Απριλίου 2026, Kotaňák (C‑748/24, EU:C:2026:358, σκέψη 29 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

11      Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν έχει επίσης υποθετικό χαρακτήρα διότι –όπως έκανε γνωστό η Σλοβακική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση– η Haluška απέκτησε πρόσβαση στα βεβαρημένα με δουλεία ακίνητα με άλλον τρόπο (συμβατικώς ή/και μέσω χρησικτησίας). Το γεγονός αυτό, εφόσον αποδειχθεί, θα αποτελεί στοιχείο της εκτίμησης των πραγματικών περιστατικών για την οποία είναι αποκλειστικά αρμόδιο το αιτούν δικαστήριο.

12      Άρθρο 1, δεύτερο εδάφιο.

13      Σύμφωνα με τον πίνακα που παρατίθεται στο παράρτημα IV της οδηγίας 2019/944, το άρθρο 9 αυτής, παράγραφος 1, αντιστοιχεί στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/72/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Ιουλίου 2009, σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενεργείας και για την κατάργηση της οδηγίας 2003/54/ΕΚ (ΕΕ 2009, L 211, σ. 55). Σε σχέση με την οδηγία 2009/72, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι: «[…] το άρθρο 3, παράγραφος 1, [της οδηγίας 2009/72] καθιερώνει, στον τομέα της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, τη γενική αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων, η οποία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης. Το Δικαστήριο έχει […] κρίνει ότι η αρχή αυτή δεσμεύει τα κράτη μέλη, όταν η επίμαχη κατάσταση στην υπόθεση της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης» (απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2019, UNESA κ.λπ., C‑105/18 έως C‑113/18, EU:C:2019:935, σκέψη 49).

14      Στο πλαίσιο αυτό, ο όρος «επαγγελματική» υποδηλώνει ότι η δραστηριότητα έχει επιχειρηματικό χαρακτήρα. Χρησιμοποιώ τον όρο υπ’ αυτή την έννοια στις παρούσες προτάσεις.

15      Κατά τη Σλοβακική Κυβέρνηση, το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944 αφορά την «κατασκευή νέων εγκαταστάσεων παραγωγής», η οποία εξαρτάται, στο εθνικό δίκαιο, από τη χορήγηση άδειας διαφορετικής από την επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης άδεια (σημεία 24 έως 30 των γραπτών παρατηρήσεών της). Η Σλοβακική Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι, αντίθετα προς όσα επισήμανε το αιτούν δικαστήριο, το άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 δεν μεταφέρθηκε στο εθνικό δίκαιο με το άρθρο 6 του νόμου περί ενέργειας, αλλά με το άρθρο 12 του ίδιου νόμου.

16      Ο τίτλος της εν λόγω διάταξης είναι «Διαδικασία χορήγησης αδειών για νέες εγκαταστάσεις παραγωγής».

17      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 12 και 14 της οδηγίας 2019/944.

18      Η υπογράμμιση δική μου. Στην αιτιολογική σκέψη διευκρινίζεται ότι «[ο]ι διαδικασίες χορήγησης αδειών δεν θα πρέπει να οδηγούν σε διοικητική επιβάρυνση δυσανάλογη προς το μέγεθος και τη δυνητική σπουδαιότητα των παραγωγών».

19      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση αναγνώρισε μεν ότι η υποχρέωση γνωστοποίησης που προβλέπεται στο άρθρο 6, παράγραφος 4, του νόμου περί ενέργειας επιδιώκει τον ως άνω σκοπό, πλην όμως υπογράμμισε ότι μόνον το άρθρο 12 του εν λόγω νόμου μεταφέρει στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944.

20      Το άρθρο 6 του νόμου περί ενέργειας ρυθμίζει την άδεια που απαιτείται όχι μόνον για την άσκηση δραστηριότητας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά επίσης για τη μεταφορά, τη διανομή και την προμήθεια ηλεκτρικής ενέργειας. Ως εκ τούτου, το άρθρο 6 μπορεί να σχετίζεται με πλείονες από τις «άδειες» που προβλέπονται στην οδηγία 2019/944, συμπεριλαμβανομένης της άδειας του άρθρου 8 της οδηγίας σχετικά με την παραγωγή ενέργειας.

21      Δεν αμφισβητείται ότι η Haluška επιδιώκει να ασκήσει τη δραστηριότητά της επαγγελματικά και όχι για αυτοκατανάλωση και μόνον, περίπτωση η οποία θα ενέπιπτε στο άρθρο 4, παράγραφος 2, του νόμου περί ενέργειας.

