1.

Η υπό κρίση υπόθεση αφορά ανοικτό διαγωνισμό ο οποίος προκηρύχθηκε από το Ministero della Difesa (Υπουργείο Άμυνας, Ιταλία) [στο εξής: Ministero (Υπουργείο)] για την ανάθεση σύμβασης υπηρεσιών προσωπικού για την εκτέλεση χειρωνακτικών εργασιών οι οποίες συνδέονται, μεταξύ άλλων, με τη φόρτωση, την εκφόρτωση και τη μεταφορά υλικού ( 2 ). Στο υλικό αυτό περιλαμβάνονται, όπως προκύπτει, πυρομαχικά και εκρηκτικά ( 3 ). Οι υπηρεσίες αυτές χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας ( 4 ) και ταυτόχρονα παρουσιάζουν «τυποποιημένα χαρακτηριστικά» ( 5 ). Η επίμαχη σύμβαση ανατέθηκε βάσει του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής. Εντούτοις, η ιταλική νομοθεσία προβλέπει ότι οι συμβάσεις υπηρεσιών υψηλής έντασης εργασίας πρέπει να ανατίθενται βάσει του κριτηρίου της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς η οποία προσδιορίζεται βάσει της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας ( 6 ). Αντιθέτως, οι συμβάσεις υπηρεσιών με «τυποποιημένα χαρακτηριστικά» ( 7 ) μπορούν να ανατίθενται με βάση το κριτήριο της χαμηλότερης τιμής, εκτός εάν χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας ( 8 ).

2.

Το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ζητεί να διευκρινιστεί κατά πόσον, μεταξύ άλλων, η αρχή της αναλογικότητας και το άρθρο 67, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ ( 9 ) αποκλείουν την προβλεπόμενη στο εθνικό δίκαιο απαγόρευση της χρήσης του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής για την ανάθεση της σύμβασης, όταν οι επίμαχες υπηρεσίες χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας και ταυτόχρονα παρουσιάζουν τυποποιημένα χαρακτηριστικά. Επικουρικώς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να προσδιορίσει κατά πόσον η αναθέτουσα αρχή διαθέτει ορισμένη διακριτική ευχέρεια όσον αφορά την επιλογή του κριτηρίου ανάθεσης, δεδομένου, μεταξύ άλλων, ότι η συγγραφή υποχρεώσεων προβλέπει ότι οι αποδοχές των απασχολούμενων προσώπων καταβάλλονται βάσει της οικείας εθνικής κλαδικής συλλογικής σύμβασης και ότι τυχόν προσφερόμενη έκπτωση στην τιμή μπορεί να βασίζεται μόνον επί του δυνητικού κέρδους του προσφέροντος, το οποίο ορίστηκε σε ποσοστό 5 % της αξίας της σύμβασης που αναγράφεται στην προκήρυξη του διαγωνισμού ( 10 ).

3.

Το άρθρο 1, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:

«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:

[…]

[…]».

4.

Το άρθρο 2, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής», ορίζει τα εξής:

«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται, με την επιφύλαξη των άρθρων 30, 45, 46, 55 και 296 της συνθήκης, στις συμβάσεις οι οποίες συνάπτονται στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας και οι οποίες έχουν ως αντικείμενο:

5.

Το άρθρο 3, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μεικτές συμβάσεις», προβλέπει τα εξής:

«1.   Σύμβαση με αντικείμενο έργα, προμήθειες ή υπηρεσίες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας και εν μέρει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας [2004/17] ή της οδηγίας [2004/18] ανατίθεται σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, υπό τον όρο ότι η ανάθεση μιας ενιαίας σύμβασης δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους.

[…]»

6.

Το άρθρο 47, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κριτήρια ανάθεσης των συμβάσεων», προβλέπει τα εξής:

«1.   Με την επιφύλαξη των εθνικών νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων σχετικά με την αμοιβή ορισμένων υπηρεσιών, τα κριτήρια βάσει των οποίων οι αναθέτουσες αρχές/αναθέτοντες φορείς αναθέτουν τις συμβάσεις είναι:

[…]»

7.

Το άρθρο 2, παράγραφος 1, σημείο 9 ορίζει ότι ως «δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών» νοούνται οι δημόσιες συμβάσεις που έχουν ως αντικείμενο την παροχή υπηρεσιών, πλην των αναφερομένων στο άρθρο 2, παράγραφος 1, σημείο 6 «δημοσίων συμβάσεων έργων».

8.

Το άρθρο 15, το οποίο φέρει τον τίτλο «Άμυνα και ασφάλεια», ορίζει τα εξής:

«1.   Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στην ανάθεση δημόσιων συμβάσεων και σε διαγωνισμούς μελετών που διοργανώνονται στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας, εξαιρουμένων των κατωτέρω συμβάσεων:

[…]».

9.

Το άρθρο 16, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μεικτές συμβάσεις που αφορούν την άμυνα ή την ασφάλεια», ορίζει τα εξής:

«1.   Το παρόν άρθρο εφαρμόζεται στις μεικτές συμβάσεις που έχουν αντικείμενα που καλύπτονται από την παρούσα οδηγία καθώς και σύμβαση η οποία καλύπτεται από το άρθρο 346 της ΣΛΕΕ ή την οδηγία [2009/81].

2.   Όταν τα διάφορα μέρη μιας συγκεκριμένης δημόσιας σύμβασης μπορούν να χωριστούν αντικειμενικά, οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να επιλέγουν να αναθέσουν χωριστές συμβάσεις για τα ξεχωριστά μέρη ή να αναθέσουν ενιαία σύμβαση.

[…]

Όταν οι αναθέτουσες αρχές επιλέγουν να αναθέσουν ενιαία σύμβαση, ισχύουν τα ακόλουθα κριτήρια για τον καθορισμό του εφαρμοστέου νομικού καθεστώτος:

[…]

Η απόφαση ανάθεσης ενιαίας σύμβασης δεν μπορεί, ωστόσο, να λαμβάνεται με σκοπό την εξαίρεση των συμβάσεων από την εφαρμογή της παρούσας οδηγίας ή της οδηγίας [2009/81].

[…]

4.   Όταν τα διάφορα μέρη μιας συγκεκριμένης σύμβασης δεν μπορούν να χωριστούν αντικειμενικά, η σύμβαση μπορεί να ανατίθεται χωρίς να εφαρμόζεται η παρούσα οδηγία, όταν περιλαμβάνει στοιχεία στα οποία εφαρμόζεται το άρθρο 346 της ΣΛΕΕ· διαφορετικά, μπορεί να ανατίθεται σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας [2009/81]».

10.

Το άρθρο 18, το οποίο φέρει τον τίτλο «Αρχές εφαρμοζόμενες στις διαδικασίες σύναψης συμβάσεων», προβλέπει τα εξής:

«1.   Οι αναθέτουσες αρχές αντιμετωπίζουν τους οικονομικούς φορείς ισότιμα και χωρίς διακρίσεις και ενεργούν με διαφανή και αναλογικό τρόπο.

