ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βρυξέλλες, 20.7.2021
SWD(2021) 723 final
ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ
Έκθεση του 2021 για το κράτος δικαίου
Κεφάλαιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Πορτογαλία
που συνοδεύει το έγγραφο
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ
Έκθεση του 2021 για το κράτος δικαίου
Η κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση
{COM(2021) 700 final} - {SWD(2021) 701 final} - {SWD(2021) 702 final} - {SWD(2021) 703 final} - {SWD(2021) 704 final} - {SWD(2021) 705 final} - {SWD(2021) 706 final} - {SWD(2021) 707 final} - {SWD(2021) 708 final} - {SWD(2021) 709 final} - {SWD(2021) 710 final} - {SWD(2021) 711 final} - {SWD(2021) 712 final} - {SWD(2021) 713 final} - {SWD(2021) 714 final} - {SWD(2021) 715 final} - {SWD(2021) 716 final} - {SWD(2021) 717 final} - {SWD(2021) 718 final} - {SWD(2021) 719 final} - {SWD(2021) 720 final} - {SWD(2021) 721 final} - {SWD(2021) 722 final} - {SWD(2021) 724 final} - {SWD(2021) 725 final} - {SWD(2021) 726 final} - {SWD(2021) 727 final}
Περίληψη
Η αποδοτικότητα του πορτογαλικού συστήματος απονομής δικαιοσύνης εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση, ιδίως για τα διοικητικά και φορολογικά δικαστήρια. Η κυβέρνηση λαμβάνει μέτρα για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης, ειδικότερα με την ενίσχυση των διοικητικών κέντρων διαιτησίας και τη δημιουργία ομάδων ταχείας αντίδρασης. Βρίσκονται επίσης σε εξέλιξη μέτρα για την αντιμετώπιση του ελλείμματος ανθρώπινων πόρων και την πραγματοποίηση επενδύσεων στην ψηφιοποίηση. Μετά από επανειλημμένες ανησυχίες σχετικά με την κατανομή των υποθέσεων στα δικαστήρια, το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών λαμβάνει μέτρα για τη βελτίωση της διαχείρισης των υποθέσεων, μέσω της ενίσχυσης της διαφάνειας στο σύστημα κατανομής. Βρίσκονται υπό εξέλιξη πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της ακεραιότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, ειδικότερα μέσω της κατάρτισης κωδίκων δεοντολογίας για τους δικαστές. Οι ιεραρχικές σχέσεις εντός της εισαγγελικής αρχής εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και το ζήτημα εξετάζεται από το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο. Μεταρρυθμίσεις της ποινικής δικονομίας βρίσκονται υπό συζήτηση προκειμένου να καταστεί δυνατός ο πιο έγκαιρος χειρισμός πολύπλοκων υποθέσεων. Είναι σημαντικό τα ζητήματα αυτά να αντιμετωπίζονται σε διαβούλευση με όλα τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη και να λαμβάνουν υπόψη τα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Η στρατηγική για την καταπολέμηση της διαφθοράς για την περίοδο 2020-2024, η οποία εγκρίθηκε από την κυβέρνηση, τελεί σε αναμονή ψηφοφορίας στο Κοινοβούλιο. Στόχος της είναι να ανταποκριθεί στη μακροχρόνια ανάγκη για δημιουργία ισχυρού πλαισίου για την καταπολέμηση της διαφθοράς. Η κυβέρνηση έχει προτείνει μέτρα για τον αποδοτικότερο χειρισμό των πολύπλοκων υποθέσεων διαφθοράς. Ενώ συνεχίζονται οι προσπάθειες για τη βελτίωση του ιστορικού επιδόσεων όσον αφορά τις έρευνες και τις διώξεις για διαφθορά, οι εισαγγελικές αρχές θεωρούν ότι η έλλειψη πόρων για την αστυνομία και τις εισαγγελικές αρχές αποτελεί πηγή ανησυχίας. Με νέα τροποποίηση ολοκληρώθηκε η μεταρρύθμιση του συστήματος δήλωσης περιουσιακών στοιχείων του 2019, αλλά η Αρχή Διαφάνειας στην οποία έχει ανατεθεί η εντολή της επαλήθευσης των δημοσιοποιήσεων δεν λειτουργεί ακόμα. Παρότι εκκρεμεί ακόμη η εφαρμογή των κανόνων για τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα, που επικαιροποιήθηκαν το 2019, βρίσκεται υπό συζήτηση στο Κοινοβούλιο νέα νομοθεσία για την άσκηση πίεσης ή επιρροής από ομάδες συμφερόντων και υπάρχουν σχέδια για την αναθεώρηση της νομοθεσίας για τους μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος. Οι πόροι που διατίθενται στο Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς παραμένουν περιορισμένοι. Έχει δημιουργηθεί μηχανισμός για την καταπολέμηση της διαφθοράς με στόχο να συμβάλει στην αύξηση της ικανότητας πρόληψης. Οι κίνδυνοι διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένων των συγκρούσεων συμφερόντων, στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19, αποτέλεσαν αντικείμενο διαφόρων συστάσεων σε εθνικό επίπεδο.