22      Κατά το άρθρο 12, παράγραφος 2, του νόμου περί ενέργειας, το πιστοποιητικό δεν απαιτείται για εγκαταστάσεις παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ηλιακή ενέργεια ισχύος έως 500 kW και από άλλη πηγή ενέργειας ισχύος έως 1 MW.

23      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση εξέθεσε ότι η άδεια απαιτείται τόσο για τον παραγωγό που εκμεταλλεύεται νεοκατασκευασθείσα μονάδα όσο και για τον παραγωγή που συνεχίζει τη δραστηριότητα προϋφιστάμενης εγκατάστασης και επιβεβαίωσε ότι παραγωγή ενέργειας δεν επιτρέπεται χωρίς την εν λόγω άδεια.

24      Με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Regione Emilia-Romagna (C‑653/24, EU:C:2025:966), εξέτασα το κανονιστικό πλαίσιο που εφαρμόζεται στους Ιταλούς μικρούς παραγωγούς υδροηλεκτρικής ενέργειας οι οποίοι προβαίνουν σε απόληψη δημόσιων υδάτων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Στο πλαίσιο εκείνο, είχε θεσπιστεί ενιαία διαδικασία χορήγησης αδειών η οποία ρύθμιζε τόσο την κατασκευή της μονάδας όσο και τη θέση της σε λειτουργία (βλ. υποσημείωση 30 των προτάσεων εκείνων).

25      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, υπογραμμίστηκαν οι δυσχέρειες που συνδέονται με την έννοια της «κατασκευής» νέας μονάδας, καθότι δεν είναι σαφές αν υφίσταται ένα ελάχιστο όριο για τον καθορισμό της ύπαρξης «νέας κατασκευής» σε περίπτωση πραγματοποίησης εργασιών επανασχεδιασμού και προσαρμογής σε προϋφιστάμενη εγκατάσταση. Οι εν λόγω δυσχέρειες μπορούν και πρέπει να επιλύονται με γνώμονα τον απώτατο σκοπό της ρύθμισης, ο οποίος είναι η διευκόλυνση της εισόδου στην αγορά νέων παραγωγών, ανεξαρτήτως της ημερομηνίας κατασκευής της εκμετάλλευσης που εκμεταλλεύονται.

26      Απόφαση περί παραπομπής (σημεία 40 και 43).

27      Απόφαση περί παραπομπής (σημείο 40): «ο σκοπός και το πνεύμα του άρθρου 8, παράγραφος 3, […] είναι να διευκολύνει την είσοδο μικρών αποκεντρωμένων παραγωγών στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και, ως εκ τούτου, να διασφαλίσει ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (να υπάρχουν περισσότεροι παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας), να αποκεντρώσει την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας (να επιτρέψει στους μικρούς παραγωγούς την πρόσβαση στην αγορά και να τους προστατεύσει από το μονοπώλιο των μεγάλων προμηθευτών ηλεκτρικής ενέργειας), […] και, εν τέλει, τα οφέλη για τους καταναλωτές μέσω χαμηλότερων τιμών ηλεκτρικής ενέργειας που προκύπτουν από τον υγιή ανταγωνισμό στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας».

28      Απόφαση περί παραπομπής (σημείο 40 in fine): ο σκοπός αυτός «[…] δεν μπορεί να επιτευχθεί εάν, αφενός, ο εθνικός νομοθέτης προβλέπει μεν ειδική διαδικασία χορήγησης αδειών για τους μικρούς παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά, αφετέρου, τους στερεί τα πλεονεκτήματα που απολαύουν οι λοιποί παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας, οι οποίοι ασκούν τη δραστηριότητά τους βάσει του πιο σύνθετου συστήματος χορήγησης αδειών, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944».

29      Το άρθρο 8, παράγραφος 4, αναγνωρίζει ορισμένα δικαιώματα μόνον στους «αιτούντες» που μετείχαν στη διαδικασία αλλά των οποίων η αίτηση για χορήγηση άδειας απορρίφθηκε.

30      Όπως θα εκθέσω εν συνεχεία, έμμεσος σκοπός της διάταξης είναι όντως η αύξηση του αριθμού παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας που δραστηριοποιούνται στην αγορά και η διευκόλυνση, κατ’ αυτόν τον τρόπο, της δημιουργίας ανταγωνιστικού περιβάλλοντος.

