ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Βρυξέλλες, 10.6.2026

COM(2026) 520 final

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Στρατηγική της ΕΕ για τα νησιά

{SWD(2026) 520 final}

1. Εισαγωγή

Τα νησιά αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της ΕΕ, καθώς διαμορφώνουν την οικονομία, την ιστορία, τη γεωγραφία και τον πολιτισμό της. Ποικίλουν από πυκνοκατοικημένες περιοχές πλησίον των ευρωπαϊκών ακτών έως και αραιοκατοικημένες περιοχές στις παρυφές της. Τα νησιά είναι αντιμέτωπα με διαρθρωτικές προκλήσεις συνυφασμένες με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και αναγνωρίζονται ρητά στο άρθρο 174 της ΣΛΕΕ ως περιοχές που πλήττονται από σοβαρά και μόνιμα φυσικά ή δημογραφικά προβλήματα, τα οποία εμποδίζουν ενδεχομένως την ανάπτυξή τους. Η νησιωτικότητά τους περιορίζει την ικανότητά τους να εξασφαλίσουν βιώσιμη ανάπτυξη και ανθεκτικότητα, ενώ ταυτόχρονα οι εδαφικές τους ιδιαιτερότητες, η πολιτιστική κληρονομιά και το φυσικό τους περιβάλλον προσφέρουν σημαντικές και ποικίλες ευκαιρίες.

O ρόλος της ΕΕ ήταν διαχρονικά καθοριστικός όσον αφορά την ενίσχυσή τους, κυρίως μέσω της στήριξης που παρέχει η πολιτική συνοχής, για να μπορέσουν να υπερβούν τις αναπτυξιακές προκλήσεις τους και να αξιοποιήσουν το δυναμικό τους. Ωστόσο, οι συνεχιζόμενες τάσεις και οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις έχουν επιπλέον αντίκτυπο στις εν λόγω περιοχές και έχουν αναδείξει την ανάγκη διαμόρφωσης μιας ευρύτερης πολιτικής προσέγγισης, με αποτέλεσμα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 1 και οι συμφεροντούχοι στα νησιά να ζητούν την υιοθέτηση ενός ειδικού στρατηγικού πλαισίου που θα τα αφορά.

Υπό το πρίσμα των εξελίξεων αυτών, στις πολιτικές κατευθύνσεις της προέδρου φον ντερ Λάιεν για την περίοδο 2024-2029 διατυπώνεται η δέσμευση ότι η ΕΕ θα συμβάλει στην αντιμετώπιση των πολύπλευρων προκλήσεων που απασχολούν σήμερα τα νησιά στην ΕΕ. Η παρούσα στρατηγική, η πρώτη που είναι ειδικά αφιερωμένη στα νησιά, υλοποιεί τη δέσμευση αυτή. Αντικατοπτρίζοντας τα βασικά συμπεράσματα εκτεταμένης δημόσιας πρόσκλησης υποβολής στοιχείων και συνεισφορών από άλλα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα 2 , αρθρώνει δράσεις που θα προσαρμόσουν καλύτερα τις κύριες πολιτικές της ΕΕ στις νησιωτικές ιδιαιτερότητες. Επιπλέον, καλεί τα κράτη μέλη να συμπληρώσουν τις δράσεις αυτές με πρωτοβουλίες που μπορούν να ενδυναμώσουν τις νησιωτικές κοινωνίες ώστε να αξιοποιήσουν το δυναμικό τους.

Η στρατηγική εδράζεται σε τέσσερις βασικούς πυλώνες, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν τις μοναδικές ευκαιρίες και προκλήσεις των νησιωτικών περιοχών, καθώς και στη διακυβέρνηση ως οριζόντιο παράγοντα διευκόλυνσης:

Η στρατηγική καλύπτει όλα τα νησιά της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των τριών κρατών μελών-νησιά, της Κύπρου, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, με εξαίρεση τις εξόχως απόκεντρες περιοχές της ΕΕ, οι οποίες διαθέτουν τη δική τους ειδική στρατηγική —η οποία θα επικαιροποιηθεί προσεχώς, με έμφαση στις ιδιαιτερότητές τους, όπως αναγνωρίζονται στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρο 349). Συμπληρώνει τη στρατηγική της ΕΕ για ανθεκτικές, ευημερούσες και βιώσιμες παράκτιες κοινότητες 3 και αντικατοπτρίζει τη διασύνδεση των τομέων που εξετάζει με τις στοχευόμενες περιοχές και κοινωνίες. Αμφότερες οι στρατηγικές μνημονεύονται στο  ευρωπαϊκό σύμφωνο για τους ωκεανούς και αποτυπώνουν την ανάγκη να διαμορφωθούν προσαρμοσμένες προσεγγίσεις και ισχυρότερες συνέργειες που θα στηρίξουν τη βιώσιμη διακυβέρνηση των ωκεανών και την ανθεκτικότητα, την ανάπτυξη και την ευημερία των παράκτιων κοινοτήτων.

2. ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΔΕΣΜΕΥΣΕΙΣ για την ΑΝΑΠΤΥΞΗ των ΝΗΣΙΩΝ

Τα νησιά της ΕΕ αποτελούν ένα εξαιρετικά ποικιλόμορφο εδαφικό σύνολο, το οποίο περιλαμβάνει ευρύ φάσμα μεγεθών, πληθυσμών και οικονομικών προφίλ. Σε 16 κράτη μέλη 4 η ΕΕ διαθέτει σχεδόν 27 000 νησιά, από τα οποία πάνω από 4 000 είναι κατοικημένα 5 , αντιπροσωπεύοντας συνολικό πληθυσμό περίπου 17 εκατομμυρίων ατόμων 6 . Σε αυτά περιλαμβάνονται τα τρία κράτη μέλη-νησιά, η Κύπρος, η Ιρλανδία και η Μάλτα, όπου κατοικούν 6,6 εκατομμύρια άνθρωποι. Από στρατηγική άποψη αυτά τα κράτη μέλη-νησιά βρίσκονται στα νοτιοανατολικά, νότια και δυτικά σύνορα της ΕΕ. Σε αντίθεση με τις νησιωτικές περιοχές, οι πληθυσμοί τους έχουν αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ το κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ στην Ιρλανδία και τη Μάλτα και σε γενικές γραμμές στα ίδια επίπεδα στην Κύπρο. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της πρόσκλησης υποβολής στοιχείων, στην οποία συμμετείχαν σχεδόν 360 συμφεροντούχοι, οι συμφεροντούχοι από τα τρία κράτη μέλη-νησιά τόνισαν τους διαρθρωτικούς οικονομικούς περιορισμούς που συνυφαίνονται με τη νησιωτικότητά τους, και ιδίως για τη Μάλτα και την Κύπρο, το μικρό μέγεθος της αγοράς τους.

Η πρόσκληση υποβολής στοιχείων επιβεβαίωσε ότι τα νησιά της ΕΕ αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες προκλήσεις. Για πρώτη φορά, οι ιδιαιτερότητες των νησιών αναλύονται λεπτομερέστερα στο έγγραφο εργασίας « Νησιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης ». Τα αποτελέσματα της πρόσκλησης υποβολής στοιχείων, καθώς και τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν κατά τις προπαρασκευαστικές εργασίες και άλλα σχετικά έγγραφα συνοψίζονται στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής σχετικά με τη διαβούλευση με τους συμφεροντούχους (συνοπτική έκθεση) που συνοδεύει τη στρατηγική.

Πλαίσιο 1 — Το κόστος της νησιωτικότητας

Ως κύρια επενδυτική πολιτική της ΕΕ, η πολιτική συνοχής στηρίζει την εξεύρεση τοπικά προσαρμοσμένων λύσεων που ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες εδαφικές καταστάσεις των νησιών. Κατά την περίοδο προγραμματισμού 2021-2027 τα κράτη μέλη έχουν διαθέσει τουλάχιστον 12,5 δισ. EUR  8 για επενδύσεις που εστιάζουν σε νησιά.

Στο πλαίσιο της ενδιάμεσης επανεξέτασης της πολιτικής συνοχής, 1,6 δισ. EUR ανακατευθύνθηκαν σε προγράμματα της πολιτικής συνοχής που απευθύνονται στα νησιά σύμφωνα με πέντε βασικές πολιτικές προτεραιότητες: ανταγωνιστικότητα και απανθρακοποίηση, άμυνα, ασφάλεια και πολιτική ετοιμότητα, οικονομικά προσιτή στέγαση, ανθεκτικότητα των υδάτων και ενεργειακή μετάβαση.

Η διαπεριφερειακή και διασυνοριακή συνεργασία μέσω του Interreg , το Μέσο Διαπεριφερειακών Επενδύσεων Καινοτομίας , η τεχνική βοήθεια και ανταλλαγή πληροφοριών (TAIEX) ή η πρωτοβουλία « Η Ευρώπη των πόλεων » συμβάλλουν επίσης στη βοήθεια προς νησιωτικές περιφέρειες και δήμους για την αντιμετώπιση κοινών προκλήσεων μέσω της ανταλλαγής ορθών πρακτικών και της ανάπτυξης κοινών έργων και πρωτοβουλιών.

Επιπλέον, η κοινή αλιευτική πολιτική ωφελεί τις παράκτιες κοινότητες, ενώ η κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ) στηρίζει τις αγροτικές περιοχές των νησιών. Η συμβολή των πολιτικών αυτών στην ανάπτυξη των νησιών περιγράφεται περαιτέρω στις ενότητες που ακολουθούν.

Τα νησιά υποστηρίζονται επίσης από τον μηχανισμό ανάκαμψης και ανθεκτικότητας μέσω προσαρμοσμένων μέτρων για την αντιμετώπιση των ειδικών αναγκών τους. Πολυάριθμες μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις βελτιώνουν τη συνδεσιμότητα των νησιών καλύπτοντας τα υφιστάμενα κενά και ενισχύοντας το οικονομικό δυναμικό τους.

Χάρη στο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» έχουν υλοποιηθεί πολλά έργα στις νησιωτικές περιοχές με συνολική καθαρή συνεισφορά της ΕΕ ύψους περίπου 4,2 δισ. EUR.

Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων διευκολύνει τον εκσυγχρονισμό των νησιωτικών υποδομών και τη στήριξη βασικών υπηρεσιών, ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, Ε&Α και έργων υψηλής τεχνολογίας. Από το 2023 έως το 2025 στήριξε τα νησιά παρέχοντας ευρύ φάσμα συμβουλευτικών υπηρεσιών, καθώς και δάνεια, εγγυήσεις και τεχνική βοήθεια ύψους τουλάχιστον 7,3 δισ. EUR, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο μέσων όπως το InvestEU, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων (ΕΤαΕ)  και η Κοινή βοήθεια για την υποστήριξη των έργων στις ευρωπαϊκές περιφέρειες (JASPERS). Επιπλέον, ορισμένα συγχρηματοδοτούμενα από την ΕΕ χρηματοδοτικά μέσα εστιάζουν στα νησιά προωθώντας τις παραγωγικές επενδύσεις, τη δημιουργία επιχειρήσεων και την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση.