Η ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχει επεκτείνει τις αρμοδιότητές της σύμφωνα με την αναθεωρημένη οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων, ώστε να συμπεριλάβει τις πλατφόρμες ανταλλαγής βίντεο, τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας και τις νέες υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων και τήρησης μητρώων. Η κυβέρνηση έθεσε σε εφαρμογή ειδικά μέτρα στήριξης για τα μέσα μαζικής επικοινωνίας με στόχο τον μετριασμό των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν τα μέσα μαζικής επικοινωνίας λόγω της πανδημίας COVID-19. Το νομοθετικό πλαίσιο διασφαλίζει την προστασία των δημοσιογράφων. Ωστόσο, υπήρξαν περιπτώσεις απειλών και περιορισμών στις επαγγελματικές δραστηριότητες των δημοσιογράφων, συμπεριλαμβανομένης μιας υπόθεσης παρακολούθησης που αποσκοπούσε στον εντοπισμό των πηγών των δημοσιογράφων, στο πλαίσιο της οποίας η Γενική Εισαγγελία κίνησε έρευνα προς εξέταση από το Ανώτατο Συμβούλιο Εισαγγελίας. Τα ενδιαφερόμενα μέρη επισημαίνουν επίσης την έλλειψη συστηματικής συλλογής δεδομένων σχετικά με απειλές ή βία κατά δημοσιογράφων, ιδίως στο διαδίκτυο
Έχουν θεσπιστεί μέτρα για τη βελτίωση της διαφάνειας της νομοθετικής διαδικασίας και της ποιότητας της νομοθεσίας Ειδικότερα, ο νέος εσωτερικός κανονισμός του Κοινοβουλίου αποσκοπεί στην ενίσχυση της συμμετοχής των ενδιαφερομένων μερών στη νομοθετική διαδικασία. Η χρήση έκτακτων εξουσιών από την κυβέρνηση κατά τη διάρκεια της κατάστασης έκτακτης ανάγκης στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19 υπόκειτο στην εξουσιοδότηση του Κοινοβουλίου και σε εκ των υστέρων έλεγχο από το Κοινοβούλιο, τα δικαστήρια και τη Διαμεσολαβήτρια. Η πανδημία COVID-19 και τα μέτρα έκτακτης ανάγκης είχαν αντίκτυπο στο έργο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, και παρασχέθηκε ειδική στήριξη. Ο νέος νόμος σχετικά με το καθεστώς κοινής ωφέλειας αποσκοπεί στον εξορθολογισμό του νομοθετικού πλαισίου. Παρότι ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών θεωρείται ανοιχτός, αναδύονται νέες προκλήσεις, ειδικότερα λόγω περιστατικών εχθρότητας και πίεσης κατά των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
I.Σύστημα απονομής δικαιοσύνης
Το πορτογαλικό σύστημα απονομής δικαιοσύνης χαρακτηρίζεται από δικαστικό σύστημα που περιλαμβάνει το Συνταγματικό Δικαστήριο, το Ανώτατο Δικαστήριο και τα πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια πολιτικά και ποινικά δικαστήρια, το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο και τα πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια διοικητικά και φορολογικά δικαστήρια, και το Ελεγκτικό Συνέδριο. Το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών, το Ανώτατο Συμβούλιο Διοικητικών και Φορολογικών Δικαστηρίων και το Ανώτατο Συμβούλιο Εισαγγελίας επιβάλλουν πειθαρχικές ποινές στους οικείους δικαστές και είναι επιφορτισμένα με τα αντίστοιχα διαχειριστικά καθήκοντα. Επιπλέον, είναι αρμόδια για τον διορισμό, τις μεταθέσεις και τις προαγωγές δικαστών και εισαγγελέων. Οι δικαστές και οι εισαγγελείς διορίζονται από το αντίστοιχο Συμβούλιο, κατόπιν ανοιχτού διαγωνισμού και βάσει της βαθμολογίας που συγκεντρώνουν στο πλαίσιο υποχρεωτικής επιμόρφωσης στο Κέντρο Δικαστικών Σπουδών. Η εισαγγελική αρχή είναι ανεξάρτητη από τη δικαστική εξουσία και λειτουργεί αυτόνομα από το εκτελεστικό σκέλος. Έχει δικό της σύστημα διακυβέρνησης, με ανώτατο όργανο τη Γενική Εισαγγελία. Η Πορτογαλία συμμετέχει στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία. Ο Δικηγορικός Σύλλογος είναι ανεξάρτητη νομική οντότητα που διέπεται από το δημόσιο δίκαιο και, κατά την άσκηση των δημόσιων εξουσιών του, επιτελεί κανονιστικά καθήκοντα.
Ανεξαρτησία
Το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης στην Πορτογαλία είναι μεσαίο έως χαμηλό, χωρίς να εντοπίζεται σαφής τάση κατά την τελευταία πενταετία. Το 2021 το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης μεταξύ των εταιρειών μειώθηκε, με ποσοστό μόλις 39 % να θεωρούν ότι είναι «αρκετά ή πολύ καλό», και θεωρείται χαμηλό. Για το ευρύ κοινό, το επίπεδο της εκλαμβανόμενης ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης βελτιώθηκε αλλά παρέμεινε σε μεσαίο επίπεδο, με ποσοστό 48 % να θεωρεί ότι είναι «αρκετά ή πολύ καλό». Αυτό αντιπροσωπεύει αντιστροφή της πτωτικής τάσης που είχε καταγραφεί από το 2018.
Το σύστημα κατανομής των υποθέσεων στα δικαστήρια υποβλήθηκε σε έλεγχο από το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών, το οποίο έλαβε μέτρα για τη βελτίωση της διαφάνειάς του. Παρότι η κατανομή των υποθέσεων πραγματοποιείται ηλεκτρονικά, μέσω συστήματος που διασφαλίζει τυχαία κατανομή, η μη αυτοματοποιημένη κατανομή είναι δυνατή σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Προκειμένου να διασφαλίζεται η διαφάνεια των καταστάσεων στις οποίες λαμβάνει χώρα μη αυτοματοποιημένη διανομή και να αποφεύγονται οι παρατυπίες, το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών εξέδωσε τον κανονισμό 269/2021, ο οποίος θεσπίζει τις αρχές, τα κριτήρια, τις απαιτήσεις και τις διαδικασίες για τις περιπτώσεις τροποποίησης, μείωσης ή αναστολής της διανομής υποθέσεων στα δικαστήρια. Ο νέος κανονισμός αποσκοπεί, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, στη διασφάλιση των αρχών του φυσικού δικαστή, της νομιμότητας, της απαγόρευσης της διαβίβασης της υπόθεσης, της ανεξαρτησίας και της αμεροληψίας των δικαστηρίων. Όπως αναφέρεται στην έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου, ισχυρισμοί περί παρέμβασης στην τυχαία κατανομή υποθέσεων στα δικαστήρια οδήγησαν το Ανώτατο Συμβούλιο στη διεξαγωγή ερευνών σχετικά με πιθανές παρατυπίες. Τον Ιούλιο του 2020, μετά από έρευνα σε περιπτώσεις μη αυτοματοποιημένης κατανομής υποθέσεων σε ανώτερα δικαστήρια από το 2017 έως το 2020, το Ανώτατο Συμβούλιο δεν εντόπισε στοιχεία αδικαιολόγητης μη αυτοματοποιημένης κατανομής και περάτωσε την έρευνα χωρίς πειθαρχικές διαδικασίες. Ωστόσο, κατόπιν έρευνας στην οποία διαπιστώθηκαν παρατυπίες στην κατανομή υποθέσεων στο Εφετείο της Λισαβόνας σε τρεις υποθέσεις, με ενδείξεις κατάχρησης εξουσίας, το Ανώτατο Συμβούλιο αποφάσισε να κινήσει πειθαρχική διαδικασία κατά δικαστών, συμπεριλαμβανομένου του προεδρεύοντος δικαστή και του πρώην προεδρεύοντος δικαστή του εν λόγω δικαστηρίου. Τον Απρίλιο του 2021, αφότου προέκυψαν νέες ανησυχίες σχετικά με την κατανομή υποθέσεων στο Δικαστήριο κεντρικών εντολών της Λισαβόνας, το Ανώτατο Συμβούλιο διέταξε νέα έρευνα, η οποία δεν αποκάλυψε πραγματικά περιστατικά που να καταδεικνύουν την ύπαρξη πειθαρχικών παραβάσεων.
