ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Στρασβούργο, 8.7.2025

COM(2025) 900 final

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Έκθεση του 2025 για το κράτος δικαίου



















Η κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση

{SWD(2025) 901 final} - {SWD(2025) 902 final} - {SWD(2025) 903 final} - {SWD(2025) 904 final} - {SWD(2025) 905 final} - {SWD(2025) 906 final} - {SWD(2025) 907 final} - {SWD(2025) 908 final} - {SWD(2025) 909 final} - {SWD(2025) 910 final} - {SWD(2025) 911 final} - {SWD(2025) 912 final} - {SWD(2025) 913 final} - {SWD(2025) 914 final} - {SWD(2025) 915 final} - {SWD(2025) 916 final} - {SWD(2025) 917 final} - {SWD(2025) 918 final} - {SWD(2025) 919 final} - {SWD(2025) 920 final} - {SWD(2025) 921 final} - {SWD(2025) 922 final} - {SWD(2025) 923 final} - {SWD(2025) 924 final} - {SWD(2025) 925 final} - {SWD(2025) 926 final} - {SWD(2025) 927 final} - {SWD(2025) 928 final} - {SWD(2025) 929 final} - {SWD(2025) 930 final} - {SWD(2025) 931 final}

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το κράτος δικαίου αποτελεί τη βάση της δημοκρατίας, της ασφάλειας και της οικονομίας της Ευρώπης. Είναι ο ακρογωνιαίος λίθος για τη μετουσίωση των αξιών της ΕΕ σε απτά οφέλη για τους Ευρωπαίους, καθώς προωθεί τη σταθερότητα, την ισότητα, την κοινωνική συνοχή και την ανταγωνιστικότητα. Το κράτος δικαίου αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο η ΕΕ στηρίζεται σταθερά, σε έναν κόσμο στον οποίο η βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη, ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τα δημοκρατικά συστήματα δέχονται όλο και μεγαλύτερη πίεση. Είναι σημαντικό η ΕΕ να επαναβεβαιώσει την προσήλωσή της στο κράτος δικαίου και να λάβει συγκεκριμένα μέτρα για την προώθηση και την προάσπισή του, τόσο στην ήπειρό μας όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο. Είναι επίσης αναγκαίο να αποκτήσει η ΕΕ το ισχυρό πλαίσιο που χρειάζεται ενόψει της μελλοντικής διεύρυνσης, πλαίσιο στο οποίο θα διασφαλίζεται η εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς, οι επιχειρήσεις θα μπορούν να ευδοκιμήσουν και οι πολίτες θα μπορούν να ασκήσουν τα δικαιώματά τους.

Οι πολίτες και οι επιχειρήσεις αναμένουν από την ΕΕ να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην προάσπιση του κράτους δικαίου και στη διασφάλιση της δίκαιης και χρηστής διακυβέρνησης, οπουδήποτε και αν ζουν. Εντός της ΕΕ, το κράτος δικαίου είναι αναγκαίο για την υλοποίηση πολιτικών που προωθούν την ανταγωνιστικότητα μέσω της ενιαίας αγοράς και δίνουν τη δυνατότητα στους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά τόσο στην κοινωνία όσο και στην οικονομία. Το κράτος δικαίου αποτελεί βασικό μέλημα για τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε διασυνοριακό επίπεδο. Οι επιχειρήσεις, και ιδίως οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, χρειάζονται ένα σταθερό και προβλέψιμο οικονομικό περιβάλλον. Ωστόσο, η έλλειψη ασφάλειας δικαίου και οι ανησυχίες σχετικά με την ίση μεταχείριση των επενδύσεών τους συχνά αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα για τις επιχειρήσεις αυτές. Στην έκθεση του τρέχοντος έτους, και όπως ορίζεται στις πολιτικές κατευθύνσεις της προέδρου κ. von der Leyen 1 , η Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη διάσταση της ενιαίας αγοράς, παρακολουθώντας τις εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη.

Η παρούσα έκτη ετήσια έκθεση για το κράτος δικαίου, και πρώτη της θητείας της παρούσας Επιτροπής, εδραιώνει μια επιτυχημένη διαδικασία εταιρικής σχέσης μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών για την προώθηση του κράτους δικαίου, με επίκεντρο τη συνεχή έμφαση σε μια προληπτική και βασισμένη στον διάλογο προσέγγιση. Αποτελεί βασικό μέρος μιας εξελισσόμενης εργαλειοθήκης για το κράτος δικαίου. Η ανάλυση συμβάλλει στη διαμόρφωση των εθνικών συζητήσεων και στην ανάληψη δράσης. Οι ειδικές συστάσεις προς τα κράτη μέλη επιτρέπουν την αποτελεσματική εστίαση του διαλόγου μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών. Βοηθούν επίσης τις εθνικές αρχές να ιεραρχήσουν τα μέτρα που λαμβάνουν, καθώς το 57 % των συστάσεων που εκδόθηκαν το 2024 έχει υλοποιηθεί πλήρως ή εν μέρει 2 .

Η έκθεση για το κράτος δικαίου προσβλέπει επίσης σε μια εξελισσόμενη ΕΕ. Πρόκειται για σημαντικό θέμα στις πολιτικές κατευθύνσεις της προέδρου κ. von der Leyen. Η νέα γενιά μέσων δαπανών της ΕΕ, τα οποία θα παρουσιαστούν στο πλαίσιο του επόμενου πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου, θα διασφαλίσει ότι η συμμόρφωση με τις αρχές του κράτους δικαίου θα εξακολουθήσει να είναι επιβεβλημένη για τη χορήγηση κονδυλίων της ΕΕ, προκειμένου να διασφαλίζονται η χρηστή δημοσιονομική διαχείριση του προϋπολογισμού της Ένωσης και η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της. Η παροχή χρηματοδοτικής στήριξης από την ΕΕ για επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις που προωθούν το κράτος δικαίου μπορεί να προσφέρει πραγματική προστιθέμενη αξία. Με τον τρόπο αυτόν μπορούν να υποστηριχθούν οι ευρύτερες προσπάθειες για την παρακολούθηση της αποτελεσματικής εφαρμογής των συστάσεων, μέσω της εντατικοποίησης των επαφών με τα κράτη μέλη και τα ενδιαφερόμενα μέρη.

Ενόψει της συνεχιζόμενης γεωπολιτικής αστάθειας, η προαγωγή και η προάσπιση του κράτους δικαίου τόσο εντός όσο και εκτός της Ένωσης έχουν καταστεί πιο επείγουσες από ποτέ. Η προάσπιση του κράτους δικαίου βρίσκεται στο επίκεντρο των δράσεων της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία στις γειτονικές της χώρες και σε ολόκληρο τον κόσμο. Κατά το τρέχον έτος, στην έκθεση για το κράτος δικαίου έχουν συμπεριληφθεί μαζί με τα κράτη μέλη οι ίδιες τέσσερις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης οι οποίες είχαν συμπεριληφθεί και το 2024. Μια άλλη πτυχή που αντικατοπτρίζει μια εξελισσόμενη ΕΕ είναι η προσθήκη στην έκθεση για το κράτος δικαίου περισσότερων χωρών που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, όπως και όταν αυτές είναι έτοιμες 3 . Με τον τρόπο αυτόν θα υποστηριχθούν οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες των χωρών που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, οι οποίες αποσκοπούν στη σταθερή και μη αναστρέψιμη εδραίωση της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου στις χώρες αυτές πριν και μετά την προσχώρησή τους.

2.ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ 2025

2.1    Το κράτος δικαίου ως θεμέλιο της ενιαίας αγοράς της ΕΕ

Το κράτος δικαίου αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για ένα σταθερό και προβλέψιμο οικονομικό περιβάλλον, το οποίο παρέχει στην ΕΕ και στα κράτη μέλη της παγκόσμιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Η αποφασιστικότητα της ΕΕ να προωθήσει μια ισχυρότερη και πιο ανταγωνιστική Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας του κράτους δικαίου. Όπως αναγνωρίζεται επίσης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, το κράτος δικαίου διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη λειτουργία της οικονομίας της ΕΕ, καθώς διασφαλίζει την προάσπιση των δικαιωμάτων, την επιβολή κυρώσεων σε περιπτώσεις διαφθοράς και την εκτέλεση των συμβάσεων 4 .

Το κράτος δικαίου και η χρηστή διακυβέρνηση έχουν ουσιαστική σημασία για τη δημιουργία ενός συνολικά σταθερού οικονομικού περιβάλλοντος και αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για να αξιοποιήσουν πλήρως οι οικονομικοί φορείς τις ευκαιρίες που προσφέρει η ενιαία αγορά. Ένα δίκαιο και σαφές νομικό πλαίσιο που εφαρμόζεται και επιβάλλεται αποτελεσματικά παρέχει ασφάλεια στις επιχειρήσεις και εμπιστοσύνη στους επενδυτές και καθησυχάζει τους καταναλωτές 5 . Το κράτος δικαίου διασφαλίζει την ορθή λειτουργία και την ανθεκτικότητα της ενιαίας αγοράς καθώς και την αποτελεσματική, ομοιόμορφη και διαφανή εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου. Προωθεί την αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών μελών και επιτρέπει στις επιχειρήσεις να λειτουργούν επί ίσοις όροις σε διασυνοριακό επίπεδο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η προσθήκη της διάστασης της ενιαίας αγοράς στην έκθεση για το κράτος δικαίου έτυχε ευρείας αποδοχής από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα κράτη μέλη, την κοινωνία των πολιτών και τα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου 6 . Η νέα διάσταση θα συμβάλει στην αντιμετώπιση των ζητημάτων του κράτους δικαίου που επηρεάζουν τις εταιρείες, κυρίως τις ΜΜΕ, ιδίως όταν δραστηριοποιούνται διασυνοριακά.

Και οι τέσσερις πυλώνες της έκθεσης για το κράτος δικαίου έχουν διάφορες πτυχές με άμεσο αντίκτυπο στην ορθή λειτουργία της ενιαίας αγοράς:    

·Η αποδοτικότητα, η ποιότητα και η ανεξαρτησία των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης έχουν ζωτική σημασία για ένα σταθερό και προβλέψιμο επιχειρηματικό και επενδυτικό περιβάλλον, το οποίο ωφελεί επίσης τους καταναλωτές.

·Τα μέτρα κατά της διαφθοράς, τόσο τα προληπτικά όσο και τα κατασταλτικά, συμβάλλουν στην προώθηση ισότιμων όρων ανταγωνισμού για τις επιχειρήσεις, μειώνουν τον κίνδυνο διείσδυσης του οργανωμένου εγκλήματος στην οικονομία και διασφαλίζουν ότι οι βασικές αποφάσεις λαμβάνονται δίκαια, για παράδειγμα η ανάθεση δημόσιων συμβάσεων στην καλύτερη προσφορά σε αντικειμενική βάση, η προστασία του δημόσιου προϋπολογισμού.

·Ένα περιβάλλον μέσων μαζικής επικοινωνίας που διέπεται από σαφείς και διαφανείς κανόνες όχι μόνο προστατεύει την ακεραιότητα του δημοκρατικού χώρου, αλλά στηρίζει επίσης τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς της ΕΕ, διασφαλίζοντας ισότιμους όρους ανταγωνισμού για τους παρόχους υπηρεσιών μέσων μαζικής επικοινωνίας.

·Ένα αποτελεσματικό σύστημα ελέγχων και ισορροπιών έχει καίρια σημασία για τη διασφάλιση της ίσης μεταχείρισης βάσει του νόμου και για την αμερόληπτη εφαρμογή των κανόνων από τις κρατικές ρυθμιστικές και άλλες αρχές.

Για την περαιτέρω ανάπτυξη αυτής της διάστασης, η Επιτροπή προσάρμοσε τη μεθοδολογία της με σκοπό τη στενότερη συμμετοχή των κρατών μελών και των επιχειρηματικών ενώσεων σ’ αυτά τα ζητήματα, με ειδική διαδικασία ενημέρωσης και διαβούλευσης και με ερωτηματολόγιο για την υποβολή γραπτών παρατηρήσεων 7 .

Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, η οποία διεξάγεται συμπληρωματικά με άλλους άξονες εργασίας, όπως το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο 8 και ο πίνακας αποτελεσμάτων της ενιαίας αγοράς, προσδιορίστηκαν ορισμένοι νέοι τομείς υποβολής στοιχείων που πρέπει να συμπεριληφθούν στην έκθεση για το κράτος δικαίου, καθώς είναι σημαντικοί για το κράτος δικαίου και την ενιαία αγορά. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο χειρισμός εμπορικών υποθέσεων από το δικαστικό σώμα, η σταθερότητα του ρυθμιστικού περιβάλλοντος, η αποτελεσματική λειτουργία και η ανεξαρτησία των ρυθμιστικών αρχών και ο δικαστικός έλεγχος των διοικητικών αποφάσεων 9 . Η έκθεση λαμβάνει επίσης υπόψη στοιχεία σχετικά με τις αντιλήψεις των επιχειρήσεων όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της προστασίας των επενδύσεων από τον νόμο και τα δικαστήρια καθώς και την ανεξαρτησία των φορέων ελέγχου των δημόσιων συμβάσεων και των εθνικών αρχών ανταγωνισμού 10 .

Καθώς η ΕΕ προετοιμάζεται για τις μελλοντικές προσχωρήσεις, μια διευρυμένη ενιαία αγορά βασισμένη σε κοινά νομικά πρότυπα και στην αμοιβαία εμπιστοσύνη θα είναι όχι μόνο πιο ολοκληρωμένη, αλλά και πιο ανταγωνιστική και ανθεκτική, δημιουργώντας το βασιζόμενο σε κανόνες περιβάλλον που είναι απαραίτητο για την πλήρη αξιοποίηση του δυναμικού της και την τόνωση της μακροπρόθεσμης ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης. Στο πλαίσιο της πορείας των εταίρων της διεύρυνσης προς την προσχώρηση, οι εταιρείες τόσο από την περιοχή διεύρυνσης όσο και από τα κράτη μέλη έχουν συμφέρον να εξασφαλίσουν αποτελεσματικά ισότιμους όρους ανταγωνισμού και να ενισχύσουν το κράτος δικαίου, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν πλήρως και δίκαια στην ενιαία αγορά. Ως εκ τούτου, παρόλο που οι εταίροι της διεύρυνσης δεν συμμετέχουν στην ενιαία αγορά, οι πτυχές αυτές εξακολουθούν να καλύπτονται από τα οικεία αντίστοιχα κεφάλαια ανά χώρα.

Τα βασικά πορίσματα όσον αφορά τη διάσταση της ενιαίας αγοράς στους τέσσερις πυλώνες της έκθεσης παρουσιάζονται στην ενότητα 4.5.

2.2    Υποστήριξη του κράτους δικαίου μέσω του προϋπολογισμού της ΕΕ

Όπως αναφέρεται στις πολιτικές κατευθύνσεις της προέδρου κ. von der Leyen, ο σεβασμός του κράτους δικαίου αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη χορήγηση ενωσιακών κονδυλίων. Είναι σημαντικό οι δαπάνες της ΕΕ να υπόκεινται σε ισχυρές διασφαλίσεις για το κράτος δικαίου, ώστε να διασφαλίζεται η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ 11 .

Τα τελευταία χρόνια αναπτύχθηκαν νέα εργαλεία για να καταστεί ισχυρότερη αυτή η σύνδεση και να ενισχυθεί η σχέση μεταξύ του κράτους δικαίου και της παροχής στήριξης από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας έχει δείξει τον τρόπο με τον οποίο ο προϋπολογισμός της ΕΕ μπορεί να προωθήσει μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν το κράτος δικαίου στα κράτη μέλη, όπως η μεταρρύθμιση και η ενίσχυση των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης και η αύξηση της αποδοτικότητάς τους μέσω της ψηφιοποίησης, η ενίσχυση των οργανισμών που είναι αρμόδιοι για την καταπολέμηση της διαφθοράς ή η βελτίωση της ποιότητας της νομοθετικής διαδικασίας. Ο οριζόντιος αναγκαίος πρόσφορος όρος του κανονισμού περί κοινών διατάξεων αποτελεί ένα ακόμη σημαντικό εργαλείο για τη διασφάλιση του σεβασμού του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ από τα κράτη μέλη κατά την εκτέλεση των κονδυλίων της ΕΕ. Τέλος, το γενικό καθεστώς αιρεσιμότητας προστατεύει τα κονδύλια της ΕΕ σε περίπτωση παραβίασης των αρχών του κράτους δικαίου στα κράτη μέλη 12 .

Στον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό, ο σεβασμός του κράτους δικαίου θα πρέπει να διασφαλίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της εκτέλεσης των κονδυλίων της ΕΕ. Εκτός από τον κανονισμό για την αιρεσιμότητα, ο οποίος θα εξακολουθήσει να εφαρμόζεται σε ολόκληρο τον προϋπολογισμό της ΕΕ, και με βάση τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την εμπειρία διαφόρων μέσων, θα είναι σημαντικό να ενσωματωθούν στον σχεδιασμό των μελλοντικών μέσων της ΕΕ ισχυρές διασφαλίσεις ώστε να εξασφαλίζεται η αποτελεσματική συμμόρφωση και να αναπτυχθεί στενότερη σύνδεση μεταξύ των συστάσεων της έκθεσης για το κράτος δικαίου και της χρηματοδοτικής στήριξης στο πλαίσιο του προϋπολογισμού της ΕΕ 13 . Ειδικότερα, τα μελλοντικά εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικών σχέσεων αναμένεται να συμβάλουν αποτελεσματικά στη στήριξη των μεταρρυθμίσεων, μεταξύ άλλων με την αντιμετώπιση των ειδικών προκλήσεων ενώπιον των οποίων βρίσκεται κάθε χώρα και οι οποίες προσδιορίζονται στην έκθεση για το κράτος δικαίου.

Η ανάγκη τόνωσης των μεταρρυθμίσεων στον τομέα του κράτους δικαίου σε σχέση με τον προϋπολογισμό έχει επίσης επιπτώσεις στη συνέχεια που δίνεται στις συστάσεις που διατυπώνονται στις εκθέσεις. Ο προϋπολογισμός της ΕΕ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να βοηθήσει τα κράτη μέλη να προωθήσουν και να επενδύσουν στις δικές τους εθνικές ή περιφερειακές μεταρρυθμίσεις. Η ψηφιοποίηση των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης, οι δομές για την καταπολέμηση της διαφθοράς, η παροχή τεχνικής βοήθειας για τον προσδιορισμό και την εφαρμογή διασφαλίσεων ή η αποτελεσματική ρύθμιση αποτελούν παραδείγματα τομέων που μπορούν να επωφεληθούν από τη χρηματοδότηση της ΕΕ, με την αξιοποίηση των επενδύσεων για τη στήριξη της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας. Οι διασυνοριακές πρωτοβουλίες μπορούν επίσης να συμβάλουν στη διασφάλιση υψηλών προτύπων σε όλα τα κράτη μέλη.

Η ΕΕ, στο πλαίσιο των προσπαθειών της να διασφαλίσει την αποτελεσματικότερη προστασία των οικονομικών συμφερόντων της, έχει επίσης ξεκινήσει προπαρασκευαστικές εργασίες για την επανεξέταση της αρχιτεκτονικής της για την καταπολέμηση της απάτης. Αυτή η ευρεία επανεξέταση, με τη συμμετοχή όλων των σχετικών φορέων στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής της ΕΕ για την καταπολέμηση της απάτης, θα επικεντρωθεί στην αποτροπή, θα δημιουργήσει περισσότερες συνέργειες και θα βελτιώσει την αποτελεσματικότητα μεταξύ των σχετικών φορέων, αποφεύγοντας τις αλληλεπικαλύψεις σε κάθε στάδιο του κύκλου καταπολέμησης της απάτης. Τα στάδια αυτά περιλαμβάνουν την πρόληψη, τον εντοπισμό, τη διερεύνηση, την αντιμετώπιση περιπτώσεων απάτης και την ανάκτηση των σχετικών ποσών, συμπεριλαμβανομένων των ποσών που σχετίζονται με τον προϋπολογισμό της ΕΕ.

3.ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΔΙΚΑΙΟΥ — ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΕ

Από το 2019 η ΕΕ έχει σταδιακά εμβαθύνει την αρχιτεκτονική του κράτους δικαίου προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι κίνδυνοι που σχετίζονται με το κράτος δικαίου τόσο στα επιμέρους κράτη μέλη όσο και στην ΕΕ στο σύνολό της. Στόχος είναι η προώθηση μιας νοοτροπίας κράτους δικαίου, η πρόληψη της εμφάνισης νέων ζητημάτων και η αποτελεσματική αντιμετώπιση των επίμονων προκλήσεων. Για τον σκοπό αυτόν, ήταν απαραίτητο ένα ευρύ φάσμα εργαλείων για το κράτος δικαίου σε επίπεδο ΕΕ, ώστε να προσαρμοστούν οι δράσεις με σκοπό την επίτευξη του μέγιστου αντίκτυπου.

3.1    Διάλογος και παρακολούθηση της έκθεσης για το κράτος δικαίου

Η έκθεση για το κράτος δικαίου παρέχει επισκόπηση της κατάστασης σε κάθε κράτος μέλος της ΕΕ όσον αφορά το κράτος δικαίου και, μέσω του ετήσιου κύκλου, η έκθεση λειτουργεί ως κεντρικό σημείο αναφοράς για την ανάληψη δράσεων καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Βοηθά τα κράτη μέλη να εντοπίζουν τυχόν ζητήματα ή να εξετάζουν τις μεταρρυθμίσεις τους και να βρίσκουν λύσεις μέσω της συνεργασίας με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, άλλα κράτη μέλη και διεθνείς φορείς και παράγοντες, όπως η Επιτροπή της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης. Με την πάροδο των ετών, η έκθεση ενίσχυσε την αμοιβαία εμπιστοσύνη και προώθησε την κοινή κατανόηση του τρόπου δημιουργίας ενός περιβάλλοντος στο οποίο το κράτος δικαίου μπορεί να ευδοκιμήσει.

Από το 2022 η έκθεση περιλαμβάνει συστάσεις προς τα κράτη μέλη, οι οποίες στηρίζουν τις μεταρρυθμιστικές τους προσπάθειες. Οι συστάσεις αυτές επέτρεψαν την αποτελεσματική εστίαση σε βασικές μεταρρυθμίσεις σε εθνικό επίπεδο, με τα κράτη μέλη να δίνουν συνέχεια —σε διαφορετικό βαθμό— σε πάνω από τα δύο τρίτα των συστάσεων που διατυπώθηκαν το 2022, το 2023 και το 2024. Αυτή η σταθερή τάση αντικατοπτρίζει τη θετική μεταρρυθμιστική δυναμική στην ΕΕ. Ορισμένες συστάσεις απαιτούν περισσότερο χρόνο για την υλοποίησή τους, λόγω των συνεχιζόμενων πολιτικών διαβουλεύσεων ή των διαβουλεύσεων με τα ενδιαφερόμενα μέρη, ή λόγω εκλογικών κύκλων, οι οποίοι ορισμένες φορές μπορούν να διακόψουν την πρόοδο της νομοθεσίας. Ωστόσο, υπάρχουν επίσης περιπτώσεις στις οποίες ενδέχεται να υπάρχει απροθυμία να δοθεί συνέχεια στις συστάσεις ή στις οποίες σημειώνεται οπισθοδρόμηση.

Η έκθεση και οι συστάσεις της αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο για συνεχή διάλογο με τα κράτη μέλη και μεταξύ αυτών. Ο διάλογος αυτός επιτρέπει τη διαρκή και εστιασμένη επίλυση των προβλημάτων τόσο μετά τη δημοσίευση των εκθέσεων όσο και κατά την προετοιμασία της επόμενης έκδοσής τους. Για παράδειγμα, οι τακτικές συνεδριάσεις του δικτύου σημείων επαφής για το κράτος δικαίου χρησιμεύουν ως φόρουμ για την ανταλλαγή εμπειριών σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος που επισημαίνονται στις εκθέσεις για το κράτος δικαίου 14 .

Η Επιτροπή έχει δεσμευτεί, στο πλαίσιο της νέας εντολής της, να βελτιώσει την παρακολούθηση και την υποβολή εκθέσεων και να ενισχύσει τους ελέγχους και τις ισορροπίες, ιδίως με την παρακολούθηση της εφαρμογής των συστάσεων. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή ενέτεινε, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, τη συνεργασία της με τα κράτη μέλη, τόσο σε πολιτικό όσο και σε τεχνικό επίπεδο, για να στηρίξει την υλοποίηση των συστάσεων.

Ο διάλογος για το κράτος δικαίου στο πλαίσιο του Συμβουλίου Γενικών Υποθέσεων 15 , το οποίο χρησιμοποιεί την έκθεση για το κράτος δικαίου ως βάση συζήτησης, αποτελεί καθιερωμένο φόρουμ για πολιτικές ανταλλαγές μεταξύ των κρατών μελών. Αποτελεί ευκαιρία για εποικοδομητικό διάλογο στο πλαίσιο του οποίου εξετάζονται οι ελλείψεις και ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισής τους, ενώ επίσης ανταλλάσσονται βέλτιστες πρακτικές. Το 2024 ο διάλογος στο Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων επεκτάθηκε στις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης οι οποίες συμπεριλήφθηκαν στην έκθεση του 2024 για το κράτος δικαίου 16 . Το Συμβούλιο Δικαιοσύνης συνέχισε επίσης να συζητά επίκαιρα ζητήματα σχετικά με το κράτος δικαίου κατά τη διάρκεια κάθε εξάμηνης προεδρίας του Συμβουλίου 17 .

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συνέχισε την οικεία πρακτική των ετήσιων συζητήσεων σχετικά με την έκθεση για το κράτος δικαίου, των ειδικών ανά χώρα συζητήσεων και των δημόσιων ακροάσεων για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα 18 . Η εντολή της ομάδας παρακολούθησης της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων (DRFMG), η οποία ανανεώθηκε το 2024, δίνει πρόσθετη έμφαση στην παρακολούθηση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 19 .

Οι συμβουλευτικές επιτροπές συνέχισαν επίσης να τη συζήτηση για το κράτος δικαίου σε επίπεδο ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή πραγματοποίησε την πέμπτη ετήσια της διάσκεψη για τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου και εξέδωσε δύο νέες γνωμοδοτήσεις σχετικά με το κράτος δικαίου 20 . Η Επιτροπή των Περιφερειών ξεκίνησε διαδικασία προβληματισμού σχετικά με την τοπική και περιφερειακή προοπτική στην εφαρμογή του κράτους δικαίου 21 .