[…]

2.   Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να εξασφαλίσουν ότι, κατά την εκτέλεση των δημόσιων συμβάσεων, οι οικονομικοί φορείς τηρούν τις ισχύουσες υποχρεώσεις στους τομείς του περιβαλλοντικού, κοινωνικού και εργατικού δικαίου, που έχουν θεσπισθεί με το ενωσιακό δίκαιο, το εθνικό δίκαιο, συλλογικές συμβάσεις ή διεθνείς διατάξεις περιβαλλοντικού, κοινωνικού και εργατικού δικαίου, οι οποίες απαριθμούνται στο παράρτημα X.»

11.

Το άρθρο 67, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κριτήρια ανάθεσης των συμβάσεων», ορίζει τα εξής:

«1.   Με την επιφύλαξη των εθνικών νομοθετικών, κανονιστικών ή διοικητικών διατάξεων σχετικά με την τιμή ορισμένων προμηθειών ή την αμοιβή ορισμένων υπηρεσιών, οι αναθέτουσες αρχές βασίζουν την ανάθεση των δημόσιων συμβάσεων στην πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά.

2.   H πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά σύμφωνα με τη γνώμη της αναθέτουσας αρχής προσδιορίζεται βάσει της τιμής ή του κόστους, με χρήση προσέγγισης αποτελεσματικότητας σε σχέση με το κόστος, όπως της κοστολόγησης του κύκλου ζωής, σύμφωνα με το άρθρο 68 και μπορεί να περιλαμβάνει τη βέλτιστη σχέση τιμής - ποιότητας, η οποία εκτιμάται βάσει κριτηρίων συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, ποιοτικών, περιβαλλοντικών και/ή κοινωνικών πτυχών που συνδέονται με το αντικείμενο της συγκεκριμένης δημόσιας σύμβασης. Στα κριτήρια αυτά μπορούν να περιλαμβάνονται, φερ’ ειπείν:

Το στοιχείο του κόστους δύναται επίσης να λαμβάνει τη μορφή σταθερής τιμής ή κόστους βάσει του οποίου οι οικονομικοί φορείς θα ανταγωνίζονται αποκλειστικά και μόνο βάσει ποιοτικών κριτηρίων.

Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν ότι οι αναθέτουσες αρχές δεν μπορούν να χρησιμοποιούν την τιμή ή το κόστος ως μοναδικό κριτήριο ανάθεσης ή να περιορίζουν τη χρήση τους σε ορισμένες κατηγορίες αναθετουσών αρχών ή ορισμένα είδη συμβάσεων.

[…]

4.   Τα κριτήρια ανάθεσης δεν έχουν ως αποτέλεσμα την παροχή απεριόριστης ελευθερίας επιλογής στην εν λόγω αναθέτουσα αρχή. Διασφαλίζουν τη δυνατότητα αποτελεσματικού ανταγωνισμού και συνοδεύονται από προδιαγραφές που επιτρέπουν την αποτελεσματική επαλήθευση των πληροφοριών που παρέχονται από τους προσφέροντες, προκειμένου να αξιολογείται ο βαθμός συμμόρφωσής τους προς τα κριτήρια ανάθεσης […]».

12.

Το άρθρο 70, το οποίο φέρει τον τίτλο «Όροι εκτέλεσης της σύμβασης», ορίζει τα εξής:

«Οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να επιβάλλουν ειδικούς όρους σχετικά με την εκτέλεση της σύμβασης, υπό την προϋπόθεση ότι συνδέονται με το αντικείμενο της σύμβασης κατά την έννοια του άρθρου 67 παράγραφος 3 και επισημαίνονται στην προκήρυξη διαγωνισμού ή στα έγγραφα της διαδικασίας σύναψης σύμβασης. Οι εν λόγω όροι μπορούν να περιλαμβάνουν οικονομικές, περιβαλλοντικές, κοινωνικές παραμέτρους ή παραμέτρους που αφορούν την καινοτομία και την απασχόληση.»

13.

Το άρθρο 50, παράγραφος 1, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) ( 11 ) ορίζει τα εξής:

«Για την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης και συμβάσεων έργων και υπηρεσιών, πλην των υπηρεσιών διανοητικής φύσεως, ιδίως όσον αφορά την ανάθεση συμβάσεων υπηρεσιών υψηλής έντασης εργασίας, οι προκηρύξεις διαγωνισμών, οι ανακοινώσεις και οι προσκλήσεις προς υποβολή προσφορών περιλαμβάνουν, τηρουμένων των αρχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ειδικές κοινωνικές ρήτρες που αποσκοπούν στην προώθηση της σταθερότητας της απασχόλησης του απασχολούμενου προσωπικού, προβλέποντας την εφαρμογή, εκ μέρους του αναδόχου, των κλαδικών συλλογικών συμβάσεων περί των οποίων γίνεται λόγος στο άρθρο 51 του decreto legislativo n. 81 [(νομοθετικού διατάγματος 81)] της 15ης Ιουνίου 2015. Ως υπηρεσίες υψηλής έντασης εργασίας νοούνται οι υπηρεσίες στις οποίες το κόστος εργασίας ανέρχεται τουλάχιστον στο 50 % του συνολικού ποσού της σύμβασης.»

14.

Το άρθρο 95, παράγραφος 3, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) ορίζει τα εξής:

«Ανατίθενται αποκλειστικά βάσει του κριτηρίου της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς, η οποία προσδιορίζεται βάσει της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας:

[…]».

15.

Το άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) ορίζει τα εξής:

«Το κριτήριο της χαμηλότερης τιμής μπορεί να χρησιμοποιηθεί:

[…]

16.

Στις 14 Ιουλίου 2022 το Ministero (Υπουργείο) κίνησε ανοικτή διαδικασία σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 12 ) για την ανάθεση σύμβασης υπηρεσιών προσωπικού για την εκτέλεση χειρωνακτικών εργασιών, οι οποίες συνδέονταν, μεταξύ άλλων, με τη μεταφορά αγαθών για το έτος 2023 ( 13 ). Η σύμβαση, για την οποία υφίστατο δυνατότητα ανανέωσης για τρία έτη, περιλάμβανε εννέα επιμέρους τμήματα. Η διαδικασία ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου αφορά το τμήμα 6 ( 14 ). Δεδομένου ότι η σύμβαση για το εν λόγω τμήμα αφορούσε τυποποιημένες υπηρεσίες, το κριτήριο ανάθεσης που χρησιμοποιήθηκε για την ανάθεση της σύμβασης ήταν εκείνο της χαμηλότερης τιμής, κατά το άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων). Η Mara s.c.r.l. (στο εξής: Mara), η Gruppo SAMIR Global Service s.r.l. (στο εξής: Samir) και ένας άλλος προσφέρων προσέφεραν έκπτωση σε ποσοστό 100 % όσον αφορά τη σύμβαση για το τμήμα 6 ( 15 ). Ο διαγωνισμός κατακυρώθηκε υπέρ της Mara με κλήρωση.

17.

Η Samir προσέβαλε ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) την πράξη κατακύρωσης της σύμβασης ( 16 ). Στις 11 Απριλίου 2023 ( 17 ) το εν λόγω δικαστήριο έκανε δεκτή την προσφυγή της Samir και ακύρωσε την προκήρυξη του διαγωνισμού όσον αφορά το επίμαχο τμήμα. Έκρινε ότι σύμφωνα με το άρθρο 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων), η σύμβαση έπρεπε να ανατεθεί βάσει του κριτηρίου της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας. Δεδομένου ότι οι επίμαχες υπηρεσίες χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας, το άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων), το οποίο αναφέρεται στη χρήση του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής για τις τυποποιημένες υπηρεσίες, δεν έχει εφαρμογή.