Βρίσκονται σε εξέλιξη πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της ακεραιότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Ο Οργανισμός της Εισαγγελίας και ο Οργανισμός των δικαστών θεσπίζουν κανόνες σχετικά με τα καθήκοντα και το ασυμβίβαστο που ισχύουν για τους εισαγγελείς και τους δικαστές. Σύμφωνα με τους αντίστοιχους Οργανισμούς, το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών και το Ανώτατο Συμβούλιο Εισαγγελίας είναι αρμόδια να ελέγχουν τις δηλώσεις εισοδήματος και περιουσιακών στοιχείων των δικαστών και να εγκρίνουν τις αναγκαίες νομικές πράξεις για τους σκοπούς αυτούς. Ως εκ τούτου, στις 12 Ιανουαρίου 2021, το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών εξέδωσε κανονισμό σχετικά με τις υποχρεώσεις δήλωσης. Το Ανώτατο Συμβούλιο Εισαγγελίας ενέκρινε επίσης σχέδιο κώδικα δεοντολογίας στις 20 Οκτωβρίου 2020, το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο δημόσιας διαβούλευσης. Η τελική έκδοση του κώδικα δεοντολογίας δεν έχει ακόμη εγκριθεί. Εκκρεμεί επίσης η έγκριση, από το Ανώτατο Συμβούλιο Διοικητικών και Φορολογικών Δικαστηρίων, του κώδικα δεοντολογίας των δικαστών της διοικητικής και φορολογικής δικαιοδοσίας, με στόχο τον καθορισμό πλαισίου δεοντολογικών προτύπων, αρχών και καθηκόντων σχετικά με την άσκηση του δικαστικού λειτουργήματος και την τήρηση των υποχρεώσεων σχετικά με τη δήλωση εισοδήματος, αντικρουόμενων συμφερόντων και σε θέματα θεσμικής προσφοράς δώρων και φιλοξενίας. Το Ανώτατο Συμβούλιο Διοικητικών και Φορολογικών Δικαστηρίων ενέκρινε επίσης σχέδιο κανονισμού σχετικά με τις υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων των δικαστών της διοικητικής και φορολογικής δικαιοδοσίας όσον αφορά το εισόδημα, τα περιουσιακά στοιχεία, τα συμφέροντα, το ασυμβίβαστο και τα κωλύματα, καθώς και τις διαδικασίες και τις επιθεωρήσεις. Επιπλέον, τον Νοέμβριο του 2020 η επαγγελματική ένωση δικαστών παρουσίασε ολοκληρωμένη δέσμη προτάσεων για την ενίσχυση της διαφάνειας και της ακεραιότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, συμπεριλαμβανομένης, μεταξύ άλλων, της ενίσχυσης των διαύλων υποβολής καταγγελιών τόσο για τους πολίτες όσο και για τους δικαστές, ιδίως για περιπτώσεις αθέμιτης επιρροής ή απόπειρας άσκησης επιρροής. Μέχρι στιγμής, το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών δεν έχει ασχοληθεί με τις προτάσεις που υπέβαλε η επαγγελματική ένωση δικαστών.
Το καθεστώς των ιεραρχικών εντολών προς τους εισαγγελείς τελεί υπό δικαστικό έλεγχο. Όπως αναφέρεται στην έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου, ο νέος Οργανισμός της Εισαγγελίας, που άρχισε να ισχύει το 2020, περιέχει διατάξεις που αποσαφηνίζουν τα όρια της ιεραρχικής παρέμβασης στις ποινικές διαδικασίες. Τον Νοέμβριο του 2020, με νέα δεσμευτική οδηγία της γενικής εισαγγελέα καθιερώθηκε η δυνατότητα έκδοσης συγκεκριμένων εντολών στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας προς ιεραρχικά κατώτερο εισαγγελέα. Σύμφωνα με τη νέα οδηγία, οι εν λόγω εντολές θα πρέπει πάντα να καταχωρίζονται γραπτώς, στον συνοδευτικό διοικητικό φάκελο, ενώ επίσης διασφαλίζεται η δυνατότητα άρνησης των εντολών. Τα ενδιαφερόμενα μέρη του δικαστικού σώματος εξέφρασαν ανησυχίες ότι η εν λόγω οδηγία ενδέχεται να παρεμβαίνει στην εσωτερική αυτονομία των εισαγγελέων και να έρχεται σε άμεση αντίθεση με τις διατάξεις του Οργανισμού της Εισαγγελίας. Επί του παρόντος εκκρεμεί υπόθεση ενώπιον του Ανώτατου Διοικητικού Δικαστηρίου μετά από προσφυγή που άσκησε η Ένωση Εισαγγελέων.