Ωστόσο, εξακολουθούν να υφίστανται οριζόντιες προκλήσεις πολιτικής ως προς το κατά πόσο δίνεται στους νησιώτες η ουσιαστική επιλογή να παραμείνουν στον τόπο τους. Η επικείμενη στρατηγική για το δικαίωμα παραμονής θα εγκύψει στις προκλήσεις αυτές για όλες τις απομακρυσμένες περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των νησιών της ΕΕ.

2.1. Οικονομική ανάπτυξη, συνδεσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και καινοτομία

Οικονομική ανταγωνιστικότητα

Σύμφωνα με την Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, η ΕΕ διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη στήριξη της οικονομικής και επιχειρηματικής δραστηριότητας στα νησιά. Η πολιτική συνοχής επενδύει σε κόμβους καινοτομίας, εκκολαπτήρια επιχειρήσεων, μέτρα ψηφιοποίησης και ανάπτυξης ικανοτήτων. Οι επενδύσεις αυτές συμβάλλουν στη διαφοροποίηση των νησιωτικών οικονομιών πέραν των παραδοσιακών τομέων και διευκολύνουν την υιοθέτηση νέων τεχνολογιών και βιώσιμων επιχειρηματικών μοντέλων. Οι προτεραιότητες ανταγωνιστικότητας της ΕΕ ενισχύθηκαν κατά την ενδιάμεση επανεξέταση της πολιτικής συνοχής, με τη διοχέτευση σχεδόν 1 δισ. EUR στα νησιά για τη στήριξη στρατηγικών τεχνολογιών στους τομείς της ψηφιοποίησης, των καθαρών τεχνολογιών και της βιοτεχνολογίας. Οι προσπάθειες αυτές ευθυγραμμίζονται με τη συμφωνία για καθαρή βιομηχανία, η οποία προωθεί την απανθρακοποίηση, και ιδίως την καθαρή ενέργεια και την κυκλικότητα.

Η οικονομική δραστηριότητα που σχετίζεται με τη γεωργία και την αγροτική ανάπτυξη στα νησιά υποστηρίζεται στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Μέσω των στρατηγικών σχεδίων της ΚΓΠ, τα κράτη μέλη μπορούν να προσαρμόζουν τις παρεμβάσεις στις ειδικές συνθήκες των νησιών, λαμβάνοντας υπόψη τις τοπικές γεωργικές δομές, τις περιβαλλοντικές ευαισθησίες και τις ανάγκες των αγροτικών κοινοτήτων τους.

Το σύστημα γεωγραφικών ενδείξεων (ΓΕ) που συνδέει ένα προϊόν με την περιοχή παραγωγής του μπορεί να συμβάλει στη διαφοροποίηση των οικονομικών δραστηριοτήτων, συμβάλλοντας έτσι στη βιωσιμότητα της περιοχής.

Το δυναμικό των νησιών είναι πολύ σημαντικό για τη γαλάζια οικονομία, που προωθεί τη βιώσιμη ανάπτυξη, τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την καινοτομία. Η γαλάζια οικονομία εξετάζεται λεπτομερέστερα στη στρατηγική της ΕΕ για ανθεκτικές, ευημερούσες και βιώσιμες παράκτιες κοινότητες.

Επιπλέον, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό θεματολόγιο για τον τουρισμό με ορίζοντα το 2030 , η Επιτροπή στηρίζει τα κράτη μέλη και τα νησιά τους για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του τουριστικού τους οικοσυστήματος στο πλαίσιο της Οδού μετάβασης για τον τουρισμό και μέσω της παροχής τεχνικής βοήθειας, ιδίως στην Ελλάδα και την Κροατία. Η επικείμενη στρατηγική της ΕΕ για τον βιώσιμο τουρισμό θα βασιστεί σ’ αυτή και θα παράσχει εργαλεία και κατευθύνσεις για την ενίσχυση των τουριστικών νησιωτικών οικοσυστημάτων και θα συμβάλει στην αντιμετώπιση των κοινωνικών, περιβαλλοντικών και οικονομικών προκλήσεων.

Συνδεσιμότητα

Η κύρια πρόκληση για τα νησιά είναι η συνδεσιμότητα. Το υψηλότερο κόστος των μεταφορών, η κατακερματισμένη εφοδιαστική των εμπορευματικών μεταφορών και οι περιορισμένες διατροπικές εναλλακτικές λύσεις περιορίζουν την οικονομική τους ανάπτυξη και άλλες πτυχές της καθημερινής ζωής. Η ΕΕ παρέχει στήριξη μέσω επενδύσεων στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής, του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» και του προγράμματος «Ψηφιακή Ευρώπη» σε νησιωτικούς λιμένες, θαλάσσιες μεταφορές, ψηφιακές υποδομές, διασυνδέσεις δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας και υπηρεσίες υποστήριξης, όπως τα αρμόδια γραφεία ευρυζωνικότητας .

Η στρατηγική της ΕΕ για τους λιμένες που εγκρίθηκε πρόσφατα αναδεικνύει τις δυνατότητες των μικρών και μεσαίων λιμένων, προωθεί τις επενδύσεις σε λιμένες, και συγκεκριμένα τη λήψη μέτρων για τη βελτίωση της ασφάλειας, του εξηλεκτρισμού και της πρόσβασης σε δίκτυα, καθώς και συμβουλευτικές υπηρεσίες και εργαλεία ελαχιστοποίησης των κινδύνων, ώστε να βελτιωθούν η χρηματοδότηση και οι επενδύσεις που αφορούν τα νησιά 9 . Στηρίζει επίσης στοχευμένες πρωτοβουλίες για την καινοτομία, την καθαρή ενέργεια, την ασφάλεια και τη συνδεσιμότητα.

Το πλαίσιο της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις δίνει τη δυνατότητα στα κράτη μέλη να παρέχουν στα νησιά προσαρμοσμένη στήριξη λόγω του διαρθρωτικά υψηλότερου κόστους που αντιμετωπίζουν. Η αναθεωρημένη απόφαση για τις υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ) εξορθολογίζει τους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις που ισχύουν για τους αερολιμένες, τους λιμένες και τις θαλάσσιες συνδέσεις με τα νησιά, διευκολύνοντας έτσι τη συνδεσιμότητα, και διασφαλίζει ότι οι αεροπορικές συνδέσεις με τα νησιά παραμένουν εντός του πεδίου εφαρμογής της. Σύμφωνα με τον γενικό κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία (ΓΚΑΚ) , τα κράτη μέλη μπορούν να χορηγούν κρατικές ενισχύσεις για τη στήριξη των νησιών. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι περιφερειακές ενισχύσεις σε νησιά που προσδιορίζονται σε χάρτες περιφερειακών ενισχύσεων. Κρατικές ενισχύσεις μπορούν επίσης να χορηγούνται για υπηρεσίες αεροπορικών και πορθμειακών μεταφορών για κατοίκους απομακρυσμένων περιοχών 10 , ιδίως νησιών, όταν βιώνουν καταστάσεις διπλής νησιωτικότητας, καθώς και για αερολιμένες και λιμένες, με υψηλότερες εντάσεις ενίσχυσης για αερολιμένες που βρίσκονται σε απομακρυσμένες περιοχές, ιδίως σε νησιά, κάτι το οποίο έχει παίξει ζωτικό ρόλο για τη συνδεσιμότητα και την οικονομική βιωσιμότητά τους. Κατά τη συνεχιζόμενη επανεξέταση του σχετικού πλαισίου για τις κρατικές ενισχύσεις θα υπάρξει η ευκαιρία να αξιολογηθούν οι παρατηρήσεις, κατά περίπτωση, σχετικά με την ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες των νησιών.

Για να εξασφαλιστούν επαρκείς αεροπορικές και θαλάσσιες υπηρεσίες, ορισμένα κράτη μέλη θεσπίζουν υποχρεώσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας (ΥΔΥ) και καταβάλλουν αντιστάθμιση για τις εν λόγω υπηρεσίες, όταν οι λύσεις που βασίζονται στην αγορά δεν εγγυώνται τη συνέχεια, την τακτικότητα, την τιμολόγηση ή την ελάχιστη χωρητικότητα. Τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να παρέχουν κοινωνικές ενισχύσεις για αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές κατοίκων σε νησιά. Οι μηχανισμοί αυτοί μπορούν να στηρίξουν τις υπηρεσίες προς τα νησιά καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, διασφαλίζοντας την ενσωμάτωσή τους στο διευρωπαϊκό δίκτυο μεταφορών (ΔΕΔ-Μ).

Προκειμένου να διασφαλιστεί η συνδεσιμότητα ορισμένων νησιών, η οδηγία για το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ΣΕΔΕ) και ο κανονισμός FuelEU Maritime 11 επιτρέπουν στα κράτη μέλη να ζητούν εξαιρέσεις για ορισμένα νησιά 12 . Ο κανονισμός για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων (AFIR) περιλαμβάνει επίσης εξαιρέσεις από τους ελάχιστους στόχους για την ηλεκτροδότηση από την ξηρά για λιμένες που βρίσκονται σε νησιά. Με τις εξαιρέσεις αυτές αναγνωρίστηκε ότι οι ιδιαίτερες συνθήκες που αντιμετωπίζουν ορισμένα νησιά απαιτούσαν μια πιο σταδιακή μετάβαση στην απανθρακοποίηση. Το 2026 η Επιτροπή θα προχωρήσει σε επανεξέταση του ΣΕΔΕ της ΕΕ και του κανονισμού AFIR και, στη συνέχεια, στην προγραμματισμένη επανεξέταση του κανονισμού FuelEU Maritime, η οποία θα εξετάσει δεόντως την κατάσταση στα νησιά.

Όπως τονίζεται στη στρατηγική της ΕΕ για τη ναυτιλιακή βιομηχανία , η Επιτροπή αναμένει να κινητοποιήσει περίπου 1-1,5 δισ. EUR σε επενδύσεις στον τομέα των πλωτών μεταφορών έως το 2027, εκ των οποίων το ένα τρίτο θα υλοποιηθεί την περίοδο 2026-2027, μεταξύ άλλων για την ανανέωση και τη μετασκευή του στόλου σε όλα τα στάδια ανάπτυξης. Η ανανέωση και η μετασκευή του στόλου αποτελούν ιδιαίτερα σημαντική επένδυση για τη συνδεσιμότητα των νησιών, δεδομένου ότι οι καθυστερήσεις στην πράσινη μετάβαση των υπηρεσιών θαλάσσιας συνδεσιμότητας μπορεί να αυξήσουν το κόστος της νησιωτικότητας και να αποδυναμώσουν την προσβασιμότητα των απομακρυσμένων νησιωτικών κοινοτήτων, και θα πρέπει να επιδιωχθούν σύμφωνα με το επενδυτικό σχέδιο για βιώσιμες μεταφορές .