31      Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Ιουνίου 2003, σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και την κατάργηση της οδηγίας 96/92/ΕΚ (ΕΕ 2003, L 176, σ. 37). Η οδηγία αυτή απαιτούσε μόνον, γενικώς, από τα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη «το περιορισμένο […] μέγεθος και τη δυνητική […] σπουδαιότητα» της μικρής παραγωγής στο πλαίσιο της διαδικασίας χορήγησης αδειών. Η οδηγία 96/92/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 1996, σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (ΕΕ 1997, L 27, σ. 20), δεν περιείχε οποιαδήποτε διάταξη σχετικά με τη διευκόλυνση της πρόσβασης των μικρών παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας στην αγορά.

32      Τούτο προκύπτει από την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σύμφωνα με το άρθρο 251, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο της Συνθήκης EK σχετικά με την Κοινή θέση που καθόρισε το Συμβούλιο για την έκδοση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και την κατάργηση της οδηγίας αριθ. 96/92/ΕΚ και σχετικά με την Κοινή θέση που καθόρισε το Συμβούλιο για την έκδοση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τους κοινούς κανόνες για την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου και την κατάργηση της οδηγίας αριθ. 98/30/ΕΚ (έγγραφο SEC/2003/161 τελικό, διαθέσιμο στη διεύθυνση https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52003SC0161). Η παράγραφος 3 του άρθρου 6 δεν υπήρχε στην αρχική πρόταση της Επιτροπής (COM/2001/0125 τελικό). Κατά την πρώτη ανάγνωση, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότεινε (τροπολογία 50) την προσθήκη νέας παραγράφου, κατά την οποία «[ο]ι μικροί αποκεντρωμένοι και/ή εγκατεστημένοι παραγωγοί επωφελούνται από απλοποιημένες διαδικασίες χορήγησης άδειας». Σκοπός της τροπολογίας ήταν «να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη αποκεντρωμένων πηγών ενέργειας, αναγνωρίζοντας συγχρόνως ότι οι μικρότερες πηγές ενέργειας αναπτύσσουν πιο περιορισμένες περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις» (βλ. έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, έγγραφο A5‑0077/2002, της 1ης Μαρτίου 2002, διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A‑5-2002-0077_EL.html?redirect#_section1). Η Επιτροπή αποδέχθηκε την αρχή αυτή. Η διάταξη αναδιατυπώθηκε, αλλά διατηρήθηκε «ο σκοπός να επιτευχθούν ταχύτερες διαδικασίες χορήγησης αδειών για τις μικρές εγκαταστάσεις ηλεκτροπαραγωγής» (έγγραφο SEC/2003/161 τελικό).

33      Κατά το άρθρο 7, παράγραφος 3, της οδηγίας 2009/72, «[τ]α κράτη μέλη φροντίζουν ώστε να υπάρχουν ειδικές διαδικασίες χορήγησης αδειών για τη μικρή […] παραγωγή, οι οποίες να λαμβάνουν υπόψη το περιορισμένο τους μέγεθος και τη δυνητική τους σπουδαιότητα» (με πλάγιους χαρακτήρες οι αλλαγές σε σχέση με το κείμενο της οδηγίας του 2003). Απόπειρα αναθεώρησης του άρθρου 6, παράγραφος 3, της οδηγίας 2003/54 έγινε με το σχέδιο ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατά την πρώτη ανάγνωση, στο οποίο προτάθηκε, με την τροπολογία 59, να επιβληθεί στα κράτη μέλη η υποχρέωση να φροντίζουν ότι «οι μικρές αποκεντρωμένες και/ή συνδεδεμένες με το δίκτυο διανομής μονάδες ηλεκτροπαραγωγής υπάγονται σε απλοποιημένες διαδικασίες αδειοδότησης»: βλ. έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, έγγραφο A6‑0191/2008, διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A‑6-2008-0191_EL.html?redirect, η υπογράμμιση δική μου).

34      Η τροποποίηση αυτή είναι αποτέλεσμα της τροπολογίας 43 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A‑8-2018-0044_EL.html#_section2).

35      Στα σημεία 40, 42 και 44 της αποφάσεως περί παραπομπής, καθώς και με τη διατύπωση που χρησιμοποιεί στα δύο προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο επαναλαμβάνει με έμφαση ότι οι μικροί παραγωγοί «στερούνται» το δικαίωμα στην αναγκαστική δουλεία.