Μεταρρυθμίσεις του συστήματος ποινικής δικονομίας είναι υπό συζήτηση ώστε να καταστεί δυνατός ο πιο έγκαιρος χειρισμός πολύπλοκων υποθέσεων. Στο πλαίσιο ποινικών υποθέσεων που κρίνονται ιδιαίτερα πολύπλοκες έχει ξεκινήσει συζήτηση σχετικά με την ανάγκη τροποποίησης των κανόνων που διέπουν την ποινική διαδικασία, προκειμένου να καταστεί δυνατός ο ταχύτερος χειρισμός των υποθέσεων αυτών. Υπήρξαν περιπτώσεις πολύπλοκων υποθέσεων, οι οποίες αφορούσαν κυρίως διαφθορά σε υψηλά κλιμάκια, στις οποίες, λόγω καθυστερήσεων στο στάδιο της έρευνας και της έκδοσης εντολών, τα αδικήματα παραγράφηκαν και οι ποινικές διώξεις έπαψαν. Τα ενδιαφερόμενα μέρη εξέφρασαν ανησυχίες ότι η αντίληψη για την έλλειψη ικανότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης να χειρίζεται πολύκροτες υποθέσεις μπορεί να οδηγήσει σε αρνητική αντίληψη του κοινού έναντι του συστήματος. Στο πλαίσιο αυτό, συζητούνται διάφορες προτάσεις για την τροποποίηση των κανόνων που διέπουν την ποινική διαδικασία. Ειδικότερα, η κυβέρνηση πρότεινε στο Κοινοβούλιο, τον Μάιο του 2021, μέτρα για την αύξηση της αποδοτικότητας των ποινικών διώξεων και των ποινικών δικών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η δυνατότητα οργάνωσης ατομικών δικονομικών μέτρων και η δυνατότητα διαπραγμάτευσης, κατά το στάδιο της δίκης, του μέγιστου ορίου της ποινής υπό την προϋπόθεση της ομολογίας των πραγματικών περιστατικών που περιέχονται στο κατηγορητήριο. Επιπλέον, διεξάγονται επίσης συζητήσεις σχετικά με τη δικαστική οργάνωση των δικαστηρίων εντολών, και ειδικότερα του Δικαστηρίου κεντρικών εντολών. Επί του παρόντος, το εν λόγω εξειδικευμένο δικαστήριο, το οποίο απαρτίζεται από δύο μόνον εν ενεργεία δικαστές, είναι αρμόδιο για την εκδίκαση υποθέσεων πολύπλοκων ή οργανωμένων εγκλημάτων, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς, και έχει δικαιοδοσία σε ολόκληρη την εθνική επικράτεια. Οι ευρείες αρμοδιότητές του και η περιορισμένη ομάδα δικαστών αποτελούν, ειδικότερα, πηγή κριτικής. Στο πλαίσιο αυτό, στις 4 Μαΐου 2021, το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών ανακοίνωσε ότι τάσσεται υπέρ των αλλαγών στην τρέχουσα οργάνωση και δομή του Δικαστηρίου κεντρικών εντολών, αποκλείοντας ωστόσο τη δυνατότητα αύξησης του αριθμού των δικαστών. Το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών θα υποβάλει σχετική επίσημη πρόταση στην κυβέρνηση. Στις 17 Ιουνίου 2021 η κυβέρνηση ενέκρινε νομοσχέδιο το οποίο θα υποβληθεί στο Κοινοβούλιο, με το οποίο προτείνεται η διάλυση του Ποινικού Δικαστηρίου της Λισαβόνας και η ενσωμάτωση των εξουσιών του στο Κεντρικό Ποινικό Δικαστήριο. Το προτεινόμενο μέτρο προβλέπει την αύξηση του αριθμού των δικαστών που τοποθετούνται στο τελευταίο αυτό δικαστήριο (από 2 που ήταν προηγουμένως σε 9), διασφαλίζοντας τον εξορθολογισμό της κατανομής των πόρων και την ενίσχυση της καταπολέμησης του οικονομικού και χρηματοοικονομικού εγκλήματος. Είναι σημαντικό οι νομικές μεταρρυθμίσεις να πραγματοποιούνται σε διαβούλευση με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη και να λαμβάνουν υπόψη τα σχετικά ευρωπαϊκά πρότυπα.
Ποιότητα
Έχουν αυξηθεί οι ανθρώπινοι πόροι που διατίθενται στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν ανησυχίες. Τον Δεκέμβριο του 2020 δρομολογήθηκαν διαδικασίες πρόσληψης 40 δικαστών και 65 εισαγγελέων. Ωστόσο, τα ενδιαφερόμενα μέρη εξακολουθούν να αναφέρουν σημαντικό έλλειμμα δικαστών και εισαγγελέων. Ειδικότερα, τα φορολογικά και διοικητικά δικαστήρια αναφέρουν ότι ο συνολικός αριθμός των δικαστών στα πρωτοβάθμια φορολογικά και διοικητικά δικαστήρια παραμένει σημαντικά χαμηλότερος από το επίπεδο που ορίζεται στο νομικό πλαίσιο, με ποσοστό κενών θέσεων άνω του 13 %. Στο τέλος του 2019, 11 θέσεις για το αξίωμα των εφετών σε διοικητικά και φορολογικά δικαστήρια παρέμειναν κενές. Η διαδικασία πρόσληψης για τη θέσπιση συμβουλευτικών οργάνων προς συνδρομή των δικαστών, η οποία εκκρεμούσε εδώ και αρκετά έτη, ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2020. Τα πρώτα συμβουλευτικά όργανα αναμένεται να εγκατασταθούν τον Σεπτέμβριο του 2021 και οι σύμβουλοι θα παρέχουν τεχνική βοήθεια και εμπειρογνωσία στους τομείς του δικαίου, της ψυχολογίας, της λογιστικής, των χρηματοοικονομικών και της οικονομίας. Ωστόσο, τα εν λόγω όργανα θα εγκατασταθούν μόνο στα πρωτοβάθμια δικαστήρια, ενώ τα ενδιαφερόμενα μέρη τονίζουν την ανάγκη να επεκταθούν και στα διοικητικά και φορολογικά δικαστήρια, όπου ο χρόνος εκδίκασης είναι μεγαλύτερος και οι συσσωρευμένες υποθέσεις περισσότερες, και απαιτείται τεχνική εμπειρογνωσία σε μεγάλο αριθμό υποθέσεων. Η εισαγγελική αρχή προετοιμάζει επίσης την πρόσληψη τεχνικών συμβούλων προς υποστήριξη των εισαγγελέων. Ωστόσο, οι περιορισμοί του προϋπολογισμού εμπόδισαν την εξέλιξη της διαδικασίας προσλήψεων.