18.

Η Mara άσκησε έφεση κατά της εν λόγω απόφασης ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου και η Samir άσκησε αντέφεση. Κατά τη διαδικασία ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η Mara υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι το άρθρο 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας, στο μέτρο που βαίνει πέραν του αναγκαίου για την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας 2014/24 μέτρου. Το κριτήριο της χαμηλότερης τιμής μπορεί να γίνει δεκτό στην περίπτωση εξαιρετικά τυποποιημένων αγαθών ή υπηρεσιών, όπως αυτά στην υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου ότι δεν υφίσταται τυχόν πραγματική ανάγκη απόκτησης διαφορετικών τεχνικών προσφορών «με άσκοπη επιβάρυνση της διαδικασίας του διαγωνισμού και κατά παραβίαση της συνταγματικής αρχής της χρηστής διοίκησης». Το άρθρο 17 της συγγραφής υποχρεώσεων διελάμβανε ότι οι αποδοχές των εργαζομένων θα καταβάλλονταν βάσει της εθνικής κλαδικής συλλογικής σύμβασης. Επομένως, τυχόν έκπτωση στην τιμή μπορούσε να βασιστεί μόνον επί της προϋπολογιζόμενης αμοιβής. «Ως εκ τούτου, δεν θίγονται οι σκοποί του άρθρου 50 του [Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων)] οι οποίοι αφορούν κατ’ ουσίαν τη διασφάλιση των επιπέδων απασχόλησης και την προστασία των εργαζομένων μέσω της εφαρμογής των [εθνικών γενικών συλλογικών συμβάσεων εργασίας]» ( 18 ).

19.

Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι κατά το άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων), το κριτήριο της χαμηλότερης τιμής μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τις τυποποιημένες υπηρεσίες. Εντούτοις, οι συμβάσεις υπηρεσιών υψηλής έντασης εργασίας πρέπει να ανατίθενται αποκλειστικά βάσει της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς ( 19 ) κατά το άρθρο 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, του εν λόγω Codice (Κώδικα). Κατά πάγια εθνική νομολογία, οι συμβάσεις υπηρεσιών υψηλής έντασης εργασίας, κατά την έννοια του άρθρου 50, παράγραφος 1, και του άρθρου 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων), ανατίθενται σε κάθε περίπτωση με βάση το κριτήριο της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας, ακόμη και όταν πρόκειται για τυποποιημένες υπηρεσίες κατά την έννοια του άρθρου 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του ίδιου Codice (Κώδικα). Τούτο συνάδει με τον πρωταρχικό σκοπό του ιταλικού συνταγματικού δικαίου και του δικαίου της Ένωσης ο οποίος συνίσταται στην προστασία των εργαζομένων ( 20 ).

20.

Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η εφαρμογή της εθνικής ρύθμισης θα οδηγούσε στην ακύρωση του διαγωνισμού, καθόσον δεν χρησιμοποιήθηκε «το κριτήριο της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς». Εντούτοις, δεδομένου ότι η προστασία των εργαζομένων, η οποία κατά κανόνα διασφαλίζεται με τη χρήση του εν λόγω κριτηρίου, επιτεύχθηκε επίσης στον ίδιο βαθμό στον κανονισμό του διαγωνισμού μέσω διαφορετικού κριτηρίου, η υποχρέωση χρήσης του κριτηρίου της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς για την ανάθεση της σύμβασης φαίνεται ότι είναι προδήλως υπερβολική, δυσανάλογη και αδικαιολόγητη ( 21 ).

21.

Ως εκ τούτου, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:

«Αποκλείουν οι αρχές της ελευθερίας εγκατάστασης και της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, οι οποίες κατοχυρώνονται στα άρθρα 49 και 56 […] [ΣΛΕΕ], καθώς και η αρχή της αναλογικότητας [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] και το άρθρο 67, παράγραφος 2, της οδηγίας [2014/24] την εφαρμογή εθνικής νομοθεσίας περί δημοσίων συμβάσεων, όπως η ιταλική ρύθμιση του άρθρου 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και του άρθρου 4, στοιχείο b, του [Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων)], καθώς και του άρθρου 50, παράγραφος 1, του ίδιου [Codice (Κώδικα)], όπως προκύπτει επίσης από την αρχή του δικαίου που διατύπωσε η ολομέλεια του [Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας)] με την απόφαση αριθ. 8 της 21ης Μαΐου 2019, κατά την οποία, στην περίπτωση συμβάσεων με αντικείμενο υπηρεσίες οι οποίες παρουσιάζουν τυποποιημένα χαρακτηριστικά και ταυτόχρονα χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας, απαγορεύεται στην αναθέτουσα αρχή να προβλέπει ως κριτήριο ανάθεσης το κριτήριο της χαμηλότερης τιμής, ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία ο κανονισμός του διαγωνισμού προβλέπει έκπτωση μόνον επί της αμοιβής ή του δυνητικού κέρδους της επιχείρησης, εξαιρουμένου του κόστους εργασίας;»

22.

Η Mara, η Samir, η Γαλλική και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις. Το Δικαστήριο έθεσε γραπτές ερωτήσεις ( 22 ) στους διαδίκους και στα ενδιαφερόμενα μέρη, μεταξύ άλλων, σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/81 και της οδηγίας 2014/24. Το Δικαστήριο τους ζήτησε επίσης να διευκρινίσουν ποια οδηγία έχει εφαρμογή στην επίμαχη σύμβαση και εάν το κριτήριο για την ανάθεση της εν λόγω σύμβασης διαφέρει ανάλογα με την εφαρμοστέα οδηγία. Η Mara, η Ιταλική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απάντησαν στις εν λόγω γραπτές ερωτήσεις. Ανέπτυξαν επίσης τους ισχυρισμούς τους και απάντησαν στις ερωτήσεις του Δικαστηρίου κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 30ής Απριλίου 2025.

23.

Το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας), στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε, παρέπεμψε στα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ, καθώς και στην οδηγία 2014/24. Σημειωτέον, ο διαγωνισμός προκηρύχθηκε από το Ministero (Υπουργείο) και φαίνεται να περιλαμβάνει υπηρεσίες σχετικά με πυρομαχικά και εκρηκτικά ( 23 ). Επομένως, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον η οδηγία 2009/81 ( 24 ) εφαρμόζεται στη σύμβαση, προκειμένου να καθοριστούν τα κριτήρια ανάθεσης της σύμβασης ( 25 ).

24.

Όσον αφορά την εφαρμογή των άρθρων 49 και 56 ΣΛΕΕ, κατά πάγια νομολογία, κάθε εθνικό μέτρο σε τομέα ο οποίος αποτέλεσε το αντικείμενο πλήρους εναρμονίσεως στο επίπεδο της Ένωσης πρέπει να αξιολογείται με γνώμονα όχι τις διατάξεις του πρωτογενούς δικαίου, αλλά αυτές του εν λόγω μέτρου εναρμονίσεως ( 26 ). Τόσο η οδηγία 2009/81 όσο και η οδηγία 2014/24 προβλέπουν πλήρη εναρμόνιση όσον αφορά τα αγαθά και τις υπηρεσίες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τους. Επομένως, εάν μία από τις εν λόγω οδηγίες εφαρμόζεται στον διαγωνισμό όσον αφορά το τμήμα 6, τότε τα άρθρα 49 και 56 ΣΛΕΕ δεν είναι λυσιτελή στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας.