Καινοτομία

Η περιφερειακή καινοτομία στα νησιά υποστηρίζεται μέσω στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης (S3) στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής. Οι στρατηγικές αυτές μπορούν να συμβάλουν στη θέση των νησιών εντός ευρύτερων οικοσυστημάτων καινοτομίας, προωθώντας την τοπική έρευνα, τη διάδοση της τεχνολογίας, την επιχειρηματικότητα και τη συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων και ερευνητικών κέντρων.

Ως εμβληματικό πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ, το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» συμβάλλει στην καινοτομία στα νησιά, π.χ. μέσω της αποστολής της ΕΕ «Αποκατάσταση των ωκεανών και των υδάτων μας» και της σύμπραξης για τη βιώσιμη γαλάζια οικονομία (SBEP). Σύμφωνα με το θεματολόγιο έρευνας και καινοτομίας της SBEP και έχοντας ως βάση τα κοινά σημεία μεταξύ των υφιστάμενων στρατηγικών θεματολογίων έρευνας και καινοτομίας των θαλάσσιων λεκανών (Μεσόγειος, Εύξεινος Πόντος, Βαλτική και Βόρεια Θάλασσα) και του Ατλαντικού Ωκεανού, η εν λόγω σύμπραξη στηρίζει τον μετασχηματισμό των νησιών προς μια κλιματικά ουδέτερη, βιώσιμη, παραγωγική και ανταγωνιστική οικονομία.

Σε διακρατικό, διαπεριφερειακό και διασυνοριακό επίπεδο, τα προγράμματα Interreg  κινητοποιούν πόρους και εμπειρογνωσία για κοινά έργα στα οποία συμμετέχουν νησιά, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της έρευνας και της καινοτομίας και στην υιοθέτηση καινοτόμων λύσεων σε βασικούς τομείς όπως η γαλάζια οικονομία, ο τουρισμός και η ψηφιοποίηση. Η ψηφιοποίηση είναι ιδιαίτερα σημαντική για τα νησιά στο πλαίσιο της  πρωτοβουλίας για τα έξυπνα χωριά , η οποία προωθεί τα τοπικά οικοσυστήματα καινοτομίας, τις ψηφιακές λύσεις (ηλεκτρονικές υπηρεσίες, έξυπνη κινητικότητα) και τη συνεργασία μεταξύ νησιών, πανεπιστημίων, νεοφυών επιχειρήσεων και φορέων κοινωνικής καινοτομίας.

Επόμενα βήματα

Για να στηριχθεί περαιτέρω η ικανότητα των νησιών να αξιοποιήσουν το οικονομικό δυναμικό τους, τη συνδεσιμότητα, την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία τους, η Επιτροπή:

·Θα αξιολογήσει τις παρατηρήσεις, κατά περίπτωση, σχετικά με τις ιδιαίτερες συνθήκες των νησιών της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του κόστους της νησιωτικότητας, στο πλαίσιο των εν εξελίξει επανεξετάσεων των κατευθυντήριων γραμμών του 2014 για τις αεροπορικές μεταφορές, του γενικού κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία (ΓΚΑΚ) και των κατευθυντήριων γραμμών για τις περιφερειακές ενισχύσεις (ΚΓΠΕ), και θα παράσχει τεχνική υποστήριξη (όπως κατάρτιση ή πρακτική βοήθεια) σχετικά με τον σχεδιασμό και τη χρήση των μηχανισμών χορήγησης κρατικών ενισχύσεων προς τα νησιά.

·Θα εξετάσει τρόπους για την ενίσχυση των διασφαλίσεων συνδεσιμότητας για τα νησιά σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, μεταξύ άλλων μέσω του ανταγωνισμού και του πλαισίου υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας.

·Θα αξιολογήσει τις ειδικές ανά νησί εξαιρέσεις στο πλαίσιο των επικείμενων αναθεωρήσεων του κανονισμού για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και του κανονισμού FuelEU Maritime. Θα διασφαλίσει ότι κατά την υλοποίηση του επενδυτικού σχεδίου για βιώσιμες μεταφορές (STIP) θα ληφθούν υπόψη οι ειδικές ανάγκες και τα ειδικά καθεστώτα των νησιών.

·Θα εξετάσει πιθανούς παράγοντες που επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα, τη συνδεσιμότητα και το κόστος διαβίωσης των ευρωπαϊκών νησιών στο πλαίσιο της επικείμενης επανεξέτασης του ΣΕΔΕ και του κανονισμού FuelEU Maritime.

·Θα στηρίξει τα κράτη μέλη και τα νησιά ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα και η ανταγωνιστικότητα των τουριστικών οικοσυστημάτων τους μέσω της επικείμενης στρατηγικής της ΕΕ για τον βιώσιμο τουρισμό.

·Θα δρομολογήσει διεξοδική ανάλυση του κόστους της νησιωτικότητας και των βέλτιστων πρακτικών για τον μετριασμό του, ιδίως στον τομέα των μεταφορών.

Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη:

·Να στηρίξουν τα νησιά ώστε να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις συνδεσιμότητας, μεταξύ άλλων με τη διάθεση μέρους των εθνικών εσόδων του ΣΕΔΕ της ΕΕ ώστε να επιταχυνθεί η εφαρμογή λύσεων που προωθούν τις μηδενικές εκπομπές και τις σχετικές επενδύσεις, μεταξύ άλλων στους τομείς της ναυτιλίας και της αεροπορίας.

·Να λάβουν υπόψη τις προκλήσεις των νησιών στα εθνικά τους σχέδια για τις μεταφορές και στους εθνικούς στρατηγικούς χάρτες πορείας για την ψηφιακή δεκαετία, διασφαλίζοντας ένα μακρόπνοο όραμα για τη βιώσιμη συνδεσιμότητα και ειδικά χρηματοδοτικά κονδύλια, μεταξύ άλλων για τρόπους μεταφοράς χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών.

·Να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες που προσφέρει ο ευρωπαϊκός θαλάσσιος χώρος ώστε να βελτιώσουν την πρόσβαση σε μικρά και μεσαία νησιά, και συγκεκριμένα τη συνδεσιμότητα μεταξύ λιμένων στο εκτεταμένο ΔΕΔ-Μ εντός ενός μόνο κράτους μέλους. Στο πλαίσιο αυτό, να αξιοποιήσουν πλήρως την πρόσκληση επανεισροής του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» (ΜΣΕ) για το 2026 στο πλαίσιο των σχετικών προτεραιοτήτων του ΜΣΕ για τη στήριξη των νησιών, για παράδειγμα για την υλοποίηση έργων απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές στους λιμένες του ΔΕΔ-Μ, συμπεριλαμβανομένης της από ξηράς παροχής ηλεκτρικής ενέργειας.

·Να συνεργαστούν σε επίπεδο αρχιπελάγους/θαλάσσιας λεκάνης για να επιτύχουν οικονομίες κλίμακας κατά την παροχή δημόσιων υπηρεσιών, όπως οι μεταφορές, έτσι ώστε να μειωθεί το σχετικό κόστος, καθώς και σε έργα μεγάλης κλίμακας (π.χ. δίκτυα κορμού, μεταξύ άλλων με υποβρύχια καλώδια, δορυφορικές συνδέσεις, συνδεσιμότητα 5G, αρμόδια γραφεία ευρυζωνικότητας κ.λπ.).

·Να αξιοποιήσουν τις ΥΔΥ, τους αντισταθμιστικούς μηχανισμούς και τις στοχευμένες επιδοτήσεις, κατά περίπτωση, έτσι ώστε να εξασφαλίσουν ότι οι βιώσιμες υπηρεσίες μεταφορών αντιμετωπίζουν τους περιορισμούς που οφείλονται στη νησιωτικότητα και προωθούν την εδαφική συνδεσιμότητα.

·Να διατηρήσουν και να επεκτείνουν αξιόπιστες ακτοπλοϊκές υπηρεσίες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους έτσι ώστε να εξασφαλίσουν αδιάλειπτες συνδέσεις μεταξύ νησιών και ηπειρωτικής χώρας. Να στηρίξουν την ηλεκτροδότηση των λιμένων, των αερολιμένων και των οδικών μεταφορών στα νησιά, καθώς και την ανάπτυξη υποδομών εναλλακτικών καυσίμων για τη ναυσιπλοΐα.

·Να προωθήσουν μια τεχνολογικά ουδέτερη προσέγγιση που θα απαλλάσσει τις υπηρεσίες θαλάσσιας συνδεσιμότητας των νησιών από τις ανθρακούχες εκπομπές και θα λαμβάνει δεόντως υπόψη τις επιχειρησιακές απαιτήσεις, την ετοιμότητα των λιμένων, τη δυναμικότητα του δικτύου, τη διαθεσιμότητα ενέργειας και την ωριμότητα των εναλλακτικών καυσίμων, και να αναπτύξουν ειδικά και προβλέψιμα πλαίσια χρηματοδότησης που θα στηρίξουν τις αναγκαίες επενδύσεις.

2.2. Ενεργειακή ασφάλεια, προστασία του περιβάλλοντος, πράσινη μετάβαση και ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή

Ενεργειακή ασφάλεια

Μια πρόκληση που έχει ιδιαίτερη σημασία για τα νησιά είναι η θωράκιση της ενεργειακής ασφάλειας, της αυτάρκειας και της απανθρακοποίησής τους. Συγχρόνως, τα νησιά μπορούν να συμβάλουν σε ενεργειακές λύσεις και στην ενεργειακή ασφάλεια. Η πολιτική συνοχής στηρίζει τις επενδύσεις στην ενεργειακή αποδοτικότητα, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τα έξυπνα ενεργειακά συστήματα. Τα νησιά με περιορισμένες διασυνδέσεις με την ηπειρωτική χώρα λαμβάνουν επίσης στοχευμένη στήριξη, ενώ με την ενδιάμεση επανεξέταση της πολιτικής συνοχής δόθηκε στα κράτη μέλη η δυνατότητα να αυξήσουν περαιτέρω τις επενδύσεις σε γραμμές διασύνδεσης και στις σχετικές υποδομές μεταφοράς, διανομής, αποθήκευσης και υποστήριξης, καθώς και στην προστασία των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών και στην ανάπτυξη εγκαταστάσεων επαναφόρτισης. Οι ενεργειακές κοινότητες αποτελούν συλλογικές ενεργειακές δράσεις με γνώμονα τους πολίτες και συμβάλλουν στην ενεργειακή ανεξαρτησία και ασφάλεια 13 . Οι καθαρές και βιώσιμες μεταφορές συμβάλλουν επίσης στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και στην επίτευξη των στόχων απανθρακοποίησης.