Η Επιτροπή διοργανώνει εθνικούς διαλόγους για το κράτος δικαίου 22 , σε στενή συνεργασία με τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ως σημαντικό μέρος της διαδικασίας παρακολούθησης. Στους διαλόγους αυτούς συγκεντρώνονται διάφορα εθνικά ενδιαφερόμενα μέρη, με στόχο τη στενότερη συμμετοχή τους στην παρακολούθηση της έκθεσης για το κράτος δικαίου και τη θέσπιση συνεργατικών προσεγγίσεων για την εφαρμογή των συστάσεων.

Η έκθεση χρησιμεύει επίσης ως κίνητρο για τη βαθύτερη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και των ενδιαφερόμενων μερών. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη —ιδίως οι επαγγελματικές ενώσεις που εκπροσωπούν δικαστές, εισαγγελείς και δημοσιογράφους— διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση του κράτους δικαίου στην πράξη. Οι παράγοντες αυτοί συνεισφέρουν στην έκθεση με πολύτιμα στοιχεία. Επίσης, η προσθήκη της διάστασης της ενιαίας αγοράς έδωσε εκ νέου έμφαση στα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου. Η προεδρία του Συμβουλίου αναγνώρισε τον καίριο ρόλο που διαδραματίζει η κοινωνία των πολιτών διοργανώνοντας, τον Απρίλιο του 2025, διάσκεψη σχετικά με τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών στην προστασία του κράτους δικαίου στο πλαίσιο του προγράμματος της προεδρίας του.

3.2    Δράση της ΕΕ για την προστασία του κράτους δικαίου

Η ΕΕ έχει αναπτύξει διάφορα μέσα και διαδικασίες για την προώθηση του κράτους δικαίου και της συνεπούς εφαρμογής του σε όλα τα κράτη μέλη. Παράλληλα, η έκθεση έχει λειτουργήσει ως καταλύτης για νέες πολιτικές και νομικές πράξεις της ΕΕ σε τομείς όπως η πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και η καταπολέμηση της διαφθοράς, οι οποίες ενισχύουν το κράτος δικαίου σε ολόκληρη την ΕΕ.

Προώθηση ισχυρής νοοτροπίας κράτους δικαίου

Η ευαισθητοποίηση των Ευρωπαίων πολιτών, των αρχών και των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με την νοοτροπία κράτους δικαίου και η προώθησή της αποτελούν βασικό στόχο. Αρκετά κράτη μέλη έχουν θέσει σε εφαρμογή σημαντικές πρωτοβουλίες για την προώθηση αυτής της νοοτροπίας 23 . Η Επιτροπή δρομολόγησε επικοινωνιακή εκστρατεία, διαθέσιμη σε όλες τις επίσημες γλώσσες της ΕΕ, η οποία χρησιμοποιεί μια σειρά βίντεο κινουμένων σχεδίων για να εξηγήσει, με απλούς και προσβάσιμους όρους, τους λόγους για τους οποίους το κράτος δικαίου είναι ουσιώδες στην καθημερινή ζωή 24 . Η προώθηση της νοοτροπίας κράτους δικαίου ήταν επίσης το θέμα εποικοδομητικής ανταλλαγής ορθών πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών σε μία από τις συνεδριάσεις των εθνικών σημείων επαφής για το κράτος δικαίου 25 .

Κράτος δικαίου και μεταρρυθμιστική διαδικασία

Το κράτος δικαίου και η χρηστή διακυβέρνηση αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία για την εύρυθμη λειτουργία της ενιαίας αγοράς, για ένα υγιές επιχειρηματικό περιβάλλον, για τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών και για την επιτυχία των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Οι αρχές αυτές αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου και των ειδικών ανά χώρα συστάσεών του.

Πολλά κράτη μέλη, κατά την εφαρμογή των εν λόγω συστάσεων, συνέχισαν να υλοποιούν μεταρρυθμίσεις με ειδικά μέτρα σχετιζόμενα με το κράτος δικαίου, σύμφωνα με τις δεσμεύσεις που έχουν αναλάβει στα οικεία εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΣΑΑ). Αυτό οδήγησε στην επίτευξη προόδου όσον αφορά την ενίσχυση των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης, όπως μέσω της αναθεώρησης του πειθαρχικού συστήματος για τους δικαστές ή της βελτίωσης της αποδοτικότητας της δικαιοσύνης με την αναδιάρθρωση των δικαστηρίων. Οι προσπάθειες για την καταπολέμηση της διαφθοράς έχουν επίσης ενταθεί, συμπεριλαμβανομένης της ενίσχυσης των οργανισμών που επικεντρώνονται στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Τα μέτρα για τη βελτίωση της νομοθετικής διαδικασίας έχουν κατά αυτά σημαντικό αντίκτυπο στο κράτος δικαίου, όπως η απαίτηση διεξαγωγής δημόσιων διαβουλεύσεων και εκπόνησης εκτιμήσεων των επιπτώσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι δεσμεύσεις των ΣΑΑ θεωρήθηκαν απαραίτητες για τη διασφάλιση των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ και η εκπλήρωσή τους αποτελεί προϋπόθεση για τη λήψη οποιασδήποτε εκταμίευσης κατόπιν αιτήματος πληρωμής.

Άλλες πηγές ενωσιακής χρηματοδότησης στηρίζουν την ενίσχυση των ικανοτήτων των δικαστικών αρχών, των μέσων μαζικής επικοινωνίας και της κοινωνίας των πολιτών στον τομέα της προάσπισης του κράτους δικαίου και παρέχουν τεχνική βοήθεια για στοχευμένες μεταρρυθμίσεις. Στο πλαίσιο του τρέχοντος πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου (ΠΔΠ), το Μέσο Τεχνικής Υποστήριξης καθώς και προγράμματα όπως το πρόγραμμα «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες» (CERV), το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη», το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+ και το πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» προσφέρουν σημαντική στήριξη για την ενίσχυση της δημόσιας διοίκησης και των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης καθώς και για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που σχετίζονται με την πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και την καταπολέμηση της διαφθοράς.

Στήριξη του κράτους δικαίου με νέες νομικές πράξεις και εφαρμογή σε ολόκληρη την ΕΕ

Η Επιτροπή συνεργάζεται επίσης στενά με τα κράτη μέλη για να διασφαλίσει την ανάπτυξη και την εφαρμογή πολιτικών και νομικών πράξεων που ενισχύουν το κράτος δικαίου στην ΕΕ. Για παράδειγμα, ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης (EMFA) 26 αποτέλεσε το έναυσμα για τη διενέργεια ελέγχων ετοιμότητας στη νομοθεσία των κρατών μελών ενόψει της εφαρμογής των περισσότερων διατάξεών του τον Αύγουστο του 2025 27 . Το νεοσυσταθέν Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Υπηρεσιών Μέσων Ενημέρωσης, ένα ανεξάρτητο συμβουλευτικό όργανο αποτελούμενο από εκπροσώπους των εθνικών ρυθμιστικών αρχών των μέσων μαζικής επικοινωνίας, θα διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην παρακολούθηση, τον συντονισμό και την υποστήριξη των πολιτικών για τα μέσα μαζικής επικοινωνίας σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Το εν λόγω συμβούλιο θα στηρίξει τα κράτη μέλη της ΕΕ με διάφορους τρόπους, όπως παροχή καθοδήγησης από εμπειρογνώμονες, ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών, ανάπτυξη ικανοτήτων ή αντιμετώπιση κρίσεων. Το συμβούλιο θα συντάσσει επίσης γνώμες σχετικά με ρυθμιστικά μέτρα που επηρεάζουν τη λειτουργία των παρόχων υπηρεσιών μέσων μαζικής επικοινωνίας στην εσωτερική αγορά, όπως αποφάσεις αδειοδότησης, και σχετικά με αξιολογήσεις συγκεντρώσεων της αγοράς μέσων ενημέρωσης με διάσταση εσωτερικής αγοράς. Θα επικουρεί επίσης την Επιτροπή στην κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών.

Επιπλέον, η Επιτροπή έχει συνεργαστεί με τα κράτη μέλη για τη στήριξη της μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο και της εφαρμογής της νέας οδηγίας κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού, η οποία περιλαμβάνει νομοθετικές εγγυήσεις για την καταπολέμηση των καταχρηστικών αγωγών κατά δημοσιογράφων και υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε διασυνοριακές καταστάσεις, καθώς και της ευρύτερης σύστασης κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού 28 . Εκτός από τους κανόνες σε επίπεδο ΕΕ, συνιστάται στα κράτη μέλη να λάβουν μέτρα σε εθνικό επίπεδο για την προστασία των δημοσιογράφων και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από καταχρηστικές αγωγές 29 . Πολλά κράτη μέλη έχουν λάβει συγκεκριμένα μέτρα στον τομέα αυτόν, παρέχοντας για παράδειγμα ειδική κατάρτιση, δρομολογώντας εκστρατείες ευαισθητοποίησης και αρχίζοντας να αναπτύσσουν μηχανισμούς στήριξης 30 .

Για την ενίσχυση της καταπολέμησης της διαφθοράς, η Επιτροπή στηρίζει τους συννομοθέτες στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν περισσότερο την επίτευξη συμφωνίας σχετικά με την πρότασή της για τον εκσυγχρονισμό του ισχύοντος νομικού πλαισίου της ΕΕ για την καταπολέμηση της διαφθοράς 31 . Το δίκτυο της ΕΕ για την καταπολέμηση της διαφθοράς παρέχει ένα ευρύ φόρουμ τακτικής συνεργασίας και ανταλλαγής ορθών πρακτικών για τη στήριξη των προσπαθειών των κρατών μελών να προωθήσουν την ακεραιότητα και να καταπολεμήσουν τη διαφθορά 32 . Οι συζητήσεις του δικτύου σχετικά με ζητήματα όπως οι δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων και η αντιμετώπιση υποθέσεων διαφθοράς υψηλού επιπέδου ευθυγραμμίζονται με τα θέματα που παρουσιάζονται στην έκθεση για το κράτος δικαίου.

Το κράτος δικαίου στο επίκεντρο της διαδικασίας διεύρυνσης και εξωτερική δράση

Η προστασία των δημοκρατικών θεσμών και αξιών μας αποτελεί συλλογική και κοινή ευθύνη τόσο των κρατών μελών όσο και των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Η δέσμευση της ΕΕ για την προάσπιση του κράτους δικαίου έχει μάλιστα ενισχυθεί ακόμη περισσότερο ως απάντηση στον συνεχιζόμενο επιθετικό πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, ο οποίος συνιστά άμεση επίθεση όχι μόνο κατά της Ουκρανίας και του λαού της, αλλά και κατά των θεμελιωδών αξιών της ΕΕ και της βασισμένης σε κανόνες διεθνούς τάξης. Ταυτόχρονα, ο σεβασμός του κράτους δικαίου και η χρηστή διακυβέρνηση είναι απαραίτητα στοιχεία για την αντιμετώπιση των εξωτερικών παρεμβάσεων και της χειραγώγησης που επιδιώκουν να υπονομεύσουν τις δημοκρατίες στην ΕΕ και στην άμεση γειτονία της.

Η εδραίωση των δημοκρατικών δομών, η προάσπιση του κράτους δικαίου και η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων βρίσκονται στο επίκεντρο της διαδικασίας διεύρυνσης, ως μέρος των θεμελιωδών απαιτήσεων για την προσχώρηση στην ΕΕ. Η ετήσια δέσμη μέτρων της Επιτροπής για τη διεύρυνση αξιολογεί την πρόοδο κάθε χώρας με βάση τις επιδόσεις της. Η αναθεωρημένη μεθοδολογία διεύρυνσης που συμφωνήθηκε το 2020 ενίσχυσε περαιτέρω την ανάγκη για απτές και διαρκείς βελτιώσεις στον τομέα του κράτους δικαίου πριν από το κλείσιμο οποιουδήποτε διαπραγματευτικού κεφαλαίου. Οι εταίροι της διεύρυνσης μπορούν επίσης να βασίζονται στη στήριξη του Συμβουλίου της Ευρώπης 33 για να τους βοηθήσει να εφαρμόσουν τα πρότυπα του κράτους δικαίου, να διασφαλίσουν την ευθυγράμμιση με το κεκτημένο της ΕΕ και να παράσχουν στρατηγική καθοδήγηση για μεταρρυθμίσεις μέσω παρακολούθησης.

Μετά την επιτυχή προσθήκη της Αλβανίας, του Μαυροβουνίου, της Βόρειας Μακεδονίας και της Σερβίας στην έκθεση για το κράτος δικαίου από το 2024, οι πολιτικές κατευθύνσεις επιβεβαιώνουν ότι, όσο οι εταίροι της διεύρυνσης σημειώνουν πρόοδο όσον αφορά το κράτος δικαίου και την επίσημη διαδικασία προσχώρησης, θα προστίθενται σταδιακά στην εν λόγω διαδικασία ώστε να συμμορφωθούν με τη δέσμευση για διατήρηση υψηλών προτύπων στον τομέα του κράτους δικαίου καθ’ όλη τη διάρκεια της ενταξιακής τους πορείας και ως μελλοντικά κράτη μέλη.

Το κράτος δικαίου έχει επίσης καίρια σημασία για τη διευκόλυνση για τη μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη των Δυτικών Βαλκανίων, τη διευκόλυνση μεταρρυθμίσεων και ανάπτυξης για τη Μολδαβία και τη διευκόλυνση για την Ουκρανία. Για να επωφεληθούν πλήρως οι χώρες από αυτούς τους μηχανισμούς στήριξης, πρέπει να εφαρμόσουν ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων με συγκεκριμένα μέτρα για τις θεμελιώδεις αρχές.

Η ΕΕ ενισχύει την προσήλωσή της στα διεθνή νομικά πρότυπα μέσω της διαδικασίας προσχώρησής της στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και της υπό εξέλιξη επανεξέτασής της στο πλαίσιο της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών κατά της διαφθοράς.

3.3 Η δράση της ΕΕ για την αντιμετώπιση των παραβιάσεων του κράτους δικαίου

Η ΕΕ έχει ενισχύσει την ικανότητά της να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τις παραβιάσεις του κράτους δικαίου, βασιζόμενη σε μια σειρά εργαλείων, συμπεριλαμβανομένων των διαδικασιών επί παραβάσει, της νομολογίας του Δικαστηρίου της ΕΕ, της διαδικασίας του άρθρου 7 και του κανονισμού για την αιρεσιμότητα.

Αντιμετώπιση των προκλήσεων του κράτους δικαίου

Η Επιτροπή συνέχισε να ασκεί τον ρόλο της ως θεματοφύλακα των Συνθηκών της ΕΕ κινώντας διαδικασίες επί παραβάσει για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων παραβιάσεων του κράτους δικαίου. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) συνέχισε επίσης να εκδίδει σημαντικές αποφάσεις σχετικά με το κράτος δικαίου, αποσαφηνίζοντας περαιτέρω τις απαιτήσεις του ενωσιακού δικαίου. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν αποφάσεις σχετικά με τους μισθούς των δικαστών 34 , την αφαίρεση υποθέσεων από δικαστές 35 , την ανάθεση υποθέσεων 36 ή το παραδεκτό των αιτήσεων προδικαστικών αποφάσεων 37 .

Στις πολιτικές κατευθύνσεις αναφέρεται σαφώς ότι η επιβολή μέσω διαδικασιών επί παραβάσει και η ενισχυμένη εφαρμογή του μηχανισμού του άρθρου 7 της ΣΕΕ πρέπει να εξακολουθήσουν να χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά, μεταξύ άλλων και σε μια μελλοντική διευρυμένη ΕΕ 38 . Η διαδικασία του άρθρου 7 παράγραφος 1 της ΣΕΕ, η οποία επιτρέπει στο Συμβούλιο να διαπιστώνει την ύπαρξη σαφούς κινδύνου σοβαρής παραβίασης των αξιών της ΕΕ και να παρακολουθεί τους κινδύνους αυτούς, συνεχίζεται σε σχέση με την Ουγγαρία 39 . Το Συμβούλιο πραγματοποίησε ενημερωτική συνεδρίαση σχετικά με την πορεία των εργασιών για την Ουγγαρία τον Νοέμβριο του 2024 και επίσημη ακρόαση τον Μάιο του 2025.

Προστασία του προϋπολογισμού της ΕΕ από παραβιάσεις των αρχών του κράτους δικαίου

Οι παραβιάσεις των αρχών του κράτους δικαίου μπορούν επίσης να βλάψουν σοβαρά τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης. Η χρηστή δημοσιονομική διαχείριση μπορεί να διασφαλιστεί μόνο εάν οι δημόσιες αρχές ενεργούν σύμφωνα με τον νόμο, εάν οι ανακριτικές και εισαγγελικές αρχές διώκουν αποτελεσματικά τις παραβάσεις του νόμου και εάν οι αυθαίρετες ή παράνομες αποφάσεις των δημόσιων αρχών μπορούν να υπόκεινται σε αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο.

Το γενικό καθεστώς αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης ενεργοποιείται όταν υπάρχει επαρκώς άμεση σχέση μεταξύ των παραβιάσεων των αρχών του κράτους δικαίου και του προϋπολογισμού της Ένωσης και εάν άλλες διαδικασίες που προβλέπονται στην ενωσιακή νομοθεσία δεν θα επέτρεπαν την αποτελεσματικότερη προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης. Εξακολουθούν να εφαρμόζονται τα προστατευτικά μέτρα που εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο τον Δεκέμβριο του 2022 στο πλαίσιο της διαδικασίας που κίνησε η Επιτροπή κατά της Ουγγαρίας βάσει του κανονισμού για την αιρεσιμότητα 40 . 

Για τον εντοπισμό παραβιάσεων των αρχών του κράτους δικαίου και τη διαπίστωση επαρκώς άμεσης σχέσης με τον προϋπολογισμό της ΕΕ απαιτείται ενδελεχής αξιολόγηση από την Επιτροπή. Η έκθεση για το κράτος δικαίου αποτελεί βασική πηγή πληροφοριών για την εφαρμογή του κανονισμού για την αιρεσιμότητα και αρκετοί τομείς που καλύπτονται από την έκθεση ενδέχεται να είναι άμεσα συναφείς 41 . Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβάνεται κυρίως το δικαστικό σύστημα καθώς και η ορθή λειτουργία των ανακριτικών και εισαγγελικών υπηρεσιών και ο αποτελεσματικός δικαστικός έλεγχος από ανεξάρτητα δικαστήρια. Μπορεί επίσης να αφορά την καταπολέμηση της διαφθοράς όσον αφορά τη λειτουργία των αρχών κατά την εκτέλεση του προϋπολογισμού της Ένωσης ή τη διενέργεια δημοσιονομικού ελέγχου, παρακολούθησης και λογιστικού ελέγχου· την πρόληψη και την επιβολή κυρώσεων σε περιπτώσεις απάτης και διαφθοράς· και την αποτελεσματική και έγκαιρη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) και την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

4.ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΔΙΚΑΙΟΥ ΣΕ ΕΘΝΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

4.1    Συστήματα απονομής δικαιοσύνης

Για την εφαρμογή και την επιβολή τόσο του ενωσιακού δικαίου όσο και των εθνικών νομοθεσιών είναι απαραίτητο να υπάρχουν αποτελεσματικά, εύρυθμα και πλήρως ανεξάρτητα συστήματα απονομής δικαιοσύνης. Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης έχει καίρια σημασία για τη διασφάλιση του δίκαιου χαρακτήρα των δικαστικών διαδικασιών και την παροχή αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας για τα ατομικά δικαιώματα που πρέπει να διασφαλίζονται 50 . Η πρόσβαση σε ανεξάρτητα δικαστήρια και η δυνατότητα επιδίωξης δικαστικού ελέγχου έχουν θεμελιώδη σημασία για το κράτος δικαίου.

Τα κράτη μέλη, κατά τον σχεδιασμό των οικείων συστημάτων απονομής δικαιοσύνης, πρέπει να τηρούν πλήρως τις απαιτήσεις που προβλέπονται από το ενωσιακό δίκαιο και τη νομολογία του ΔΕΕ. Επίσης, το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Επιτροπή της Βενετίας έχουν αναπτύξει ευρωπαϊκά πρότυπα τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Τα ευρωπαϊκά δικαστικά δίκτυα και ενώσεις συμβάλλουν σημαντικά στην προώθηση και την προάσπιση του κράτους δικαίου και συντελούν στην ανάπτυξη ευρωπαϊκών προτύπων 51 . Οι δικηγόροι και οι δικηγορικοί σύλλογοι διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο εν προκειμένω.

Αντιλήψεις για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης στην ΕΕ

Οι έρευνες του Ευρωβαρόμετρου που διεξήχθησαν το 2025 δείχνουν ότι η αντίληψη του ευρέος κοινού για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης είχε βελτιωθεί σε 13 κράτη μέλη, παρέμεινε σταθερή σε τρία και επιδεινώθηκε σε 11. Ομοίως, η αντίληψη των επιχειρήσεων είχε βελτιωθεί σε 15 κράτη μέλη, παρέμεινε σταθερή σε δύο και επιδεινώθηκε σε 10 52 . Η ύπαρξη εύρυθμα λειτουργούντων και πλήρως ανεξάρτητων συστημάτων απονομής δικαιοσύνης ωφελεί τόσο τους πολίτες όσο και τις επιχειρήσεις και ο θετικός τους αντίκτυπος στις επενδύσεις τροφοδοτεί την ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα. Στη Φινλανδία , στη Δανία , στην Ιρλανδία , στις Κάτω Χώρες , στο Λουξεμβούργο και στη Σουηδία , το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης συνεχίζει να είναι ιδιαίτερα υψηλό μεταξύ του ευρέος κοινού ή των επιχειρήσεων (πάνω από 75 %), ενώ στην Κροατία , στη Βουλγαρία και στην Πολωνία παραμένει πολύ χαμηλό (κάτω από 30 %). Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, τα αποτελέσματα του Ευρωβαρόμετρου δείχνουν, στην καλύτερη περίπτωση, μέσο επίπεδο εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης.

Δικαστικά συμβούλια και διαδικασίες για τον διορισμό και την παύση δικαστών ως βασικές εγγυήσεις για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης

Οι διαδικασίες διορισμού και παύσης δικαστών καθώς και οι εξουσίες και η δομή των δικαστικών συμβουλίων έχουν καίρια σημασία για τη διατήρηση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης. Στις χώρες στις οποίες υπάρχουν δικαστικά συμβούλια, λειτουργούν ως ανάχωμα μεταξύ της δικαστικής εξουσίας και των άλλων εξουσιών σε τομείς όπως οι διορισμοί και η εξέλιξη της σταδιοδρομίας, καθώς και στη διαχείριση του δικαστικού συστήματος 53 . Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει αναπτύξει ευρωπαϊκά πρότυπα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να σχεδιάζονται τα συμβούλια αυτά ώστε να προστατεύουν αποτελεσματικά την ανεξαρτησία τους, μεταξύ άλλων όσον αφορά τη σύνθεσή τους 54 . Για την αποτελεσματική λειτουργία των δικαστικών συμβουλίων απαιτούνται επαρκείς πόροι και διοικητική ανεξαρτησία.

Αρκετά κράτη μέλη σημείωσαν πρόοδο στις νομοθετικές τους προσπάθειες για την ενίσχυση της ανεξαρτησίας και της αποτελεσματικότητας των δικαστικών συμβουλίων. Στην Ιρλανδία , η νεοσυσταθείσα Επιτροπή Διορισμού Δικαστικών Λειτουργών έχει ξεκινήσει τις εργασίες της. Στο Λουξεμβούργο , το Εθνικό Συμβούλιο Δικαιοσύνης, το οποίο συστάθηκε το 2023, είναι πλέον πλήρως λειτουργικό και λειτουργεί αποτελεσματικά.

Σε άλλα κράτη μέλη, οι πρωτοβουλίες βρίσκονται σε εξέλιξη. Στην Ισπανία , ο διαρθρωμένος διάλογος που πραγματοποιήθηκε το 2024 με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή οδήγησε στην ανανέωση του Δικαστικού Συμβουλίου, ενώ έχουν ληφθεί μέτρα για την προσαρμογή της διαδικασίας διορισμού των δικαστών-μελών του. Στην Ιταλία , με την έναρξη πλέον της μεταρρύθμισης του δικαστικού συστήματος, το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο έχει αρχίσει να εκτελεί τα καθήκοντά του, ενώ η μεταρρύθμιση σχετικά με τον διαχωρισμό των σταδιοδρομιών δικαστών και εισαγγελέων, η οποία συνεπάγεται τη σύσταση δύο χωριστών ανώτατων συμβουλίων, έχει εγκριθεί από τη Βουλή των Αντιπροσώπων και συζητείται επί του παρόντος στη Γερουσία. Στη Σουηδία , η κυβέρνηση υπέβαλε προτάσεις για την περαιτέρω ενίσχυση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, ιδίως όσον αφορά τους διορισμούς δικαστών και τις πειθαρχικές διαδικασίες. Στην Πολωνία , ο νόμος για την αντιμετώπιση της έλλειψης ανεξαρτησίας του Εθνικού Δικαστικού Συμβουλίου εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο, αλλά δεν έχει ακόμη αρχίσει να ισχύει λόγω της παραπομπής του στο Συνταγματικό Δικαστήριο και η κυβέρνηση επεξεργάζεται αναθεωρημένη πρόταση. Στην Εσθονία , δρομολογήθηκε η μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Διοίκησης των Δικαστηρίων με στόχο τη μεταβίβαση αρμοδιοτήτων από το Υπουργείο Δικαιοσύνης, τη μετατροπή του Συμβουλίου σε μόνιμο όργανο και την τροποποίηση της σύνθεσής του.