25.

Στην απάντησή της στις γραπτές ερωτήσεις του Δικαστηρίου σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2009/81, η Mara επισήμανε ότι η επίμαχη σύμβαση αφορά, κατ’ ουσίαν, εργασίες φόρτωσης και εκφόρτωσης. Δεδομένου ότι η σύμβαση δεν αφορά στρατιωτικό εξοπλισμό, όπως πυρομαχικά και εκρηκτικά, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/81, όπως ορίζεται στο άρθρο 2 της οδηγίας αυτής. Η Ιταλική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι δεν είναι αναγκαίο να προσδιοριστεί ποια οδηγία έχει εφαρμογή. Ανεξαρτήτως του εάν στην εν λόγω σύμβαση έχει εφαρμογή το άρθρο 47 της οδηγίας 2009/81 ή το άρθρο 67 της οδηγίας 2014/24, αμφότερες οι οδηγίες επιτρέπουν τη χρήση του κριτηρίου της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς ή του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η περιγραφή των υπηρεσιών που πρέπει να παρασχεθούν στο πλαίσιο του τμήματος 6 μπορεί να «αφορ[ά] άμεσα» τον «στρατιωτικό εξοπλισμό» σύμφωνα με το άρθρο 1, σημείο 6, και το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2009/81, καθώς και ότι η επίμαχη σύμβαση μπορεί να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας. Στην περίπτωση των μεικτών συμβάσεων οι οποίες αφορούν την άμυνα και οι οποίες διέπονται από το άρθρο 3 της οδηγίας 2009/81, καθώς και από το άρθρο 16 της οδηγίας 2014/24, από την αιτιολογική σκέψη 13 της τελευταίας οδηγίας προκύπτει σαφώς ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να αφήσει ορισμένο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στην αναθέτουσα αρχή όσον αφορά την επιλογή της οδηγίας που θα εφαρμόσει.

26.

Πρέπει να επισημανθεί εξαρχής ότι η αξία του τμήματος 6 υπερβαίνει τα κατώτατα όρια που προβλέπονται τόσο στο άρθρο 8, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/81 ( 27 ) όσο και στο άρθρο 4, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2014/24 ( 28 ).

27.

Όσον αφορά τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2009/81 το γεγονός ότι ο διαγωνισμός για το τμήμα 6 προκηρύχθηκε από το Ministero (Υπουργείο) δεν αρκεί, αφ’ εαυτού, για την υπαγωγή του στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας. Εντούτοις, δεδομένου ότι στο υλικό που αποτελεί αντικείμενο της σύμβασης υπηρεσιών όσον αφορά το τμήμα 6 περιλαμβάνονται προφανώς τα πυρομαχικά και εκρηκτικά ( 29 ) και, ως εκ τούτου, ο στρατιωτικός εξοπλισμός κατά την έννοια του άρθρου 1, σημείο 6, της οδηγίας 2009/81, πρέπει να εξεταστεί το άρθρο 2 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο καθορίζει το πεδίο εφαρμογής της.

28.

Η επίμαχη σύμβαση αφορά την παροχή υπηρεσιών και όχι την προμήθεια αγαθών ή εξοπλισμού. Επομένως, το άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2009/81 σχετικά με την προμήθεια στρατιωτικού εξοπλισμού και το άρθρο 2, στοιχείο βʹ, της ίδιας οδηγίας σχετικά με την προμήθεια ευαίσθητου εξοπλισμού ( 30 ) δεν έχουν εφαρμογή. Το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2009/81 αφορά την παροχή υπηρεσιών «που αφορούν άμεσα» τον στρατιωτικό εξοπλισμό, ενώ το άρθρο 2, στοιχείο δʹ, της εν λόγω οδηγίας αναφέρεται σε υπηρεσίες «για ειδικούς στρατιωτικούς σκοπούς» ( 31 ). Λαμβανομένου υπόψη του κάπως αμελητέου ή δευτερεύοντος χαρακτήρα της συμπερίληψης πυρομαχικών και εκρηκτικών στο υλικό που αποτελεί αντικείμενο του διαγωνισμού για τις υπηρεσίες όσον αφορά το τμήμα 6, φρονώ ότι το άρθρο 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2009/81 δεν έχει εφαρμογή όσον αφορά το τμήμα 6 ( 32 ). Εντούτοις, το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2009/81 μπορεί να τύχει εφαρμογής, δεδομένου ότι η εκτέλεση της σύμβασης αφορά, μεταξύ άλλων, τη μεταφορά στρατιωτικού εξοπλισμού ( 33 ). Επιπλέον, η παροχή τέτοιων υπηρεσιών μπορεί να καταστήσει δυνατή τόσο τη φυσική πρόσβαση σε στρατιωτικό εξοπλισμό όσο και την πρόσβαση σε σχετικές ευαίσθητες πληροφορίες ( 34 ) ( 35 ).

29.

Όσον αφορά το ζήτημα της εφαρμογής της οδηγίας 2014/24, φρονώ ότι, βάσει του άρθρου 1, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας και του ορισμού της έννοιας «δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών» στο άρθρο 2, παράγραφος 1, σημείο 9, αυτής, η ανάθεση της σύμβασης για το τμήμα 6 πρέπει, κατ’ αρχήν, να πραγματοποιηθεί τηρουμένων των κανόνων που προβλέπει η εν λόγω οδηγία. Πράγματι, οι μόνες επιτρεπόμενες εξαιρέσεις στην εφαρμογή της οδηγίας 2014/24 είναι εκείνες οι οποίες μνημονεύονται ρητώς και περιοριστικώς στην οδηγία ( 36 ).

30.

Φαίνεται ότι η σύμβαση όσον αφορά το τμήμα 6 έχει ως αντικείμενο υπηρεσίες που καλύπτονται εν μέρει από την οδηγία 2009/81 και εν μέρει από την οδηγία 2014/24. Τόσο η οδηγία 2009/81 όσο και η οδηγία 2014/24 προβλέπουν «κανόνες σύγκρουσης» προκειμένου να καθοριστεί το νομικό καθεστώς που έχει εφαρμογή στις μεικτές συμβάσεις. Επομένως, οι μεικτές συμβάσεις με αντικείμενο υπηρεσίες που εμπίπτουν εν μέρει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2009/81 και εν μέρει στο πεδίο εφαρμογής, μεταξύ άλλων, της οδηγίας 2014/24 ( 37 ) διέπονται από το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/81 και το άρθρο 16 της οδηγίας 2014/24 ( 38 ).

31.

Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/81 ορίζει ότι οι εν λόγω μεικτές συμβάσεις ανατίθενται σύμφωνα με την οδηγία 2009/81, υπό τον όρο ότι η ανάθεση μιας ενιαίας σύμβασης δικαιολογείται από αντικειμενικούς λόγους ( 39 ).

32.