Η ενεργειακή μετάβαση και η ενεργειακή ανεξαρτησία πολλών νησιών υποστηρίζονται περαιτέρω από την πρωτοβουλία «Καθαρή ενέργεια για τα νησιά της ΕΕ» , η οποία παρέχει τεχνική βοήθεια με γνώμονα τη ζήτηση και διευκολύνει τη συνεργασία μεταξύ της Επιτροπής, των κρατών μελών και των νησιών για την προώθηση της απανθρακοποίησης των νησιωτικών ενεργειακών συστημάτων.

Προστασία του περιβάλλοντος και κλιματική αλλαγή

Η μοναδική και ποικιλόμορφη βιοποικιλότητα των νησιών της ΕΕ απειλείται όλο και περισσότερο από πιέσεις που ασκούνται, μεταξύ άλλων, από την κλιματική αλλαγή, τη ρύπανση, τη μη βιώσιμη αλιεία, τη γεωργία και τον τουρισμό. Επιπλέον, οι νησιωτικές κοινότητες αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις όσον αφορά τη διαχείριση των υδάτων και των αποβλήτων. Η πολιτική συνοχής επενδύει στη βιώσιμη διαχείριση των υδάτων και των λυμάτων, συμπεριλαμβανομένων των βασικών υποδομών, της προστασίας και της αποκατάστασης της φύσης και της βιοποικιλότητας, καθώς και στην κυκλική οικονομία. Τα κράτη μέλη ενίσχυσαν τα μέτρα ανθεκτικότητας των υδάτων κατά την ενδιάμεση επανεξέταση της πολιτικής συνοχής.

Όπως περιγράφεται στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την ανθεκτικότητα των υδάτων , ιδίως η λειψυδρία συνιστά πρόκληση για ορισμένα νησιά. Η επάρκεια γλυκού νερού για οικιακή κατανάλωση και για τις επιχειρήσεις αποτελεί ολοένα και μεγαλύτερη πρόκληση. Η κατάσταση αυτή τονίζει την ανάγκη καινοτομίας και επενδύσεων σε βιώσιμες μονάδες αφαλάτωσης και, γενικότερα, στη δημιουργία μιας έξυπνης οικονομίας ως προς τη διαχείριση των υδάτων σύμφωνα με την κλίμακα και το οικοσύστημα των νησιών.

Οι βιώσιμες γεωργικές πρακτικές και η αποτελεσματική διαχείριση των φυσικών πόρων υποστηρίζονται από την ΚΓΠ, για παράδειγμα μέσω οικολογικών προγραμμάτων και γεωργοπεριβαλλοντικών ενισχύσεων για το κλίμα.

Επιπλέον, τα νησιά επωφελούνται από πολιτικές και πρωτοβουλίες που σχετίζονται με τους ωκεανούς και στηρίζουν τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας. Η στρατηγική της ΕΕ για ανθεκτικές, ευημερούσες και βιώσιμες παράκτιες κοινότητες εξετάζει λεπτομερώς αυτές τις πτυχές.

Για να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των νησιών της ΕΕ στην κλιματική αλλαγή, πρέπει να ληφθούν μέτρα προσαρμογής. Η πολιτική συνοχής μπορεί να υποστηρίξει τα μέτρα αυτά, όπως τα έργα προστασίας των ακτών για τη μείωση της διάβρωσης και των παράκτιων πλημμυρών, ή τα μέτρα για τη μείωση των επιπτώσεων της ξηρασίας. Προκειμένου να διασφαλιστεί μια κοινωνικά δίκαιη μετάβαση προς την κλιματική ουδετερότητα, τα κράτη μέλη μπορούν να αξιοποιήσουν το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα για να στηρίξουν μέτρα και επενδύσεις που μειώνουν τις εκπομπές στους τομείς των οδικών μεταφορών και των κτιρίων, περιορίζοντας το κόστος για τα ευάλωτα νοικοκυριά, τις πολύ μικρές επιχειρήσεις και τους χρήστες των μέσων μεταφοράς.

Η επικείμενη στρατηγική έρευνας και καινοτομίας για τους ωκεανούς και τα ύδατα θα επικεντρωθεί σε μια προσέγγιση από την πηγή έως τη θάλασσα για την καταπολέμηση της ρύπανσης, της απώλειας βιοποικιλότητας και των υδρολογικών διαταραχών. Η πρωτοβουλία OceanEye θα ενισχύσει την παρακολούθηση των ωκεανών και τη συλλογή δεδομένων, η οποία είναι ζωτικής σημασίας για τα νησιά, δεδομένης της ευπάθειάς τους στις κλιματικές και ωκεάνιες αλλαγές.

Επόμενα βήματα

Για να στηριχθεί περαιτέρω η πρόσβαση των νησιών σε καθαρή ενέργεια, η πράσινη μετάβαση, η προστασία του περιβάλλοντος και η ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, η Επιτροπή:

·Θα επεκτείνει την καθαρή ενέργεια για τα νησιά της ΕΕ για την περίοδο 2027-2030 μέσω χρηματοδότησης στο πλαίσιο του τρέχοντος πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου. Ώριμα έργα που έχουν λάβει τεχνική βοήθεια στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας μπορούν να είναι επιλέξιμα στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής, έτσι ώστε να στηριχθεί η μετάβαση των νησιών σε καθαρές μορφές ενέργειας.

·Θα διευκολύνει τον τακτικό διάλογο μεταξύ των αρχών των κρατών μελών που είναι αρμόδιες για την ενεργειακή μετάβαση στα νησιά και θα προωθήσει την ανταλλαγή και την αναπαραγωγή βέλτιστων πρακτικών και δοκιμασμένων λύσεων.

·Θα δημιουργήσει εθελοντική πλατφόρμα φορέων εκμετάλλευσης νησιωτικών δικτύων για ανταλλαγές και ανάπτυξη ικανοτήτων με σκοπό τη δημιουργία ανθεκτικών στις μελλοντικές εξελίξεις δικτύων για συστήματα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε ποσοστό 100 %.

·Θα συνεργαστεί με τα κράτη μέλη και τους συμφεροντούχους για τη θέσπιση πρόσθετων μέτρων που αποσκοπούν στην προστασία και τη βιωσιμότητα ευαίσθητων θαλάσσιων οικοσυστημάτων, στην επίτευξη καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των θαλάσσιων υδάτων τους, με έμφαση στα κομβικά σημεία θαλάσσιας βιοποικιλότητας, όπως οι τόποι Natura 2000 και άλλες προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές.

·Θα στηρίξει την ανάπτυξη βέλτιστων πρακτικών και καθοδήγησης σχετικά με τις σχέσεις λιμένα-πόλης και τον οικολογικό προσανατολισμό των λιμένων, μέσω των αποστολών της ΕΕ «Κλιματικά ουδέτερες και έξυπνες πόλεις» και «Αποκατάσταση των ωκεανών και των υδάτων μας», καθώς και μέσω του ευρωπαϊκού συμφώνου για τους ωκεανούς.

Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη:

·Να εξετάσουν τις δυνατότητες εφαρμογής ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού ξηράς-θάλασσας ώστε να κλείσουν οι βρόχοι πόρων που συνδέουν τα λύματα, τα ύδατα, την ενέργεια, τη γεωργία, την αλιεία και τον τουρισμό.

·Να λάβουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες των νησιών και να ενσωματώσουν σχέδια νησιωτικής ενεργειακής μετάβασης στις εθνικές στρατηγικές. Να προωθήσουν την επέκταση και τον εκσυγχρονισμό των δικτύων, να σχεδιάσουν συγκεκριμένα πλαίσια για την αποθήκευση ενέργειας, όπου δεν υπάρχουν, και να επαναξιολόγησουν τις απαιτήσεις σύνδεσης για έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που εφαρμόζουν το εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο.

·Να επιταχύνουν την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των ενεργειακών κοινοτήτων, να ενσωματώσουν τις αρχές της κυκλικής οικονομίας σε όλα τα συστήματα υδάτων, λυμάτων και πόρων, και να εξετάσουν τη σκοπιμότητα μεταρρύθμισης των συστημάτων ανταμοιβής για την παραγωγή ενέργειας στα νησιά (μηχανισμοί αλληλεγγύης ή αντιστάθμισης του κόστους) με σκοπό να δοθούν κίνητρα για την οικονομικά αποδοτική μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας και την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα. Να στηρίξουν τις επενδύσεις για την ανάπτυξη καθαρών ή ενεργειακά αποδοτικών λύσεων σε καταστάσεις εκτός δικτύου.

·Να αξιοποιήσουν το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, προκειμένου στα κοινωνικά σχέδια για το κλίμα να λάβουν υπόψη τις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες και τις προκλήσεις των νησιών, όταν σταθμίζουν τις αδυναμίες των νησιών στους τομείς της ενέργειας και των μεταφορών, κατόπιν δημόσιας διαβούλευσης και συνεργασίας με τους συμφεροντούχους.

·Να εξετάσουν τη δυνατότητα να συμπεριλάβουν στα εθνικά τους σχέδια αποκατάστασης (τα οποία έχει προγραμματιστεί ότι θα υποβάλουν έως τον Σεπτέμβριο του 2026) ειδικά μέτρα για την προστασία και την αποκατάσταση της μοναδικής βιοποικιλότητας των νησιών, καθώς οι θαλάσσιοι οικότοποι μπορούν να στηρίξουν τη βιώσιμη αλιεία και να προστατεύσουν ή να μειώσουν τις επιπτώσεις των κλιματικών κινδύνων, όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και οι παράκτιες καταιγίδες, καθώς και οι επακόλουθες πλημμύρες και η διάβρωση των ακτών.

·Να δώσουν προτεραιότητα στις επενδύσεις σε υποδομές ύδρευσης που θα βελτιώσουν τις υπηρεσίες ύδρευσης και τις υποδομές διανομής, ιδίως στις απομακρυσμένες και υποεξυπηρετούμενες περιοχές των νησιών. Να ενισχύσουν τα μέτρα εξοικονόμησης νερού, όπως η αυξημένη αποδοτικότητα και η μείωση των διαρροών, η αποθήκευση, η μεταφορά και η αποδοτική χρήση του νερού, και παράλληλα την αποκατάσταση της φυσικής συγκράτησης των υδάτων και την αύξηση της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων. Να ενισχύσουν την προσέγγιση «από την πηγή έως τη θάλασσα» συνδέοντας τα παράκτια και θαλάσσια ύδατα με τη διαχείριση των γλυκών υδάτων και τον σχετικό χωροταξικό σχεδιασμό.