Παράλληλα, στην Πορτογαλία το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο ζήτησε να κινηθεί διαδικασία προβληματισμού σχετικά με πιθανούς μηχανισμούς που θα διασφαλίζουν τη σταθερότητα και την ανεξαρτησία του. Στη Βουλγαρία , οι τροποποιήσεις στη σύνθεση του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου για την αντιμετώπιση μακροχρόνιων ανησυχιών ακυρώθηκαν από το Συνταγματικό Δικαστήριο, καθώς δεν εγκρίθηκαν από το αρμόδιο όργανο, γεγονός που σημαίνει ότι το ζήτημα της σύνθεσης και της λειτουργίας του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου παραμένει ανεπίλυτο. Η Σλοβακία εξετάζει την ενίσχυση του ρόλου που έχει ανατεθεί στο Δικαστικό Συμβούλιο σε τομείς όπως οι πειθαρχικές διαδικασίες. Παρότι συνεχίζονται οι προβληματισμοί σχετικά με τη θέσπιση εγγυήσεων προκειμένου να παρασχεθούν επαρκείς εγγυήσεις ανεξαρτησίας όσον αφορά την παύση των μελών του Δικαστικού Συμβουλίου, δεν έχουν ληφθεί επίσημα μέτρα.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στο Μαυροβούνιο , χάρη στην εφαρμογή του προηγουμένως τροποποιηθέντος νομικού πλαισίου έχουν επιτευχθεί κάποια αρχικά θετικά αποτελέσματα, ενώ η σύνθεση των δικαστικών και εισαγγελικών συμβουλίων δεν έχει ακόμη βελτιωθεί περαιτέρω. Στην Αλβανία εξακολουθούν να υπάρχουν ζητήματα όσον αφορά τη διαχείριση των διορισμών και των αποφάσεων σταδιοδρομίας των δικαστών καθώς και των μη δικαστικών μελών του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου και του Ανώτατου Εισαγγελικού Συμβουλίου.

Οι διαδικασίες διορισμού και παύσης των δικαστών έχουν καίρια σημασία για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και για την αντίληψη του κοινού. Το ΔΕΕ έχει αποφανθεί ότι για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης απαιτείται οι προϋποθέσεις και οι κανόνες που διέπουν τους διορισμούς των δικαστών να είναι επαρκείς ώστε να μη δημιουργούν εύλογες αμφιβολίες όσον αφορά το ανεπηρέαστο των δικαστών από εξωγενή στοιχεία 55 . Σε αρκετά κράτη μέλη συνεχίζονται οι προσπάθειες για τη βελτίωση των διαδικασιών διορισμού δικαστών, μεταξύ άλλων ως συνέχεια στις συστάσεις του 2024. Στη Μάλτα , συνεχίζονται οι συζητήσεις στο Κοινοβούλιο σχετικά με μια συνολική συνταγματική μεταρρύθμιση που θα προβλέπει τη συμμετοχή του δικαστικού σώματος στη διαδικασία διορισμού του Ανώτατου Δικαστηρίου. Στην Ελλάδα , το δικαστικό σώμα συμμετέχει για πρώτη φορά στους διορισμούς στις υψηλότερες θέσεις του δικαστικού συστήματος. Στη Γερμανία , νέα μεταρρύθμιση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του Συνταγματικού Δικαστηρίου κατοχυρώνει στο Σύνταγμα ορισμένες εγγυήσεις για τη λειτουργία και την ανεξαρτησία του. Στην Κύπρο , ο πρόσφατα θεσπισθείς δικαστικός έλεγχος των αποφάσεων του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου ενισχύει τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Στη Λιθουανία ελήφθησαν μέτρα για να βελτιωθεί η διαφάνεια της διαδικασίας διορισμών.

Σε άλλα κράτη μέλη, οι μεταρρυθμίσεις προχωρούν με αργούς ρυθμούς. Στη Φινλανδία έχουν ληφθεί περιορισμένα μόνο μέτρα για την προώθηση της μεταρρύθμισης του διορισμού των λαϊκών δικαστών. Στη Σουηδία , η συζήτηση σχετικά με την ενίσχυση των εγγυήσεων για τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας της διαδικασίας διορισμού των λαϊκών δικαστών βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.

Σε ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν να υφίστανται προκλήσεις ή ελλείψεις όσον αφορά τους διορισμούς σε ανώτερες δικαστικές θέσεις και σε θέσεις προέδρων δικαστηρίων, αν και ο αντίκτυπος και η σοβαρότητά τους διαφέρουν. Στην Ουγγαρία,  θεσπίστηκαν νέοι κανόνες για τον διορισμό και τη σταδιοδρομία των δικαστών, ωστόσο η διαδικασία δεν περιλάμβανε πάντα διαβούλευση με το Εθνικό Δικαστικό Συμβούλιο για ορισμένες από τις σχετικές νομοθετικές τροποποιήσεις. Στη Λετονία , δεν έχει ακόμη αντιμετωπιστεί η ανάγκη θέσπισης εγγυήσεων για την προστασία της διαδικασίας διορισμού των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Στην Αυστρία , δεν έχουν ληφθεί μέτρα για την καθιέρωση της συστηματικής συμμετοχής του δικαστικού σώματος στον διορισμό των προέδρων των διοικητικών δικαστηρίων.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στο Μαυροβούνιο , ο νέος πρόεδρος του Ανώτατου Δικαστηρίου διορίστηκε ομόφωνα. Στη Βόρεια Μακεδονία ελήφθησαν μέτρα σε ολόκληρο το δικαστικό σύστημα για να ενισχυθεί η διαφάνεια, παρότι εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες ανησυχίες όσον αφορά τις αποφάσεις για τους διορισμούς.

Σε ορισμένα κράτη μέλη υπάρχουν ανησυχίες σχετικά με την άσκηση αδικαιολόγητης πίεσης στο δικαστικό σώμα. Στην Ουγγαρία , εξακολουθούν να ασκούνται αδικαιολόγητες πιέσεις σε ορισμένους δικαστές εντός του δικαστικού σώματος, ιδίως σε σχέση με εσωτερικές συζητήσεις για βασικά ζητήματα που σχετίζονται με την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Στη Βουλγαρία , οι ad hoc επιτροπές που συστάθηκαν για τη διερεύνηση υποθέσεων εκφοβισμού δικαστών και πιθανής διείσδυσης στο δικαστικό σώμα ολοκλήρωσαν τις εργασίες τους. Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στη Σερβία συνέχισε να ασκείται σημαντική πολιτική πίεση στις δικαστικές και εισαγγελικές υπηρεσίες, πρακτική στην οποία δίνεται ελάχιστη ή καμία συνέχεια από τα Ανώτατα Δικαστικά και Εισαγγελικά Συμβούλια, την κυβέρνηση ή το Κοινοβούλιο. Στη Βόρεια Μακεδονία , οι παρεμβάσεις και οι πιέσεις από άλλους κλάδους της κυβέρνησης εγείρουν σοβαρές ανησυχίες σχετικά με τον σεβασμό της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης.

Αυτονομία και ανεξαρτησία της εισαγγελικής αρχής

Παρότι η δομή των εθνικών εισαγγελικών αρχών διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο, απαιτούνται θεσμικές εγγυήσεις για τη διασφάλιση της αυτονομίας της εισαγγελικής αρχής, ώστε να μπορεί να ενεργεί χωρίς παρεμβάσεις 56 . Η αυτονομία αυτή έχει ζωτική σημασία για την επιβολή τόσο των εθνικών όσο και της ευρωπαϊκής ποινικής νομοθεσίας.

Οι μεταρρυθμίσεις για την ενίσχυση των θεσμικών εγγυήσεων για την εισαγγελική αρχή, ορισμένες από τις οποίες ανταποκρίνονται σε συστάσεις του 2024, έχουν προχωρήσει. Στη Σλοβενία, έχουν τεθεί σε ισχύ εγγυήσεις για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και την αυτονομία των εισαγγελέων όσον αφορά τις κοινοβουλευτικές έρευνες. Στην Ισπανία , διεξάγεται επί του παρόντος διαβούλευση σχετικά με σχέδιο μεταρρύθμισης του καθεστώτος του γενικού εισαγγελέα, συμπεριλαμβανομένης της αποσύνδεσης της διάρκειας της θητείας του γενικού εισαγγελέα από εκείνη της κυβέρνησης, πριν από την έγκρισή του από την κυβέρνηση και την υποβολή του στο Κοινοβούλιο. Στην Κύπρο , προχωρά η μεταρρύθμιση της Νομικής Υπηρεσίας, η οποία προβλέπει σαφέστερη διάκριση μεταξύ των συμβουλευτικών και των εισαγγελικών καθηκόντων του γενικού εισαγγελέα. Στην Πολωνία έχουν πραγματοποιηθεί σημαντικά βήματα για τον διαχωρισμό του αξιώματος του υπουργού Δικαιοσύνης από το αξίωμα του γενικού εισαγγελέα, ενώ δεν έχει ακόμη θεσπιστεί νόμος για τον σκοπό αυτόν. Στη Ρουμανία εξετάζεται το ενδεχόμενο θέσπισης νομοθετικών μέτρων για την ενίσχυση των εγγυήσεων όσον αφορά την ανεξαρτησία των ανώτερων εισαγγελέων.

Στην Αυστρία , η σύσταση ανεξάρτητης ομοσπονδιακής εισαγγελίας δεν έχει προχωρήσει μέχρι στιγμής, παρότι περιλαμβάνεται στο κυβερνητικό πρόγραμμα και παρότι επί του παρόντος καταρτίζονται τα σχέδια των νομικών πράξεων. Στη Βουλγαρία , παρότι ο μηχανισμός για την αποτελεσματική λογοδοσία και την ποινική ευθύνη του γενικού εισαγγελέα και των αναπληρωτών του κηρύχθηκε συμβατός με το Σύνταγμα, παραμένουν σε εκκρεμότητα διαδικαστικά ζητήματα για να διασφαλιστεί η πλήρης αποτελεσματικότητά του. Στην Ουγγαρία , εγκρίθηκε συνταγματική τροποποίηση που καταργεί την απαίτηση επιλογής του γενικού εισαγγελέα μεταξύ εισαγγελέων. Στη Σλοβακία , η εξουσία του γενικού εισαγγελέα να ακυρώνει τελεσίδικες αποφάσεις εισαγγελέων, σε συνδυασμό πλέον με ένα νέο εισαγγελικό πλαίσιο, εξακολουθεί να αποτελεί πηγή ανησυχίας.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στη Βόρεια Μακεδονία βρίσκονται σε εξέλιξη νομοπαρασκευαστικές διαδικασίες σχετικά με την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και την αυτονομία της εισαγγελικής αρχής. Στη Σερβία , υπάρχουν ανησυχίες όσον αφορά την αυτονομία των εισαγγελικών αρχών, ενώ η αποτελεσματικότητα και η εμπιστευτικότητα των ποινικών ερευνών παρεμποδίζονται από ελλείψεις στη νομοθεσία και την πρακτική.

Εξασφάλιση της λογοδοσίας και διασφάλιση της ανεξαρτησίας στις πειθαρχικές διαδικασίες

Το ΔΕΕ έχει επισημάνει σαφώς ότι οι πειθαρχικές διαδικασίες δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως μορφή πολιτικού ελέγχου του δικαστικού σώματος 57 . Οι εγγυήσεις περιλαμβάνουν σαφείς κανόνες που καθορίζουν τι συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα καθώς και τις κυρώσεις που πρέπει να επιβληθούν. Οι πειθαρχικές διαδικασίες θα πρέπει να διεξάγονται από ανεξάρτητο όργανο, να σέβονται το δικαίωμα της άμυνας και να παρέχουν τη δυνατότητα προσβολής των αποφάσεων ενώπιον των δικαστηρίων 58 .

Η τάση ενίσχυσης των εγγυήσεων στις πειθαρχικές διαδικασίες συνεχίστηκε σε αρκετά κράτη μέλη. Στην Τσεχία , τέθηκε σε ισχύ νέα πειθαρχική διαδικασία για τους δικαστές, τους εισαγγελείς και τους δικαστικούς επιμελητές, στο πλαίσιο της οποίας θεσπίστηκε η δυνατότητα προσφυγής. Στη Σλοβενία , οι τροποποιήσεις που προβλέπουν εγγυήσεις για το πειθαρχικό πλαίσιο για τους δικαστές βρίσκονται υπό συζήτηση στο Κοινοβούλιο. Ωστόσο, σε ορισμένα κράτη μέλη υπάρχουν ανησυχίες. Στην Ελλάδα , η απόφαση κίνησης πειθαρχικής διαδικασίας κατά δικαστών για λόγους που σχετίζονται με το περιεχόμενο των αποφάσεών τους πυροδότησε συζητήσεις εντός του δικαστικού σώματος. Στη Σλοβακία , παρότι ελήφθησαν κάποια μέτρα για να αποσαφηνιστούν ορισμένες δικονομικές πτυχές και παρότι η κυβέρνηση δήλωσε ότι είναι δεκτική στην ανάληψη περαιτέρω νομοθετικής δράσης, εξακολουθεί να είναι αναγκαίο να επιτευχθεί περαιτέρω πρόοδος όσον αφορά τη θέσπιση επαρκών εγγυήσεων σε σχέση με την ποινική ευθύνη για δικαστικές αποφάσεις.

Η αποτελεσματική προστασία της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης απαιτεί πνεύμα ακεραιότητας και αμεροληψίας. Αρκετά κράτη μέλη εφαρμόζουν πολιτικές και πρακτικές για την προώθηση της ακεραιότητας στο δικαστικό σώμα. Μεταξύ των παραδειγμάτων περιλαμβάνονται η Λιθουανία : το δικαστικό σώμα της χώρας λαμβάνει κατάρτιση με στόχο την προώθηση ενός περιβάλλοντος κατά της διαφθοράς. Στην Κροατία συνεχίζονται οι προσπάθειες για τη διατήρηση και τη βελτίωση της ακεραιότητας των δικαστών και των εισαγγελέων.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, η Αλβανία συνέχισε να υλοποιεί δικαστικές μεταρρυθμίσεις και η διαδικασία ελέγχου όλων των δικαστών και εισαγγελέων ολοκληρώθηκε σε πρώτο βαθμό, με αποτέλεσμα την περαιτέρω ενίσχυση της λογοδοσίας. Στο Μαυροβούνιο , η προώθηση και η επιβολή δεοντολογικών και επαγγελματικών προτύπων μεταξύ δικαστών και εισαγγελέων έχουν βελτιωθεί.

Προσπάθειες για τη βελτίωση της ποιότητας και της αποδοτικότητας της δικαιοσύνης

Η αποδοτικότητα των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την προστασία των δικαιωμάτων, την ασφάλεια δικαίου και την εμπιστοσύνη του κοινού. Βασικά μέτρα είναι η διαχείριση του φόρτου υποθέσεων και η ταχύτητα λήψης αποφάσεων. Οι υπερβολικά χρονοβόρες διαδικασίες οδηγούν σε καθυστερήσεις και υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στα εθνικά συστήματα απονομής δικαιοσύνης. Οι καθυστερήσεις έχουν επίσης σημαντικές επιπτώσεις στις επιχειρηματικές αποφάσεις και στις επενδύσεις.

Σε αρκετά κράτη μέλη βρίσκονται σε εξέλιξη μεταρρυθμίσεις για την ενίσχυση της αποδοτικότητας της δικαιοσύνης. Στην Τσεχία οι χρόνοι επίλυσης υποθέσεων βελτιώθηκαν περαιτέρω. Η Εσθονία , το Βέλγιο και η Ισπανία λαμβάνουν μέτρα για τη βελτίωση της αποδοτικότητας. Στη Γερμανία , θεσπίστηκε νέα διαδικασία για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των «μαζικών» αστικών υποθέσεων.

Ωστόσο, ορισμένα κράτη μέλη εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μακροχρόνιες προκλήσεις όσον αφορά την αποδοτικότητα των οικείων συστημάτων απονομής δικαιοσύνης. Στην Ελλάδα , στην Ιταλία , στη Μάλτα και στην Κροατία , παρά τα σημαντικά μέτρα που έχουν ληφθεί, η διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό ζήτημα. Στην Πορτογαλία , παρότι η αποδοτικότητα των διοικητικών και των φορολογικών δικαστηρίων βελτιώθηκε σε πρώτο βαθμό, οι επιχειρήσεις επισήμαναν σοβαρές προκλήσεις όσον αφορά τον χρόνο που απαιτείται για τη λήψη των αποφάσεων, ιδίως στα δευτεροβάθμια δικαστήρια. Στη Σερβία , η συνολική εικόνα εξακολουθεί να είναι θετική για τις αστικές, εμπορικές και ποινικές υποθέσεις, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές προκλήσεις όσον αφορά τον χειρισμό των διοικητικών υποθέσεων και των συνταγματικών καταγγελιών.

Ένα αποδοτικό σύστημα απονομής δικαιοσύνης βασίζεται σε επαρκείς πόρους, συμπεριλαμβανομένων των αναγκαίων επενδύσεων σε υποδομές, και σε άρτια ειδικευμένο, καταρτισμένο και επαρκώς αμειβόμενο προσωπικό. Η προβλεψιμότητα μπορεί να έχει καίρια σημασία για την αξιοπιστία του δικαστικού συστήματος και την προσέλκυση νεοπροσλαμβανομένων 59 . Πολλά κράτη μέλη συνέχισαν να επενδύουν στα οικεία συστήματα απονομής δικαιοσύνης, συχνά παρά τις σημαντικές πιέσεις στις δημόσιες δαπάνες. Η Πορτογαλία έχει λάβει σημαντικά μέτρα για τη βελτίωση των ανθρώπινων πόρων που διατίθενται στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης με νέες προσλήψεις και νομοθετικές αλλαγές. Οι  Κάτω Χώρες , η Ρουμανία , η Σουηδία και η Δανία έχουν επίσης λάβει μέτρα για την αύξηση των πόρων που διατίθενται στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης. Στη Σλοβενία , οι μισθοί των δικαστών αυξήθηκαν ενώ εισήχθη στη νομοθεσία μηχανισμός αυτόματης τιμαριθμικής αναπροσαρμογής. Στην Κροατία , θεσπίστηκαν στη νομοθεσία αντικειμενικά κριτήρια για την επικαιροποίηση των αποδοχών των δικαστών και των εισαγγελέων. Στην Ουγγαρία , οι μισθοί στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης αυξάνονται σε τρία στάδια έως το 2027.

Τα επίπεδα αποδοχών τείνουν να επηρεάζουν την ελκυστικότητα του δικαστικού επαγγέλματος. Έχουν ληφθεί ορισμένα μέτρα όσον αφορά το επίπεδο των αποδοχών των δικαστών και των εισαγγελέων στη Γερμανία , ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις που σχετίζονται με τις προσλήψεις στο δικαστικό σώμα. Στην Κύπρο , οι προκλήσεις όσον αφορά τους πόρους και τις υποδομές εξακολουθούν να επηρεάζουν το έργο των πρωτοβάθμιων δικαστών. Η έλλειψη οικονομικών και ανθρώπινων πόρων εξακολουθεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ποιότητα της δικαιοσύνης στην Αλβανία . Οι περιορισμένοι οικονομικοί πόροι στη Βόρεια Μακεδονία εξακολουθούν να επηρεάζουν την οικονομική αυτονομία του δικαστικού σώματος.

Οι επενδύσεις στην ψηφιοποίηση μπορούν να ενισχύσουν την αποδοτικότητα και την προσβασιμότητα των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης καθώς και να βελτιώσουν την ανθεκτικότητά τους. Πρωτοβουλίες ψηφιοποίησης προωθήθηκαν στη Δανία , στην Εσθονία , στην Ιρλανδία , στην Ελλάδα , στην Ισπανία , στη Γαλλία , στο Λουξεμβούργο , στη Μάλτα και στην Πολωνία . Ωστόσο, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι ανάμεικτα όσον αφορά την εφαρμογή στην πράξη. Στη Βουλγαρία έχουν καθιερωθεί νέα ψηφιακά εργαλεία για την πρόσβαση στη δικαιοσύνη, ενώ εξακολουθούν να μην υπάρχουν ηλεκτρονικά εργαλεία επικοινωνίας. Στην Τσεχία , οι βιντεοδιασκέψεις είναι καθιερωμένες και υποστηρίχθηκαν περαιτέρω από πρόσφατες νομοθετικές αλλαγές, ενώ η ανάπτυξη του συστήματος «ηλεκτρονικών φακέλων» σημείωσε περαιτέρω καθυστέρηση. Στην Ιταλία , ενώ όλοι οι άλλοι κλάδοι του συστήματος απονομής δικαιοσύνης είναι πλήρως ψηφιοποιημένοι, οι ψηφιακές λύσεις στα ποινικά δικαστήρια εξακολουθούν να είναι περιορισμένες λόγω τεχνικών προκλήσεων τις οποίες το Υπουργείο Δικαιοσύνης προσπαθεί να αντιμετωπίσει έως τα τέλη του 2025. Η Αλβανία έχει δρομολογήσει νέες πρωτοβουλίες ψηφιοποίησης και ένα σύγχρονο ολοκληρωμένο ηλεκτρονικό σύστημα διαχείρισης υποθέσεων στα δικαστήρια και στις εισαγγελίες, ενώ στη Σερβία υλοποιείται νέο σύστημα διαχείρισης ποινικών υποθέσεων. Οι προσπάθειες για την περαιτέρω βελτίωση των ψηφιακών εργαλείων συνεχίζονται και στη Βόρεια Μακεδονία , ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις, όπως οι παρωχημένες υποδομές.

Η πρόσβαση στη δικαιοσύνη και ο ρόλος των δικηγόρων στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης

Οι δικηγόροι, οι δικηγορικοί σύλλογοι και άλλα νομικά επαγγέλματα, όπως οι συμβολαιογράφοι, διαδραματίζουν κομβικό ρόλο στην προάσπιση του κράτους δικαίου. Η πρόσφατη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία του δικηγορικού επαγγέλματος αποτελεί σημαντικό βήμα για να διασφαλιστεί ότι οι δικηγόροι μπορούν να ασκούν τον θεμελιώδη ρόλο που τους έχει ανατεθεί σε μια δημοκρατική κοινωνία 60 .

Το κόστος των δικαστικών διαδικασιών και η πρόσβαση σε νομική συνδρομή έχουν καίρια σημασία για τη διασφάλιση πραγματικής πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Στην Ιρλανδία έχουν ληφθεί περαιτέρω μέτρα για τη μείωση του κόστους των δικαστικών διαδικασιών, έχει ολοκληρωθεί η γενική επανεξέταση του προγράμματος νομικής συνδρομής σε αστικές υποθέσεις, ενώ βρίσκεται υπό προετοιμασία η μεταρρύθμιση του συστήματος νομικής συνδρομής σε ποινικές υποθέσεις. Στην Ισπανία , το πλαίσιο νομικής συνδρομής ενισχύθηκε, ενώ στη Δανία δρομολογείται η εκ νέου επανεξέταση του συστήματος νομικής συνδρομής. Στις Κάτω Χώρες , στο πλαίσιο ανεξάρτητης επανεξέτασης προτάθηκε η αύξηση των αμοιβών των δικηγόρων που παρέχουν νομική συνδρομή. Οι νέοι κανόνες για τη νομική συνδρομή στην Πορτογαλία αποσκοπούν στην αντιμετώπιση του χαμηλού επιπέδου αποδοχών των παρόχων νομικής συνδρομής, παρότι ο δικηγορικός σύλλογος έχει ζητήσει επιπλέον αλλαγές.

Λειτουργικό σύστημα απονομής δικαιοσύνης σημαίνει ότι οι δικηγόροι είναι ελεύθεροι να ασκούν τα καθήκοντά τους όσον αφορά την παροχή συμβουλών και την εκπροσώπηση των πελατών τους. Στο Βέλγιο , μετά την έκδοση οδηγιών που απαγορεύουν την καταγραφή των συναντήσεων μεταξύ δικηγόρου και πελατών, οι δικηγόροι ζήτησαν πρόσθετες δικονομικές εγγυήσεις για την προστασία του δικηγορικού απορρήτου. Στη Λιθουανία εξακολουθούν να εκφράζονται ανησυχίες σχετικά με τον σεβασμό της εμπιστευτικότητας της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρων και πελατών.

4.2    Πλαίσιο για την καταπολέμηση της διαφθοράς

Η διαφθορά διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς, βλάπτει την παροχή δημόσιων υπηρεσιών και δημιουργεί αίσθημα αδικίας και δυσπιστίας. Συχνά συνδέεται με άλλα εγκλήματα, ιδίως τη νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες, με τα παράνομα κέρδη να κρύβονται μέσω δικτύων νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες. Η αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς βασίζεται σε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει προληπτικά και κατασταλτικά μέτρα σε ένα ισχυρό νομικό και θεσμικό πλαίσιο, με αποτελεσματικές έρευνες και διώξεις. Απαιτούνται προληπτικά μέτρα και εκστρατείες ευαισθητοποίησης για την προώθηση της ακεραιότητας και την ελαχιστοποίηση του περιθωρίου διαφθοράς.

Αντίληψη για τη διαφθορά σε ολόκληρη την ΕΕ

Τα αποτελέσματα του Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς 61 δείχνουν σταθερά ότι 8 στις 20 χώρες με την καλύτερη κατάταξη διεθνώς είναι κράτη μέλη της ΕΕ 62 . Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των κρατών μελών 63 . Η βαθμολογία των εταίρων της διεύρυνσης είναι χαμηλότερη από τον μέσο όρο στην κατάταξη αυτή 64 . Οι έρευνες του Ευρωβαρόμετρου του 2025 για τη διαφθορά καταδεικνύουν ότι η διαφθορά εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρή πηγή ανησυχίας για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις στην ΕΕ. Περίπου 7 στους 10 Ευρωπαίους (69 %) πιστεύουν ότι η διαφθορά αποτελεί διαδεδομένο φαινόμενο στη χώρα τους και περισσότεροι από 4 στους 10 Ευρωπαίους (44 %) θεωρούν ότι το επίπεδο διαφθοράς έχει αυξηθεί στη χώρα τους. Μόνο το 32 % των πολιτών πιστεύει ότι οι προσπάθειες της κυβέρνησής τους για την καταπολέμηση της διαφθοράς είναι αποτελεσματικές. Ομοίως, οι περισσότερες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις (63 %) θεωρούν ότι το πρόβλημα της διαφθοράς είναι διαδεδομένο στη χώρα τους και μόνο περίπου οι μισές επιχειρήσεις (52 %) θεωρούν ότι είναι πιθανό να συλληφθούν ή να καταγγελθούν στις αστυνομικές ή εισαγγελικές αρχές διεφθαρμένα πρόσωπα ή επιχειρήσεις.

Εθνικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της διαφθοράς και εφαρμογή τους

Η σημασία της διατήρησης αποτελεσματικών πολιτικών για την καταπολέμηση της διαφθοράς αναγνωρίζεται στο διεθνές δίκαιο 65 . Οι εθνικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της διαφθοράς μπορούν να διασφαλίσουν ότι τα κράτη μέλη ακολουθούν μια περιεκτική, συνεκτική και ολοκληρωμένη προσέγγιση, η οποία επιτρέπει την ενσωμάτωση της δράσης κατά της διαφθοράς σε όλους τους σχετικούς τομείς πολιτικής. Σχεδόν όλα τα κράτη μέλη εφαρμόζουν επί του παρόντος εθνικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της διαφθοράς, παρότι το πεδίο εφαρμογής τους διαφέρει 66 . 

Στη Ρουμανία , στην Εσθονία  και στην Ελλάδα προετοιμάζονται επικαιροποιημένα στρατηγικά πλαίσια, ενώ η εφαρμογή των υφιστάμενων πλαισίων σημειώνει ικανοποιητική πρόοδο. Οι  Κάτω Χώρες ενέκριναν μια πρώτη εθνική πολιτική για την καταπολέμηση της διαφθοράς και στη Γαλλία το νέο σχέδιο για την καταπολέμηση της διαφθοράς αναμένεται να εγκριθεί έως το καλοκαίρι του 2025. Η Σλοβενία ενέκρινε τη νέα στρατηγική της για την καταπολέμηση της διαφθοράς, η οποία υιοθετεί μια προσέγγιση που αφορά «το σύνολο της κοινωνίας» με σκοπό τον περιορισμό της διαφθοράς και την αύξηση της διαφάνειας και της ακεραιότητας. Η  Φινλανδία ενέκρινε νέο σχέδιο δράσης για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Η  Ιρλανδία κατέγραψε ορισμένες καθυστερήσεις στην κατάρτιση νέου στρατηγικού πλαισίου.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, η Αλβανία και η Σερβία έχουν θεσπίσει πολυετείς στρατηγικές για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Στο Μαυροβούνιο , όπου το νομικό πλαίσιο για την καταπολέμηση της διαφθοράς έχει ως επί το πλείστον θεσπιστεί, η εφαρμογή της στρατηγικής για την καταπολέμηση της διαφθοράς για την περίοδο 2024-2028 και του σχεδίου δράσης της βρίσκεται σε εξέλιξη, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις όσον αφορά την παρακολούθηση. Στη Βόρεια Μακεδονία , η εφαρμογή της εθνικής στρατηγικής για την καταπολέμηση της διαφθοράς παραμένει συνολικά ανεπαρκής.

Ενίσχυση του νομικού πλαισίου για την καταπολέμηση της διαφθοράς και της ικανότητας των θεσμικών οργάνων

Για την αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς απαιτείται η διατήρηση ισχυρού νομικού πλαισίου και ισχυρών και ανεξάρτητων θεσμικών οργάνων για την επιβολή του. Τα νομικά πλαίσια σε όλα τα κράτη μέλη και στις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης και καλύπτονται από την παρούσα έκθεση θεωρούνται ισχυρά και είτε έχει εν γένει αναληφθεί δράση για την αντιμετώπιση ορισμένων συγκεκριμένων ελλείψεων είτε προβλέπεται να αναληφθεί. Η οδηγία της ΕΕ για την καταπολέμηση της διαφθοράς, μόλις εκδοθεί, θα προσφέρει μια περαιτέρω ευκαιρία στα κράτη μέλη να ενισχύσουν τα πλαίσιά τους 67 .

Αρκετά κράτη μέλη έχουν προωθήσει μεταρρυθμίσεις του ποινικού δικαίου για την ενίσχυση της καταπολέμησης της διαφθοράς. Η Σουηδία θέσπισε νέα νομοθεσία προκειμένου να αυξηθούν οι προθεσμίες παραγραφής για τα σοβαρότερα εγκλήματα διαφθοράς. Η Κροατία καταρτίζει σχέδιο νόμου για την αύξηση της αποδοτικότητας των ερευνών και των διώξεων για αδικήματα διαφθοράς και για την ενίσχυση των αρμοδιοτήτων της ειδικής εισαγγελίας της. Στη Γερμανία , έχει ανανεωθεί η δέσμευση για την αντιμετώπιση του οικονομικού εγκλήματος, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς, ενώ τα σχέδια επιβολής κυρώσεων στις επιχειρήσεις για δωροδοκία αλλοδαπών δημόσιων λειτουργών είχαν προχωρήσει πολύ πριν από την πρόωρη διάλυση του Κοινοβουλίου. Οι εργασίες για την αναθεώρηση του κώδικα ποινικής δικονομίας βρίσκονται επίσης σε εξέλιξη στην Ισπανία με σκοπό τη μείωση της διάρκειας των ερευνών.

Σε άλλα κράτη μέλη, οι προγραμματισμένες μεταρρυθμίσεις έχουν ανασταλεί προσωρινά, με σκοπό την ευθυγράμμιση με τους νέους κανόνες της ΕΕ για την καταπολέμηση της διαφθοράς, οι οποίοι βρίσκονται επί του παρόντος στο στάδιο των διοργανικών διαπραγματεύσεων. Πρόκειται για την περίπτωση της Φινλανδίας , η οποία σχεδιάζει να προωθήσει αναθεωρήσεις σε σχέση με το αδίκημα της δωροδοκίας αλλοδαπών δημόσιων λειτουργών και την ποινικοποίηση της αθέμιτης άσκησης επιρροής μόλις τεθεί σε εφαρμογή το νέο νομικό πλαίσιο της ΕΕ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αλλαγές στην ποινική νομοθεσία υπονόμευσαν την αποτελεσματικότητα των μέτρων για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Στη Σλοβακία , η μεταρρύθμιση του ποινικού δικαίου το 2024 προσαρμόστηκε έτσι ώστε να διασφαλίζεται η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ και η σλοβακική κυβέρνηση έχει αναλάβει ενεργό δράση για τον σκοπό αυτόν. Ωστόσο, άλλες πτυχές εξακολουθούν να εγείρουν συγκεκριμένες ανησυχίες, με αποτέλεσμα να επηρεάζονται αρκετές υπό εξέλιξη έρευνες και διώξεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένων υψηλόβαθμων αξιωματούχων. Στη Βόρεια Μακεδονία , οι προσπάθειες για την καταπολέμηση της διαφθοράς, ιδίως σε υποθέσεις υψηλού επιπέδου, εξακολουθούν να παρεμποδίζονται από τις τροποποιήσεις του ποινικού κώδικα του 2023.

Αρκετά κράτη μέλη λαμβάνουν μέτρα για να ενισχύσουν τα οικεία θεσμικά όργανα καταπολέμησης της διαφθοράς. Στην Κύπρο συζητούνται προτάσεις για την ενίσχυση της λειτουργικής και επιχειρησιακής ανεξαρτησίας της Ανεξάρτητης Αρχής κατά της διαφθοράς. Στο Βέλγιο , πρόκειται να συσταθούν νέες ερευνητικές και εισαγγελικές δομές για να συμβάλουν στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Στην Ιρλανδία , δημιουργήθηκε νέο Γραφείο του Αστυνομικού Διαμεσολαβητή (FiosrĂ) που αντικατέστησε την πρώην Garda Síochána Ombudsman Commission (Επιτροπή διαμεσολάβησης του ιρλανδικού αστυνομικού σώματος).

Για την αντιμετώπιση των ολοένα και πιο περίπλοκων υποθέσεων διαφθοράς, οι αρχές επιβολής του νόμου, οι εισαγγελείς και το δικαστικό σώμα πρέπει να διαθέτουν κατάλληλη εξειδίκευση και επαρκείς πόρους. Στην Πορτογαλία , διατέθηκαν πρόσθετοι ανθρώπινοι πόροι για έρευνες. Στην Ισπανία , προκειμένου να ληφθεί υπόψη ο ολοένα και πιο πολύπλοκος χαρακτήρας των υποθέσεων διαφθοράς, παρασχέθηκαν στην εισαγγελία πρόσθετοι πόροι μέσω δύο εξειδικευμένων εισαγγελικών τμημάτων και επιπλέον θέσεων στην Εισαγγελία για την Καταπολέμηση της Διαφθοράς. Στη Βόρεια Μακεδονία , η εισαγγελία ανέφερε ότι έχει ενισχύσει τις ικανότητες διερεύνησης και έχει βελτιώσει τη διοργανική συνεργασία και την επιχειρησιακή ικανότητα σε διάφορα κέντρα διερεύνησης. Σε άλλες χώρες εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις. Στην Ιρλανδία , οι ανεπαρκείς πόροι και η ανεπαρκής εξειδίκευση εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση για τη διερεύνηση και τη δίωξη υποθέσεων διαφθοράς. Στο Μαυροβούνιο , οι ανθρώπινοι πόροι που διατίθενται για την καταπολέμηση της διαφθοράς έχουν αυξηθεί ελαφρώς, αλλά παραμένουν συνολικά ανεπαρκείς. Στη Σερβία , οι ανεπαρκείς ανθρώπινοι πόροι περιορίζουν την ικανότητα της Εισαγγελίας Οργανωμένου Εγκλήματος να διεκπεραιώνει και να διερευνά πολύπλοκες υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος και διαφθοράς υψηλού επιπέδου.

Η στενή συνεργασία μεταξύ των αρχών επιβολής του νόμου και άλλων υπηρεσιών —όπως οι μονάδες χρηματοοικονομικών πληροφοριών και οι φορολογικές αρχές, οι ελεγκτικές αρχές, οι αρχές ανταγωνισμού και άλλες διοικητικές αρχές— καθώς και η πρόσβαση σε βάσεις δεδομένων και η διασύνδεση μητρώων είναι απαραίτητες για την αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς. Στην Ιρλανδία , η συνεργασία μεταξύ των αρμόδιων αρχών είναι ομαλή. Στην Πολωνία τέθηκαν σε ισχύ τροποποιημένοι κανόνες για τον συντονισμό των εισαγγελικών αρχών. Σε άλλα κράτη μέλη εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες προκλήσεις. Στη Σλοβενία , η εισαγγελία ανέφερε δυσκολίες όσον αφορά την πρόσβαση σε πληροφορίες και τη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων, ιδίως τραπεζικών πληροφοριών. Στην Ουγγαρία , η Αρχή Ακεραιότητας συνέχισε να αναφέρει εμπόδια στην εκπλήρωση των καθηκόντων της, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης πρόσβασης στις πληροφορίες που τηρούνται σε βάσεις δεδομένων άλλων φορέων.

Η συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών και της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας αναφέρεται ότι είναι συνολικά καλή στα συμμετέχοντα κράτη μέλη. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία είναι πλέον πλήρως λειτουργική στην Πολωνία  και στη Σουηδία για τη διερεύνηση και τη δίωξη εγκλημάτων που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης. Στην Ιρλανδία , το πρόγραμμα για την κυβέρνηση του 2025 περιλαμβάνει δέσμευση για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Αποτελεσματική διερεύνηση και δίωξη εγκλημάτων διαφθοράς και ενίσχυση του ιστορικού επιδόσεων όσον αφορά τις υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου

Σύμφωνα με το Ειδικό Ευρωβαρόμετρο σχετικά με τη στάση των πολιτών απέναντι στη διαφθορά, περίπου τα δύο τρίτα των Ευρωπαίων (66 %) πιστεύουν ότι οι υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου δεν διώκονται επαρκώς. Η αποτελεσματική διερεύνηση και δίωξη της διαφθοράς μπορεί να παρεμποδίζονται από νομικές ελλείψεις, όπως οι ασαφείς ή επαχθείς διαδικασίες άρσης ασυλιών ή οι σύντομες προθεσμίες παραγραφής. Οι ελλείψεις αυτές μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιζήμιες σε πολύπλοκες υποθέσεις διαφθοράς.

Η διερεύνηση και η δίωξη αδικημάτων διαφθοράς διεξάγονται αποτελεσματικά σε ορισμένα κράτη μέλη. Στη Γαλλία , οι προσπάθειες για τη δίωξη της διαφθοράς εντάθηκαν, μεταξύ άλλων όσον αφορά υποθέσεις υψηλού επιπέδου, με τη διάθεση πρόσθετων ανθρώπινων πόρων στις ανακριτικές αρχές και τη θέσπιση νέων νομοθετικών εργαλείων. Η διερεύνηση και η δίωξη αδικημάτων διαφθοράς στις Κάτω Χώρες παραμένουν αποτελεσματικές και οι ανακριτές και οι εισαγγελείς δεν επισήμαναν εμπόδια. Στη Σουηδία , η διερεύνηση και η δίωξη αδικημάτων διαφθοράς εξακολουθούν να επιτυγχάνουν αποτελέσματα, παρότι οι αρχές επιβολής του νόμου ανησυχούν για πιθανή ελλιπή καταγγελία υποθέσεων. Στη Λετονία , η διερεύνηση και η δίωξη αδικημάτων διαφθοράς διεξάγονται αποτελεσματικά, παρότι εκφράστηκαν ορισμένες ανησυχίες όσον αφορά τη διαφθορά υψηλού επιπέδου.

Οι αρχές της Κροατίας βελτιώνουν το ιστορικό των επιδόσεών τους όσον αφορά τις έρευνες, τις διώξεις και τις καταδίκες για διαφθορά, μεταξύ άλλων σε υποθέσεις υψηλού επιπέδου. Στην Πολωνία βρίσκονται υπό διερεύνηση υποθέσεις διαφθοράς μεγάλης κλίμακας στις οποίες εμπλέκονται δημόσιοι λειτουργοί και πολιτικοί. Στην Ελλάδα , βρίσκεται σε στάδιο προετοιμασίας ένα διαλειτουργικό κοινό σύστημα διαχείρισης υποθέσεων, καθώς εξακολουθούν να καταβάλλονται προσπάθειες για τη βελτίωση του ιστορικού επιδόσεων όσον αφορά τις διώξεις και τις τελεσίδικες αποφάσεις, μεταξύ άλλων σε υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου. Στη Σλοβενία , η αστυνομία ολοκλήρωσε αρκετές ανοικτές και σημαντικές έρευνες προηγούμενων ετών και διαβίβασε στις κρατικές εισαγγελικές αρχές σημαντικά περισσότερες υποθέσεις διαφθοράς σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος.

Στην Πορτογαλία , υπάρχουν προκλήσεις όσον αφορά την έγκαιρη διερεύνηση, δίωξη και εκδίκαση υποθέσεων διαφθοράς υψηλού επιπέδου, με κίνδυνο την παραγραφή τους. Στη Μάλτα  κινήθηκαν νέες έρευνες και διώξεις, ωστόσο ο αριθμός των τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς παραμένει χαμηλός, ενώ σε ορισμένες υποθέσεις στις οποίες εμπλέκονται υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι οι διαδικασίες εκκρεμούν. Στη Ρουμανία , παρότι διατηρείται το θετικό ιστορικό επιδόσεων, μεταξύ άλλων και για υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου, οι αποφάσεις σχετικά με τις προθεσμίες παραγραφής έχουν οδηγήσει στη θέση στο αρχείο πολλών υποθέσεων διαφθοράς και στην ακύρωση καταδικαστικών αποφάσεων. Η Βουλγαρία και η Ουγγαρία  δεν έχουν ακόμη επιδείξει σταθερό ιστορικό επιδόσεων όσον αφορά τις έρευνες, τις διώξεις και τις τελεσίδικες καταδικαστικές αποφάσεις σε υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στην Αλβανία , η ειδική δομή για την καταπολέμηση της διαφθοράς πέτυχε απτή πρόοδο προς τη δημιουργία σταθερού ιστορικού επιδόσεων όσον αφορά την καταπολέμηση της διαφθοράς, ιδίως σε υψηλό επίπεδο. Στο Μαυροβούνιο , το ιστορικό επιδόσεων όσον αφορά τις έρευνες και τις διώξεις σε υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου συνεχίζει να βελτιώνεται, αλλά ο χαμηλός αριθμός τελεσίδικων καταδικαστικών αποφάσεων και η έλλειψη αποτελεσματικών και αποτρεπτικών κυρώσεων συμβάλλουν στην αντίληψη περί ατιμωρησίας που επικρατεί. Παρά τις πρόσφατες προσπάθειες που καταβλήθηκαν στη Βόρεια Μακεδονία , οι καθυστερήσεις στις δικαστικές διαδικασίες και οι περιορισμένοι πόροι εξακολουθούν να εμποδίζουν τη δημιουργία αξιόπιστου ιστορικού επιδόσεων σε υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου. Στη Σερβία , η δημιουργία αξιόπιστου ιστορικού επιδόσεων όσον αφορά τις έρευνες, τις διώξεις και τις τελεσίδικες καταδικαστικές αποφάσεις για υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση.

Η καταπολέμηση της διαφθοράς ως παράγοντα που διευκολύνει τη δράση του οργανωμένου εγκλήματος

Οι οργανωμένες εγκληματικές ομάδες χρησιμοποιούν τη διαφθορά για να επιτύχουν τους σκοπούς τους, κάτι που απειλεί τόσο τους δημόσιους όσο και τους ιδιωτικούς οργανισμούς. Η αντιμετώπιση των κινδύνων διαφθοράς που σχετίζονται με την αθέμιτη επιρροή και τη διείσδυση του οργανωμένου εγκλήματος στον δημόσιο τομέα εξακολουθεί να αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα για αρκετά κράτη μέλη. Στη Γαλλία , ο νόμος για την καταπολέμηση της διαφθοράς από εγκληματικές οργανώσεις επανεξετάστηκε από το Συνταγματικό Συμβούλιο. Στις Κάτω Χώρες , συνεχίζονται οι εργασίες για την καταπολέμηση της δωροδοκίας κυβερνητικών αξιωματούχων από το οργανωμένο έγκλημα. Η Σουηδία θέσπισε νομοθεσία για την ενίσχυση των ελέγχων ιστορικού των δημοτικών υπαλλήλων, ώστε να αποτραπεί η πιθανή διείσδυση φορέων του οργανωμένου εγκλήματος στη δημόσια διοίκηση.

Ενίσχυση του πλαισίου για την πρόληψη της διαφθοράς και την ακεραιότητα

Τα διαφανή και υπεύθυνα πλαίσια διακυβέρνησης και ακεραιότητας αποτελούν την καλύτερη προστασία κατά της διαφθοράς. Η αρχή αυτή καταδεικνύει τον ρόλο της ενισχυμένης διαφάνειας, δεοντολογίας και ακεραιότητας των δημόσιων αρχών στην καταπολέμηση της διαφθοράς καθώς και τη σημασία της ανάληψης ειδικών δράσεων σε τομείς όπως οι συγκρούσεις συμφερόντων, η άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων και η μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα.

-Πρόληψη των συγκρούσεων συμφερόντων 68  

Συγκρούσεις συμφερόντων προκύπτουν όταν ένας δημόσιος λειτουργός έχει ιδιωτικό ή επαγγελματικό συμφέρον που θα μπορούσε να επηρεάσει την αμερόληπτη και αντικειμενική εκτέλεση των καθηκόντων του. Σε ορισμένα κράτη μέλη, το πλαίσιο ακεραιότητας συμπληρώθηκε με κώδικες δεοντολογίας και μέτρα για την πρόληψη των συγκρούσεων συμφερόντων, μεταξύ άλλων με την ενδυνάμωση των αρμόδιων αρχών. Στην Κύπρο , διορίστηκε Ειδικός Σύμβουλος για θέματα Δεοντολογίας, ο οποίος αναμένεται να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην προώθηση των αρχών της χρηστής διακυβέρνησης για υψηλόβαθμους αξιωματούχους. Στη Σλοβακία , καταρτίστηκε σχέδιο κώδικα δεοντολογίας για τα πρόσωπα με εκτελεστικές αρμοδιότητες υψηλού επιπέδου, το οποίο αναμένεται να παρουσιαστεί από την κυβέρνηση τον Ιούλιο του 2025. Στο Λουξεμβούργο , η κυβέρνηση εξετάζει το ενδεχόμενο περαιτέρω τροποποιήσεων για τη θέσπιση κωδίκων δεοντολογίας για τους εκλεγμένους αντιπροσώπους και τους αξιωματούχους σε επίπεδο δήμων. Στην Αλβανία , έχουν ληφθεί ορισμένα μέτρα για τη μεταρρύθμιση της νομοθεσίας σχετικά με τις συγκρούσεις συμφερόντων.

Στην Αυστρία , καταρτίζεται σχέδιο κώδικα δεοντολογίας για τους υπουργούς, το οποίο επικεντρώνεται στις συγκρούσεις συμφερόντων. Στην Εσθονία , οι αρχές υποβάλλουν έκθεση σχετικά με την ορθή εφαρμογή των κανόνων για τις συγκρούσεις συμφερόντων, ενώ σε κάθε υπουργείο ορίζονται σημεία επαφής για την καταπολέμηση της διαφθοράς με σκοπό τη στήριξη της συμμόρφωσης με τα σχετικά πρότυπα. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει μέτρα που στοχεύουν στην ακεραιότητα σε συγκεκριμένους τομείς, όπως το δικαστικό σώμα ή η αστυνομία. Αυτό συνέβη στη Βουλγαρία , όπου ελήφθησαν περαιτέρω μέτρα για την ενίσχυση της ακεραιότητας της αστυνομίας και του δικαστικού σώματος, συμπεριλαμβανομένων αναθεωρημένων κωδίκων δεοντολογίας. Ομοίως, στην Ιταλία  δρομολογήθηκαν δράσεις για τη βελτίωση της ακεραιότητας της αστυνομίας, ενώ εκκρεμεί το σχέδιο νόμου για τη βελτίωση των μέτρων ακεραιότητας για τους βουλευτές, και δεν έχουν ακόμη εγκριθεί από τη Γερουσία ολοκληρωμένοι κανόνες σχετικά με τις συγκρούσεις συμφερόντων, μετά την έγκρισή τους από τη Βουλή των Αντιπροσώπων. 

Σε άλλα κράτη μέλη, εξακολουθούν να υπάρχουν ελλείψεις, καθώς οι κανόνες για τις συγκρούσεις συμφερόντων είναι ελλιπείς ή οι μεταρρυθμίσεις έχουν διακοπεί. Στην  Τσεχία , το Συνταγματικό Δικαστήριο κήρυξε αντισυνταγματική τη νομοθεσία σχετικά με τις συγκρούσεις συμφερόντων για διαδικαστικούς λόγους. Στη Μάλτα , εφαρμόζονται μέτρα για την πρόληψη και τη διαχείριση των συγκρούσεων συμφερόντων στη δημόσια διοίκηση, ωστόσο το πεδίο εφαρμογής τους παραμένει περιορισμένο, καθώς οι βουλευτές δεν καλύπτονται από τους κανόνες αυτούς.

-Άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων και μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα

Η άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων, για να συνιστά νόμιμη μορφή συμμετοχής στην ανάπτυξη πολιτικής, πρέπει να υπόκειται σε αυστηρές απαιτήσεις διαφάνειας και ακεραιότητας. Οι απαιτήσεις αυτές είναι απαραίτητες για τη διασφάλιση της λογοδοσίας και της συμπεριληπτικής λήψης αποφάσεων και για την πρόληψη της αθέμιτης ή συγκεκαλυμμένης επιρροής 69 .

Ορισμένα κράτη μέλη έχουν αναθεωρήσει τους κανόνες τους για τη διαφάνεια στον τομέα της άσκησης πίεσης από ομάδες συμφερόντων, έχουν δημιουργήσει ή επεκτείνει τα μητρώα διαφάνειας ή προετοιμάζουν νέα νομοθεσία. Η Τσεχία θέσπισε νομοθεσία για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων, δημιουργώντας νέο μητρώο διαφάνειας. Στην Εσθονία , όλα τα πολιτικά κόμματα στο Κοινοβούλιο συμφώνησαν σε ένα πλαίσιο για την άσκηση πίεσης στους βουλευτές από ομάδες συμφερόντων και επί του παρόντος αξιολογούνται οι κανόνες για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων για την κυβέρνηση. Στην Ισπανία , υποβλήθηκε στο Κοινοβούλιο σχέδιο νόμου για τη ρύθμιση των δραστηριοτήτων άσκησης πίεσης από ομάδες συμφερόντων, ενώ συνεχίζονται οι εργασίες για τη θέση σε λειτουργία δημόσιου μητρώου εκπροσώπων ομάδων συμφερόντων. Στην Ιρλανδία , το πεδίο εφαρμογής του μητρώου ομάδων συμφερόντων επεκτάθηκε και σε άλλους φορείς πέραν της κεντρικής κυβέρνησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Στη Σουηδία , διακομματική εξεταστική επιτροπή συνέστησε τη θέσπιση κανόνων για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων.

Η έλλειψη ολοκληρωμένων κανόνων για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων σε ορισμένα κράτη μέλη ή οι ελλείψεις όσον αφορά την επιβολή του υφιστάμενου πλαισίου θεωρούνται σημαντικοί τομείς που θα μπορούσαν να βελτιωθούν. Στην Ιταλία , παρόλο που πραγματοποιήθηκαν κάποιες συζητήσεις για την κατάρτιση νομοσχεδίων, εξακολουθούν ως επί το πλείστον να μην υπάρχουν ολοκληρωμένοι κανόνες για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων ούτε υπάρχει δημοσίως προσβάσιμο μητρώο εκπροσώπων ομάδων συμφερόντων, ενώ εφαρμόζονται κάποια περιορισμένα εθελοντικά μέτρα σε υπουργικό επίπεδο. Στις Κάτω Χώρες το υφιστάμενο σύστημα έχει βελτιωθεί σε διαδικαστικό επίπεδο, αλλά δεν έχει πραγματοποιηθεί ακόμη κάποια πιο ουσιαστική μεταρρύθμιση. Παρότι στην Πορτογαλία καταβλήθηκαν αρχικές προσπάθειες για την αντιμετώπιση της άσκησης πίεσης από ομάδες συμφερόντων, οι προσπάθειες αυτές δεν είχαν ευοδωθεί στο τέλος της προηγούμενης κοινοβουλευτικής περιόδου. Στη Γαλλία , εξακολουθούν να επιβάλλονται απαιτήσεις δημοσιοποίησης μόνο στους εκπροσώπους ομάδων συμφερόντων και όχι στους αξιωματούχους σε ανώτατο εκτελεστικό επίπεδο. Στην Πολωνία , στην Αυστρία  και στο  Βέλγιο , δεν ελήφθησαν περαιτέρω μέτρα με σκοπό την ενίσχυση των κανόνων για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων. Στην Κροατία , παρότι η εφαρμογή του νέου νόμου για την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων βρίσκεται σε καλό δρόμο, το κοινό δεν ενημερώνεται άμεσα σχετικά με τις συναντήσεις μεταξύ εκπροσώπων ομάδων συμφερόντων και αξιωματούχων. Απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες για τη βελτίωση του πλαισίου άσκησης πίεσης από ομάδες συμφερόντων στην Ελλάδα , μεταξύ άλλων με την επανεξέταση του ορισμού των εκπροσώπων ομάδων συμφερόντων και τη διασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής.