Εξακολουθούν να εφαρμόζονται μέτρα για τη βελτίωση της ποιότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, ειδικότερα όσον αφορά την ψηφιοποίηση. Ο προϋπολογισμός που διατίθεται για τις τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης αυξήθηκε κατά 23,4 % το 2021, ενώ έχει συσταθεί ειδικό ταμείο για τη στήριξη έργων που αποσκοπούν στον εκσυγχρονισμό του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, με τη διάθεση προϋπολογισμού ύψους 5,1 εκατ. EUR. Έχει επίσης αυξηθεί ο αριθμός των συστημάτων βιντεοδιάσκεψης στα δικαστήρια, προκειμένου να ανταποκριθούν στον αυξανόμενο αριθμό διαδικαστικών ενεργειών που διεξάγονται εξ αποστάσεως. Οι δικονομικοί κανόνες επιτρέπουν ήδη τη χρήση ψηφιακής τεχνολογίας στα δικαστήρια για σημαντικό αριθμό πράξεων σε αστικές, εμπορικές, διοικητικές και ποινικές υποθέσεις. Η υλοποίηση του προγράμματος «Justiça + Próxima», με στόχο τον εκσυγχρονισμό του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, συνεχίστηκε επίσης το 2020 και το 2021. Τα μέτρα που προβλέπονται στο έργο «Tribunal+», σχετικά με τη διοικητική απλούστευση και τη βελτιστοποίηση των υποστηρικτικών υπηρεσιών, επεκτάθηκαν επίσης σε περισσότερα δικαστήρια, και αναμένεται ότι ο αριθμός των τακτικών δικαστηρίων, όπως τα δικαστήρια γενικής δικαιοδοσίας και τα δικαστήρια εγγύτητας, θα ανέλθει σε 300 έως το τέλος του 2021. Το έργο «Tribunal + 360°», το οποίο αποσκοπεί στην υλοποίηση πλήρους ψηφιοποίησης και συστήματος χωρίς χρήση χαρτιού στα δικαστήρια, μεταξύ άλλων όσον αφορά την υποβολή αποδεικτικών στοιχείων, βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της προετοιμασίας. Στο πλαίσιο του εθνικού σχεδίου ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, η Πορτογαλία παρουσίασε τη μεταρρύθμιση «Ψηφιακή μετάβαση στον τομέα της δικαιοσύνης», η οποία θα επικεντρωθεί στη βελτίωση της χρήσης ψηφιακών εργαλείων στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης, με ιδιαίτερη έμφαση στα διοικητικά και τα φορολογικά δικαστήρια. Η Πορτογαλία υπέβαλε επίσης αίτημα για τεχνική υποστήριξη για ένα έργο που αποσκοπεί στην παροχή συνδρομής στο Υπουργείο Δικαιοσύνης για την προώθηση του προγράμματος εκσυγχρονισμού της δικαιοσύνης με γνώμονα τον χρήστη και την ανάπτυξη βασικών στρατηγικών πολιτικής.
Η πανδημία COVID-19 είχε περιορισμένο αντίκτυπο στη λειτουργία του συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Τον Μάρτιο του 2020 οι προθεσμίες σε μη επείγουσες υποθέσεις στα δικαστήρια ανεστάλησαν και οι μη επείγουσες πράξεις αναβλήθηκαν. Ωστόσο, σύμφωνα με το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών, τα τακτικά δικαστήρια αντιμετώπισαν ικανοποιητικά τις συσσωρευμένες υποθέσεις και το ποσοστό διεκπεραίωσης παρέμεινε σταθερό καθ’ όλη τη διάρκεια του 2020. Τα μέτρα που είχαν ήδη ληφθεί κατά τη διάρκεια της πρώτης κατάστασης έκτακτης ανάγκης εξακολούθησαν να ισχύουν, όπως ο νόμος που θεσπίστηκε στις 19 Μαρτίου 2020 για τον καθορισμό έκτακτου καθεστώτος για τις δικαστικές διαδικασίες. Ο νόμος προβλέπει ότι η εξέταση μαρτύρων και οι επ’ ακροατηρίου συζητήσεις στις δίκες θα πρέπει να πραγματοποιούνται με φυσική παρουσία, σύμφωνα με τις συστάσεις των μέτρων υγειονομικής ασφάλειας που καθορίζει το Υπουργείο Υγείας. Εκκρεμεί ακόμη πρόταση του Κοινοβουλίου για την τροποποίηση του νόμου, ώστε να επιτρέπεται η χρήση συστημάτων υπεραστικής επικοινωνίας που ενεργοποιούνται από τα δικαστήρια για τις διαδικαστικές ενέργειες που απαιτούν φυσική παρουσία των διαδίκων.
Αποδοτικότητα
Η αποδοτικότητα του συστήματος απονομής δικαιοσύνης καταγράφει βελτιώσεις, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις στα διοικητικά και φορολογικά δικαστήρια. Η Πορτογαλία συνεχίζει να καταγράφει βελτιώσεις όσον αφορά την αποδοτικότητα του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, ειδικότερα σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις, για τις οποίες ο χρόνος εκδίκασης σε πρώτο βαθμό μειώνεται σταθερά. Συνεχίστηκε επίσης η τάση μείωσης των συσσωρευμένων υποθέσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις. Ωστόσο, στις διοικητικές υποθέσεις, ο χρόνος εκδίκασης παραμένει υψηλός, παρά τη σταθερή μείωση κατά τα τελευταία έτη, καθώς και το θετικό ποσοστό επίλυσης, το οποίο ανέρχεται σε περισσότερες από 840 ημέρες τόσο σε πρώτο όσο και σε δεύτερο βαθμό. Μολονότι ο αριθμός των διοικητικών υποθέσεων που εκκρεμούν σε πρώτο βαθμό μειώνεται επίσης οριακά, παραμένει συγκριτικά υψηλός. Το ζήτημα εξετάστηκε επίσης σε ειδική ανά χώρα σύσταση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου 2020, όσον αφορά την ανάγκη για βελτίωση της αποδοτικότητας των φορολογικών και διοικητικών δικαστηρίων.