2.3. Κοινωνίες, δημογραφία και ποιότητα ζωής

Η κοινωνική συνοχή είναι ζωτικής σημασίας για την ευημερία και την ανθεκτικότητα των νησιωτικών κοινωνιών. Οι τρέχουσες επενδύσεις σε ανθρώπινο δυναμικό και κοινωνικές υποδομές από την πολιτική συνοχής βελτιώνουν την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και διασφαλίζουν ίσες ευκαιρίες. Μέσω των επενδύσεων της πολιτικής συνοχής, μπορούν να καταβληθούν προσαρμοσμένες προσπάθειες που θα αντιμετωπίζουν τις ειδικές ανάγκες των νησιών, από τις δημόσιες υπηρεσίες και τις ιδιωτικές δραστηριότητες έως την εκπαίδευση και τις δεξιότητες, τις μεταφορές και την ψηφιακή συνδεσιμότητα, καθώς και την υγειονομική περίθαλψη. Εστιάζοντας σε υπηρεσίες όπως η παιδική φροντίδα και η γονική στήριξη, η πολιτική συνοχής δημιουργεί ένα περιβάλλον χωρίς αποκλεισμούς που ενισχύει την κοινωνική προστασία και ένταξη.

Οι δημογραφικές αλλαγές θέτουν σημαντικές προκλήσεις για τα νησιά, που επηρεάζουν το μέγεθος του πληθυσμού, την ηλικιακή δομή και την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Η πολιτική συνοχής βοηθά τα νησιά που αντιμετωπίζουν μείωση του πληθυσμού, γήρανση και «φυγή εγκεφάλων» μέσω των επενδύσεων σε θέσεις εργασίας, υπηρεσίες, υποδομές και τοπική ελκυστικότητα. Η εργαλειοθήκη της Επιτροπής για τη δημογραφία παρέχει στα κράτη μέλη εργαλεία και αναδεικνύει βασικά επενδυτικά μέσα της ΕΕ.

Οι αγροτικές κοινότητες, μεταξύ άλλων στα νησιά, υποστηρίζονται από το «Μακρόπνοο όραμα για τις αγροτικές περιοχές της ΕΕ», το οποίο θεσπίζει ένα στρατηγικό πλαίσιο με σκοπό οι αγροτικές περιοχές να γίνουν ισχυρότερες, συνδεδεμένες, ανθεκτικές και ευημερούσες. Οι ολοκληρωμένες στρατηγικές από τη βάση προς την κορυφή, όπως οι ολοκληρωμένες χωρικές επενδύσεις (ΟΧΕ) και η τοπική ανάπτυξη με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων (ΤΑΠΤΚ), επιτρέπουν στα κράτη μέλη να ανταποκρίνονται στις τοπικές ανάγκες μέσω προσαρμοσμένων, τοποκεντρικών παρεμβάσεων. Τα συμμετοχικά εργαλεία τοπικής ανάπτυξης, όπως το  LEADER , η τοπική ανάπτυξη με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων και άλλες μορφές συνεργασίας, όπως τα έξυπνα χωριά και οι ομάδες τοπικής δράσης για την αλιεία αποτελούν επίσης αποτελεσματικά μέσα για τη συμμετοχή των νησιωτικών κοινωνιών και την αντιμετώπιση των τοπικών αναγκών και προκλήσεων.

Οι στεγαστικές πιέσεις σε πολλά νησιά εντείνονται από την περιορισμένη προσφορά γης, τις δημογραφικές αλλαγές, την αύξηση των τουριστικών ροών, την παρουσία καταλυμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης και εξοχικών κατοικιών, τις κενές κατοικίες και την επενδυτική ζήτηση ή άλλες μορφές μη κύριας χρήσης κατοικιών. Για να συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, η Επιτροπή ενέκρινε το ευρωπαϊκό σχέδιο οικονομικά προσιτής στέγασης , το οποίο καθορίζει δέκα βασικούς τομείς δράσης στους οποίους η ΕΕ μπορεί να προσθέσει αξία και να στηρίξει τα κράτη μέλη, π.χ. όσον αφορά τις ανακαινίσεις και την προσαρμοστική επαναχρησιμοποίηση εγκαταλελειμμένων κτιρίων, καθώς και την αύξηση της προσφοράς οικονομικά προσιτών και κοινωνικών κατοικιών, μεταξύ άλλων με την κινητοποίηση επενδύσεων στη στέγαση. Η βελτίωση της διαθεσιμότητας οικονομικά προσιτής στέγασης βοηθάει την παραμονή νέων επαγγελματιών και ειδικευμένων εργαζόμενων στον τόπο τους — μεταξύ άλλων στις δημόσιες υπηρεσίες, στην υγειονομική περίθαλψη και στη στήριξη της τοπικής κοινωνίας, αντιμετωπίζοντας έτσι την απειλή εγκατάλειψης των νησιών.

Η πολιτική συνοχής στηρίζει σημαντικά τις στεγαστικές ανάγκες και με την ενδιάμεση επανεξέτασή της κατέστη δυνατό να χορηγηθούν πρόσθετα κονδύλια στην οικονομικά προσιτή στέγαση.

Η προώθηση της ιδιαίτερης πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών συμβάλλει τόσο στον βιώσιμο τουρισμό όσο και στη διατήρηση των τοπικών παραδόσεων. Σε επίπεδο ΕΕ, προγράμματα όπως το πρόγραμμα « Δημιουργική Ευρώπη » στηρίζουν πρωτοβουλίες που εστιάζουν στην πολιτιστική κληρονομιά και είναι προσαρμοσμένες στα νησιά, από την αποκατάσταση ιστορικών αλιευτικών χωριών έως την ψηφιοποίηση άυλων πολιτιστικών πρακτικών, όπως η παραδοσιακή μουσική ή ναυπηγική. Η πολιτική συνοχής προωθεί την κοινωνική ένταξη και την περιφερειακή πολυμορφία των νησιών μέσω της στήριξης δράσεων για τον πολιτισμό και την πολιτιστική κληρονομιά, και συγκεκριμένα τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, των πολιτιστικών υποδομών και υπηρεσιών και της διασυνοριακής πολιτιστικής συνεργασίας.

Επιπλέον, το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους στηρίζει συμμετοχικούς, τοποκεντρικούς μετασχηματισμούς που έχουν ιδιαίτερη σημασία για τα νησιά και συνδυάζουν τη βιωσιμότητα, την αισθητική και τη συμπεριληπτικότητα για να διαμορφώσουν χώρους διαβίωσης και τρόπους ζωής.

Επόμενα βήματα

Για την περαιτέρω βελτίωση της κοινωνικής συνοχής, της δημογραφίας και της ποιότητας ζωής στα νησιά, η Επιτροπή:

·Θα αυξήσει τη στήριξη για τη βιώσιμη μαθησιακή κινητικότητα των νέων και τη συμμετοχή στην πολιτιστική κληρονομιά της Ευρώπης μέσω της πρωτοβουλίας DiscoverEU (στο πλαίσιο του Erasmus+), με ιδιαίτερη έμφαση στη συμμετοχή των νησιών, και μέσω πρόσθετων μέτρων στήριξης (π.χ. συμπληρωματικές λύσεις για τις μετακινήσεις).

·Θα μειώσει τη γραφειοκρατία με σκοπό τη διευκόλυνση της προσφοράς οικονομικά προσιτής και βιώσιμης στέγασης εκεί όπου είναι περισσότερο αναγκαία με την υποβολή δέσμης μέτρων για την απλούστευση στον τομέα της στέγασης το 2027.

·Θα στηρίξει τις δημόσιες αρχές με την επικείμενη πράξη για την οικονομικά προσιτή στέγαση που θα εντοπίζει περιοχές υπό στεγαστική πίεση και θα τους δώσει τη δυνατότητα, σεβόμενη απολύτως την αρχή της επικουρικότητας, να προστατεύσουν και να προωθήσουν την οικονομική προσιτότητα της στέγασης στις περιοχές αυτές.

Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη:

·Να προωθήσουν ενεργά και να διευκολύνουν τη συμμετοχή των νέων σε προγράμματα κινητικότητας, εκπαίδευσης, πολιτισμού και ανάπτυξης ικανοτήτων της ΕΕ, όπως το DiscoverEU και το Ευρωπαϊκό Σώμα Αλληλεγγύης, με έμφαση στη βιώσιμη ανάπτυξη στις νησιωτικές περιοχές. Να ευαισθητοποιήσουν τους νέους σχετικά με εργαλεία και ευκαιρίες που ενισχύουν την πολιτιστική και βιώσιμη μαθησιακή κινητικότητα στους νησιωτικούς προορισμούς, όπως η διαδρομή του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους, και οι ευρωπαϊκές ενώσεις καρτών νέων που προωθούν την πρόσβαση σε πολιτιστικές υπηρεσίες στα νησιά και διευκολύνουν τον διαπολιτισμικό διάλογο.

·Να τονώσουν την προσφορά και την οικονομική προσιτότητα της στέγασης και να επεκτείνουν την κοινωνική, βιώσιμη και οικονομικά προσιτή στέγαση, μεταξύ άλλων μέσω χρηματοδότησης από την πολιτική συνοχής, συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, στοχευμένων εθνικών προγράμματων χρηματοδότησης και μακροπρόθεσμων διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Επιπλέον, να εξετάσουν τη δυνατότητα λήψης στοχευμένων για τα νησιά μέτρων που απορρέουν από τη νομοθετική πράξη για την οικονομικά προσιτή στέγαση που θα αμβλύνουν τις στεγαστικές πιέσεις.

·Να απλουστεύσουν τα συστήματα σχεδιασμού και αδειοδότησης στα νησιά, να ενισχύσουν τις διοικητικές τους ικανότητες και να κάνουν χρήση των δυνατοτήτων ευελιξίας των δημόσιων συμβάσεων για να προωθήσουν την αποτελεσματική παροχή στέγασης. Ορισμένα παραδείγματα: κατάτμηση πρόσθετης γης σε ζώνες, επιβολή απαιτήσεων οικονομικής προσιτότητας, αξιοποίηση δημοτικών εκτάσεων γης και επέκταση των καταλυμάτων διπλής χρήσης για σπουδαστές και εποχιακούς εργαζομένους.