Η ρύθμιση και η επιβολή κανόνων σχετικά με τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα εξακολουθούν να αποτελούν βασικό τομέα στον οποίο πρέπει να δοθεί προσοχή, ενώ σε αρκετά κράτη μέλη βρίσκονται υπό συζήτηση ζητήματα όπως η αυστηροποίηση των περιορισμών μετά την έξοδο από την υπηρεσία και οι περίοδοι αναμονής. Στη Φινλανδία , τον Σεπτέμβριο του 2024 υποβλήθηκε στο Κοινοβούλιο νόμος για τον περιορισμό της μεταπήδησης προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα. Στην  Τσεχία , εξακολουθεί να εξετάζεται σε τεχνικό επίπεδο το ενδεχόμενο μελλοντικής αναθεώρησης των κανόνων για τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα. Στις Κάτω Χώρες , η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε αναθεωρημένους κανόνες σχετικά με τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα για τους υπουργούς και τους υφυπουργούς. Σε άλλα κράτη μέλη, οι συζητήσεις δεν έχουν σημειώσει πρόοδο. Στη Σουηδία , μέχρι στιγμής δεν έχει δοθεί συνέχεια στην αξιολόγηση των κανόνων για τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα. Στη Δανία , πρόσφατες περιπτώσεις μεταπήδησης προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα προκάλεσαν ανησυχίες σχετικά με την ικανότητα διασφάλισης των δεοντολογικών προτύπων ελλείψει σαφών κανόνων.

-Δημοσιοποίηση περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων

Οι κανόνες για τη δήλωση περιουσιακών στοιχείων και τη δημοσιοποίηση συμφερόντων από τους δημόσιους λειτουργούς είναι σημαντικοί για τη διασφάλιση της διαφάνειας και της λογοδοσίας στη δημόσια διοίκηση. Ένα αποτελεσματικό σύστημα δημοσιοποίησης και επαλήθευσης μπορεί να διευκολύνει τον εντοπισμό συγκρούσεων συμφερόντων, περιπτώσεων ασυμβίβαστου και διαφθοράς. Παρότι τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει σχετικούς κανόνες, το πεδίο εφαρμογής τους, η διαφάνεια και η προσβασιμότητά τους καθώς και οι μηχανισμοί για την επαλήθευση και την επιβολή της εφαρμογής των εν λόγω κανόνων διαφέρουν.

Σε ορισμένα κράτη μέλη σημειώνονται θετικές εξελίξεις, μεταξύ άλλων με σκοπό την εφαρμογή των συστάσεων της έκθεσης. Οι νέοι ολοκληρωμένοι νόμοι για τις δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων στην Κύπρο καλύπτουν ευρύ φάσμα υψηλόβαθμων αξιωματούχων. Οι Κάτω Χώρες σχεδιάζουν να επανεξετάσουν το σύστημα δήλωσης περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων των υπουργών και των υφυπουργών.

Μια σημαντική πτυχή αφορά την επαλήθευση των δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων, με τις μεταρρυθμίσεις σε ορισμένα κράτη μέλη να επικεντρώνονται στην ενίσχυση αυτού του στοιχείου. Η αποτελεσματική παρακολούθηση και επαλήθευση των δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων στην Πορτογαλία βελτιώθηκε σημαντικά. Στην Ελλάδα , ο νόμος για τις δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων αναθεωρήθηκε προκειμένου να διευκολυνθεί η διαδικασία υποβολής και επαλήθευσης των δηλώσεων.

Σε άλλα κράτη μέλη εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις. Οι κανόνες δημοσιοποίησης περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων της Αυστρίας δεν καλύπτουν τους βουλευτές. Στη Σουηδία , οι υποχρεώσεις δήλωσης περιουσιακών στοιχείων για τους υπουργούς και τους υφυπουργούς δεν περιλαμβάνουν ορισμένες βασικές πληροφορίες. Στο Βέλγιο , το σύστημα των δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων είναι πλημμελές όσον αφορά την επαλήθευση και τη διαφάνεια. Στην Κροατία , οι δυσκολίες ως προς την εκπλήρωση των δεσμεύσεων για την επαλήθευση όλων των δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων οφείλονται στους περιορισμένους πόρους και στην ψηφιοποίηση που ακόμη εκκρεμεί. Στην Αλβανία , οι δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων συνέχισαν να επαληθεύονται, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν ελλείψεις όσον αφορά την αποτελεσματική επαλήθευση και τη διαφάνεια, καθώς οι δηλώσεις δεν δημοσιεύονται. Στη Σερβία , η επαλήθευση των δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων και των συγκρούσεων συμφερόντων εξακολουθεί να παρουσιάζει αδυναμίες. Απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου θα υποχρεώσει τη  Ρουμανία να επαναξιολογήσει το σύστημα δήλωσης περιουσιακών στοιχείων που θεωρούνταν ισχυρό.

-Προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος και καταγγελίες περιπτώσεων διαφθοράς

Η προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος είναι απαραίτητη για τον εντοπισμό και την πρόληψη της διαφθοράς. Η μεταφορά της οδηγίας της ΕΕ για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος είχε ως αποτέλεσμα την έκδοση νέας ή αναθεωρημένης νομοθεσίας σε πολλά κράτη μέλη. Όλα τα κράτη μέλη έχουν πλέον μεταφέρει στο εθνικό τους δίκαιο τις κύριες διατάξεις της, παρότι απαιτούνται περαιτέρω βελτιώσεις σε βασικούς τομείς, όπως το καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής, οι προϋποθέσεις προστασίας και τα μέτρα προστασίας έναντι αντιποίνων 70 . Η προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος προσφέρει προστιθέμενη αξία όσον αφορά την καλύτερη επιβολή του δικαίου της ΕΕ σε ορισμένους τομείς, μεταξύ άλλων και στον τομέα του περιβαλλοντικού εγκλήματος, αλλά τα οφέλη της για την προστασία του δημοσίου συμφέροντος είναι ευρύτερα και επίσης εκτείνονται πέρα από το πλαίσιο του ενωσιακού δικαίου. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα κράτη μέλη στην πλειονότητά τους επέκτειναν το πεδίο εφαρμογής της προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος σε τομείς του εθνικού δικαίου.

Στη Δανία , τόσο οι αρχές όσο και η κοινωνία των πολιτών θεωρούν ότι η εφαρμογή των κανόνων για την καταγγελία δυσλειτουργιών βρίσκεται στη σωστή κατεύθυνση. Στη Λιθουανία εφαρμόζεται νέο πλαίσιο προστασίας των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος. Στην Πολωνία έχει πλέον τεθεί σε ισχύ νέος νόμος. Η Λετονία σχεδιάζει να τροποποιήσει τη νομοθεσία για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος κατόπιν σχετικής αξιολόγησης. Στο Μαυροβούνιο , βρίσκεται σε εξέλιξη η εφαρμογή του βελτιωμένου νομικού πλαισίου για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος.

Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν εμπόδια στην καταγγελία περιπτώσεων διαφθοράς στην πράξη. Σύμφωνα με το Ειδικό Ευρωβαρόμετρο σχετικά με τη στάση των πολιτών απέναντι στη διαφθορά, το 27 % των Ευρωπαίων θεωρεί ότι τα άτομα που καταγγέλλουν περίπτωση διαφθοράς δεν προστατεύονται από τα αντίποινα και το 27 % των Ευρωπαίων πιστεύει ότι οι περιπτώσεις διαφθοράς δεν καταγγέλλονται, διότι δεν δίνεται συνέχεια στην καταγγελία ούτε επιβάλλεται τιμωρία. Για να ξεπεραστεί η απροθυμία αυτή, τα κράτη μέλη δημιουργούν εργαλεία για την παροχή καθοδήγησης και την ευαισθητοποίηση. Για παράδειγμα, η Κροατία  διεξάγει ευρεία ενημερωτική εκστρατεία.

-Χρηματοδότηση πολιτικών κομμάτων και πολιτικών εκστρατειών

Η διαφάνεια όσον αφορά τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων συμβάλλει στην πρόληψη της αθέμιτης επιρροής καθώς και στην προώθηση της δημοκρατικής λογοδοσίας 71 .

Αρκετά κράτη μέλη έχουν εγκρίνει μεταρρυθμίσεις ή εξετάζουν το ενδεχόμενο μεταρρυθμίσεων για την αύξηση της διαφάνειας και της εποπτείας στον τομέα αυτόν. Στη Σλοβενία , οι επικαιροποιημένοι κανόνες για την υποβολή στοιχείων από τα πολιτικά κόμματα αποσκοπούν στη διασφάλιση μεγαλύτερης διαφάνειας και σαφήνειας. Στη Λετονία , οι τροποποιήσεις των κανόνων για τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων ενισχύουν τους κανόνες ποινικής ευθύνης για την παράνομη χρηματοδότηση. Στην Εσθονία , η κυβέρνηση ενέκρινε τη μεταρρύθμιση του πλαισίου χρηματοδότησης των πολιτικών κομμάτων, στο πλαίσιο της οποίας αποσαφηνίζονται οι οικονομικές υποχρεώσεις των πολιτικών κομμάτων. Στην Ιταλία , έχει παρουσιαστεί νομοθεσία για τη βελτίωση της διαφάνειας της χρηματοδότησης των πολιτικών κομμάτων, ενώ σχετική νομοθεσία βρίσκεται υπό συζήτηση στα Κοινοβούλια της  Δανίας και της Ρουμανίας . Στη  Φινλανδία , το Κοινοβούλιο ενέκρινε νομοθετική πρόταση τον Ιούνιο του 2025. Στο Μαυροβούνιο , το νομικό πλαίσιο που διέπει τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων εξακολουθεί να παρεμποδίζεται από ελλείψεις όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής, τη σαφήνεια και την εφαρμογή.

Καταπολέμηση της διαφθοράς σε τομείς υψηλού κινδύνου

Η διαφθορά μπορεί να πλήξει οποιονδήποτε τομέα της δημόσιας ζωής, αλλά οι τομείς υψηλού κινδύνου —συνήθως εκείνοι που συνεπάγονται τη διάθεση σημαντικών δημόσιων πόρων ή παρέχουν βασικές υπηρεσίες— χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής. Τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη, η ενέργεια, και ο πολεοδομικός σχεδιασμός καθώς και οι τοπικοί δήμοι έχουν χαρακτηριστεί ευάλωτοι. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στους τομείς στους οποίους παρατηρείται ταχεία αύξηση των δημόσιων δαπανών ή χρήση συνοπτικών διαδικασιών, όπως οι δημόσιες συμβάσεις στον τομέα της άμυνας. Στο πλαίσιο του δικτύου της ΕΕ για την καταπολέμηση της διαφθοράς, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη αναλύουν αυτούς τους τομείς υψηλού κινδύνου και ανταλλάσσουν βέλτιστες πρακτικές σχετικά με τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισής τους 72 .

Τα κράτη μέλη λαμβάνουν διάφορα μέτρα για τον μετριασμό των κινδύνων διαφθοράς στους τομείς υψηλού κινδύνου. Η Λιθουανία  και η  Φινλανδία έχουν θέσει σε εφαρμογή διαδικασία παρακολούθησης με έμφαση στους τομείς υψηλού κινδύνου. Η Γερμανία έχει εκσυγχρονίσει τους κανόνες της για τις δημόσιες συμβάσεις, οι οποίοι παρέχουν τη δυνατότητα να ενισχυθεί η διαφάνεια και να εξασφαλιστούν ισότιμοι όροι ανταγωνισμού για τις επιχειρήσεις. Στην Εσθονία , εξετάζονται επί του παρόντος ορισμένοι τομείς υψηλού κινδύνου διαφθοράς. Στις Κάτω Χώρες, στη  Σουηδία  και στο  Βέλγιο βρίσκονται σε εξέλιξη πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση της διαφθοράς που συνδέεται με το οργανωμένο έγκλημα. Στη Μάλτα , οι ελεγκτικοί οργανισμοί ανέφεραν αδυναμίες όσον αφορά τη χρήση των δημόσιων πόρων και αλλαγές στις διαδικασίες σύναψης δημόσιων συμβάσεων.

Στο Μαυροβούνιο , εφαρμόζονται μέτρα για την αντιμετώπιση της διαφθοράς σε τομείς υψηλού κινδύνου, όπως η διασφάλιση της εφαρμογής σχεδίων ακεραιότητας στους δημόσιους οργανισμούς. Στη Σερβία , οι εξαιρέσεις από τον νόμο για τις δημόσιες συμβάσεις εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται ευρέως, παρακάμπτοντας έτσι την εφαρμογή του, ενώ οι μηχανισμοί εποπτείας είναι ανεπαρκείς.

4.3    Πολυφωνία και ελευθερία των μέσων μαζικής επικοινωνίας

Η ελευθερία και η πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας αποτελούν κεντρικά στοιχεία του κράτους δικαίου. Τα ανεξάρτητα μέσα μαζικής επικοινωνίας υποχρεώνουν τους ασκούντες εξουσία να λογοδοτούν, επιτρέποντας παράλληλα την ελεύθερη ροή πληροφοριών και απόψεων. Η πολιτική ή κρατική πίεση και ο έλεγχος μπορούν να αποδυναμώσουν την ελευθερία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και να υπονομεύσουν την ικανότητα των πολιτών να αναζητούν, να λαμβάνουν και να ανταλλάσσουν πληροφορίες. Η έλλειψη λογοδοσίας για επιθέσεις κατά της ελευθερίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας και των δημοσιογράφων συχνά συμβαδίζει με την επιδείνωση άλλων προτύπων για το κράτος δικαίου.

Η προώθηση της πολυφωνίας και της ελευθερίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας βρίσκεται στο επίκεντρο των προσπαθειών της ΕΕ για την ενίσχυση της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Τα μέτρα που προτάθηκαν τα προηγούμενα έτη σε διάφορους βασικούς τομείς που καλύπτονται από τις εκθέσεις για το κράτος δικαίου, όπως η ενίσχυση της ασφάλειας και της προστασίας των δημοσιογράφων, η αντιμετώπιση των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPP) και η γενικότερη αντιμετώπιση των διαρθρωτικών προκλήσεων στο τοπίο των μέσων μαζικής επικοινωνίας στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού κανονισμού για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης (EMFA) 73 , βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια εφαρμογής. Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίσουν τη συμμόρφωση με τις περισσότερες διατάξεις του EMFA έως τις 8 Αυγούστου του τρέχοντος έτους, και τα περισσότερα από αυτά εξετάζουν ή θεσπίζουν νομοθεσία για την ευθυγράμμιση με τις απαιτήσεις του EMFA. Η ορθή εφαρμογή του EMFA θα συμβάλει επίσης στην υλοποίηση ορισμένων από τις συστάσεις που διατυπώνονται στην παρούσα έκθεση για το κράτος δικαίου, ιδίως εκείνων που αφορούν την ανεξαρτησία των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας, ορισμένες πτυχές της προστασίας των δημοσιογράφων και τη διαφάνεια και τη δικαιοσύνη κατά την κατανομή της κρατικής διαφήμισης.

Παρακολούθηση των κινδύνων για την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας

Το παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα μαζικής επικοινωνίας 74 αξιολογεί τους κινδύνους για την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και σε ορισμένες υποψήφιες χώρες, με έμφαση στη θεμελιώδη προστασία, τον πλουραλισμό της αγοράς, την πολιτική ανεξαρτησία και την κοινωνική ένταξη. Τα πορίσματα του 2025 αποκαλύπτουν επιδείνωση των συνθηκών για τους δημοσιογράφους σε αρκετές χώρες, με αυξημένη σωματική βία κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων, περισσότερες διαδικτυακές παρενοχλήσεις και εκστρατείες δυσφήμισης από πολιτικούς. Οι κίνδυνοι που απορρέουν από την υψηλή συγκέντρωση της ιδιοκτησίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας και την κυριαρχία ορισμένων ψηφιακών πλατφορμών αυξάνονται. Η έκθεση επιβεβαιώνει επίσης τη σοβαρή οικονομική πίεση στο οικοσύστημα των μέσων μαζικής επικοινωνίας σε ολόκληρη την Ευρώπη, η οποία αυξάνει τις δυνατότητες πολιτικής επιρροής.

Ενίσχυση της ανεξάρτητης λειτουργίας των ρυθμιστικών αρχών των μέσων μαζικής επικοινωνίας

Οι λειτουργικά ανεξάρτητες εθνικές ρυθμιστικές αρχές των μέσων μαζικής επικοινωνίας, οι οποίες ασκούν τις εξουσίες τους με αμεροληψία και διαφάνεια, διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην προάσπιση της πολυφωνίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Όλα τα κράτη μέλη έχουν νομοθεσία που καθορίζει τις αρμοδιότητες και τις εγγυήσεις ανεξαρτησίας των ρυθμιστικών αρχών τους. Τόσο η οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (AVMSD) 75 όσο και ο EMFA θεσπίζουν απαιτήσεις για τις εν λόγω ρυθμιστικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων της ανεξαρτησίας από την κυβέρνηση, της αμεροληψίας, της διαφάνειας, της λογοδοσίας, των επαρκών πόρων, των διαδικασιών διορισμού και παύσης και των αποτελεσματικών μηχανισμών προσφυγής.

Μετά την έκθεση του 2024 για το κράτος δικαίου, τα καθήκοντα και οι αρμοδιότητες διαφόρων εθνικών ρυθμιστικών αρχών των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχουν διευρυνθεί ή βρίσκονται στο στάδιο της διεύρυνσης, μεταξύ άλλων με σκοπό τη συμμόρφωση με την πράξη της ΕΕ για τις ψηφιακές υπηρεσίες 76 και τον EMFA. Για παράδειγμα, στην Πορτογαλία  και στη Σουηδία  οι οικονομικοί πόροι των ρυθμιστικών αρχών αυξήθηκαν, ενώ στην Εσθονία , στη Δανία και στην Ελλάδα  οι ρυθμιστικές αρχές προσέλαβαν επιπλέον προσωπικό. Τόσο η Ισπανία όσο και η Γαλλία λαμβάνουν μέτρα για να ενισχύσουν την εποπτική αρμοδιότητα των ρυθμιστικών αρχών οπτικοακουστικών μέσων. Στην Εσθονία , στη  Φινλανδία , στη  Σλοβενία , στην  Τσεχία , στην  Ιρλανδία , στο Βέλγιο , στο  Λουξεμβούργο , στη  Μάλτα , στη  Σλοβακία και στη Σουηδία σχεδιάζεται νομοθεσία που θα αναθέσει στις ρυθμιστικές αρχές νέες αρμοδιότητες παρακολούθησης και εποπτείας. Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, η οικονομική ανεξαρτησία των ρυθμιστικών αρχών των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχει βελτιωθεί στη Βόρεια Μακεδονία .

Ανησυχίες σχετικά με την ανεξαρτησία ή την αμεροληψία των ρυθμιστικών αρχών εξακολουθούν να υπάρχουν σε αρκετά κράτη μέλη. Οι ανησυχίες αφορούν, μεταξύ άλλων, τις ανεπαρκείς εγγυήσεις κατά της αθέμιτης πολιτικής επιρροής στη διαδικασία διορισμού ή στη λειτουργία των ρυθμιστικών αρχών, όπως παρατηρείται στην Ουγγαρία , στην  Ελλάδα και στην Πολωνία . Στην Αλβανία , η ανεξαρτησία της ρυθμιστικής αρχής παραμένει πηγή ανησυχίας λόγω του δικομματικού τύπου που εφαρμόζεται στην εκλογή των μελών του διοικητικού συμβουλίου και των πολιτικών τους δεσμών. Εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες σχετικά με την ανεξαρτησία της ρυθμιστικής αρχής των μέσων μαζικής επικοινωνίας της Σερβίας , με καθυστερήσεις και ελλείψεις στη διαδικασία επιλογής της διοίκησής της, οι οποίες υπονομεύουν την εμπιστοσύνη του κοινού στη διαδικασία.

Αύξηση της διαφάνειας του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των μέσων μαζικής επικοινωνίας

Η διαφάνεια του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των μέσων μαζικής επικοινωνίας επιτρέπει στους χρήστες να λαμβάνουν καλύτερα τεκμηριωμένες αποφάσεις, δεδομένου ότι οι ιδιοκτήτες των μέσων μαζικής επικοινωνίας μπορούν να ελέγχουν ή να επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τις συντακτικές αποφάσεις και το ειδησεογραφικό περιεχόμενο. Στην Κροατία και στην Ελλάδα σημειώθηκαν θετικές εξελίξεις, με τη δημιουργία ή την επέκταση των επιγραμμικών μητρώων ιδιοκτησίας ή την αποτελεσματική παρακολούθησή τους. Στη Γαλλία , η ρυθμιστική αρχή προετοιμάζει εθνική βάση δεδομένων για την ιδιοκτησία των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Στη Λετονία , οι τροποποιήσεις του νόμου για τον Τύπο θα καταστήσουν υποχρεωτική την καταχώριση των παρόχων υπηρεσιών μέσων μαζικής επικοινωνίας και των πληροφοριών σχετικά με τον πραγματικό δικαιούχο.

Σε άλλες χώρες η κατάσταση είναι ανάμεικτη. Στο Μαυροβούνιο , οι κανόνες για τη διαφάνεια των πληροφοριών σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχουν βελτιωθεί, αλλά μόνο σε σχέση με τους παρόχους υπηρεσιών μέσων μαζικής επικοινωνίας. Στη Σερβία , τα μέτρα για την αύξηση της διαφάνειας των ιδιοκτησιακών δομών και της δημόσιας χρηματοδότησης του τομέα των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχουν εφαρμοστεί μόνο εν μέρει.

Προκλήσεις όσον αφορά τη διαφάνεια του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των μέσων μαζικής επικοινωνίας εξακολουθούν να υπάρχουν στη Βουλγαρία , στην  Τσεχία , στις  Κάτω Χώρες , στην Κύπρο  και στην  Ισπανία , παρότι έχουν σημειωθεί κάποιες βελτιώσεις στη Βουλγαρία , ενώ αναμένονται επίσης βελτιώσεις στην Ισπανία  εν αναμονή της θέσπισης νέας νομοθεσίας. Στην Αλβανία , η υψηλή συγκέντρωση της ιδιοκτησίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας εξακολουθεί να επηρεάζει αρνητικά την ανεξαρτησία τους.

Προστασία των μέσων μαζικής επικοινωνίας από πολιτική πίεση και αθέμιτη επιρροή

Η ανεξαρτησία των μέσων μαζικής επικοινωνίας μπορεί να υπονομευθεί από πολιτικές πιέσεις και αθέμιτη επιρροή. Η παροχή εγγυήσεων κατά της πολιτικοποίησης των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας και η εφαρμογή διαφανών κανόνων για την κατανομή της κρατικής διαφήμισης είναι σημαντικές για την πρόληψη αυτών των πιέσεων.

Η κρατική διαφήμιση περιλαμβάνει κάθε χρήση του κρατικού προϋπολογισμού από δημόσιες αρχές ή φορείς σε όλα τα επίπεδα για διαφημίσεις και εκστρατείες. Εάν η κατανομή της είναι αδιαφανής ή άδικη, οι πόροι αυτοί μπορούν να αποτελέσουν εργαλεία πολιτικής επιρροής. Ο EMFA αντιμετωπίζει το ζήτημα αυτό καθορίζοντας απαιτήσεις για τα κριτήρια και τις διαδικασίες κατανομής καθώς και υποχρεώσεις δημοσιοποίησης των ποσών που δαπανούν ετησίως οι δημόσιες αρχές.

Στην Κύπρο , στη  Μάλτα , στη  Σλοβακία  και στην  Πολωνία βρίσκονται υπό κατάρτιση νομοσχέδια που αντιμετωπίζουν ειδικά αυτό το ζήτημα. Στην Αυστρία , παρότι οι κανόνες για τη διαφάνεια της κρατικής διαφήμισης εξακολουθούν να εφαρμόζονται ορθά, η δίκαιη κατανομή της κρατικής διαφήμισης συνεχίζει να αποτελεί θέμα συζήτησης. Δεν έχουν ληφθεί ούτε σχεδιάζονται μέτρα για τη ρύθμιση της κατανομής κρατικής διαφήμισης στα μέσα μαζικής επικοινωνίας στην Ουγγαρία . Στη Ρουμανία , η χρηματοδότηση ιδιωτικών μέσων μαζικής επικοινωνίας από πολιτικά κόμματα και κρατικές αρχές έχει οδηγήσει στην αύξηση της αδιαφάνειας της πολιτικής διαφήμισης. Μεταξύ των χωρών που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στην Αλβανία εξακολουθούν να υπάρχουν ελλείψεις όσον αφορά τη δίκαιη κατανομή της κρατικής διαφήμισης και άλλων κρατικών πόρων. Στη Βόρεια Μακεδονία , η επαναφορά της χρηματοδοτούμενης από το κράτος διαφήμισης έχει επικριθεί από εμπειρογνώμονες των μέσων μαζικής επικοινωνίας και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Παρότι κάθε κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για τη χρηματοδότηση των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας 77 , στόχος του EMFA είναι να διασφαλίσει την ανεξάρτητη λειτουργία τους. Για τον σκοπό αυτόν, απαιτεί να διασφαλίζονται επαρκείς, βιώσιμοι και προβλέψιμοι οικονομικοί πόροι και προωθεί τη διαφάνεια κατά τους διορισμούς και τις απολύσεις διευθυντικών στελεχών. Στην Τσεχία , έχουν εγκριθεί μεταρρυθμίσεις με στόχο την ενίσχυση της ανεξαρτησίας των εθνικών δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών φορέων, στο πλαίσιο των οποίων αποσαφηνίζεται η αποστολή των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας και παρέχεται πιο βιώσιμη χρηματοδότηση. Στην Πορτογαλία , υπογράφηκε νέα σύμβαση με τον πάροχο δημόσιων υπηρεσιών μέσων μαζικής επικοινωνίας και αυξήθηκαν οι πόροι του.