Οι κανόνες σύγκρουσης του άρθρου 16 της οδηγίας 2014/24 είναι πιο σύνθετοι και αφορούν πλείονες περιπτώσεις.

33.

Όταν τα διάφορα μέρη μιας σύμβασης μπορούν να χωριστούν αντικειμενικά, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να επιλέξει να αναθέσει χωριστές συμβάσεις για τα ξεχωριστά μέρη ή να αναθέσει ενιαία σύμβαση ( 40 ). Το άρθρο 16, παράγραφος 2, τέταρτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 διευκρινίζει ότι η απόφαση ανάθεσης ενιαίας σύμβασης δεν μπορεί να λαμβάνεται με σκοπό τον αποκλεισμό της εφαρμογής της οδηγίας 2014/24 ή της οδηγίας 2009/81. Σε περίπτωση που η αναθέτουσα αρχή επιλέξει να αναθέσει ενιαία σύμβαση, η σύμβαση μπορεί να ανατεθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 2009/81, υπό την προϋπόθεση ότι η ανάθεση ενιαίας σύμβασης βασίζεται σε αντικειμενικούς λόγους ( 41 ). Τούτο συνεπάγεται ότι η αναθέτουσα αρχή μπορεί να επιλέξει να αναθέσει τη σύμβαση σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 2014/24, εάν η ανάθεση ενιαίας σύμβασης βασίζεται σε αντικειμενικούς λόγους ( 42 ). Τούτο συνεπάγεται επίσης ότι η σύμβαση πρέπει να ανατεθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 2014/24, εάν η ανάθεση ενιαίας σύμβασης δεν βασίζεται σε αντικειμενικούς λόγους ( 43 ).

34.

Το άρθρο 16, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24 προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι όταν τα διάφορα μέρη μιας συγκεκριμένης σύμβασης δεν μπορούν να χωριστούν αντικειμενικά, η σύμβαση μπορεί να ανατεθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 2009/81. Τούτο συνεπάγεται ότι η αναθέτουσα αρχή μπορεί να επιλέξει να αναθέσει τη σύμβαση σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 2014/24. Επιπλέον, η εν λόγω επιλογή δεν υπόκειται σε προϋποθέσεις. ( 44 )

35.

Στην απάντησή της στις γραπτές ερωτήσεις, η Ιταλική Κυβέρνηση επισήμανε ότι μολονότι τα μέρη της σύμβασης για το τμήμα 6 μπορούσαν να χωριστούν αντικειμενικά, εντούτοις, ανατέθηκε ενιαία σύμβαση. Κατά την εν λόγω κυβέρνηση, δεδομένου ότι το υλικό πρέπει να μεταφερθεί ταυτόχρονα, τούτο «απαιτούσε» την ανάθεση του τμήματος 6 σε έναν μόνον προσφέροντα. Εντούτοις, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Mara και η Επιτροπή ισχυρίστηκαν ότι τα διάφορα μέρη της επίμαχης σύμβασης δεν μπορούσαν να χωριστούν αντικειμενικά. Πρόκειται, σε τελική ανάλυση, για πραγματικό ζήτημα το οποίο εμπίπτει στην αρμοδιότητα του αιτούντος δικαστηρίου.

36.

Όσον αφορά το τμήμα 6 προκηρύχθηκε ένας μόνο διαγωνισμός.

37.

Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι τα διάφορα μέρη της σύμβασης για το τμήμα 6 μπορούν να χωριστούν αντικειμενικά, πρέπει να επισημανθεί ότι από κανένα στοιχείο της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι η ανάθεση ενιαίας σύμβασης όσον αφορά το εν λόγω τμήμα δεν βασίστηκε σε αντικειμενικούς λόγους ( 45 ) ή ότι η απόφαση ανάθεσης ενιαίας σύμβασης ελήφθη με σκοπό την εξαίρεση του τμήματος αυτού από την εφαρμογή της οδηγίας 2009/81 ή της οδηγίας 2014/24 ( 46 ). Επομένως, κατά το άρθρο 16 της οδηγίας 2014/24, το Ministero (Υπουργείο) μπορούσε να επιλέξει να αναθέσει τη σύμβαση για το τμήμα 6 σύμφωνα με τις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας ή της οδηγίας 2009/81 ( 47 ). Εάν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι τα διάφορα μέρη της σύμβασης για το τμήμα 6 δεν μπορούν να χωριστούν αντικειμενικά, η σύμβαση μπορεί να ανατεθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας 2014/24 ή της οδηγίας 2009/81 ( 48 ).

38.

Επομένως, τόσο κατά το άρθρο 16, παράγραφος 2, όσο και κατά το άρθρο 16, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24, η επίμαχη σύμβαση μπορεί, κατ’ αρχήν, να ανατεθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας.

39.

Επομένως, υφίσταται προφανής αντίφαση μεταξύ, αφενός, του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/81, το οποίο χρησιμοποιεί τη λέξη «ανατίθεται», και, αφετέρου, του γράμματος του άρθρου 16, παράγραφος 2, και του άρθρου 16, παράγραφος 4, της οδηγίας 2014/24, τα οποία χρησιμοποιούν τη φράση «μπορεί να ανατίθεται». Η εν λόγω αντίφαση είναι εξαιρετικά «ατυχής», δεδομένου ότι η οδηγία 2014/24 προβλέπει ειδικώς την αλληλεπίδρασή της με την προηγούμενη οδηγία 2009/81. Εντούτοις, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/81 δεν τροποποιήθηκε ούτε καταργήθηκε από την οδηγία 2014/24 ή άλλες νομοθετικές πράξεις της Ένωσης. Επομένως, η γραμματική ερμηνεία των επίμαχων διατάξεων ( 49 ) δεν επαρκεί για την επίλυση του ζητήματος ποια οδηγία έχει εφαρμογή. Τούτο καθίσταται ακόμη πιο προφανές, δεδομένου ότι τόσο το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/81 όσο και το άρθρο 16 της οδηγίας 2014/24 έχουν θεσπιστεί ακριβώς για τον σκοπό αυτόν.

40.

Παρά την προφανή αυτή αντίφαση, φρονώ ότι οι επίμαχες διατάξεις μπορούν να συμβιβαστούν υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 13 της οδηγίας 2014/24, κατά την οποία «[θ]α πρέπει να διευκρινιστεί ότι δεν θα πρέπει να εμποδίζονται οι αναθέτουσες αρχές να επιλέγουν να εφαρμόζουν την [οδηγία 2014/24], αντί της οδηγίας [2009/81], σε ορισμένες μεικτές συμβάσεις.». Η πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης κατά τη θέσπιση των κανόνων σύγκρουσης του άρθρου 16 της οδηγίας 2014/24 ήταν να συμπληρώσει και να καταστήσει ελαστικότερους τους αυστηρότερους κανόνες σύγκρουσης που περιέχονται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2009/81, καθώς και να παράσχει στις αναθέτουσες αρχές τη δυνατότητα να επιλέξουν ( 50 ) ποια οδηγία θα εφαρμόσουν ( 51 ).

41.

Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι η εν λόγω προσέγγιση συνάδει πλήρως με τον κύριο σκοπό της οδηγίας 2009/81, ο οποίος συνίσταται στη διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής αγοράς αμυντικού εξοπλισμού ( 52 ) και στη διασφάλιση πραγματικών συνθηκών ανταγωνισμού στον τομέα των συμβάσεων που άπτονται της άμυνας ( 53 ), με σεβασμό παράλληλα στις ανάγκες ασφάλειας των κρατών μελών ( 54 ), λαμβανομένου υπόψη του ευαίσθητου χαρακτήρα ( 55 ), μεταξύ άλλων, των υπηρεσιών στον εν λόγω τομέα, όπου αυτό είναι αναγκαίο. Οι αναθέτουσες αρχές είναι σε θέση να κρίνουν καλύτερα κατά περίπτωση εάν συγκεκριμένη σύμβαση δικαιολογεί πράγματι την εφαρμογή των sui generis κανόνων της οδηγίας 2009/81 ή των γενικότερων, πιο ευέλικτων και ευνοϊκότερων για τον ανταγωνισμό κανόνων της οδηγίας 2014/24. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν τα στοιχεία μιας σύμβασης τα οποία άπτονται του τομέα της άμυνας είναι αμελητέα ή ασήμαντα, όπως φαίνεται να συμβαίνει εν προκειμένω ( 56 ), μπορεί να είναι προς το συμφέρον της αναθέτουσας αρχής να επιλέξει να εφαρμόσει τους κανόνες που περιέχονται στην οδηγία 2014/24.

42.

Ως εκ τούτου, φρονώ ότι το Ministero (Υπουργείο) ήταν, κατ’ αρχήν, ελεύθερο να επιλέξει ( 57 ) τους κανόνες που θα εφάρμοζε, φαίνεται δε ότι πράγματι ( 58 ) εφάρμοσε τους κανόνες της οδηγίας 2014/24. Τούτο προκύπτει σαφώς από τη χρήση της ανοικτής διαδικασίας του άρθρου 27 της οδηγίας 2014/24 ( 59 ), δεδομένου ότι η οδηγία 2009/81 δεν προβλέπει τέτοια διαδικασία ή ισοδύναμη με αυτή διαδικασία ( 60 ).

43.

Τα κριτήρια ανάθεσης της επίμαχης σύμβασης πρέπει να εκτιμηθούν υπό το πρίσμα, μεταξύ άλλων, του άρθρου 47 της οδηγίας 2009/81 ή του άρθρου 67 της οδηγίας 2014/24 αναλόγως της εφαρμοστέας οδηγίας ( 61 ). Λαμβανομένων υπόψη των προκαταρκτικών παρατηρήσεών μου σχετικά με τους εφαρμοστέους κανόνες της Ένωσης, θα εξετάσω το ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου υπό το πρίσμα της οδηγίας 2014/24 ( 62 ), ιδίως του άρθρου 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, και της αρχής της αναλογικότητας.

44.

Το άρθρο 67, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/24 προβλέπει ότι οι αναθέτουσες αρχές οφείλουν να αναθέτουν τις δημόσιες συμβάσεις βάσει της πλέον συμφέρουσας από οικονομική άποψη προσφοράς. Το άρθρο 67, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας ορίζει την έννοια αυτή κατά τρόπο εξαιρετικά ευρύ. Κατά το συγκεκριμένο άρθρο, η πλέον συμφέρουσα από οικονομική άποψη προσφορά σύμφωνα με τη γνώμη της αναθέτουσας αρχής προσδιορίζεται βάσει της τιμής ή του κόστους και μπορεί να περιλαμβάνει τη βέλτιστη σχέση τιμής - ποιότητας. Η καλύτερη αναλογία τιμής - ποιότητας εκτιμάται βάσει κριτηρίων, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, ποιοτικών, περιβαλλοντικών ( 63 ) και/ή κοινωνικών ( 64 ) πτυχών που συνδέονται με το αντικείμενο της οικείας σύμβασης ( 65 ). Ο κατάλογος των κριτηρίων του άρθρου 67, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 όσον αφορά την καλύτερη αναλογία τιμής - ποιότητας δεν είναι εξαντλητικός ( 66 ). Στην απόφαση Concordia Bus Finland ( 67 ) το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι τα κριτήρια συνάψεως της συμβάσεως που λαμβάνει υπόψη η αναθέτουσα αρχή για να προσδιορίσει την πλέον συμφέρουσα οικονομικά προσφορά ( 68 ) δεν πρέπει αναγκαστικά να είναι αμιγώς οικονομικής φύσεως, καθόσον τυχόν άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την αξία μιας προσφοράς κατά την κρίση της εν λόγω αναθέτουσας αρχής.

45.

Η συμπερίληψη πρόσθετων κριτηρίων, πέραν της τιμής ή του κόστους, από τις αναθέτουσες αρχές είναι προαιρετική βάσει του άρθρου 67, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 ( 69 ). Όταν οι αναθέτουσες αρχές επιλέγουν να εφαρμόσουν πρόσθετα κριτήρια κατά την ανάθεση μιας σύμβασης, τα επιλεγμένα κριτήρια πρέπει να τηρούν τις αρχές της διαφάνειας, της ίσης μεταχείρισης και της απαγόρευσης των δυσμενών διακρίσεων, με σκοπό να διασφαλίζεται αντικειμενική σύγκριση της σχετικής αξίας των προσφορών και, επομένως, πραγματικός ανταγωνισμός. Επομένως, οι αναθέτουσες αρχές δεν διαθέτουν απεριόριστη διακριτική ευχέρεια κατά την επιλογή πρόσθετων κριτηρίων ( 70 ).

46.

Αντιθέτως, το άρθρο 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 προβλέπει με σαφήνεια και ανεπιφύλακτα ότι κάθε κράτος μέλος μπορεί να απαγορεύει σε όλες τις οικείες αναθέτουσες αρχές να χρησιμοποιούν «την τιμή ή το κόστος ως μοναδικό κριτήριο ανάθεσης» ( 71 ). Η δυνατότητα θέσπισης μιας τέτοιας απαγόρευσης ισχύει ανεξαρτήτως των ιδιαιτεροτήτων ή του αντικειμένου της επίμαχης σύμβασης. Συναφώς, το άρθρο 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 δεν υπόκειται σε εξαίρεση ή παρέκκλιση και, ως εκ τούτου, παρέχει στα κράτη μέλη ευρεία διακριτική ευχέρεια κατά την άσκηση της προβλεπόμενης σε αυτό δυνατότητας. Επιπλέον, από το γράμμα της εν λόγω διάταξης προκύπτει σαφώς ότι τα κράτη μέλη μπορούν να επιλέξουν να ασκήσουν τη διακριτική τους ευχέρεια περιορίζοντας τη χρήση της τιμής ή του κόστους σε ορισμένες κατηγορίες αναθετουσών αρχών ή σε ορισμένα είδη συμβάσεων ( 72 ). Τούτο σημαίνει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να απαγορεύσουν τη χρήση της τιμής ή του κόστους ως μοναδικού κριτηρίου ανάθεσης από ορισμένες αναθέτουσες αρχές ή για ορισμένα είδη συμβάσεων.

47.