2.4. Ασφάλεια και ετοιμότητα για την αντιμετώπιση κρίσεων

Τα νησιά σε ολόκληρη την επικράτεια της ΕΕ κατέχουν σημαντική στρατηγική αξία λόγω της γεωγραφικής τους θέσης. Οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις ανέδειξαν περαιτέρω τη σημασία τους και την ανάγκη για πρόσθετες επενδύσεις. Ειδικότερα, τα νησιά συμβάλλουν σημαντικά στη θωράκιση της ασφάλειας, της άμυνας, της ετοιμότητας, της ανθεκτικότητας των κρίσιμων υποδομών, της ασφαλούς συνδεσιμότητας και της αποτελεσματικής επιτήρησης των συνόρων στο πλαίσιο των εξελισσόμενων γεωπολιτικών προκλήσεων και των προκλήσεων στον τομέα της ασφάλειας.

Απέναντι στις τρέχουσες γεωπολιτικές προκλήσεις, και ιδίως τη συνεχιζόμενη ρωσική επίθεση κατά της Ουκρανίας, η οποία θέτει υπό αμφισβήτηση τη συνολική αρχιτεκτονική ασφάλειας της ΕΕ, η περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας αποτελεί στρατηγικό και κρίσιμο τομέα για την ασφάλεια και την άμυνα. Σε συνδυασμό με την περιοχή της Μεσογείου, αποτελεί ουσιαστικό μέρος της συλλογικής αμυντικής αρχιτεκτονικής και διαδραματίζει καίριο ρόλο ως θαλάσσιος και ενεργειακός διάδρομος καθώς και ως διάδρομος υποδομών.

Με την ενδιάμεση επανεξέταση της πολιτικής συνοχής κινητοποιήθηκε στοχευμένη χρηματοδότηση για τις αμυντικές ικανότητες και την ασφάλεια, τη στιγμή που ορισμένα κράτη μέλη προγραμματίζουν επενδύσεις που θα ενισχύσουν την πολιτική ετοιμότητα και το βιομηχανικό δυναμικό και θα αναπτύξουν ανθεκτικές υποδομές, μεταξύ άλλων για θαλάσσιες και χερσαίες συνδέσεις των νησιών με λιμένες και αερολιμένες του ΔΕΔ-Μ από τη σκοπιά της στρατιωτικής κινητικότητας.

Το γενικό πολιτικό πλαίσιο οριοθετούν η λευκή βίβλος για την ευρωπαϊκή άμυνα και το πρόγραμμα ReArm Europe – ετοιμότητα 2023 , ενώ ιδιαίτερη σημασία για τα νησιά έχουν η στρατηγική για την ετοιμότητα της Ένωσης και η στρατηγική για την εσωτερική ασφάλεια , δεδομένης της έμφασης που αποδίδουν στην κρίσιμη φυσική και ψηφιακή συνδεσιμότητα, και η προστασία τους προωθείται βάσει του πλαισίου για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων οντοτήτων και της οδηγίας για την ασφάλεια των συστημάτων δικτύου και πληροφοριών 2 . Η ασφάλεια του θαλάσσιου χώρου είναι ιδιαίτερα σημαντική για τα νησιά και η εφαρμογή της στρατηγικής της ΕΕ για την ασφάλεια στη θάλασσα αποτελεί βασικό μέσο για να αντιμετωπιστούν κάθε είδους απειλή και πρόκληση για την ασφάλεια στη θάλασσα που μπορεί να επηρεάσουν άμεσα τα νησιά και τον πληθυσμό τους.

Για να αντιμετωπίσει τις διαταραχές στις υποβρύχιες υποδομές καλωδίων μεταφοράς δεδομένων, η Επιτροπή δρομολόγησε αξιολόγηση του κινδύνου στην ΕΕ , δημιούργησε μια εργαλειοθήκη για την ασφάλεια των καλωδίων και καθόρισε τομείς χρηματοδότησης κατά προτεραιότητα για καλωδιακά έργα ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος (ΚΕΕΕ). Οι εργασίες αυτές συμπληρώνονται από τη χρηματοδότηση του ψηφιακού προγράμματος εργασίας του μηχανισμού « Συνδέοντας την Ευρώπη » για επενδύσεις σε υποβρύχια καλώδια. Γίνεται ρητή μνεία στα νησιά, για παράδειγμα, με ειδικό υποσενάριο κινδύνου, καθώς και με περιοχές ΚΕΕΕ που συνδέονται με τα νησιά της ΕΕ. Όπου δεν υπάρχουν επίγειες υποδομές, τα δορυφορικά προγράμματα της ΕΕ, Galileo και EGNOS, παρέχουν στα νησιά υψηλής ακρίβειας πλοήγηση, έγκαιρες προειδοποιήσεις και προειδοποιήσεις έκτακτης ανάγκης, καθώς και ικανότητες έρευνας και διάσωσης. Το GOVSATCOM και το IRIS2 προωθούν την ασφαλή και ανθεκτική συνδεσιμότητα σε απομακρυσμένα και δυσχερή νησιά και θαλάσσιες περιοχές όσον αφορά τη ναυσιπλοΐα, τη διαχείριση κρίσεων, την πολιτική προστασία και την απώλεια γενικής συνδεσιμότητας, καθώς και για να διερευνηθεί το δυναμικό των νησιών της ΕΕ να συμβάλλουν στη διαφοροποίηση της πρόσβασης της ΕΕ στο διάστημα, έτσι ώστε η ΕΕ να αποκτήσει αυτόνομη πρόσβαση στο διάστημα.

Τα νησιά της ΕΕ που βρίσκονται στη λεκάνη της Μεσογείου υφίστανται μεταναστευτικές πιέσεις ως κύρια σημεία εισόδου στην ΕΕ. Αυτό απαιτεί ενισχυμένη συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης στη χάραξη πολιτικής και στην κατανομή της χρηματοδότησης. Η ευρωπαϊκή στρατηγική για τη μετανάστευση και το σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο παρέχουν το γενικό πλαίσιο, και οι έλεγχοι, οι διαδικασίες στα σύνορα, οι συνθήκες υποδοχής και οι αξιολογήσεις τρωτότητας αφορούν κυρίως τα νησιωτικά εδάφη. Ο Frontex, η Ευρωπόλ και ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Άσυλο παρέχουν επιχειρησιακή στήριξη στο πεδίο, ενώ το Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης και οι μηχανισμοί αλληλεγγύης της ΕΕ συμβάλλουν σε μια πιο δίκαιη κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ των κρατών μελών, μεταξύ άλλων μέσω προγραμμάτων μετεγκατάστασης, καθώς και επιχειρήσεων για τη μεταφορά μεταναστών από τα νησιά στην ηπειρωτική χώρα των κρατών μελών.

Η στρατηγική της ΕΕ για την Ένωση Ετοιμότητας ενισχύει επίσης την ετοιμότητα για την αντιμετώπιση καταστροφών και τη διαχείριση κινδύνων, προωθώντας συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, την ετοιμότητα σε επίπεδο κοινότητας και τη διασυνοριακή συνεργασία. Τα προγράμματα Interreg διευκολύνουν τη διασυνοριακή συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ, καθώς και με τις χώρες της Νότιας Μεσογείου, για την πρόληψη των κινδύνων και τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Επιπλέον, ο μηχανισμός πολιτικής προστασίας της Ένωσης παρέχει ένα πλαίσιο και εργαλεία για την πρόληψη, την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση καταστροφών. Η Ευρωπαϊκή Δεξαμενή Πολιτικής Προστασίας με εθνικούς πόρους θα μπορούσε να ενισχυθεί περαιτέρω ώστε να ληφθούν υπόψη οι ειδικές ανάγκες και οι αδυναμίες των νησιών, ενώ παράλληλα το rescEU εξακολουθεί να παρέχει ένα στρατηγικό απόθεμα ικανοτήτων για την αντιμετώπιση καταστροφών.

Οι προσπάθειες αυτές ενισχύονται περαιτέρω από την περιφερειακή συνεργασία εντός του κοινού μεσογειακού χώρου, ιδίως μέσω του συμφώνου για τη Μεσόγειο , το οποίο προωθεί την ανάληψη συντονισμένων δράσεων που αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις ασφάλειας και ετοιμότητας σε τομείς όπως η καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης, η διαχείριση των συνόρων και της μετανάστευσης, η πολιτική προστασία, η δικαστική συνεργασία και η συνεργασία στον τομέα της επιβολής του νόμου, καθώς και η προστασία και οι νόμιμες μεταναστευτικές οδοί.

Επόμενα βήματα

Για να βελτιωθούν περαιτέρω η ασφάλεια και η ετοιμότητα των νησιών με σκοπό την αντιμετώπιση κρίσεων, η Επιτροπή:

·Θα προωθήσει, σε συντονισμό με τα κράτη μέλη και τους αρμόδιους οργανισμούς της ΕΕ, την εφαρμογή, ειδικά στους νησιωτικούς λιμένες, της στρατηγικής της ΕΕ για τους λιμένες, των βέλτιστων πρακτικών που έχει καταρτίσει η Ευρωπαϊκή Συμμαχία Λιμένων για την ασφάλεια και των κατευθυντήριων γραμμών για την ασφάλεια των λιμένων.

·Θα προσδιορίσει, σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη, στοχευμένες βραχυπρόθεσμες επενδύσεις που θα υλοποιηθούν από τα κράτη μέλη κατά προτεραιότητα κατά μήκος των διαδρόμων στρατιωτικής κινητικότητας της ΕΕ, μεταξύ άλλων στα νησιά.

·Θα ενθαρρύνει τις εταιρικές σχέσεις του προγράμματος Interreg, έτσι ώστε να αξιοποιηθούν τα αποτελέσματα που ενισχύουν την ανθεκτικότητα και την ετοιμότητα των νησιωτικών κοινωνιών μέσω της συνεργασίας με τις χώρες-εταίρους της Νότιας Γειτονίας σε τομείς όπως η κατάσβεση δασικών πυρκαγιών, η πολιτική προστασία και η διαχείριση του κινδύνου καταστροφών, καθώς και για να διευκολυνθεί η αναπαραγωγή τους στα νησιά.

Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη:

·Να διασφαλίσουν την πλήρη μεταφορά της οδηγίας για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων οντοτήτων και για τα συστήματα δικτύου και πληροφοριών 2 (NIS2) στο εθνικό τους δίκαιο με διατάξεις που θα αφορούν ειδικά τα νησιά, ενισχύοντας τα εθνικά πλαίσια για τη διαφύλαξη των κρίσιμων υποδομών στα νησιωτικά εδάφη, μεταξύ άλλων με τον χαρακτηρισμό των νησιωτικών λιμένων ως κρίσιμων οντοτήτων σύμφωνα με τη στρατηγική της ΕΕ για τους λιμένες.