Μεταρρυθμίσεις βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη ή στο στάδιο της προετοιμασίας στην Κύπρο , στην  Εσθονία , στη  Φινλανδία , στην Ιρλανδία , στη  Λετονία , στη Σουηδία , στη  Δανία , στη Βουλγαρία , στη  Γαλλία , στην Ιταλία , στις Κάτω Χώρες  και στην Πολωνία . Στην Ελλάδα , χάρη στις νέες διαδικασίες διορισμού των μελών των διοικητικών οργάνων σημειώθηκαν θετικές αλλαγές, ενώ εξακολουθούν να υπάρχουν ανησυχίες σχετικά με το νομοθετικό πλαίσιο και την πολιτική ανεξαρτησία των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας. Ανησυχίες εξακολουθούν επίσης να υπάρχουν στη Σλοβακία όσον αφορά τον νόμο του Ιουλίου 2024 για τη λύση του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα και τη σύσταση νέας οντότητας. Οι ανησυχίες που είχαν εκφραστεί στο παρελθόν σχετικά με την ανεξάρτητη διακυβέρνηση και τη συντακτική ανεξαρτησία των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας δεν έχουν ακόμη αντιμετωπιστεί στη Ρουμανία , στη Μάλτα και στην Ουγγαρία . Στην Αλβανία και στη  Σερβία , οι ανησυχίες όσον αφορά την ανεξαρτησία του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα έχουν αυξηθεί.

Πρόσβαση στις πληροφορίες

Το δικαίωμα πρόσβασης σε πληροφορίες από τις δημόσιες αρχές έχει ζωτική σημασία για να μπορούν οι δημοσιογράφοι να εκτελούν το ερευνητικό τους έργο. Αποτελεί επίσης σημαντικό εργαλείο διαφάνειας και λογοδοσίας για την κοινωνία των πολιτών και τους πολίτες γενικότερα. Η Εσθονία , το Λουξεμβούργο , το  Βέλγιο , οι  Κάτω Χώρες , η  Βουλγαρία , η  Δανία και η Ελλάδα έχουν λάβει περαιτέρω μέτρα, παρότι η αποτελεσματικότητα των νομοθετικών αλλαγών στην πράξη πρέπει συχνά να επαληθεύεται.

Έχουν καταβληθεί ορισμένες προσπάθειες σε αρκετά άλλα κράτη μέλη στα οποία είχαν προηγουμένως εντοπιστεί προβλήματα, όπως η Φινλανδία  και η Ρουμανία , ενώ δεν έχουν ληφθεί περαιτέρω μέτρα στην Ισπανία . Στην Ιταλία , οι κανόνες που διέπουν τη δημοσιοποίηση ορισμένων δικαστικών πληροφοριών σχετικά με ποινικές διαδικασίες εξακολουθούν να αποτελούν πηγή ανησυχίας για τους δημοσιογράφους. Στο Μαυροβούνιο , το νομικό πλαίσιο για την πρόσβαση σε πληροφορίες δεν έχει ακόμη τροποποιηθεί, ενώ υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις όσον αφορά τη διασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής του.

Βελτίωση της ασφάλειας και της προστασίας των δημοσιογράφων και αντιμετώπιση νομικών απειλών και καταχρηστικών δικαστικών διαδικασιών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού

Οι δημοσιογράφοι εξακολουθούν να δέχονται σωματικές και νομικές απειλές και η ασφάλειά τους τίθεται περαιτέρω σε κίνδυνο από διαδικτυακές εκστρατείες δυσφήμισης σε ορισμένα κράτη μέλη. Σε συνέχεια της σύστασης της Επιτροπής του 2021 σχετικά με την ασφάλεια των δημοσιογράφων και άλλων επαγγελματιών των μέσων ενημέρωσης 78 , αρκετά κράτη μέλη και χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης έχουν εγκρίνει ειδικά σχέδια δράσης και έχουν λάβει μέτρα για τη δημιουργία ειδικών δομών στήριξης με σκοπό την προώθηση της ασφάλειας των δημοσιογράφων.

Οι στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPP) είναι μια ιδιαίτερη μορφή παρενόχλησης που αποσκοπεί στη φίμωση δημοσιογράφων και υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ασχολούνται με ζητήματα δημόσιου συμφέροντος και λειτουργεί αποτρεπτικά όσον αφορά την ελευθερία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και την ελευθερία της έκφρασης. Από τον Μάιο του 2024 έχει θεσπιστεί ενωσιακή νομοθεσία για την αντιμετώπιση των διασυνοριακών στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού 79 , και τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται να ευθυγραμμίσουν τις εγγυήσεις ώστε να καλύπτουν και τις εγχώριες υποθέσεις. Επιπλέον, ο EMFA προβλέπει την προστασία των δημοσιογραφικών πηγών και των εμπιστευτικών επικοινωνιών, ιδίως από τη χρήση εργαλείων παρεμβατικής παρακολούθησης.

Η ενωσιακή νομοθεσία και η ειδική σύσταση που εξέδωσε η Επιτροπή σχετικά με τις στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPP) 80 συνέβαλαν στην προώθηση περαιτέρω μέτρων στην εθνική νομοθεσία. Το  Βέλγιο  έλαβε μέτρα για την ενίσχυση της νομικής προστασίας των δημοσιογράφων, όπως η αποποινικοποίηση της δυσφήμισης και η θέσπιση αυστηρότερων κυρώσεων για εγκλήματα που διαπράττονται κατά δημοσιογράφων. Η Ελλάδα και η Ιρλανδία προχώρησαν επίσης στη θέσπιση ειδικών διαδικαστικών εγγυήσεων, ενώ η Ιρλανδία αναθεωρεί τους νόμους της για τη δυσφήμιση. Στην Εσθονία , η Ένωση Δημοσιογράφων έχει οριστεί ως το εθνικό σημείο επαφής για ζητήματα σχετικά με τις SLAPP. Στην Πολωνία , η κυβέρνηση προτίθεται να περιορίσει τη βαρύτητα της ποινής για το αδίκημα της δυσφήμισης. Από την άλλη πλευρά, η μεταρρύθμιση του καθεστώτος της δυσφήμισης παραμένει στάσιμη στην Ιταλία και δεν έχει προχωρήσει στη Σλοβακία .

Γενικότερα, όσον αφορά την ασφάλεια των δημοσιογράφων, έχουν σημειωθεί θετικές εξελίξεις σε ορισμένα κράτη μέλη, σε συνέχεια επίσης των συστάσεων που διατυπώθηκαν στην έκθεση του 2024 για το κράτος δικαίου. Στην Ελλάδα , συνεχίζονται οι προσπάθειες ευαισθητοποίησης σχετικά με τις στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού οι οποίες στοχοποιούν δημοσιογράφους. Στο Λουξεμβούργο , η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί να ενισχύσει την προστασία των δημοσιογράφων, ενώ στη Σουηδία η εθνική ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχει επιφορτιστεί με την παρακολούθηση της ασφάλειας των δημοσιογράφων. Στο Μαυροβούνιο , οι αρχές συνεχίζουν να αναλαμβάνουν ταχεία και αποτελεσματική θεσμική δράση και δράση στον τομέα της επιβολής του νόμου στις νέες περιπτώσεις λεκτικής και σωματικής βίας κατά δημοσιογράφων. Από την άλλη πλευρά, στη Βουλγαρία και στη Μάλτα  εκκρεμούν μεταρρυθμιστικές διαδικασίες, παρά τις ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια των δημοσιογράφων και τις συνθήκες εργασίας τους. Στη Σερβία , η ασφάλεια των δημοσιογράφων έχει αναχθεί σε πηγή αυξανόμενης ανησυχίας.

4.4    Άλλα θεσμικά ζητήματα σχετικά με το σύστημα ελέγχων και ισορροπιών

Ένα εύρυθμο σύστημα θεσμικών ελέγχων και ισορροπιών βρίσκεται στο επίκεντρο του κράτους δικαίου. Εγγυάται τη λειτουργία, τη συνεργασία και τη λογοδοσία των κρατικών αρχών, ώστε η εξουσία που ασκούν να υπόκειται στον έλεγχο άλλων.

Συνταγματικές μεταρρυθμίσεις και συζητήσεις που έχουν αντίκτυπο στους θεσμικούς ελέγχους και τις ισορροπίες

Σε ορισμένα κράτη μέλη βρίσκονται σε εξέλιξη μέτρα για την ενίσχυση του συνταγματικού συστήματος ελέγχων και ισορροπιών. Στις Κάτω Χώρες , οι κρατικές αρχές ανέλαβαν σειρά πρωτοβουλιών για να δώσουν συνέχεια στις προτάσεις της κρατικής επιτροπής για το κράτος δικαίου. Στη Βουλγαρία , η συνταγματική μεταρρύθμιση που περιορίζει τις εξουσίες του προέδρου στη διαδικασία διορισμού μεταβατικής κυβέρνησης υπόκειται σε ακόμη έναν έλεγχο συνταγματικότητας. Στην Ιταλία , συνεχίζεται η κοινοβουλευτική συζήτηση σε σχέση με το σχέδιο συνταγματικής μεταρρύθμισης που αποσκοπεί στην ενίσχυση της κυβερνητικής σταθερότητας και στην καθιέρωση της άμεσης εκλογής του πρωθυπουργού. Στη Μάλτα , νομοθετική μεταρρύθμιση που αυξάνει το όριο που απαιτείται για να ζητούν οι πολίτες απευθείας την κίνηση δικαστικής έρευνας έχει δεχθεί επικρίσεις από ορισμένα ενδιαφερόμενα μέρη σχετικά με τον δυνητικό αντίκτυπό της στις διώξεις αδικημάτων υψηλού επιπέδου.

Το σύστημα ελέγχων και ισορροπιών είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε περιόδους κρίσεων, όταν ενδέχεται να καταστεί αναγκαία η λήψη μέτρων έκτακτης ανάγκης. Στις περιπτώσεις αυτές, είναι σημαντικό να υπάρχουν εγγυήσεις, όπως ο χρονικός περιορισμός των εν λόγω μέτρων, η διασφάλιση ότι είναι απολύτως αναγκαία και αναλογική και η παροχή εποπτείας και ελέγχου. Στη Σουηδία , η κυβέρνηση υπέβαλε πρόταση για την τροποποίηση του Συντάγματος ώστε να δημιουργηθεί πλαίσιο για την καλύτερη αντιμετώπιση των σοβαρών κρίσεων. Από την άλλη πλευρά, στην Ουγγαρία , η κυβέρνηση συνεχίζει να χρησιμοποιεί εκτενώς τις εξουσίες έκτακτης ανάγκης που διαθέτει, υπονομεύοντας την ασφάλεια δικαίου και επηρεάζοντας τη λειτουργία των επιχειρήσεων στην ενιαία αγορά.

Η συμπεριληπτικότητα, η ποιότητα και η διαφάνεια της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας

Η ύπαρξη διαφανούς, δημοκρατικής και πλουραλιστικής διαδικασίας για τη θέσπιση νόμων που υπόκειται σε λογοδοσία είναι απαραίτητη για την καλή νομοθέτηση και την ασφάλεια δικαίου. Αρκετά κράτη μέλη έχουν λάβει μέτρα για τη βελτίωση της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας. Η Κύπρος έχει καθιερώσει τη συστηματική χρήση διαδικτυακής πλατφόρμας, η οποία συμβάλλει σημαντικά στη βελτίωση της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Στην Εσθονία , στο πλαίσιο διαδικασίας προβληματισμού εντοπίστηκαν οι τομείς που επιδέχονται περαιτέρω βελτίωση στη διαδικασία διαβούλευσης. Τα κράτη μέλη διερευνούν επίσης τρόπους βελτίωσης της ποιότητας της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας. Στη Δανία , οι κανόνες σχετικά με τη νομοθετική διαδικασία τροποποιήθηκαν ώστε να δοθεί στο Κοινοβούλιο περισσότερος χρόνος για να εξετάζει τη νομοθεσία. Στην Ελλάδα , η θετική τάση της αποφυγής χρήσης της ταχείας νομοθετικής διαδικασίας συνεχίζεται και το προβλεπόμενο χρονοδιάγραμμα για τις δημόσιες διαβουλεύσεις τηρείται, ωστόσο η συμμετοχή και η διαφάνεια στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία θα μπορούσαν να βελτιωθούν περαιτέρω.

Σε άλλα κράτη μέλη εξακολουθούν να υπάρχουν ελλείψεις όσον αφορά τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών στη νομοθετική διαδικασία. Στη Σλοβακία , η χρήση πρακτικών που παρακάμπτουν τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία και η συχνή προσφυγή σε ταχείες διαδικασίες εξακολουθούν να εγείρουν ανησυχίες. Στη Μάλτα , δεν έχουν ληφθεί περαιτέρω μέτρα για τη θέσπιση επίσημου πλαισίου για τη συμμετοχή του κοινού στη νομοθετική διαδικασία, παρότι η κυβέρνηση δήλωσε την πρόθεσή της να συστήσει νέα υπηρεσία αρμόδια για τις δημόσιες διαβουλεύσεις. Στη Βουλγαρία , η πρακτική εφαρμογή των κανόνων για τη νομοπαρασκευαστική διαδικασία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις, ενώ παραμένουν οι ανησυχίες σχετικά με την ποιότητα της νομοθετικής διαδικασίας.

Στην Αλβανία , εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις όσον αφορά την ποιότητα της νομοθετικής διαδικασίας, συμπεριλαμβανομένης της αποτελεσματικότητας των δημόσιων διαβουλεύσεων, η οποία αποτελεί επίσης πρόβλημα στο Μαυροβούνιο . Στη Βόρεια Μακεδονία εξακολουθούν να υπάρχουν ελλείψεις όσον αφορά την εφαρμογή διαδικασιών για τη χάραξη συμπεριληπτικής και τεκμηριωμένης πολιτικής. Στη Σερβία , η αποτελεσματικότητα και η εποπτική αρμοδιότητα του Κοινοβουλίου συνέχισαν να παρεμποδίζονται από τη χαμηλή συχνότητα των συνόδων και την έλλειψη γνήσιου πολιτικού διαλόγου.

Σημαντικές εξελίξεις στα ανώτατα και συνταγματικά δικαστήρια όσον αφορά τους ελέγχους και τις ισορροπίες

Τα συνταγματικά δικαστήρια διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην αποτελεσματική εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ και στη διασφάλιση της ακεραιότητας της έννομης τάξης της ΕΕ, και αποτελούν βασικούς παράγοντες του συστήματος ελέγχων και ισορροπιών. Ενώ η θέσπιση, η σύνθεση και η λειτουργία συνταγματικών δικαστηρίων εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να συμμορφώνονται με το δίκαιο και τις αξίες της ΕΕ.

Σε ορισμένα κράτη μέλη, οι αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου είχαν σημαντικές επιπτώσεις στους ελέγχους και τις ισορροπίες. Στη Βουλγαρία , το Συνταγματικό Δικαστήριο εξέτασε τα εκλογικά αποτελέσματα σε διάφορα εκλογικά τμήματα και διαπίστωσε ότι η εκλογή 16 βουλευτών ήταν παράνομη. Ως αποτέλεσμα, υπολογίστηκαν εκ νέου οι έδρες και τα κόμματα που εκπροσωπούνται στο Κοινοβούλιο. Στη Ρουμανία , οι προεδρικές εκλογές επαναλήφθηκαν το 2025, μετά την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου να ακυρώσει τον πρώτο γύρο των εκλογών. Στην Τσεχία , επιβλήθηκαν συνταγματικά όρια σε μια διαδικαστική τεχνική που επιτρέπει την εκπρόθεσμη υποβολή τροπολογιών που δεν σχετίζονται με την ουσία μιας νομοθετικής πρότασης. Στην Πολωνία , οι νόμοι για την αντιμετώπιση των σοβαρών ανησυχιών που σχετίζονται με το Συνταγματικό Δικαστήριο δεν έχουν ακόμη αρχίσει να ισχύουν, ενώ η κυβέρνηση επεξεργάζεται αναθεωρημένη πρόταση.

Στην Αλβανία , το Συνταγματικό Δικαστήριο συνέχισε να λειτουργεί αποτελεσματικά, ενώ στη Βόρεια Μακεδονία ο ρόλος του Συνταγματικού Δικαστηρίου στην παρακολούθηση και την επιβολή των αποφάσεών του έχει ενισχυθεί. Στο Μαυροβούνιο , ξέσπασε βαθιά θεσμική και πολιτική κρίση λόγω της απόφασης του Κοινοβουλίου να δηλώσει μονομερώς τη συνταξιοδότηση δικαστή του Συνταγματικού Δικαστηρίου, γεγονός που προκάλεσε ανησυχίες σχετικά με τον σεβασμό της ανεξαρτησίας του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Στη Σερβία , το γεγονός ότι τέσσερις θέσεις στο Συνταγματικό Δικαστήριο παραμένουν κενές αποτελεί πηγή ανησυχίας, δεδομένου ότι έχει επηρεάσει αρνητικά την αποτελεσματικότητα του Δικαστηρίου.

Διαμεσολαβητές, εθνικοί οργανισμοί για τα ανθρώπινα δικαιώματα και άλλες ανεξάρτητες αρχές

Οι εθνικοί οργανισμοί για τα ανθρώπινα δικαιώματα 81 , οι διαμεσολαβητές 82 , οι φορείς ισότητας και άλλες ανεξάρτητες αρχές διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση του σεβασμού του κράτους δικαίου και αποτελούν ουσιώδες στοιχείο του συστήματος ελέγχων και ισορροπιών. Σε ορισμένα κράτη μέλη συνεχίζονται οι προσπάθειες για την ενίσχυση αυτών των θεσμών. Στις Κάτω Χώρες , το Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει λάβει μέτρα για την αντιμετώπιση των οικείων ζητημάτων διακυβέρνησης, ενώ στη  Λιθουανία  η εντολή των κοινοβουλευτικών διαμεσολαβητών παρατάθηκε και οι πόροι τους ενισχύθηκαν. Στο Λουξεμβούργο , βρίσκεται σε εξέλιξη μεταρρύθμιση για την υπαγωγή της Συμβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Κοινοβούλιο αντί του Υπουργείου Επικρατείας. Στην Αυστρία , η κυβέρνηση δεσμεύτηκε, στο πρόγραμμά της, για διαφάνεια και αντικειμενικότητα όσον αφορά τους διορισμούς σε υψηλόβαθμες θέσεις ανεξάρτητων αρχών, τομέας που εξακολουθεί να είναι επιρρεπής στην πολιτικοποίηση. Στη Βουλγαρία , ορισμένες ανεξάρτητες και ρυθμιστικές αρχές συνεχίζουν να λειτουργούν παρότι η θητεία τους έχει λήξει και οι διαδικασίες ανανέωσης δρομολογήθηκαν εκ νέου. Στην Κροατία , πραγματοποιήθηκαν σημαντικά βήματα για να βελτιωθεί η συνέχεια που δίνεται στις συστάσεις του Συνηγόρου του Πολίτη και όσον αφορά την πρόσβαση σε πληροφορίες.

Σε άλλα κράτη μέλη, οι εθνικοί οργανισμοί για τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι διαμεσολαβητές και άλλες ανεξάρτητες αρχές εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προκλήσεις. Στο Βέλγιο , το Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με τον προϋπολογισμό του διομοσπονδιακού φορέα ισότητας. Το Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της  Ρουμανίας αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα έλλειψης ανθρώπινων και οικονομικών πόρων.

Όσον αφορά τα τέσσερα κράτη μέλη που δεν είχαν ακόμη συστήσει εθνικούς οργανισμούς για τα ανθρώπινα δικαιώματα σύμφωνα με τις αρχές του Παρισιού των Ηνωμένων Εθνών, η Τσεχία έχει πλέον συστήσει τέτοιον οργανισμό. Ωστόσο, στη Ρουμανία εξακολουθεί να εκκρεμεί η οριστική απόφαση σχετικά με τη διαπίστευση των εθνικών οργανισμών για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στην Ιταλία , ενώ πέντε νομοσχέδια εξακολουθούν να εκκρεμούν στο Κοινοβούλιο, δεν έχουν ληφθεί συγκεκριμένα μέτρα για τη σύσταση εθνικού οργανισμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στη Μάλτα , η κυβέρνηση εργάζεται για τη σύσταση εθνικού ινστιτούτου για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ωστόσο δεν έχει υποβληθεί ακόμη σχέδιο νόμου στο Κοινοβούλιο.

Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, στο Μαυροβούνιο καταρτίζεται νέος νόμος για το Γραφείο του Διαμεσολαβητή, ώστε να ευθυγραμμιστεί πλήρως με τις αρχές του Παρισιού και να αποκτήσει διαπίστευση «Α’ τάξης».

Εφαρμογή των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των εθνικών δικαστηρίων

Από το 2022 και μετά, τα κεφάλαια ανά χώρα περιλαμβάνουν αριθμητικά στοιχεία για την εφαρμογή κύριων αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), που αποτελούν σημαντικό δείκτη για τη λειτουργία του κράτους δικαίου σε μια χώρα. Τα αποτελέσματα διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Σε ολόκληρη την ΕΕ, περίπου το 45,7 % των κύριων αποφάσεων του ΕΔΔΑ της τελευταίας δεκαετίας σχετικά με τα κράτη μέλη δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί, ποσοστό που αντιπροσωπεύει ελαφρά αύξηση σε σχέση με το προηγούμενο έτος 83 .

Στη Δανία , για σκοπούς συμμόρφωσης με τελεσίδικη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, οι δικονομικοί κανόνες τροποποιήθηκαν προκειμένου ο διευθυντής της εισαγγελικής αρχής ή ο καταδικασθείς να έχει τη δυνατότητα να ζητεί την επανεξέταση υπόθεσης που εκδικάστηκε στο πλαίσιο του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης. Στην Ελλάδα , προστέθηκε στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας νέος λόγος για την επανάληψη της διαδικασίας, ο οποίος επιτρέπει την επανεξέταση υπόθεσης μετά από απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με την οποία διαπιστώνεται παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη. Στο Βέλγιο , η συμμόρφωση των δημόσιων αρχών με τις τελεσίδικες αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα, ενώ η εποπτεία των διαρθρωτικών ζητημάτων που εντόπισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου συνεχίζεται.

Ευνοϊκό πλαίσιο για την κοινωνία των πολιτών

Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην προάσπιση των αξιών της ΕΕ. Ενεργούν ως φορείς ελέγχου, εφιστώντας την προσοχή στις απειλές κατά του κράτους δικαίου, προωθώντας τις δημοκρατικές αξίες και συμβάλλοντας στη διασφάλιση της λογοδοσίας όσων βρίσκονται στην εξουσία. Η Επιτροπή στηρίζει τα κράτη μέλη στην εφαρμογή της σύστασης σχετικά με τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά, η οποία υπογραμμίζει τη συνεχιζόμενη ανάγκη προστασίας και ενδυνάμωσης των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, ώστε να διασφαλίζεται ένας ακμάζων χώρος δράσης της κοινωνίας των πολιτών 84 .

Τα περισσότερα κράτη μέλη εξακολουθούν να διασφαλίζουν ένα ευνοϊκό και υποστηρικτικό πλαίσιο για την κοινωνία των πολιτών, ενώ ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών συνεχίζει να θεωρείται «ανοικτός». Ορισμένα κράτη μέλη έχουν λάβει πρόσθετα μέτρα για την περαιτέρω βελτίωσή του. Στην Πολωνία , έχουν ληφθεί περαιτέρω μέτρα για τη βελτίωση του πλαισίου εντός του οποίου λειτουργεί η κοινωνία των πολιτών, με τα ενδιαφερόμενα μέρη να θεωρούν ότι, παρόλο που η συνεργασία της κυβέρνησης με την κοινωνία των πολιτών και η βελτίωση της χρηματοδότησής της βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο, η διαδικασία κινείται προς μια συνολικά καλή κατεύθυνση. Η Εσθονία μειώνει τις υποχρεώσεις υποβολής στοιχείων για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Στην Ισπανία , υποβλήθηκε νομοσχέδιο για την τροποποίηση του νόμου για την ασφάλεια των πολιτών προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι ανησυχίες που είχαν εκφραστεί προηγουμένως από τα ενδιαφερόμενα μέρη. Έχουν επίσης ληφθεί μέτρα για τη βελτίωση της πρόσβασης στη χρηματοδότηση στην Αυστρία , όπου η εφαρμογή της πρόσφατης μεταρρύθμισης του φορολογικού πλαισίου για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχει επιδείξει θετικά αποτελέσματα, και στη Σουηδία , όπου το 2025 άρχισε να ισχύει νέο νομικό πλαίσιο. Στη Δανία , η κυβέρνηση προτίθεται να θεσπίσει νέο μοντέλο χρηματοδότησης. Στην Ιρλανδία , ελήφθησαν μέτρα για την αντιμετώπιση των νομικών εμποδίων όσον αφορά την πρόσβαση σε χρηματοδότηση, ενώ η επανεξέταση της ισχύουσας νομοθεσίας από την εκλογική επιτροπή βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο προετοιμασίας.