Ωστόσο, παρά την ευρεία διακριτική τους ευχέρεια δυνάμει του άρθρου 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24, τα κράτη μέλη, κάνοντας χρήση της δυνατότητας που προβλέπει η εν λόγω διάταξη, οφείλουν να τηρούν τους θεμελιώδεις κανόνες της Συνθήκης ΛΕΕ, ιδίως δε εκείνους που αφορούν την ελεύθερη κυκλοφορία των εμπορευμάτων, την ελευθερία εγκαταστάσεως και την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών, καθώς και τις αρχές που απορρέουν από τους κανόνες αυτούς, όπως είναι η αρχή της ίσης μεταχειρίσεως και η αρχή της αναλογικότητας, οι οποίες, άλλωστε, αντανακλώνται στο άρθρο 18 της οδηγίας 2014/24 ( 73 ).

48.

Ο Ιταλός νομοθέτης έκανε χρήση της πιο περιορισμένης δυνατότητας που προβλέπεται στο άρθρο 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 θεσπίζοντας το άρθρο 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και το άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων), τα οποία προβλέπουν, κατ’ ουσίαν, ότι οι συμβάσεις υπηρεσιών υψηλής έντασης εργασίας –στις οποίες το κόστος εργασίας ανέρχεται τουλάχιστον στο 50 % του συνολικού ποσού της σύμβασης– πρέπει να ανατίθενται βάσει της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας. Η απαίτηση αυτή ισχύει ακόμη και όταν οι υπηρεσίες είναι τυποποιημένες. Επομένως, στις περιπτώσεις αυτές απαγορεύεται η χρήση του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής. Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι σκοπός του άρθρου 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και του άρθρου 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) είναι η προστασία των εργαζομένων ( 74 ).

49.

Η σύμβαση σχετικά με το τμήμα 6 εμπίπτει στις διατάξεις του άρθρου 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και του άρθρου 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων). Εντούτοις, κατά παράβαση των εν λόγω διατάξεων, το τμήμα 6 ανατέθηκε βάσει της χαμηλότερης τιμής και όχι βάσει της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας ( 75 ).

50.

Η Mara θεωρεί ότι, στην περίπτωση των τυποποιημένων υπηρεσιών που χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας, η γενική και αφηρημένη απαγόρευση, κατά το ιταλικό δίκαιο, της χρήσης του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής συνιστά προδήλως υπερβολικό, δυσανάλογο και αδικαιολόγητο μέτρο, καθόσον οι ποιοτικές πτυχές των υπηρεσιών αυτών δεν ασκούν επιρροή. Εξάλλου, το εν λόγω συμπέρασμα δεν μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση προκειμένου να διαφυλαχθούν οι αποδοχές ή η ασφάλεια των εργαζομένων. Στην υπό κρίση υπόθεση, τυχόν χορηγηθείσα έκπτωση βασίστηκε αποκλειστικά στο δυνητικό κέρδος του προσφέροντος (το οποίο ορίστηκε σε ποσοστό 5 % της αξίας του τμήματος), αποκλειομένων, ως εκ τούτου, του ενδεχομένου διάβρωσης του κόστους εργασίας και/ή της χορήγησης υπερβολικών εκπτώσεων εις βάρος των εργαζομένων. Επομένως, ο κανονισμός του διαγωνισμού συνήδε πλήρως με τις διατάξεις του άρθρου 18, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24 και με τον σκοπό της προστασίας του προσωπικού, όπως εκτίθεται στην αιτιολογική σκέψη 98 της εν λόγω οδηγίας. Η παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας είναι επίσης πρόδηλη εν προκειμένω, δεδομένου ότι οι αρμόδιες εθνικές αρχές και το εθνικό δικαστήριο επιβεβαίωσαν ότι η Mara είχε συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις σχετικά με τις αποδοχές και την ασφάλεια.

51.

Η Samir ( 76 ), η Γαλλική ( 77 ) και η Ιταλική ( 78 ) Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή ( 79 ) θεωρούν ότι η απαγόρευση χρήσης της χαμηλότερης τιμής, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και στο άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων), είναι σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας, διότι προστατεύει τα δικαιώματα των εργαζομένων και διασφαλίζει την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.

52.

Σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας ( 80 ), η οποία αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, οι κανόνες που θεσπίζουν τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της εφαρμογής των διατάξεων της οδηγίας 2014/24, όπως οι κανόνες περί των όρων εφαρμογής του άρθρου 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας, δεν πρέπει να βαίνουν πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκονται με την οδηγία αυτή ( 81 ).

53.

Πρέπει εξαρχής να τονιστεί ότι το άρθρο 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 δεν καθιστά δυνατό τον αποκλεισμό της τιμής ή του κόστους από τα κριτήρια ανάθεσης μιας σύμβασης ( 82 ). Η εν λόγω διάταξη επιτρέπει απλώς στα κράτη μέλη να απαγορεύουν τη χρήση τους ως μοναδικού κριτηρίου ανάθεσης. Επομένως, οι αναθέτουσες αρχές είναι ελεύθερες να επιλέξουν από ένα μη εξαντλητικό φάσμα κρίσιμων κριτηρίων για την ανάθεση της σύμβασης, τα οποία περιλαμβάνουν, κατ’ ανάγκην, την τιμή και το κόστος. Συναφώς, η απαγόρευση του άρθρου 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και του άρθρου 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) έχει περιορισμένο πεδίο εφαρμογής και είναι προσαρμοσμένη, κατά το αιτούν δικαστήριο, στην προστασία των εργαζομένων ( 83 ). Ο εκ μέρους του Ιταλού νομοθέτη αποκλεισμός, κατά τρόπο αφηρημένο και γενικό, της χαμηλότερης τιμής ως μοναδικού κριτηρίου συνάψεως συμβάσεων όσον αφορά τις υπηρεσίες υψηλής έντασης εργασίας δεν στερεί από την αναθέτουσα αρχή τη δυνατότητα να λάβει υπόψη την τιμή ή το κόστος των εν λόγω συμβάσεων, αλλά απλώς απαιτεί από αυτή να λάβει επιπλέον υπόψη τη φύση και τις ιδιαιτερότητες τέτοιων συμβάσεων, διασφαλίζοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, την επιλογή της καλύτερης προσφοράς ( 84 ).

54.

Στην περίπτωση των υπηρεσιών υψηλής έντασης εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των τυποποιημένων υπηρεσιών, δεν προκύπτει σαφώς ( 85 ) ότι όλα τα κριτήρια, πέραν της τιμής ή του κόστους, είναι εντελώς περιττά ή άνευ σημασίας στο πλαίσιο ανάθεσης σύμβασης για τέτοιες υπηρεσίες. Ένα τέτοιο συμπέρασμα απορρέει από την περίσταση ότι η ποιότητα των εν λόγω υπηρεσιών δεν μπορεί να διαφοροποιείται καθ’ οιονδήποτε τρόπο και ότι τα δικαιώματα των εργαζομένων, καθώς και η υγεία και η ασφάλειά τους, μπορούν να διασφαλιστούν πλήρως σε κάθε περίπτωση από το εθνικό δίκαιο και/ή το άρθρο 17 της συγγραφής υποχρεώσεων.

55.