·Να διασφαλίσουν ότι οι εθνικές στρατηγικές ασφάλειας και μετανάστευσης και τα οικεία επιχειρησιακά σχέδια αντικατοπτρίζουν συστηματικά τις ιδιαίτερες ανάγκες ασφάλειας των νησιών, με βάση την τακτική επικαιροποίηση των ειδικών ανά νησί αξιολογήσεων κατάστασης και κινδύνου, όπου αυτό είναι εφικτό και λαμβανομένων υπόψη των διαθέσιμων πόρων και ικανοτήτων, με την υποστήριξη της Ευρωπόλ και της Ευρωπαϊκής Πολυκλαδικής Πλατφόρμας κατά των Εγκληματικών Απειλών (EMPACT). Κατά περίπτωση, να διασφαλίσουν ότι οι νησιωτικοί λιμένες και αερολιμένες διαθέτουν την κατάλληλη παρουσία των αρχών επιβολής του νόμου, όπως επίσης και τα δέοντα επίπεδα ανταλλαγής πληροφοριών και θεσμικής και οικονομικής στήριξης. Επίσης, τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται, όπου είναι δυνατόν, να συνεχίσουν να εντοπίζουν τρωτά σημεία και να τροφοδοτούν τη λήψη στοχευμένων μέτρων ασφάλειας σε τοπικό επίπεδο.

·Να ενισχύσουν τον συντονισμό και τη συνεργασία μεταξύ γειτονικών κρατών μελών και περιφερειών επεξεργαζόμενα κοινά σχέδια ετοιμότητας και οικοδομώντας ικανότητες αντίδρασης με τη βοήθεια των υφιστάμενων δυνατοτήτων χρηματοδότησης. Παράλληλα, τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται να προωθήσουν υψηλό επίπεδο ευαισθητοποίησης σχετικά με τους κινδύνους στις νησιωτικές κοινωνίες σε τοπικό επίπεδο, έτσι ώστε οι κάτοικοι να είναι σε θέση να αντιδρούν και να ανταποκρίνονται αποτελεσματικά σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

·Να προωθήσουν συστήματα παρακολούθησης για την προληπτική συντήρηση κρίσιμων υποδομών, όπως οι νησιωτικοί λιμένες, οι μικροί δημοτικοί ή περιφερειακοί αερολιμένες, έτσι ώστε οι τοπικές και εθνικές αρχές να γνωρίζουν καλύτερα την κατάσταση.

2.5. Πλαίσια διακυβέρνησης για τα νησιά

Η ενσωμάτωση μιας προσέγγισης που λαμβάνει υπόψη τα νησιά στις εθνικές δομές σχεδιασμού και διακυβέρνησης έχει αποδειχθεί ότι συμβάλλει σημαντικά στη βιώσιμη ανάπτυξη και την ανθεκτικότητα των νησιωτικών περιοχών. Σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ ο τρόπος με τον οποίο τα νησιά προστατεύονται στον σχεδιασμό πολιτικής και στα πλαίσια παρακολούθησης συμβάλλει στην αξιολόγηση του εδαφικού αντικτύπου 14 .

Η προσέγγιση αυτή μπορεί να περιλαμβάνει την επίσημη αναγνώριση ειδικού καθεστώτος στα νησιά εντός του συνταγματικού πλαισίου και την ανάπτυξη ειδικών πλαισίων πολιτικής ή ειδικών στρατηγικών με αντικείμενο τα νησιά. Τα κράτη μέλη που διαθέτουν νησιά θα μπορούσαν ενδεχομένως να αναπτύξουν παρόμοιες προσεγγίσεις σύμφωνα με τις αρχές της χρηστής διακυβέρνησης 15 βάσει πολυμερούς διαδικασίας με τη συμμετοχή των τοπικών αρχών, της κοινωνίας των πολιτών και άλλων σχετικών φορέων, με πλήρη σεβασμό των νομικών και θεσμικών πλαισίων τους.

Η Επιτροπή εφαρμόζει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για τη βελτίωση της νομοθεσίας, τόσο κατά την προετοιμασία νέων πρωτοβουλιών όσο και κατά την αξιολόγηση των υφιστάμενων. Στο πλαίσιο αυτό, και σύμφωνα με την ανακοίνωση με τίτλο «Ένα απλούστερο, σαφέστερο και καλύτερα εφαρμοζόμενο εγχειρίδιο κανόνων της ΕΕ», η Επιτροπή καθορίζει τα στοιχεία και την ανάλυση που απαιτούνται ανάλογα με τη φύση των πρωτοβουλιών και τον αναμενόμενο αντίκτυπό τους. Σε αυτά περιλαμβάνεται η ανάλυση των διαφορετικών επιπτώσεων μεταξύ των περιοχών, κατά περίπτωση. Η ανάλυση των εδαφικών επιπτώσεων μπορεί να βοηθήσει να εντοπιστούν κίνδυνοι που απειλούν συγκεκριμένες περιοχές, διανεμητικές επιπτώσεις και πιθανά μέτρα αντιμετώπισής τους, όταν σημαντικές επιπτώσεις κατανέμονται ανομοιογενώς σε διάφορους τύπους περιοχών, όπως είναι τα νησιά.

Κατά τον προγραμματισμό και την υλοποίηση σχετικά με κονδύλια της ΕΕ υπό επιμερισμένη διαχείριση, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό κώδικα δεοντολογίας σχετικά με την εταιρική σχέση, οι αρμόδιοι εταίροι θα πρέπει να συμμετέχουν όχι μόνο στην προετοιμασία αυτών των μέτρων, αλλά και στην εφαρμογή τους. Υπό το πρίσμα των ειδικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν τα νησιά, οι φορείς της τοπικής και της περιφερειακής αυτοδιοίκησης θα πρέπει να έχουν λόγο, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι ανάγκες τους λαμβάνονται υπόψη και ότι αναπτύσσεται αντιστοίχως συντονισμένη εθνική προσέγγιση.

Επόμενα βήματα

Για να ενισχυθεί περαιτέρω η οικοδόμηση ικανοτήτων και η διακυβέρνηση των νησιών, η Επιτροπή:

·Θα προωθήσει την προβολή και τη χρήση των υφιστάμενων δεδομένων σχετικά με τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, καθώς και την παραγωγή αναλυτικότερων δεδομένων, όπως δείκτες προσβασιμότητας σε επίπεδο NUTS3 και κάτω από αυτό στα νησιά, με σκοπό την καλύτερη κατανόηση και στόχευση των πολιτικών στις ιδιαίτερες προκλήσεις τους 16 .

·Θα βοηθήσει τα κράτη μέλη να προσαρμόσουν και να υλοποιήσουν μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των νησιών στα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης.

·Στο πλαίσιο της προσέγγισής της για τη βελτίωση της νομοθεσίας, η Επιτροπή θα επιδιώξει να προσδιορίσει, σε πρώιμο στάδιο, κατά πόσο μια επικείμενη πρωτοβουλία μπορεί να επιφέρει σημαντικές και διαφοροποιημένες επιπτώσεις στα νησιά, και να εξετάσει τις επιπτώσεις αυτές με ολοκληρωμένο τρόπο στο πλαίσιο της διαδικασίας εκτίμησης επιπτώσεων.

·Θα παράσχει τεχνική υποστήριξη, στο πλαίσιο του Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης, για την ανάπτυξη, την εφαρμογή και την επικαιροποίηση αναπτυξιακών στρατηγικών και χωροταξικών σχεδίων για τα νησιά.

·Θα παράσχει στήριξη για την ανάπτυξη ικανοτήτων στις περιφερειακές και τοπικές αρχές μέσω των ανταλλαγών TAIEX-REGIO Peer2Peer και θα διευκολύνει την αποτελεσματική εφαρμογή της πολιτικής συνοχής, καθώς και τη στοχευμένη στήριξη στις νησιωτικές αστικές αρχές μέσω της Ευρωπαϊκής Αστικής Πρωτοβουλίας.

·Θα διοργανώνει διετή εκδήλωση με τη συμμετοχή των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, των νησιωτικών αρχών, των συμφεροντούχων και της κοινωνίας των πολιτών, η οποία θα διευκολύνει τον διάλογο, τη μάθηση από ομοτίμους και την ανταλλαγή εμπειριών σχετικά με την ανάπτυξη των νησιών.

·Θα διασφαλίσει τη διεξαγωγή τακτικού τεχνικού διαλόγου με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τις νησιωτικές αρχές, τους συμφεροντούχους και άλλους σχετικούς φορείς με αντικείμενο τις πολιτικές που σχετίζονται με τα νησιά (μεταξύ άλλων τα θέματα που αφορούν τις κρατικές ενισχύσεις), θα συμβάλει στην απλούστευση και τη μείωση του διοικητικού φόρτου και θα στηρίξει την ανταλλαγή ορθών πρακτικών.

·Θα συνεργαστεί με τον όμιλο της ΕΤΕπ, σε συνδυασμό με άλλα διεθνή και κρατικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, για να διευκολύνει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση και να προωθήσει τη βιώσιμη ανάπτυξη των νησιών. Η στοχευμένη δανειοδοτική στήριξη μέσω των συμμετεχόντων ιδρυμάτων μπορεί να χορηγείται με ευνοϊκότερους όρους, για παράδειγμα εάν συνδυάζεται με χρηματοδοτικά μέσα της πολιτικής συνοχής.

Η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη:

·Να συμπεριλάβουν στα μελλοντικά εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης στοχευμένα μέτρα που ανταποκρίνονται στις αναπτυξιακές προκλήσεις των νησιών, και συγκεκριμένα στη στήριξη της ανάπτυξης ικανοτήτων. Να διαθέσουν επαρκείς πόρους για να αντιμετωπιστούν οι ειδικές ανάγκες και προκλήσεις των νησιών, ιδίως όσων συνδέονται με τη νησιωτικότητα, που επηρεάζουν τομείς όπως η συνδεσιμότητα, οι υπηρεσίες και οι υποδομές. Επιπλέον, να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες στο πλαίσιο του μελλοντικού μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας.

·Να σχεδιάσουν μέτρα που θα στηρίζουν τις ανάγκες των νησιωτικών περιοχών κάνοντας χρήση των δυνατοτήτων ευελιξίας που δίνει το υφιστάμενο πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις [π.χ. ΓΚΑΚ, ΚΓΠΕ, κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις στη γεωργία (ABER) ή κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία στον τομέα της αλιείας (FIBER)].

·Να επεκτείνουν την παραγωγή και την υποβολή εναρμονισμένων στατιστικών της ΕΕ σε επίπεδο LAU για να βελτιώσουν την αξιολόγηση των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών στα νησιά.

·Να κάνουν ενδεχομένως χρήση των εργαλειοθηκών για χάρτες πορείας που αποσκοπούν στην ανάπτυξη διοικητικών ικανοτήτων και στην ανάπτυξη ικανοτήτων των δικαιούχων, καθώς και να αξιοποιήσουν τα αποτελέσματα του πιλοτικού έργου για την προσέλκυση, την ανάπτυξη και τη διατήρηση βασικών δεξιοτήτων 17 .