Ωστόσο, η τάση που είχε παρατηρηθεί σε προηγούμενες εκθέσεις όσον αφορά τις αυξανόμενες προκλήσεις για την κοινωνία των πολιτών, με νέους νομικούς περιορισμούς, ανεπαρκή χρηματοδότηση ή σωματικές και λεκτικές επιθέσεις, συνεχίστηκε. Στην Ουγγαρία , το επιδεινούμενο περιβάλλον για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και η ανασφάλεια δικαίου παρεμποδίζουν περαιτέρω τον χώρο δράσης της κοινωνίας των πολιτών. Οι κοινοβουλευτικές εργασίες για ένα νέο νομοσχέδιο σχετικά με τη «διαφάνεια στον δημόσιο βίο» αναβλήθηκε για το φθινόπωρο και, στην τρέχουσα μορφή του, θα έχει σημαντικές συνέπειες για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τις δραστηριότητες των μέσων μαζικής επικοινωνίας, περιορίζοντας μεταξύ άλλων την πρόσβασή τους σε χρηματοδότηση. Στη Σλοβακία , το περιβάλλον της κοινωνίας των πολιτών δέχεται περαιτέρω πίεση και οι νέες υποχρεώσεις υποβολής στοιχείων και δημοσιοποίησης πληροφοριών συνεπάγονται πρόσθετη επιβάρυνση για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Στο Βέλγιο , τα ενδιαφερόμενα μέρη εκφράζουν ανησυχίες σχετικά με νέα εμπόδια στο δικαίωμα διαδήλωσης. Στις Κάτω Χώρες , ο χώρος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών έχει συρρικνωθεί και επηρεάζεται από τον συνδυασμό περικοπών χρηματοδότησης και κινδύνων νέων νομικών εμποδίων. Στη Γερμανία , η έλλειψη δράσης σχετικά με το καθεστώς φοροαπαλλαγής των μη κερδοσκοπικών οργανώσεων εξακολουθεί να δημιουργεί εμπόδια στην πράξη. Στην Ιταλία , νέος νόμος για την ασφάλεια που αποσκοπεί στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του οργανωμένου εγκλήματος και στη βελτίωση της εσωτερικής ασφάλειας προκάλεσε ανησυχίες στα ενδιαφερόμενα μέρη σχετικά με τον πιθανό αντίκτυπό του στον χώρο δράσης της κοινωνίας των πολιτών και στην άσκηση των θεμελιωδών ελευθεριών, ενώ αντίθετα η κυβέρνηση θεωρεί ότι οι νέες διατάξεις επιτυγχάνουν ισορροπία μεταξύ του δικαιώματος του συνέρχεσθαι ειρηνικώς και του δικαιώματος της ελεύθερης κυκλοφορίας και της προσωπικής ελευθερίας. Στην  Ελλάδα , ξεκίνησε η αξιολόγηση του υφιστάμενου κανονιστικού πλαισίου εγγραφής, ενώ η συνεργασία με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να διαρθρωθεί σε τακτική και διαρκή βάση. Στην Ουγγαρία , οι πρόσφατες τροποποιήσεις της νομοθεσίας και του Συντάγματος, καθώς και η εφαρμογή τους στην πράξη, οδήγησαν σε ανασφάλεια δικαίου για τους διοργανωτές και τους συμμετέχοντες σε δημόσιες συγκεντρώσεις με στόχο την προώθηση της ισότητας και της πολυμορφίας. Όσον αφορά τις χώρες που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στην Αλβανία εξακολουθούν να είναι ελεύθερες να λειτουργούν γενικά, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις, μεταξύ άλλων όσον αφορά τις απαιτήσεις εγγραφής και την περιορισμένη δημόσια χρηματοδότηση. Στο Μαυροβούνιο , οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών λειτουργούν σε ένα συνολικά ευνοϊκό περιβάλλον, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν αρκετές προκλήσεις. Στη Βόρεια Μακεδονία , η κυβέρνηση δρομολόγησε μέτρα για την ενίσχυση της συνεργασίας με την κοινωνία των πολιτών, ενώ η κοινωνία των πολιτών επέστησε την προσοχή στις προκλήσεις, συμπεριλαμβανομένης της ρητορικής μίσους στο διαδίκτυο. Στη Σερβία , οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δέχονται αυξανόμενες πιέσεις και επιθέσεις.

Εθνικοί έλεγχοι και ισορροπίες στη χρήση λογισμικού παρεμβατικής παρακολούθησης («κατασκοπευτικό λογισμικό»)

Ακόμη και στις περιπτώσεις που η χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού δικαιολογείται από λόγους εθνικής ασφάλειας, και σε περιπτώσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της ΕΕ, υπάρχει ανάγκη εθνικών ελέγχων και ισορροπιών για να εξασφαλιστεί η ύπαρξη εγγυήσεων. Τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, η ελευθερία λήψης και μετάδοσης πληροφοριών, η ελευθερία έκφρασης καθώς και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αμερόληπτου δικαστηρίου, πρέπει να γίνονται σεβαστά. Η νομοθεσία της ΕΕ για την προστασία των δεδομένων προσφέρει έναν ολοκληρωμένο μηχανισμό εποπτείας και εγγυήσεων και εφαρμόζεται σε περιπτώσεις στις οποίες το κατασκοπευτικό λογισμικό χρησιμοποιείται για σκοπούς επιβολής του νόμου. Η Επιτροπή της Βενετίας εξέτασε επίσης τη χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού, τη ρύθμισή του και τους εφαρμοστέους μηχανισμούς εποπτείας 85 .

Η έκθεση του 2025 για το κράτος δικαίου συνέχισε να παρακολουθεί και να παρουσιάζει στοιχεία σχετικά με τις εξελίξεις, με τις καταγγελίες για παράνομη χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού να φέρνουν στο προσκήνιο τους εθνικούς ελέγχους και ισορροπίες. Στην  Ελλάδα , η δικαστική έρευνα απάλλαξε όλους τους ελληνικούς κρατικούς οργανισμούς και αξιωματούχους από την ευθύνη για τη χρήση του κατασκοπευτικού λογισμικού Predator, ενώ δεν έχει ακόμη εκδοθεί προεδρικό διάταγμα με στόχο τη διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών από λογισμικό παρακολούθησης. Αναφορές δημοσιογράφων που έγιναν στόχος του κατασκοπευτικού λογισμικού Paragon στην Ιταλία προκάλεσαν τις ανησυχίες των ενδιαφερόμενων μερών και αποτέλεσαν αντικείμενο έρευνας της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής για την Ασφάλεια της Δημοκρατίας, η οποία, τον Ιούνιο του 2025, δημοσίευσε έκθεση στην οποία αναφέρεται ότι δεν είχε εντοπίσει καμία χρήση του κατασκοπευτικού λογισμικού από τις ιταλικές υπηρεσίες πληροφοριών με στόχο Ιταλούς δημοσιογράφους. Στην Πολωνία , η ερευνητική επιτροπή για τη χρήση του λογισμικού «Pegasus» συνεχίζει τις δραστηριότητές της. Στην Ουγγαρία , δεν έχουν αντιμετωπιστεί οι ανησυχίες σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις και την αποτελεσματική εποπτεία σε περίπτωση μέτρων μυστικής παρακολούθησης εκτός ποινικής διαδικασίας. Στη Σερβία , η κοινωνία των πολιτών ανέφερε ότι οι σερβικές αρχές χρησιμοποίησαν κατασκοπευτικό λογισμικό για να στοχεύσουν παράνομα δημοσιογράφους, περιβαλλοντικούς ακτιβιστές και άλλα άτομα.

4.5    Πτυχές της ενιαίας αγοράς που αφορούν τους τέσσερις πυλώνες

Ένα αποτελεσματικό σύστημα απονομής δικαιοσύνης, η καταπολέμηση της διαφθοράς, η χρηστή διακυβέρνηση, η ασφάλεια δικαίου και η ορθή νομοθέτηση αποτελούν στοιχεία που έχουν όλα σημαντικό οικονομικό αντίκτυπο. Διαμορφώνουν το επιχειρηματικό περιβάλλον και καθοδηγούν τις επενδυτικές αποφάσεις, επηρεάζουν την εύρυθμη λειτουργία της ενιαίας αγοράς και, τελικά, έχουν αντίκτυπο στην οικονομική ανάπτυξη και στη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Με βάση τα νέα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου που παρουσιάστηκαν στον πίνακα αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης για το 2025, τα κεφάλαια ανά χώρα παρουσιάζουν τις αντιλήψεις των επιχειρήσεων σχετικά με την ανεξαρτησία των αρμόδιων για τις δημόσιες συμβάσεις αρχών και των εθνικών αρχών ανταγωνισμού. Οι αρχές αυτές έχουν καίρια σημασία για τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς. Όσον αφορά τα πρωτοβάθμια όργανα ελέγχου δημόσιων συμβάσεων, το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας είναι υψηλότερο στην Αυστρία , στη  Φινλανδία  και στην  Ιταλία , και χαμηλότερο στη Βουλγαρία , στην  Ουγγαρία  και στην  Κροατία . Όσον αφορά τις εθνικές αρχές ανταγωνισμού, το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας είναι υψηλότερο στην Αυστρία , στη  Φινλανδία  και στη  Μάλτα , και χαμηλότερο στην Ουγγαρία , στη  Βουλγαρία  και στην Κροατία .

Σε σχέση με το εκλαμβανόμενο επίπεδο προστασίας των επενδύσεων, πάνω από τα δύο τρίτα των εταιρειών που συμμετείχαν στην έρευνα εξέφρασαν εμπιστοσύνη στο Λουξεμβούργο , στην Ιρλανδία , στη Φινλανδία , στη Μάλτα , στη Δανία , στη Σουηδία , στην Αυστρία , στη Σλοβενία και στις Κάτω Χώρες , ενώ λιγότερο από το ένα τρίτο εξέφρασε εμπιστοσύνη στην Ελλάδα και στην Κύπρο . Στην περίπτωση των χωρών που συμμετέχουν στη διαδικασία διεύρυνσης, περισσότερες από τις μισές εταιρείες που συμμετείχαν στην έρευνα εξέφρασαν εμπιστοσύνη στην προστασία των επενδύσεων στο Μαυροβούνιο και στη Σερβία και λιγότερες από τις μισές στην Αλβανία και στη Βόρεια Μακεδονία .

Όσον αφορά τη λειτουργία του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, βασική πτυχή από την άποψη της ενιαίας αγοράς είναι η εξειδίκευση των δικαστηρίων και των δικαστών να χειρίζονται εμπορικές υποθέσεις, συμπεριλαμβανομένων διασυνοριακών υποθέσεων υψηλής αξίας. Στη Γερμανία τέθηκαν σε ισχύ νέοι κανόνες για τη δημιουργία εξειδικευμένων εμποροδικείων, με στόχο την παροχή πιο εξειδικευμένων και αποτελεσματικών διαδικασιών για τις εταιρείες σε διαφορές υψηλής αξίας. Στη Λετονία , το ειδικευμένο οικονομικό δικαστήριο εξακολουθεί να εργάζεται αποτελεσματικά, παρά τη συνολική αύξηση των υποθέσεων και την προσωρινή μείωση των εν ενεργεία δικαστών. Στην Πολωνία , βρίσκεται σε στάδιο ίδρυσης ψηφιακό δικαστήριο προστασίας καταναλωτών και ανταγωνισμού, ενώ στη Μάλτα το σχέδιο νόμου για τη σύσταση νέου εμποροδικείου βρίσκεται πλέον στο Κοινοβούλιο. Στην  Κύπρο , σύμφωνα με τους εκπροσώπους των επιχειρήσεων, η έναρξη λειτουργίας του Εμπορικού Δικαστηρίου θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα, καθώς οι καθυστερήσεις στην απονομή της δικαιοσύνης λειτουργούν αποτρεπτικά για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων, με τις ΜΜΕ να πλήττονται ιδιαίτερα.

Άλλοι τομείς που σχετίζονται με τη δικαιοσύνη και ωφελούν τις επιχειρήσεις είναι η διαθεσιμότητα εναλλακτικών μηχανισμών επίλυσης διαφορών και το κόστος των δικαστικών διαδικασιών. Οι προσπάθειες για την προώθηση της χρήσης της εναλλακτικής επίλυσης διαφορών στην  Κύπρο , συμπεριλαμβανομένου του εκσυγχρονισμού της νομοθεσίας για τη διαιτησία, υποστηρίζονται από τις επιχειρήσεις. Στη Φινλανδία , τα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου ανέφεραν ότι το νομικό πλαίσιο όσον αφορά την προστασία των επενδύσεων είναι ευνοϊκό, ωστόσο το υψηλό κόστος των δικαστικών διαδικασιών στον τομέα της διανοητικής ιδιοκτησίας ενδέχεται να παρεμποδίζει την πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Οι υψηλές δικαστικές δαπάνες και η απουσία ανώτατου ορίου στις δαπάνες αυτές μπορούν να επηρεάσουν την πρόσβαση στη δικαιοσύνη στην Αυστρία , μεταξύ άλλων και για τις επιχειρήσεις. Στην Εσθονία , σχέδιο νόμου που προβλέπει αύξηση των δαπανών θα πλήξει τις υποθέσεις που αφορούν επιχειρήσεις.

Οι προκλήσεις όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης μπορούν να επηρεάσουν ιδιαίτερα τις επιχειρήσεις, των οποίων οι επενδυτικές αποφάσεις βασίζονται στην ταχεία εκδίκαση των διαφορών. Αυτό συμβαίνει στη Μάλτα , όπου τα ενδιαφερόμενα μέρη θεωρούν ότι οι καθυστερήσεις και οι ανεπάρκειες των δικαστηρίων υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων. Ομοίως, στην Πορτογαλία , τα ενδιαφερόμενα μέρη θεωρούν ότι οι ελλείψεις αποδοτικότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης ενδέχεται να παρεμποδίζουν τις επενδύσεις. Στη Σλοβακία , οι χρονοβόρες διοικητικές διαδικασίες έχουν χαρακτηριστεί εμπόδιο για τις επιχειρήσεις, το οποίο επηρεάζει την ικανότητά τους να λαμβάνουν τις αναγκαίες άδειες και εγκρίσεις.

Η αποτελεσματική και έγκαιρη επιβολή δεσμευτικών δικαστικών αποφάσεων είναι επίσης ουσιώδης για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε ολόκληρη την ενιαία αγορά της ΕΕ. Επιπλέον, τα κεφάλαια ανά χώρα παρέχουν συστηματικές πληροφορίες σχετικά με τους υφιστάμενους μηχανισμούς οι οποίοι συμβάλλουν στην εφαρμογή των αποφάσεων των ανώτατων διοικητικών δικαστηρίων για κάθε κράτος μέλος.

Όσον αφορά την καταπολέμηση της διαφθοράς, η Ελλάδα  θέσπισε ειδικό σύστημα διαχείρισης για τη μείωση της γραφειοκρατίας και την αύξηση της τυποποίησης των αδειοδοτήσεων, το οποίο προορίζεται να λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας από πιθανές πρακτικές διαφθοράς. Στη Μάλτα , οι εταιρείες που είναι μέλη του Εμπορικού Επιμελητηρίου δεσμεύονται να εφαρμόζουν μέτρα κατά της διαφθοράς. Στην Κύπρο , όπου τα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου θεωρούν τον τομέα των δημόσιων συμβάσεων εξαιρετικά επιρρεπή στη διαφθορά, οι προσπάθειες της κυβέρνησης για τη βελτίωση της αποδοτικότητας, της λογοδοσίας και της διαφάνειας στις δημόσιες συμβάσεις αναμένεται να συμβάλουν στη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος. Στην Ιταλία , οι δημόσιες συμβάσεις ψηφιοποιούνται μέσω διοργανικής πλατφόρμας με σκοπό ειδικά την αντιμετώπιση των προσπαθειών διείσδυσης του οργανωμένου εγκλήματος μέσω της διαφθοράς. Από την άλλη πλευρά, στη Σλοβακία , οι εταιρείες διαβλέπουν μια επιδείνωση του επιχειρηματικού κλίματος, καθώς και μια αρνητική τάση όσον αφορά τις συνθήκες οικονομικής πολιτικής η οποία έχει αντίκτυπο στις δραστηριότητές τους. Στη Σλοβενία , ορισμένα μέλη της επιχειρηματικής κοινότητας εξέφρασαν ανησυχίες σχετικά με την αθέμιτη επιρροή και τη σύγκρουση συμφερόντων σε κρατικές επιχειρήσεις. Στην Ουγγαρία , οι συμφωνίες-πλαίσια που σύναψαν οι κεντρικές αρχές αγορών επέτρεψαν σε ορισμένους οικονομικούς φορείς να αποκτήσουν ηγετική θέση στην αγορά ή να αποκτήσουν δεσπόζουσα θέση εις βάρος των ανταγωνιστών τους.

Ένα περιβάλλον μέσων μαζικής επικοινωνίας που διέπεται από σαφείς και διαφανείς κανόνες όχι μόνο προστατεύει την ακεραιότητα του δημοκρατικού μας χώρου, αλλά στηρίζει επίσης τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς, διασφαλίζοντας ισότιμους όρους ανταγωνισμού για τους παρόχους υπηρεσιών μέσων μαζικής επικοινωνίας. Οι οικονομικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα μέσα μαζικής επικοινωνίας αποτελούν παγκόσμιο φαινόμενο που γίνεται επίσης αισθητό σε ολόκληρη την Ευρώπη. Πέρα από τη διαφάνεια του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των μέσων μαζικής επικοινωνίας και τη δίκαιη και διαφανή κατανομή της κρατικής διαφήμισης στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, η διαφάνεια των συστημάτων χρηματοδότησης για τη στήριξη του κλάδου των μέσων μαζικής επικοινωνίας είναι σημαντική στο πλαίσιο αυτό. Τα εν λόγω χρηματοδοτικά συστήματα εξακολουθούν να έχουν θετικές επιπτώσεις στην Αυστρία , ενώ ο προϋπολογισμός για τα συστήματα αυτά έχει αυξηθεί σημαντικά στη Λιθουανία και μεταρρυθμίσεις των μηχανισμών στήριξης των μέσων μαζικής επικοινωνίας προγραμματίζονται στη Δανία και στην Πορτογαλία .

Η ύπαρξη αποτελεσματικών ελέγχων και ισορροπιών στηρίζει την ασφάλεια δικαίου και ένα σταθερό κανονιστικό περιβάλλον, στοιχεία ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία των επιχειρήσεων υπό προβλέψιμες συνθήκες. Οι προσπάθειες νομοθετικής απλούστευσης στη Γαλλία είναι ευπρόσδεκτες από τις επιχειρήσεις. Στη Μάλτα , παρότι ζητείται συνήθως η γνώμη των ενδιαφερόμενων μερών του επιχειρηματικού κλάδου για ορισμένες σχετικές νομοθετικές πράξεις, τα μέρη αυτά επισημαίνουν επίσης ότι οι αργές νομοπαρασκευαστικές διαδικασίες ή οι αιφνίδιες αλλαγές στη νομοθεσία επηρεάζουν τις επιχειρήσεις. Ο απρόβλεπτος χαρακτήρας της νομοθετικής διαδικασίας, τα προβλήματα με την ποιότητα της νομοθεσίας και ο κανονιστικός φόρτος εξακολουθούν να αποτελούν πρωταρχικές πηγές ανησυχίας για τις επιχειρήσεις και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στη Ρουμανία . Οι επιχειρήσεις έχουν χαρακτηρίσει την ασταθή, ταχέως μεταβαλλόμενη νομοθεσία ως μείζον εμπόδιο για τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα και στη Βουλγαρία . Στην Κύπρο , οι καθυστερήσεις στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία και στην έκδοση εκτελεστικών πράξεων θεωρούνται προκλήσεις από τις επιχειρήσεις και τους επενδυτές. Στην Ουγγαρία , οι επιχειρήσεις εκφράζουν ανησυχίες σχετικά με τις συνέπειες που έχει για την ασφάλεια δικαίου η συχνή προσφυγή της κυβέρνησης σε εξουσίες έκτακτης ανάγκης, καθώς και σχετικά με την ποιότητα της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας γενικότερα. Ξένες εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε στρατηγικούς τομείς έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για την έλλειψη αμεροληψίας και την αυθαιρεσία στις ρυθμιστικές αποφάσεις.

Τα ενδιαφερόμενα μέρη επισήμαναν επίσης ορισμένα εμπόδια σχετιζόμενα με την προστασία των διασυνοριακών επενδύσεων. Στην Κροατία , τα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου χαρακτήρισαν ως κύριες προκλήσεις για τις επενδύσεις την αποδοτικότητα και την ποιότητα του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, καθώς και την ποιότητα και τις συχνές αλλαγές της νομοθεσίας. Στη Λετονία , οι ξένοι επενδυτές θεωρούν ότι ορισμένες εξελίξεις, όπως ο χειρισμός δημόσιων συμβάσεων μεγάλης κλίμακας, επηρεάζουν αρνητικά το επιχειρηματικό περιβάλλον. Τε ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου επηρεάζονται επίσης από τον τρόπο διεξαγωγής των διαβουλεύσεων. Στο Βέλγιο και στην Τσεχία , τα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου αναφέρουν γενικά ότι είναι ικανοποιημένα με τη συμμετοχή τους στην κατάρτιση νομοθεσίας. Στη Ρουμανία , οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι επιχειρήσεις θεωρούν ότι οι δημόσιες διαβουλεύσεις συχνά εξακολουθούν να αποτελούν καθαρά τυπική διαδικασία, με πολύ αυστηρές προθεσμίες και χωρίς ανατροφοδότηση, παρά τις νομικές απαιτήσεις. Στη Λιθουανία , τα ενδιαφερόμενα μέρη του επιχειρηματικού κλάδου θεωρούν ότι τα σύντομα χρονοδιαγράμματα για τις δημόσιες διαβουλεύσεις επηρεάζουν αρνητικά την προστασία των επενδυτών.

5.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Η έκθεση για το κράτος δικαίου του τρέχοντος έτους επιβεβαιώνει τη θετική πορεία που έχουν ακολουθήσει αρκετά κράτη μέλη και δείχνει ότι ο ετήσιος κύκλος για το κράτος δικαίου παρέχει κίνητρα για μεταρρυθμίσεις. Όπως και τα προηγούμενα έτη, έχουν προωθηθεί εθνικές μεταρρυθμίσεις σε τομείς όπως η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, η καταπολέμηση της διαφθοράς, η πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και οι θεσμικοί έλεγχοι και ισορροπίες. Παρότι η πρόοδος είναι ανομοιογενής και εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις σε ορισμένα κράτη μέλη, η συνολική συμμετοχή στη διαδικασία παραμένει ισχυρή, ενώ σημαντικός αριθμός των συστάσεων του 2024 έχει υλοποιηθεί εν μέρει ή πλήρως.

Η προσθήκη της διάστασης της ενιαίας αγοράς προσδίδει περαιτέρω αξία στην έκθεση και, σε βάθος χρόνου, η διάσταση αυτή μπορεί να αναπτυχθεί ακόμη περισσότερο. Υπογραμμίζει τον τρόπο με τον οποίο οι προκλήσεις στον τομέα του κράτους δικαίου μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την οικονομική εμπιστοσύνη, την ασφάλεια δικαίου και την αποτελεσματική λειτουργία του οικονομικού πλαισίου της Ένωσης. Ένα προβλέψιμο και διαφανές νομικό περιβάλλον στηρίζει τις διασυνοριακές επιχειρηματικές δραστηριότητες καθώς και την εμπιστοσύνη των καταναλωτών και των επενδυτών. Η ενίσχυση του κράτους δικαίου ενδυναμώνει την ανθεκτικότητα και την ακεραιότητα της ενιαίας αγοράς. Σύμφωνα με τις πολιτικές κατευθύνσεις, η ΕΕ θα δημιουργήσει στενότερη σχέση μεταξύ των συστάσεων της έκθεσης για το κράτος δικαίου και της χρηματοδοτικής στήριξης. Επίσης, θα διασφαλίσει ότι ο μελλοντικός μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός περιλαμβάνει ισχυρές εγγυήσεις όσον αφορά το κράτος δικαίου.

Παράλληλα, η έκθεση για το κράτος δικαίου θα συμπληρωθεί με πρόσθετες πρωτοβουλίες. Το 2025 η Επιτροπή θα παρουσιάσει την Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας. Στόχος θα είναι η προώθηση ισχυρών και ανθεκτικών δημοκρατιών στην ΕΕ μέσω μέτρων που θα ενισχύσουν την αντίληψη της κατάστασης και την ικανότητα αντίδρασης, θα ενδυναμώσουν τους δημοκρατικούς θεσμούς, τις δίκαιες εκλογές και τα ελεύθερα μέσα μαζικής επικοινωνίας και θα δώσουν ώθηση στην ανθεκτικότητα της κοινωνίας και στη συμμετοχή των πολιτών. Παράλληλα, η πρώτη στρατηγική της ΕΕ για την κοινωνία των πολιτών θα προωθήσει και θα προστατεύσει τον ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών σε ολόκληρη την ΕΕ.

Με την έναρξη του νέου ετήσιου κύκλου, η Επιτροπή καλεί το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να συνεχίσουν τόσο τις γενικές όσο και τις ειδικές ανά χώρα συζητήσεις βάσει της έκθεσης. Ενθαρρύνει τη διεξαγωγή περαιτέρω διαλόγου σε εθνικό επίπεδο, με τη συμμετοχή των κοινοβουλίων, της κοινωνίας των πολιτών, του δικαστικού σώματος και του ευρύτερου κοινού. Η Επιτροπή παραμένει προσηλωμένη στη στήριξη των κρατών μελών κατά την εφαρμογή των συστάσεων του τρέχοντος έτους και στη συλλογική συνεργασία για τη διαφύλαξη των βασικών αξιών της Ένωσης.

(1)      Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029.

(2)      Επιτεύχθηκε σημαντική πρόοδος ή υλοποιήθηκε πλήρως το 18 % των συστάσεων, ενώ σημειώθηκε κάποια πρόοδος στο 39 % των συστάσεων. Όσον αφορά το 14 % των συστάσεων, διαπιστώθηκε περιορισμένη πρόοδος. Δεν σημειώθηκε πρόοδος ως προς τις υπόλοιπες συστάσεις.

(3)      Η Αλβανία, το Μαυροβούνιο, η Βόρεια Μακεδονία και η Σερβία συμπεριλήφθηκαν το 2024. Η επιλογή αντικατοπτρίζει την πρόοδο που έχει σημειωθεί στην αντίστοιχη διαδικασία προσχώρησής τους ή την πρόοδο όσον αφορά το επίπεδο ετοιμότητάς τους στον τομέα του κράτους δικαίου.

(4)      Ανακοίνωση «Ευρωπαϊκό Εξάμηνο 2025 — Εαρινή δέσμη» [COM(2025) 200 final].

(5)    Ανακοίνωση «Η ενιαία αγορά: η ευρωπαϊκή εσωτερική μας αγορά σε έναν αβέβαιο κόσμο — Στρατηγική για μια απλή, απρόσκοπτη και ισχυρή ενιαία αγορά» [COM(2025) 500 final]. Επιπλέον, το δίκτυο επίλυσης προβλημάτων στην εσωτερική αγορά (SOLVIT) βοηθά τους πολίτες και τις επιχειρήσεις που μετακινούνται μεταξύ των συνόρων της ΕΕ να επιλύουν σε ανεπίσημο επίπεδο τα προβλήματα που προκαλεί η πλημμελής εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου από τις δημόσιες αρχές.