Η κυβέρνηση αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την αύξηση της αποδοτικότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Η Πορτογαλία εξακολουθεί να τελεί υπό καθεστώς ενισχυμένης εποπτείας από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης λόγω της υπερβολικής διάρκειας των διαδικασιών ενώπιον πολιτικών και διοικητικών δικαστηρίων. Στο πλαίσιο αυτό, στις 30 Οκτωβρίου 2020, η κυβέρνηση ενέκρινε επικαιροποιημένο και ενοποιημένο σχέδιο δράσης, στο οποίο παρουσιάζονται μέτρα για την καταπολέμηση της υπερβολικής διάρκειας των διαδικασιών. Επιπλέον, ενισχύονται τα διοικητικά κέντρα διαιτησίας, προκειμένου να παρέχουν εναλλακτική λύση έναντι των διοικητικών και φορολογικών δικαστηρίων, μειώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον αριθμό των εισερχόμενων και εκκρεμών υποθέσεων στα εν λόγω δικαστήρια και διασφαλίζοντας τη δυνατότητα αποτελεσματικής προσφυγής. Εφαρμόζεται επίσης προσωρινό καθεστώς κινήτρων για την περάτωση δικαστικών υποθέσεων, το οποίο ισχύει για όλες τις δικαιοδοσίες. Λαμβάνονται επίσης μέτρα με στόχο την αύξηση της αποδοτικότητας των διαδικασιών αφερεγγυότητας. Επιπλέον, στο πλαίσιο του εθνικού σχεδίου ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, η Πορτογαλία παρουσίασε μεταρρυθμίσεις και επενδυτικά έργα με στόχο την αύξηση της αποδοτικότητας του συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Όπως αναφέρεται στην έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου, δημιουργήθηκαν ομάδες ταχείας αντίδρασης για τη διεκπεραίωση συσσωρευμένων υποθέσεων σε φορολογικά και διοικητικά δικαστήρια. Από στοιχεία που δημοσιεύθηκαν το 2021 προκύπτει ότι, κατά το πρώτο έτος δραστηριότητας, οι ομάδες αυτές κατέστησαν δυνατή την επίλυση του ενός τρίτου των υποθέσεων που είχαν εισέλθει στο σύστημα πριν από το 2013, υπερβαίνοντας τους αρχικούς στόχους. Ωστόσο, τα ενδιαφερόμενα μέρη εφιστούν την προσοχή στο γεγονός ότι θα πρέπει επίσης να υπάρξει ενίσχυση των ομάδων και στον δεύτερο και τρίτο βαθμό, προκειμένου να αποφευχθεί η συσσώρευση υποθέσεων σε ολόκληρη την αλυσίδα του συστήματος απονομής δικαιοσύνης.
II.Πλαίσιο για την καταπολέμηση της διαφθοράς
Δεν έχουν σημειωθεί σημαντικές εξελίξεις όσον αφορά το θεσμικό πλαίσιο για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Πορτογαλία από την προηγούμενη περίοδο αναφοράς. Το Κεντρικό Τμήμα Ερευνών και Ποινικών Διώξεων (DCIAP), που έχει συσταθεί στο πλαίσιο της Εισαγγελίας, είναι επιφορτισμένο με τη διερεύνηση και τη δίωξη σοβαρών αδικημάτων, συμπεριλαμβανομένων της διαφθοράς και των οικονομικών και χρηματοοικονομικών εγκλημάτων, και συνεργάζεται στενά με την Εθνική Μονάδα για την Καταπολέμηση της Διαφθοράς (UNCC), η οποία είναι ερευνητική μονάδα της αστυνομίας δίωξης του εγκλήματος. Όσον αφορά την πρόληψη της διαφθοράς, το 2021 συστάθηκε μηχανισμός για την καταπολέμηση της διαφθοράς με στόχο να συμβάλει στην αύξηση της ικανότητας πρόληψης. Μετά την ανάδειξη της νέας ηγεσίας του Ελεγκτικού Συνεδρίου, διορίστηκε νέος επικεφαλής του Συμβουλίου για την Πρόληψη της Διαφθοράς. Το Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς λειτουργεί υπό την εποπτεία του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Η Αρχή Διαφάνειας, η οποία συστάθηκε το 2019, έχει αρμοδιότητες όσον αφορά την παρακολούθηση και τον έλεγχο των δηλώσεων περιουσιακών στοιχείων και συμφερόντων των πολιτικών αξιωματούχων και των υψηλόβαθμων διορισμένων υπαλλήλων, αλλά δεν λειτουργεί ακόμα.
Σύμφωνα με την αντίληψη εμπειρογνωμόνων και διευθυντικών στελεχών επιχειρήσεων, το επίπεδο διαφθοράς στον δημόσιο τομέα παραμένει σχετικά χαμηλό. Στον δείκτη αντίληψης της διαφθοράς της Διεθνούς Διαφάνειας για το 2020, η Πορτογαλία βαθμολογήθηκε με 61/100 και καταλαμβάνει τη 10η θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την 33η θέση παγκοσμίως. Η αντίληψη αυτή παραμένει σχετικά σταθερή
κατά την τελευταία πενταετία.
Η εθνική στρατηγική για την καταπολέμηση της διαφθοράς για την περίοδο 2020-2024 εγκρίθηκε από την κυβέρνηση και συνοδεύτηκε από πρόταση αναθεώρησης του ποινικού νομικού πλαισίου. Η στρατηγική αποτέλεσε αντικείμενο δημόσιας διαβούλευσης τον Οκτώβριο του 2020 και στη συνέχεια εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Υπουργών στις 18 Μαρτίου 2021. Η στρατηγική αποσκοπεί στη δημιουργία συνεκτικού και ισχυρού πλαισίου για την καταπολέμηση της διαφθοράς και περιλαμβάνει μέτρα για τον καλύτερο εντοπισμό, την πρόληψη και τη δίωξη της διαφθοράς, καθώς και για τη διασφάλιση της έγκαιρης και αποδοτικής αντιμετώπισης και της επιβολής κατάλληλων κυρώσεων στους παραβάτες από το σύστημα απονομής δικαιοσύνης. Ως πρώτο βήμα για την εφαρμογή της, στις 29 Απριλίου 2021 η κυβέρνηση ενέκρινε σειρά προτάσεων για την τροποποίηση των υφιστάμενων νομικών διατάξεων, κυρίως στον τομέα του ποινικού δικαίου. Η σύσταση ενός νέου φορέα, του εθνικού μηχανισμού για την καταπολέμηση της διαφθοράς, που είναι ανεξάρτητος από την κυβέρνηση και το κοινοβούλιο, εγκρίθηκε στις 25 Μαΐου 2021 με κυβερνητικό νομοθετικό διάταγμα
· με τον ίδιο νόμο εγκρίνεται επίσης το γενικό καθεστώς για την πρόληψη της διαφθοράς (RGPC). Ο μηχανισμός θα παρακολουθεί την εφαρμογή του πλαισίου πρόληψης και θα επιβάλλει διοικητικά πρόστιμα στις μη συμμορφούμενες οντότητες.