36      Αποδεικνύοντας σε τέτοια περίπτωση ότι πληρούν τις αυστηρότερες απαιτήσεις που προβλέπονται όσον αφορά την επαγγελματική ικανότητα. Η Επιτροπή ανέδειξε το ζήτημα αυτό κατ’ επανάληψη κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση.

37      Επομένως, το αιτούν δικαστήριο δεν ζητεί να διευκρινιστεί αν εθνική ρύθμιση η οποία στερεί από τους μικρούς παραγωγούς την ελευθερία επιλογής μεταξύ των διαδικασιών που προβλέπονται στο άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 2019/944 συνάδει με το εν λόγω άρθρο. Κατόπιν ανάλυσης της ratio της διάταξης, φρονώ ότι σκοπός της είναι να παράσχει στους μικρούς παραγωγούς μια πιο ευέλικτη διαδικασία, η οποία σχεδιάστηκε ως εναλλακτική λύση στη συνήθη διαδικασία. Αντιθέτως, δεν θεωρώ ότι το άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 2019/944 επιδιώκει να επιβάλει στους μικρούς παραγωγούς την υποχρέωση να κάνουν χρήση της απλουστευμένης διαδικασίας, ακόμη και αν, για οποιονδήποτε θεμιτό λόγο, δεν έχουν συμφέρον να το πράξουν και προτιμούν να ακολουθήσουν τις «συνήθεις» οδούς πρόσβασης στην αγορά.

38      Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, τόσο η Σλοβακική Κυβέρνηση όσο και η Επιτροπή υποστήριξαν ότι η ρύθμιση των δικαιωμάτων που απορρέουν από την άδεια δεν περιέχεται στο άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944.

39      Κατά τα φαινόμενα, η Haluška δραστηριοποιείται στην αγορά από το 2014 και επί πλείονα έτη άσκησε δραστηριότητα παραγωγού ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς να διαθέτει τα δικαιώματα που απορρέουν από τη δουλεία της οποίας την εγγραφή στο κτηματολόγιο ζήτησε το 2021.

40      Κανόνες που διέπουν, για παράδειγμα, την ελεύθερη πρόσβαση των παραγωγών στο σύστημα διανομής και μεταφοράς, καθώς και τον διαχωρισμό ιδιοκτησίας διαχειριστών και συστημάτων μεταφοράς προς αποφυγή κινδύνου δυσμενών διακρίσεων κατά την εκμετάλλευση του δικτύου (άρθρα 6 και 43) ή την πρόσβαση του παραγωγού στους πελάτες μέσω της εγκατάστασης «απευθείας γραμμών» (άρθρο 7). Ελλείψει πρόσθετων διευκρινίσεων σχετικά με τη φύση της εργασίας που πρόκειται να εκτελεστεί δυνάμει της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης δουλείας, δεν είναι δυνατό να εκτιμηθεί η ενδεχόμενη λυσιτέλεια των ανωτέρω διατάξεων.

41      Τα κράτη μέλη «[…] δεν κάνουν διακρίσεις μεταξύ των [επιχειρήσεων ηλεκτρικής ενέργειας] όσον αφορά τα δικαιώματα ή τις υποχρεώσεις τους» (άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2019/944).

42      Η διαδικασία που κατέληξε στη χορήγηση της επίμαχης στην κύρια δίκη «άδειας» (ορθότερον, της βεβαίωσης εκπλήρωσης της υποχρέωσης γνωστοποίησης) περατώθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2014, υπό το κράτος της οδηγίας 2009/72. Το άρθρο 7 της εν λόγω οδηγίας ήταν κατ’ ουσίαν ισοδύναμο με το ισχύον άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944. Χάριν απλούστευσης, θα συνεχίσω να μνημονεύω το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/944, μολονότι η εφαρμοστέα ratione temporis διάταξη είναι το άρθρο 7 της οδηγίας 2009/72.

43      Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 9ης Οκτωβρίου 2008, Sabatauskas κ.λπ. (C‑239/07, EU:C:2008:551, σκέψη 47).

44      Βλ., μεταξύ άλλων, απόφαση της 8ης Μαρτίου 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Άμεσο αποτέλεσμα) (C‑205/20, EU:C:2022:168, σκέψη 54).

45      Μνημονεύεται στην υποσημείωση 63 των γραπτών παρατηρήσεων της Σλοβακικής Κυβέρνησης.