(6)    Για παράδειγμα, στο άτυπο Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων της 3ης Σεπτεμβρίου 2024.

(7)    Επιπλέον του συνήθους ερωτηματολογίου καταρτίστηκε και συμπληρωματικό ερωτηματολόγιο. Πέραν των «βασικών ερωτημάτων», τα οποία αντικατοπτρίζουν τις σημαντικότερες πτυχές της διάστασης της ενιαίας αγοράς, συμπεριλήφθηκαν επίσης ορισμένες πρόσθετες επιλογές για την ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των κρατών μελών και των ενδιαφερόμενων μερών, κατά περίπτωση.

(8)      Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις του 2025 στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, κατά περίπτωση, και όταν δεν καλύπτονται από τα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΣΑΑ) και συμπληρωματικά προς την έκθεση για το κράτος δικαίου, καλούν τα κράτη μέλη να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα των δικαστικών συστημάτων και να ενισχύσουν την καταπολέμηση της διαφθοράς.

(9)      Τα θέματα αυτά τέθηκαν από τα κράτη μέλη και/ή τις επιχειρηματικές ενώσεις κατά τη διαδικασία διαβούλευσης.

(10)      Με βάση τον πίνακα αποτελεσμάτων στον τομέα της δικαιοσύνης 2025 ( https://commission.europa.eu/document/51b21eff-a4b0-4e73-b461-06bd23b43d4e_el ).

(11)      Ανακοίνωση «Η πορεία προς το προσεχές Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο» [COM(2025) 46 final].

(12)      Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2020, περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητος για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης (ΕΕ L 433I της 22.12.2020, σ. 1) (στο εξής: κανονισμός για την αιρεσιμότητα).

(13)      Ανακοίνωση «Η πορεία προς το προσεχές Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο» [COM(2025) 46 final].

(14)      Κατά το τελευταίο έτος, οι ανταλλαγές ορθών πρακτικών περιλάμβαναν θέματα όπως πρωτοβουλίες για την προώθηση μιας νοοτροπίας κράτους δικαίου, η διάσταση του κράτους δικαίου που αφορά την ενιαία αγορά και μέτρα για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των εθνικών συστημάτων απονομής δικαιοσύνης ( https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/annual-rule-law-cycle/network-national-contact-points-rule-law_el ).

(15)      Στο πλαίσιο αυτό, το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων διεξήγαγε οριζόντια συζήτηση σχετικά με τις γενικές εξελίξεις στον τομέα του κράτους δικαίου τον Σεπτέμβριο του 2024 και συζητήσεις ανά χώρα τον Νοέμβριο του 2024 και τον Ιανουάριο και τον Μάιο του 2025.

(16)      Οι υπουργοί της Αλβανίας, του Μαυροβουνίου, της Βόρειας Μακεδονίας και της Σερβίας συμμετείχαν σε ανταλλαγή απόψεων σχετικά με τη γενική τάση της κατάστασης του κράτους δικαίου στις χώρες τους, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων στις 24 Σεπτεμβρίου 2024.

(17)      Τον Μάρτιο του 2025 το Συμβούλιο Δικαιοσύνης διεξήγαγε συζήτηση για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και για τον τρόπο με τον οποίο η εργαλειοθήκη της ΕΕ θα μπορούσε να την προωθήσει αποτελεσματικότερα. Τον Οκτώβριο του 2024 το Συμβούλιο Δικαιοσύνης συζήτησε τρόπους για να προωθηθούν η πρόσβαση στη δικαιοσύνη στο πλαίσιο του κράτους δικαίου και η ανταγωνιστικότητα.

(18)      Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 18ης Ιουνίου 2025 σχετικά με την έκθεση της Επιτροπής του 2024 για το κράτος δικαίου (2024/2078 (INI)) καθώς και ειδικές συζητήσεις στην ολομέλεια σχετικά με την έκθεση του 2024 για το κράτος δικαίου (9 Οκτωβρίου 2024), τη Μάλτα (23 Οκτωβρίου 2024), τη Σλοβακία (12 Φεβρουαρίου 2025), την Ουγγαρία (2 Απριλίου, 21 Μαΐου και 18 Ιουνίου 2025) και την Ισπανία (18 Ιουνίου 2025).

(19)      Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. τον ιστότοπο της ομάδας παρακολούθησης της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων: ( https://www.europarl.europa.eu/committees/el/libe/working-groups/drfmg ).

(20)    Αξιολόγηση των ετήσιων εκθέσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με το κράτος δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση», η οποία εκδόθηκε στις 22 Ιανουαρίου 2025. Η οικονομική διάσταση του κράτους δικαίου», η οποία εκδόθηκε στις 30 Απριλίου 2025.

(21)      «Η τοπική και περιφερειακή προοπτική στην εφαρμογή του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση», γνωμοδότηση που εκδόθηκε την 1η Απριλίου 2025.

(22)      Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. τον ιστότοπο σχετικά με τους εθνικούς διαλόγους για το κράτος δικαίου ( https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/annual-rule-law-cycle/national-rule-law-dialogues_el ).

(23)      Για παράδειγμα, στην Ισπανία, το σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία περιλαμβάνει πρόταση για τη διεξαγωγή ετήσιας κοινοβουλευτικής συζήτησης με σκοπό την αξιολόγηση της συμμόρφωσης της κυβέρνησης με το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα. Στην Ιρλανδία, έχουν αναπτυχθεί πρωτοβουλίες για τη διασφάλιση της προώθησης μιας νοοτροπίας κράτους δικαίου σε επίπεδο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

(24)    Η εκστρατεία αυτή κατέστη διαθέσιμη στη «Γωνιά μάθησης» της ΕΕ και διανεμήθηκε σε περισσότερα από 140 000 σχολεία ( https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/what-rule-law_el ).

(25)    Συνεδρίαση των εθνικών σημείων επαφής για το κράτος δικαίου, 22 Οκτωβρίου 2024.

(26)    Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1083 της 11ης Απριλίου 2024.

(27)    Οι περισσότερες διατάξεις του κανονισμού θα εφαρμοστούν άμεσα στην ΕΕ τον Αύγουστο του 2025. Ωστόσο, η ημερομηνία εφαρμογής ορισμένων ειδικών διατάξεων είναι διαφορετική: ορισμένες εφαρμόζονται ήδη, ενώ η διάταξη σχετικά με το δικαίωμα εξατομίκευσης θα αρχίσει να ισχύει τον Μάιο του 2027.

(28)      Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069 για την προστασία των προσώπων που προβαίνουν σε ενέργειες συμμετοχής του κοινού από προδήλως αβάσιμες αγωγές ή καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες («στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού»)· και συνδεδεμένη σύσταση 2022/758 της Επιτροπής, της 27ης Απριλίου 2022. Τα κράτη μέλη θα θέσουν σε ισχύ τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που απαιτούνται για τη συμμόρφωση προς την εν λόγω οδηγία έως τις 7 Μαΐου 2026.

(29)      Βλ. SWD(2024) 292 σχετικά με τη συνέχεια που δόθηκε στη σύσταση 2022/758 της Επιτροπής, της 27ης Απριλίου 2022.

(30)      Στους μηχανισμούς αυτούς περιλαμβάνονται τα σημεία επαφής, τα οποία αποτελούν σημείο εισόδου προς το οποίο μπορεί να στραφεί ένας στόχος στρατηγικής αγωγής προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού για να βρει στήριξη.

(31)    Πρόταση οδηγίας για την καταπολέμηση της διαφθοράς [COM(2023) 234 final της 3ης Μαΐου 2023].

(32)      Κατά την περίοδο αναφοράς πραγματοποιήθηκαν δύο συνεδριάσεις, τον Οκτώβριο του 2024 και τον Ιούνιο του 2025. Στο δίκτυο συμμετέχουν εκπρόσωποι των κρατών μελών της ΕΕ, επαγγελματίες, η κοινωνία των πολιτών, διεθνείς οργανισμοί καθώς και θεσμικά όργανα και οργανισμοί της ΕΕ.

(33)     Επιτροπή της Βενετίας, Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης (CEPEJ) και Ομάδα χωρών κατά της διαφθοράς (GRECO).

(34)      Απόφαση της 25ης Φεβρουαρίου 2025, συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-146/23 και C-374/23, στην οποία διευκρινίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 19 παράγραφος 1 της ΣΕΕ, οι κανόνες καθορισμού των αποδοχών των δικαστών πρέπει να είναι αντικειμενικοί, προβλέψιμοι, σταθεροί, διαφανείς και να κατοχυρώνονται νομοθετικά.

(35)      Με την απόφαση της 6ης Μαρτίου 2025, συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-647/21 και C-648/21, κρίθηκε ότι νομοθεσία που επιτρέπει την αφαίρεση υποθέσεων από δικαστή αντιβαίνει στο άρθρο 19 παράγραφος 1 της ΣΕΕ, εάν δεν βασίζεται σε αντικειμενικά και ακριβή κριτήρια που προβλέπονται από τη νομοθεσία ή δεν παρέχει εγγυήσεις κατά αυθαίρετων αποφάσεων.

(36)    Με την απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2024, υπόθεση C-197/23, κρίθηκε ότι το δίκαιο της Ένωσης αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εμποδίζει το δευτεροβάθμιο δικαστήριο να ελέγξει την εκ νέου ανάθεση υπόθεσης σε άλλον πρωτοβάθμιο δικαστή.

(37)      Απόφαση της 7 Νοεμβρίου 2024, υπόθεση C-326/23. Βλ. έκθεση του 2024 για το κράτος δικαίου, Πολωνία σ. 4.

(38)      Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029.

(39)      Η διαδικασία κινήθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2018. Η διαδικασία που κίνησε η Επιτροπή το 2017 όσον αφορά την Πολωνία περατώθηκε το 2024 βάσει της εκτίμησης της Επιτροπής ότι δεν υπάρχει πλέον σαφής κίνδυνος σοβαρής παραβίασης του κράτους δικαίου από την Πολωνία.

(40)      Στις 17 Δεκεμβρίου 2024 η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα μέτρα που εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο το 2022 θα πρέπει να παραμείνουν σε ισχύ, καθώς οι τροποποιήσεις σχετικά με τα «καταπιστεύματα δημοσίου συμφέροντος» δεν αντιμετώπισαν επαρκώς τις ανησυχίες του Συμβουλίου [βλ. C(2024) 9140 final]. Στις 13 Δεκεμβρίου 2023 η Επιτροπή είχε ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα μέτρα που ενέκρινε το Συμβούλιο θα πρέπει να παραμείνουν σε ισχύ, δεδομένου ότι η Ουγγαρία δεν είχε θεσπίσει νέα μέτρα για την αντιμετώπιση των εκκρεμών ανησυχιών [C(2023) 8999 final].

(41)      Βλ. άρθρο 3 και άρθρο 4 παράγραφος 2 του κανονισμού για την αιρεσιμότητα.

(42)      Η μεθοδολογία είναι διαθέσιμη εδώ: https://commission.europa.eu/document/72742fd9-3ce0-4d23-9086-58f885f84cdd_el .

(43)      Ανάλογα με την πρόοδο που σημειώθηκε ως προς τα διάφορα επιμέρους σημεία κάθε σύστασης και με το αν υλοποιήθηκαν οι συστάσεις της έκθεσης του 2023, η αξιολόγηση στην οποία κατέληξε η Επιτροπή για κάθε περίπτωση έφερε έναν από τους ακόλουθους χαρακτηρισμούς: μηδενική (περαιτέρω) πρόοδος, περιορισμένη πρόοδος, κάποια (περαιτέρω) πρόοδος, σημαντική πρόοδος, και πλήρης εφαρμογή.

(44)      Οι αρχές βάσει των οποίων καταρτίστηκαν οι συστάσεις είναι οι ίδιες με εκείνες των προηγούμενων ετών [βλ. COM(2022) 500, σελίδες 4-5]. Οι συστάσεις δεν θίγουν τυχόν ένδικες διαδικασίες που μπορεί να κινήσει η Επιτροπή βάσει άλλων νομικών πράξεων.

(45)      Ως πηγές χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, γραπτές παρατηρήσεις των κρατών μελών, παρατηρήσεις που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια της στοχευμένης διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη, πληροφορίες από διεθνείς οργανισμούς, όπως το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο ΟΟΣΑ και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, και παρατηρήσεις που υποβάλλονται στο πλαίσιο των επισκέψεων στις χώρες. Οι πηγές αυτές τροφοδοτούν την αξιολόγηση της Επιτροπής, αλλά τα συμπεράσματα της Επιτροπής παραμένουν δική της ευθύνη.

(46)      Ειδικότερα, ο πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης παρέχει συγκριτικά και αξιόπιστα στοιχεία σχετικά με την αποδοτικότητα, την ποιότητα και την ανεξαρτησία των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης στα κράτη μέλη της ΕΕ. Στόχος του είναι να βοηθήσει την ΕΕ και τα κράτη μέλη να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα των εθνικών τους συστημάτων απονομής δικαιοσύνης.

(47)      Οι παρατηρήσεις των κρατών μελών διατίθενται εδώ: https://commission.europa.eu/publications/2025-rule-law-report-input-member-states-and-enlargement-countries_el . Πληροφορίες σχετικά με τις επισκέψεις στις χώρες περιλαμβάνονται στα ειδικά ανά χώρα κεφάλαια. Κατά τη διάρκεια αυτών των επισκέψεων στις χώρες, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν διαδικτυακά, η Επιτροπή συζήτησε με τις εθνικές αρχές των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των δικαστικών και ανεξάρτητων αρχών, με τις αρχές επιβολής του νόμου καθώς και με άλλα ενδιαφερόμενα μέρη, όπως οι ενώσεις δημοσιογράφων και η κοινωνία των πολιτών.

(48)      Οι παρατηρήσεις των ενδιαφερόμενων μερών διατίθενται εδώ: https://commission.europa.eu/document/522cf36e-c82d-413a-8d43-fda1f37e3ae2_el .

(49)      Οι παρατηρήσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης διατίθενται εδώ: https://commission.europa.eu/document/e2050d5c-8874-4138-ac67-b018ff9f278e_el .

(50)    Βλ. άρθρο 19 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων.

(51)    Όπως το ευρωπαϊκό δίκτυο δικαστικών συμβουλίων, το Δίκτυο των Προέδρων των Ανώτατων Δικαστηρίων της ΕΕ, η Ένωση των Συμβουλίων Επικρατείας και των Ανώτατων Διοικητικών Δικαστηρίων της ΕΕ, το Συμβούλιο των Δικηγορικών Συλλόγων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης (CEPEJ).

(52)      Πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης 2025, διαγράμματα 50 και 52.

(53)      Το ΔΕΕ έχει αναγνωρίσει ότι, όταν ένα δικαστικό συμβούλιο συμμετέχει σε διαδικασία διορισμού στην οποία παρεμβαίνουν πολιτικοί φορείς, μπορεί να συμβάλει στο να καταστεί η διαδικασία αυτή πιο αντικειμενική. Βλ. π.χ. απόφαση της 2ας Μαρτίου 2021, ΑΒ και λοιποί (Διορισμός δικαστών στο Ανώτατο Δικαστήριο — Προσφυγές).

(54)      Βλ. ιδίως τη σύσταση CM/Rec(2010)12 του Συμβουλίου της Ευρώπης.

(55)      Βλ. αποφάσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της 15ης Ιουλίου 2021, C-791/19, Επιτροπή κατά Πολωνίας· της 20ής Απριλίου 2021, C-896/19, Repubblika κατά Il-Prim Ministru· και της 2ας Μαρτίου 2021, C-824/18, AB και λοιποί (Διορισμός δικαστών στο Ανώτατο Δικαστήριο).

(56)      Βλ. συλλογή γνωμοδοτήσεων και εκθέσεων της Επιτροπής της Βενετίας σχετικά με τους εισαγγελείς ( https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-PI(2022)023-e ).

(57)      Το Δικαστήριο υπενθύμισε την αρχή αυτή σε υποθέσεις που αφορούσαν το πειθαρχικό τμήμα του Ανώτατου Δικαστηρίου της Πολωνίας (απόφαση της 5ης Ιουνίου 2023, Επιτροπή κατά Πολωνίας, C-204/21) και τη Δικαστική Επιθεώρηση της Ρουμανίας (απόφαση της 11ης Μαΐου 2023, Inspecţia Judiciară, C-817/21, και απόφαση της 18ης Μαΐου 2021, Asociaţia «Forumul Judecătorilor din România» και λοιποί κατά Inspecţia Judiciară και λοιπών, συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-83/19 κ.λπ.).

(58)      Απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, LM, C-216/18 PPU, σκέψη 67.

(59)      Απόφαση του ΔΕΕ της 25ης Φεβρουαρίου 2025, συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-146/23 και C-374/23, στην οποία το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, σύμφωνα με το άρθρο 19 παράγραφος 1 της ΣΕΕ, οι λεπτομερείς κανόνες καθορισμού των αποδοχών των δικαστών πρέπει να είναι αντικειμενικοί, προβλέψιμοι, σταθεροί, διαφανείς και να κατοχυρώνονται νομοθετικά.

(60)       Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία του δικηγορικού επαγγέλματος [CM(2024) 191-add1final].

(61)      Transparency International (Διεθνής Διαφάνεια) (2025) ( https://www.transparency.org/en/cpi/2024 ).

(62)      8 κράτη μέλη βρίσκονται μεταξύ των 20 χωρών με τις υψηλότερες επιδόσεις, 3 λιγότερα κράτη μέλη σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Τέσσερα κράτη μέλη (Δανία, Φινλανδία, Λουξεμβούργο και Σουηδία) βαθμολογούνται με 80/100 ή περισσότερο στον δείκτη, ενώ άλλα κράτη μέλη (Κάτω Χώρες, Ιρλανδία, Εσθονία και Γερμανία) βαθμολογούνται με πάνω από 70/100.

(63)      Βαθμολογίες κάτω από 50 παρατηρούνται στην Ελλάδα (49), στη Σλοβακία (49), στην Κροατία (47), στη Ρουμανία (46), στη Βουλγαρία (43) και στην Ουγγαρία (41).

(64)      Βαθμολογίες κάτω από 50 παρατηρούνται στο Μαυροβούνιο (46), στην Αλβανία (42), στη Βόρεια Μακεδονία (40) και στη Σερβία (35).

(65)      Τα συμβαλλόμενα μέρη της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών κατά της διαφθοράς (UNCAC) υποχρεούνται, σύμφωνα με τις θεμελιώδεις αρχές των νομικών τους συστημάτων, να αναπτύσσουν και να εφαρμόζουν ή να διατηρούν αποτελεσματικές και συντονισμένες πολιτικές για την καταπολέμηση της διαφθοράς που προωθούν τη συμμετοχή της κοινωνίας και αντικατοπτρίζουν τις αρχές του κράτους δικαίου, την ορθή διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων και της δημόσιας περιουσίας, την ακεραιότητα, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Όλα τα κράτη μέλη και η ΕΕ είναι συμβαλλόμενα μέρη. Βλ. επίσης τη δήλωση της Κουάλα Λουμπούρ σχετικά με τις στρατηγικές για την καταπολέμηση της διαφθοράς.

(66)      Επί του παρόντος, 21 κράτη μέλη διαθέτουν ειδικές στρατηγικές ή προγράμματα για την καταπολέμηση της διαφθοράς· σχεδόν όλα τα άλλα κράτη μέλη έχουν προβλέψει συνιστώσες για την καταπολέμηση της διαφθοράς σε άλλες εθνικές στρατηγικές και σχέδια δράσης.

(67)      Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της διαφθοράς, την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου αριθ. 2003/568/ΔΕΥ του Συμβουλίου και της σύμβασης περί της καταπολέμησης της δωροδοκίας στην οποία ενέχονται υπάλληλοι των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ή των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1371 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου [COM(2023) 234 final].

(68)      Βλ. Συμβούλιο της Ευρώπης, Σύσταση Rec(2000)10 σχετικά με τους κώδικες δεοντολογίας για τους δημόσιους λειτουργούς.

(69)      Τον Δεκέμβριο του 2023 η Επιτροπή πρότεινε νέα οδηγία σχετικά με την εκπροσώπηση συμφερόντων που διενεργείται για λογαριασμό τρίτων χωρών, με σκοπό τη θέσπιση υψηλών προτύπων διαφάνειας και λογοδοσίας στην εσωτερική αγορά για τις δραστηριότητες εκπροσώπησης συμφερόντων, συμπεριλαμβανομένης της άσκησης πίεσης από ομάδες συμφερόντων, όταν αναλαμβάνονται από κυβερνήσεις τρίτων χωρών, και τη διευκόλυνση της παροχής τέτοιων δραστηριοτήτων σε όλα τα κράτη μέλη [C(2023) 8626].

(70)      Βλ. έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την υλοποίηση και εφαρμογή της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937, της 3ης Ιουλίου 2024.

(71)      Βλ. επίσης σύσταση (ΕΕ) 2023/2829 της Επιτροπής, της 12ης Δεκεμβρίου 2023, για συμπεριληπτικές και ανθεκτικές εκλογικές διαδικασίες στην Ένωση, και την ενίσχυση του ευρωπαϊκού χαρακτήρα και της αποτελεσματικής διεξαγωγής των εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

(72)      Τον Νοέμβριο του 2024 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε εξωτερική μελέτη η οποία έχει ως στόχο τον εντοπισμό κοινών τομέων διαφθοράς υψηλού κινδύνου σε ολόκληρη την ΕΕ, την οποία παρουσίασε στο δίκτυο ( https://home-affairs.ec.europa.eu/news/commission-presents-new-study-areas-most-risk-corruption-2024-11-04_en?prefLang=el ).

(73)    Ο EMFA περιλαμβάνει ειδικές διατάξεις σχετικά με τη διαφανή και δίκαιη κατανομή της κρατικής διαφήμισης, τη διαφάνεια όσον αφορά την ιδιοκτησία των μέσων ενημέρωσης, την ανεξάρτητη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών μέσων ενημέρωσης και τη διαθεσιμότητα οικονομικών πόρων για την εκπλήρωση του ρόλου παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Θεσπίζει επίσης μέτρα για την προστασία των δημοσιογραφικών πηγών και των εμπιστευτικών επικοινωνιών.

(74)    Υλοποιήθηκε από το Κέντρο για την Πολυφωνία και την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης.

(75)    Οδηγία (ΕΕ) 2018/1808 της 14ης Νοεμβρίου 2018.

(76)    Κανονισμός (ΕΕ) 2022/2065 της 19ης Οκτωβρίου 2022.

(77)      Υπό την προϋπόθεση να τηρούνται οι κανόνες εμπορίου και ανταγωνισμού της ΕΕ. Βλ. πρωτόκολλο των Συνθηκών (αριθ. 29) για το σύστημα δημόσιας ραδιοτηλεόρασης στα κράτη μέλη.

(78)    Σύσταση της Επιτροπής της 16ης Σεπτεμβρίου 2021.

(79)    Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069 για την προστασία των προσώπων που προβαίνουν σε ενέργειες συμμετοχής του κοινού από προδήλως αβάσιμες αγωγές ή καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες («στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού»).

(80)      Σύσταση C(2022) 2428 της Επιτροπής της 27ης Απριλίου 2022. Η σύσταση, η οποία καλύπτει τις εθνικές υποθέσεις, και η οδηγία, η οποία καλύπτει τις διασυνοριακές υποθέσεις, είναι συμπληρωματικές.

(81)      Οι αρχές του Παρισιού του ΟΗΕ, οι οποίες εγκρίθηκαν από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το 1993 (ψήφισμα A/RES/48/134), καθορίζουν τα βασικά κριτήρια που πρέπει να πληρούν οι εθνικοί οργανισμοί για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι εθνικοί οργανισμοί για τα ανθρώπινα δικαιώματα λαμβάνουν περιοδικά διαπίστευση από την υποεπιτροπή διαπίστευσης της Παγκόσμιας Συμμαχίας των Εθνικών Φορέων για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.

(82)      Βλ. αρχές της Επιτροπής της Βενετίας για τους διαμεσολαβητές.

(83)      Το προηγούμενο έτος το ποσοστό ανερχόταν σε 44 %. Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εφαρμογής Αποφάσεων (2025), γραπτές παρατηρήσεις.

(84)      Σύσταση (ΕΕ) 2023/2836 της Επιτροπής, της 12ης Δεκεμβρίου 2023, σχετικά με την προώθηση της δραστηριοποίησης και της αποτελεσματικής συμμετοχής των πολιτών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής.

(85)       Report on a rule of law and human rights compliant regulation of spyware (Έκθεση σχετικά με τη ρύθμιση του κατασκοπευτικού λογισμικού κατά τρόπο που να συνάδει με το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα), η οποία εγκρίθηκε από την Επιτροπή της Βενετίας κατά την 141η σύνοδο ολομέλειάς της (Βενετία, 6-7 Δεκεμβρίου 2024) — Επιτροπή της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης.

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Στρασβούργο, 8.7.2025

COM(2025) 900 final

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

της

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Έκθεση του 2025 για το κράτος δικαίου













Η κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση

{SWD(2025) 901 final} - {SWD(2025) 902 final} - {SWD(2025) 903 final} - {SWD(2025) 904 final} - {SWD(2025) 905 final} - {SWD(2025) 906 final} - {SWD(2025) 907 final} - {SWD(2025) 908 final} - {SWD(2025) 909 final} - {SWD(2025) 910 final} - {SWD(2025) 911 final} - {SWD(2025) 912 final} - {SWD(2025) 913 final} - {SWD(2025) 914 final} - {SWD(2025) 915 final} - {SWD(2025) 916 final} - {SWD(2025) 917 final} - {SWD(2025) 918 final} - {SWD(2025) 919 final} - {SWD(2025) 920 final} - {SWD(2025) 921 final} - {SWD(2025) 922 final} - {SWD(2025) 923 final} - {SWD(2025) 924 final} - {SWD(2025) 925 final} - {SWD(2025) 926 final} - {SWD(2025) 927 final} - {SWD(2025) 928 final} - {SWD(2025) 929 final} - {SWD(2025) 930 final} - {SWD(2025) 931 final}