·Να κάνουν ενδεχομένως χρήση της τεχνικής συμβουλευτικής υποστήριξης της ΕΤΕπ (π.χ. JASPERS και συμβουλευτικός κόμβος InvestEU) για την εκπόνηση έργων και στρατηγικών που θα επιλύουν προβλήματα των νησιών ή δανείων για την υλοποίησή τους.

·Να προωθήσουν εργαλεία για την πραγματοποίηση ολοκληρωμένων εδαφικών επενδύσεων σε νησιωτικές περιοχές ως «λειτουργικές» περιοχές, έτσι ώστε να προωθηθούν ολοκληρωμένες νησιωτικές στρατηγικές και να υπάρξει καλύτερος συντονισμός.

Συμπεράσματα

Τα νησιά της ΕΕ έχουν ζωτική σημασία για την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή της Ένωσης, καθώς και για την περιβαλλοντική, φυσική και πολιτιστική πολυμορφία και κληρονομιά της, ενώ παράλληλα συμβάλλουν στην ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια και την ανθεκτικότητά της.

Η στρατηγική της ΕΕ για τα νησιά αναδεικνύει τη σημασία τους σε όλες τις πολιτικές και τα μέσα της ΕΕ, παρέχοντας ένα δομημένο πλαίσιο που ενισχύει τις ικανότητές τους, αναβαθμίζει τον ρόλο τους εντός της ΕΕ και βελτιώνει τις συνθήκες διαβίωσης των νησιωτικών κοινοτήτων, αντιμετωπίζοντας το κόστος της νησιωτικότητας και συμβάλλοντας στη δημιουργία ισότιμων όρων ανταγωνισμού για τη συμμετοχή στην ενιαία αγορά και τη δίκαιη μετάβαση. Η παρούσα στρατηγική επιδιώκει επίσης να δημιουργήσει συνέργειες και συμπληρωματικότητες με άλλες στρατηγικές της ΕΕ, όπως η στρατηγική για ανθεκτικές, ευημερούσες και βιώσιμες παράκτιες κοινότητες, το θεματολόγιο των πόλεων και οι επικείμενες στρατηγικές για τις εξόχως απόκεντρες περιοχές, το δικαίωμα παραμονής και τον βιώσιμο τουρισμό.

Η επιτυχής εφαρμογή της απαιτεί συντονισμένη προσέγγιση από όλους τους εμπλεκόμενους συμφεροντούχους, και συγκεκριμένα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη, τους φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης, τους κοινωνικούς εταίρους και την κοινωνία των πολιτών.

Το επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο και ιδίως τα σχέδια εθνικής και περιφερειακής εταιρικής σχέσης αποτελούν ευκαιρία για την πραγματοποίηση τοποκεντρικών επενδύσεων που πηγάζουν από τις ανάγκες και τις ευκαιρίες των νησιών.

Η ενσωμάτωση των ειδικών αναπτυξιακών αναγκών των νησιών και η πλήρης αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρουν η εργαλειοθήκη της ΕΕ και οι ίδιοι πόροι των νησιών μπορούν να διασφαλίσουν βιώσιμη και μακροπρόθεσμη ανάπτυξη των εν λόγω περιοχών προς όφελος των τοπικών κοινωνιών και του συνόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

(1)

  Έρευνα της επιτροπής REGI — Νησιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Τρέχουσα κατάσταση και μελλοντικές προκλήσεις , ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 7ης Ιουνίου 2022 σχετικά με τα νησιά της ΕΕ και την πολιτική συνοχής: τρέχουσα κατάσταση και μελλοντικές προκλήσεις

(2)

Η παρούσα στρατηγική βασίζεται στις 358 εισηγήσεις που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια της πρόσκλησης υποβολής στοιχείων που προκηρύχθηκε τον Μάρτιο του 2026, καθώς και στις γνώμες και τα ψηφίσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, της Επιτροπής των Περιφερειών, της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και τις θέσεις των συμφεροντούχων σε νησιωτικές περιοχές.

(3)

COM(2026) 530

(4)

Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ελλάδα, Εσθονία, Ιρλανδία, Ισπανία, Ιταλία, Κάτω Χώρες, Κροατία, Κύπρος, Μάλτα, Πολωνία, Πορτογαλία, Σουηδία, Φινλανδία.

(5)

Τα νησιά προσδιορίζονται ως εδάφη που είναι χωριστά από την ηπειρωτική χώρα με τη χρήση επαρκώς λεπτομερούς ψηφιακού χάρτη της Eurostat που αποτυπώνει χαρακτηριστικά όπως νησιά, μεγάλοι οδικοί άξονες και πόλεις. Ο αριθμός αυτός δεν περιλαμβάνει τα 20 νησιά στις εξόχως απόκεντρες περιοχές της ΕΕ, με συνολικό πληθυσμό 2,7 εκατομμύρια κατοίκους. Το νομικό καθεστώς των νησιών, χωρίς καμία διάκριση ως προς το μέγεθος ή τον πληθυσμό τους, θα πρέπει να συνάδει με το διεθνές δίκαιο, και συγκεκριμένα τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).

(6)

 Τα αριθμητικά στοιχεία για τον νησιωτικό πληθυσμό βασίζονται σε στοιχεία από τον πίνακα απογραφής πληθυσμού του 2021 (βλ.: https://ec.europa.eu/eurostat/web/gisco/geodata/population-distribution/population-grids ). Τα πληθυσμιακά στοιχεία σε επίπεδο δικτύου κατανέμονται στα νησιά μέσω μεθοδολογίας που αναπτύχθηκε από το Περιφερειακό Σύστημα Γεωγραφικών Πληροφοριών (REGIO-GIS).

(7)

ΟΟΣΑ (2026), Policy Pathways Beyond the Shoreline: Strengthening Resilience and Innovation in Island Economies (Πολιτικές οδοί πέραν των ακτογραμμών: Ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της καινοτομίας στις νησιωτικές οικονομίες), OECD Rural Studies, OECD Publishing, (Αγροτικές μελέτες του ΟΟΣΑ, Εκδόσεις του ΟΟΣΑ) Παρίσι, https://doi.org/10.1787/1aedeacb-en .

(8)

Τα ποσά αυτά περιλαμβάνουν τα κονδύλια της ΕΕ για προγράμματα ειδικά για νησιά (εξαιρουμένων των εξόχως απόκεντρων περιοχών), μεταξύ άλλων για τα κράτη μέλη-νησιά, και στο πλαίσιο προγραμμάτων που χρησιμοποιούν ειδικούς κωδικούς για επενδύσεις σε νησιωτικές και παράκτιες περιοχές. Άλλα προγράμματα μπορεί να στηρίζουν επίσης νησιά εκτός των ειδικών προγραμμάτων για νησιά και της σχετικής κατηγοριοποίησης.

(9)

Δέσμη για τα ευρωπαϊκά δίκτυα COM(2025) 1005 της 10ης Δεκεμβρίου 2025, συμπεριλαμβανομένων νομικών προτάσεων, και των κατευθυντήριων γραμμών για αποδοτικές και έγκαιρες συνδέσεις με το δίκτυο (C/2025/8473).

(10)

Για τους σκοπούς του ΓΚΑΚ ως «απομακρυσμένες περιοχές» νοούνται οι εξόχως απόκεντρες περιοχές, η Μάλτα, η Κύπρος, η Θέουτα και η Μελίγια, τα νησιά τα οποία αποτελούν τμήμα της επικράτειας κράτους μέλους και οι αραιοκατοικημένες περιοχές.

(11)

Το άρθρο 2 παράγραφος 3 του κανονισμού (ΕΕ) 2023/1805 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Σεπτεμβρίου 2023, για τη χρήση ανανεώσιμων καυσίμων και καυσίμων χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στις θαλάσσιες μεταφορές και για την τροποποίηση της οδηγίας 2009/16/ΕΚ θεσπίζει εξαίρεση για τα νησιά κάτω των 200 000 κατοίκων.

(12)

Το άρθρο 12 παράγραφος 3δ της οδηγίας 2003/87/ΕΚ για το ΣΕΔΕ [όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2023/959] επιτρέπει στα κράτη μέλη να απαλλάσσουν τις ναυτιλιακές εταιρείες από την παράδοση δικαιωμάτων για εκπομπές που εκλύθηκαν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030, για πλόες που εκτελούνται μεταξύ λιμένα νησιού χωρίς οδική/σιδηροδρομική σύνδεση και λιγότερους από 200 000 μόνιμους κατοίκους και λιμένα που υπάγεται στη δικαιοδοσία του ίδιου κράτους μέλους.

(13)

Προκειμένου να στηριχθούν οι πολίτες να ενταχθούν σε μια ενεργειακή κοινότητα, η δράση 5 της δέσμης ενεργειακών μέτρων για τους πολίτες (COM/2026/115 final) επικεντρώνεται στην ενίσχυση της αυτοπαραγωγής ενέργειας και της κοινής χρήσης ενέργειας μεταξύ των πολιτών. Βλ. επίσης σύσταση (ΕΕ) 2026/1007 της Επιτροπής, της 30ής Απριλίου 2026, σχετικά με τη στήριξη της ανάπτυξης ενεργειακών κοινοτήτων και τη μεγιστοποίηση του δυναμικού της αυτοκατανάλωσης (C/2026/2850).

(14)

«Island Economies: Building resilient, innovative and connected island regions. Improving the quality of multi-level governance and strengthening the resilience of island economies of Croatia, Greece, and Sweden.» (Νησιωτικές οικονομίες: οικοδόμηση ανθεκτικών, καινοτόμων και συνδεδεμένων νησιωτικών περιοχών. Βελτιώνοντας την ποιότητα της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των νησιωτικών οικονομιών της Κροατίας, της Ελλάδας και της Σουηδίας.) 27 Νοεμβρίου 2025.

(15)

  Ευρωπαϊκός κώδικας συμπεριφοράς για τις εταιρικές σχέσεις

(16)

Με την επιφύλαξη των περιορισμών σχετικά με την προστασία των πληροφοριών και των δεδομένων βάσει του ενωσιακού και του εθνικού δικαίου, καθώς και των σχετικών συμφωνιών εμπιστευτικότητας.

(17)

  Πρακτική εργαλειοθήκη για την κατάρτιση χαρτών πορείας για την ανάπτυξη διοικητικών ικανοτήτων , Μέσο αυτοαξιολόγησης για την ανάπτυξη διοικητικών ικανοτήτων και Εργαλειοθήκη διαχειριστικών αρχών για την ανάπτυξη ικανοτήτων των δικαιούχων στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής της ΕΕ