46      Στην αιτιολογική έκθεση επισημαίνεται επίσης ότι, «όταν παρέχει άδεια τοποθέτησης γραμμών και εγκαταστάσεων του ηλεκτρικού δικτύου, η πολεοδομική αρχή αποφασίζει σχετικά με την εμβέλεια και τις δυνατότητες εκμετάλλευσης της συγκεκριμένης εργασίας» και ότι ο «κάτοχος της άδειας [υποχρεούται να] παρέχει στον ιδιοκτήτη του ακινήτου εφάπαξ αποζημίωση μόνον για την έκταση την οποία ο ιδιοκτήτης του ακινήτου δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει λόγω της αναγκαστικής δουλείας υπέρ του κατόχου της άδειας».

47      Η Σλοβακική Κυβέρνηση μνημονεύει, ειδικότερα, την υποχρέωση παροχής συγκεκριμένων πληροφοριών στο Υπουργείο Οικονομίας ή στον διαχειριστή του συστήματος μεταφοράς, καθώς και παροχής πρόσβασης στα πρόσωπα που ασκούν κρατικά καθήκοντα στα κτίρια στα οποία ασκείται η δραστηριότητα· διασφάλισης της επαγγελματικής ικανότητας των προσώπων τα οποία ασκούν καθήκοντα που σχετίζονται με την εν λόγω δραστηριότητα· και διασφάλισης της εκπλήρωσης των απαιτήσεων ποιότητας, ασφάλειας, προστασίας της υγείας στην εργασία και προστασίας του περιβάλλοντος όσον αφορά τις εγκαταστάσεις.

48      Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, «[η] απαίτηση να είναι οι καταστάσεις συγκρίσιμες […] πρέπει να εκτιμάται υπό το πρίσμα του συνόλου των στοιχείων που τις χαρακτηρίζουν, ιδίως δε υπό το πρίσμα του αντικειμένου και του σκοπού της πράξης που εισάγει την επίμαχη διάκριση»: απόφαση της 2ας Σεπτεμβρίου 2021, État belge (Δικαίωμα διαμονής σε περίπτωση ενδοοικογενειακής βίας) (C‑930/19, EU:C:2021:657, σκέψη 58) (η υπογράμμιση δική μου). Στην υπό κρίση υπόθεση, η επίμαχη διαφοροποίηση δεν θεσπίζεται (άμεσα) από τη διάταξη σχετικά με τη διαδικασία χορήγησης άδειας (άρθρο 6 του νόμου περί ενέργειας), αλλά από τη διάταξη σχετικά με τη σύσταση των δουλειών (άρθρο 11 του ίδιου νόμου). Επομένως, η δυνατότητα σύγκρισης των καταστάσεων πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα του σκοπού της τελευταίας ως άνω διάταξης.

49      Οι μικροί παραγωγοί μπορούν να επιτύχουν τη σύσταση δουλείας μόνον μέσω σύναψης σύμβασης με τον ιδιοκτήτη του ακινήτου ή στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας.

50      Γραπτές παρατηρήσεις της Σλοβακικής Κυβέρνησης (σημεία 60 έως 63).

51      Στις απαιτήσεις καταλέγονται η αναγκαιότητα και η εξυπηρέτηση του δημόσιου συμφέροντος. Κατά τη διάταξη, η εγγραφή αναγκαστικής δουλείας στο κτηματολόγιο επιτρέπεται μόνον «εφόσον είναι αναγκαί[α] και προς το δημόσιο συμφέρον».

52      Κατά τις ως άνω παρατηρήσεις της Σλοβακικής Κυβέρνησης (σημείο 64), οι παραγωγοί που ασκούν τη δραστηριότητά τους βάσει της εκπλήρωσης της υποχρέωσης γνωστοποίησης δραστηριοποιούνται αποκλειστικά και μόνο με σκοπό το κέρδος και όχι προς το δημόσιο συμφέρον, δεδομένου ότι δεν ασκούν λειτουργία κρίσιμη για τις υποδομές, η δε παραγωγή τους δεν είναι απαραίτητη για τη σταθερότητα του δικτύου.

53      Αιτιολογική σκέψη 6 και άρθρο 58, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2019/944. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Σλοβακική Κυβέρνηση αναγνώρισε τελικώς ότι υφίσταται όντως δημόσιο συμφέρον παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές.

54      Απόφαση περί παραπομπής (σημείο 43).

55      Απόφαση περί παραπομπής (σημεία 2, 39, 44 και 45).