Η κυβέρνηση έχει προτείνει μέτρα για την αύξηση της αποδοτικότητας των ποινικών διώξεων, καθώς εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις όσον αφορά τον χειρισμό υποθέσεων διαφθοράς σε υψηλά κλιμάκια. Το Τμήμα Ερευνών και Ποινικών Διώξεων (DIAP), που συστάθηκε στο πλαίσιο της Εισαγγελίας, παραμένει αρμόδιο για τη διερεύνηση σοβαρών αδικημάτων, συμπεριλαμβανομένων της διαφθοράς σε υψηλά κλιμάκια και των χρηματοοικονομικών εγκλημάτων. Το Κεντρικό Τμήμα Ερευνών και Ποινικών Διώξεων (DCIAP) αποτελείται από 40 εισαγγελείς, εκ των οποίων επτά ασχολούνται ειδικά με τη διερεύνηση εγκλημάτων που σχετίζονται με τη διαφθορά και οικονομικών και χρηματοοικονομικών διεθνών ή διακρατικών παραβάσεων. Στο πλαίσιο της εθνικής αστυνομίας, η Εθνική Μονάδα για την Καταπολέμηση της Διαφθοράς, η οποία υπάγεται στην αστυνομία δίωξης του εγκλήματος, ειδικεύεται στη διερεύνηση οικονομικών και χρηματοοικονομικών εγκλημάτων, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς, και ενεργεί υπό τον συντονισμό του DCIAP στη διερεύνηση πολύπλοκων υποθέσεων. Οι προσπάθειες για τη βελτίωση του ιστορικού επιδόσεων των ερευνών και των διώξεων για διαφθορά συνεχίζονται. Μόνο το 2020, η αστυνομία δίωξης του εγκλήματος έλαβε 503 ποινικές υποθέσεις, και περάτωσε 553. Το ίδιο έτος, η αστυνομία δίωξης του εγκλήματος διαβίβασε 90 προτάσεις για την απαγγελία κατηγοριών σε υποθέσεις διαφθοράς. Όσον αφορά την επιβολή ποινών για αδικήματα διαφθοράς, οι ποινές με αναστολή παραμένουν σε σχετικά υψηλό επίπεδο, καθώς μόλις στο 15 % των καταδικασθέντων για διαφθορά επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης το 2019, ενώ στο 54 % επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης με αναστολή. Τα σοβαρότερα εμπόδια στη δίωξη υποθέσεων διαφθοράς φαίνεται να οφείλονται στη συνεχή έλλειψη πόρων στο επίπεδο των αστυνομικών και εισαγγελικών αρχών. Αυτό με τη σειρά του οδηγεί σε σημαντικές καθυστερήσεις, όπως στο στάδιο της έρευνας και της έκδοσης εντολών, και κυρίως σε ορισμένες πολύκροτες και πολύπλοκες υποθέσεις διαφθοράς στα οποία εμπλέκονται αξιωματούχοι σε υψηλά κλιμάκια, οι οποίες δεν μπόρεσαν να ολοκληρωθούν πριν από τη λήξη της προθεσμίας παραγραφής. Προκειμένου να ξεπεραστεί αυτό το επίμονο πρόβλημα, η κυβέρνηση έχει προτείνει μέτρα για την επίσπευση των απαγγελιών πολλαπλών κατηγοριών και της εκδίκασης υποθέσεων στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την καταπολέμηση της διαφθοράς, μολονότι στη στρατηγική δεν προσδιορίζονται συγκεκριμένα μέτρα όσον αφορά την κατανομή των πόρων.
Το Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς (CPC) συνεχίζει τις δραστηριότητές του στον τομέα της πρόληψης της διαφθοράς. Εκδίδει συστάσεις σχετικά με την πρόληψη των κινδύνων διαφθοράς και παρακολουθεί την εφαρμογή τους. Κατά την περίοδο αναφοράς, το CPC πραγματοποίησε 86 παιδαγωγικές επισκέψεις σε δημόσιες οντότητες σε ολόκληρη τη χώρα, εστιάζοντας ειδικότερα σε οντότητες που δραστηριοποιούνται σε τομείς υψηλού κινδύνου και όπου υπάρχει ανάγκη ευαισθητοποίησης σχετικά με την πρόληψη παρατυπιών στις δημόσιες δαπάνες. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, το Συμβούλιο επικέντρωσε τις προσπάθειές του στην ευαισθητοποίηση σχετικά με την πρόληψη της διαφθοράς στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και στην εκτέλεση του προϋπολογισμού, ιδίως σε τοπικό επίπεδο. Παρότι στη νέα στρατηγική για την καταπολέμηση της διαφθοράς τονίζεται η ανάγκη για περισσότερες ικανότητες για την πρόληψη της διαφθοράς, προς το παρόν οι πόροι που διατίθενται στο Συμβούλιο παραμένουν περιορισμένοι. Απομένει να διαπιστωθεί αν ο νεοσυσταθείς μηχανισμός για την καταπολέμηση της διαφθοράς, στον οποίο θα ενταχθεί το Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς, θα συμβάλει στην αύξηση της ικανότητας πρόληψης της διαφθοράς.