Η σημασία των πρόσθετων κριτηρίων, πέραν της τιμής ή του κόστους, προκειμένου να διασφαλιστούν –in concreto, στην περίπτωση συγκεκριμένου διαγωνισμού, και in abstracto, όσον αφορά την ανάθεση δημόσιων συμβάσεων εν γένει– όχι μόνον τα επίπεδα αποδοχών των εργαζομένων ( 86 ), αλλά και η υγεία ( 87 ) και η ασφάλειά τους, είναι πρόδηλη για όλες τις υπηρεσίες υψηλής έντασης εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των τυποποιημένων υπηρεσιών, παρά τον επαναλαμβανόμενο χαρακτήρα τους ( 88 ). Για παράδειγμα, η σημασία των πρόσθετων κριτηρίων ανάθεσης, πέραν της χαμηλότερης τιμής, προκειμένου να προστατευθεί η υγεία και η ασφάλεια των εργαζομένων, είναι εξαιρετικά έντονη στην περίπτωση του τμήματος 6, η οποία αφορά, μεταξύ άλλων, τη μεταφορά πυρομαχικών και εκρηκτικών. Επιπλέον, όπως επισημαίνει η Samir, η χρήση του κριτηρίου της χαμηλότερης τιμής αντί της καλύτερης αναλογίας τιμής - ποιότητας μπορεί να ενθαρρύνει τη χρήση ανειδίκευτου εργατικού δυναμικού εις βάρος όχι μόνον της ποιότητας της παρεχόμενης υπηρεσίας, αλλά και της ασφάλειας. Ενδέχεται επίσης να αποθαρρύνει τις επενδύσεις στην κατάρτιση προσωπικού ( 89 ).

56.

Μολονότι οι επίμαχες διατάξεις του εθνικού δικαίου δεν φαίνεται να έχουν θεσπιστεί ειδικά για την προστασία της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών ( 90 ), εντούτοις, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η οργάνωση, τα προσόντα και η πείρα του προσωπικού στο οποίο ανατίθεται η παροχή τέτοιων τυποποιημένων υπηρεσιών να επηρεάσουν το επίπεδο εκτέλεσης των συμβάσεων και, κατ’ επέκταση, την οικονομική αξία των προσφορών ( 91 ). Συναφώς, η αιτιολογική σκέψη 93 της οδηγίας 2014/24 διαλαμβάνει ότι «[ό]που οι εθνικές διατάξεις καθορίζουν την αμοιβή για ορισμένες υπηρεσίες ή τις τιμές ορισμένων προμηθειών, θα πρέπει να διευκρινίζεται ότι εξακολουθεί να είναι δυνατή η αποτίμηση της σχέσης ποιότητας–τιμής επί τη βάσει και άλλων παραγόντων πέραν της τιμής ή της αμοιβής μόνον ( 92 )».

57.

Στις παρατηρήσεις της η Mara ( 93 ) επικαλέστηκε επίσης την απόφαση Tedeschi και Consorzio Stabile Istant Service ( 94 ), η οποία αφορούσε εθνική ρύθμιση που απέκλειε τη δυνατότητα μειώσεως των τιμών που εφαρμόζονταν στις παροχές των οποίων η εκπλήρωση είχε ανατεθεί σε υπεργολάβους κατά ποσοστό άνω του 20 % σε σχέση με τις προκύπτουσες από την ανάθεση της συμβάσεως τιμές ( 95 ). Το Δικαστήριο έκρινε ότι ένας τέτοιος αποκλεισμός της εν λόγω δυνατότητας ενδέχεται να καταστήσει λιγότερο ελκυστική την ανάθεση υπεργολαβιών για την εκτέλεση συμβάσεως, δεδομένου ότι περιορίζει το ενδεχόμενο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, από απόψεως κόστους, που αποτελούν οι εργαζόμενοι στο πλαίσιο υπεργολαβίας για τις επιχειρήσεις που επιθυμούν να αξιοποιήσουν τη σχετική δυνατότητα. Όμως τέτοιου είδους αποτρεπτικό αποτέλεσμα αντιβαίνει προς τον σκοπό του ανοίγματος των δημοσίων συμβάσεων στον ευρύτερο δυνατό ανταγωνισμό και, ειδικότερα, στον σκοπό της προσβάσεως των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στις δημόσιες συμβάσεις, τον οποίον επιδιώκουν οι σχετικές οδηγίες. Επιπλέον, ο περιορισμός του 20 %, μεταξύ άλλων, βαίνει πέραν του αναγκαίου μέτρου για την εξασφάλιση της μισθολογικής προστασίας των εργαζομένων στο πλαίσιο υπεργολαβίας, δεδομένου ότι δεν αφήνει περιθώριο για την κατά περίπτωση εκτίμηση εκ μέρους της αναθέτουσας αρχής, καθώς επιβάλλεται ανεξαρτήτως της συνεκτιμήσεως της κοινωνικής προστασίας που διασφαλίζεται από τους νόμους, τις κανονιστικές ρυθμίσεις και τις συλλογικές συμβάσεις που εφαρμόζονται στους οικείους εργαζομένους.

58.

Η συλλογιστική που ακολουθήθηκε στην εν λόγω υπόθεση δεν μπορεί να εφαρμοστεί κατ’ αναλογίαν στην υπό κρίση υπόθεση. Η προβλεπόμενη στο άρθρο 95, παράγραφος 3, στοιχείο a, και στο άρθρο 95, παράγραφος 4, στοιχείο b, του Codice dei contratti pubblici (Κώδικα Δημοσίων Συμβάσεων) απαίτηση να χρησιμοποιείται η καλύτερη αναλογία τιμής - ποιότητας για τις τυποποιημένες υπηρεσίες που χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση εργασίας δεν αποκλείει αυτομάτως κανέναν προσφέροντα, επιτάσσει δε στην πραγματικότητα μεμονωμένη ανάλυση των προσφορών που υποβάλλονται βάσει κριτηρίων που περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την τιμή και το κόστος.

59.

Επομένως, με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης από το αιτούν δικαστήριο, προκύπτει ότι η επίμαχη εθνική ρύθμιση, η οποία μεταφέρει το άρθρο 67, παράγραφος 2, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2014/24 στο εθνικό δίκαιο, είναι κατάλληλη για τη διασφάλιση του κύριου σκοπού της, ήτοι της προστασίας των εργαζομένων, δεν βαίνει πέραν του αναγκαίου για την επίτευξη του σκοπού αυτού μέτρου και, ως εκ τούτου, συνάδει με την αρχή της αναλογικότητας.

60.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο ερώτημα που υπέβαλε το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας, Ιταλία) ως εξής:

Το άρθρο 67, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την κατάργηση της οδηγίας 2004/18/ΕΚ, καθώς και η αρχή της αναλογικότητας, έχουν την έννοια ότι δεν αποκλείουν εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία απαγορεύει στις αναθέτουσες αρχές να χρησιμοποιούν τη χαμηλότερη τιμή ως το μοναδικό κριτήριο προς τον σκοπό ανάθεσης δημόσιας σύμβασης υπηρεσιών συνεπαγόμενων ταυτοχρόνως υψηλή ένταση εργασίας και τυποποιημένα χαρακτηριστικά στην περίπτωση που η συγγραφή υποχρεώσεων προβλέπει ότι οι αποδοχές των απασχολουμένων στο πλαίσιο της οικείας σύμβασης καταβάλλονται βάσει της ισχύουσας εθνικής κλαδικής συλλογικής σύμβασης και ότι τυχόν παρεχόμενη έκπτωση προκύπτει αποκλειστικώς από το δυνητικό κέρδος του προσφέροντος.