Μολονότι το 2019 επήλθαν βελτιώσεις στο σύστημα ακεραιότητας για υψηλόβαθμους υπαλλήλους, απομένει να διαπιστωθεί ο αντίκτυπος των κανόνων για τις συγκρούσεις συμφερόντων και των κωδίκων δεοντολογίας. Από το 2019, έχουν θεσπιστεί κώδικες δεοντολογίας που ρυθμίζουν τη δεοντολογία, τις συγκρούσεις συμφερόντων και το ασυμβίβαστο για τους κυβερνητικούς αξιωματούχους. Όσον αφορά τα μέλη του Κοινοβουλίου, υπάρχει επίσης κώδικας δεοντολογίας σε ισχύ, και η Κοινοβουλευτική Επιτροπή για τη Διαφάνεια και τον Οργανισμό των Μελών παρακολουθεί και εφαρμόζει τον κώδικα των μελών του Κοινοβουλίου. Τον Απρίλιο του 2021, η επιτροπή συγκρότησε ομάδα εργασίας για την εφαρμογή του κώδικα και δημοσίευσε κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την αποδοχή δώρων και φιλοξενίας από τα μέλη του Κοινοβουλίου, καθώς και συστάσεις σχετικά με το ασυμβίβαστο. Ωστόσο, εκκρεμεί η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος πρόληψης των συγκρούσεων συμφερόντων. Η ομάδα χωρών κατά της διαφθοράς (GRECO) εξέφρασε την ικανοποίησή της για τις βελτιώσεις αυτές, αλλά ζητεί τη θέσπιση κατάλληλων εποπτικών μηχανισμών, συμπεριλαμβανομένων κυρώσεων για ανάρμοστες πράξεις, που δεν προβλέπονται στον κώδικα. Τον Οκτώβριο του 2020, εγκρίθηκε σχέδιο κώδικα δεοντολογίας για τους εισαγγελείς, το οποίο τελεί επί του παρόντος υπό δημόσια διαβούλευση. Όσον αφορά τους δικαστές, το καλοκαίρι του 2020 εγκρίθηκε κανονισμός σχετικά με τις υποχρεώσεις δήλωσης.
Θεσπίστηκαν νέοι κανόνες για την εναρμόνιση του συστήματος δήλωσης περιουσιακών στοιχείων για πολιτικούς αξιωματούχους και υψηλόβαθμους υπαλλήλους. Σύμφωνα με τις νέες διατάξεις που θεσπίστηκαν τον Νοέμβριο του 2020, οι πολιτικοί αξιωματούχοι και οι υψηλόβαθμοι διορισμένοι υπάλληλοι υποχρεούνται πλέον να υποβάλλουν σε ενιαίο έγγραφο τη δήλωση εισοδήματος, περιουσιακών στοιχείων, συμφερόντων, ασυμβίβαστου και κωλυμάτων τους. Η μεταρρύθμιση προβλέπει επίσης τη δημιουργία διαδικτυακής ψηφιακής πλατφόρμας για τη δημοσίευση των δηλώσεων, με σκοπό την παροχή πληροφοριών σχετικά με τις θέσεις, τα καθήκοντα και τις εξωτερικές δραστηριότητες που εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια της θητείας και κατά τα προηγούμενα τρία έτη. Ωστόσο, η μεταρρύθμιση δεν επιλύει την έλλειψη συχνών και ουσιαστικών ελέγχων των ενιαίων δηλώσεων, όπως συνιστά η GRECO. Επιπλέον, η GRECO εξακολουθεί να ανησυχεί για την έλλειψη κυρώσεων για ήσσονος σημασίας παραβάσεις των υποχρεώσεων υποβολής εκθέσεων. Η νέα Αρχή Διαφάνειας, η οποία προβλεπόταν αρχικά να συσταθεί το 2020 στο πλαίσιο του Συνταγματικού Δικαστηρίου, θα είναι αρμόδια μόλις αρχίσει να λειτουργεί για την επαλήθευση των δηλώσεων των πολιτικών και των ανώτερων δημόσιων υπαλλήλων. Ωστόσο, δεν έχει ξεκινήσει ακόμη τις δραστηριότητές της λόγω έλλειψης πόρων καθώς και εγκαταστάσεων.
Παρότι εκκρεμεί ακόμη η εφαρμογή των κανόνων για τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα, στο Κοινοβούλιο είναι υπό συζήτηση νέα νομοθεσία για την άσκηση πίεσης ή επιρροής από ομάδες συμφερόντων. Οι κανόνες για τη μεταπήδηση προς ή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα επικαιροποιήθηκαν το 2019. Οι κανόνες μετά την έξοδο από την υπηρεσία, συμπεριλαμβανομένης τριετούς περιόδου αναμονής, ισχύουν επί του παρόντος για τους πολιτικούς και υψηλόβαθμους αξιωματούχους, συμπεριλαμβανομένων των μελών του υπουργικού συμβουλίου και των διοικητικών συμβουλίων των κρατικών επιχειρήσεων. Οι κυρώσεις για μη συμμόρφωση συνίστανται σε τριετή αποκλεισμό από την άσκηση καθηκόντων σε δημόσιο αξίωμα. Καθήκον του Συνταγματικού Δικαστηρίου και της Εισαγγελίας είναι η εφαρμογή του νόμου. Ωστόσο, εξακολουθεί να μην υπάρχει αρμόδιος φορέας για την παρακολούθηση των παραβάσεων των περιορισμών μετά την έξοδο από την υπηρεσία, γεγονός που δημιουργεί ανησυχίες όσον αφορά την επιβολή τους. Όσον αφορά την άσκηση πίεσης ή επιρροής από ομάδες συμφερόντων, συνεχίζονται οι προσπάθειες θέσπισης νέας νομοθεσίας για τη ρύθμιση των δραστηριοτήτων άσκησης πίεσης ή επιρροής από ομάδες συμφερόντων. Τρεις κοινοβουλευτικές ομάδες υπέβαλαν νομοσχέδια με στόχο την τροποποίηση των προτεινόμενων κανόνων ώστε να ξεπεραστούν οι ανησυχίες που οδήγησαν στην άσκηση βέτο από τον πρόεδρο το 2019. Παρότι η κοινοβουλευτική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη, δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με το χρονοδιάγραμμα για την έγκριση και την εφαρμογή της εν λόγω νομοθεσίας. Η GRECO τόνισε την ανάγκη να αποσαφηνιστεί το πεδίο των επιτρεπόμενων επαφών μεταξύ μελών του Κοινοβουλίου και συμφερόντων τρίτων, ζήτημα το οποίο δεν έχει ακόμη αντιμετωπιστεί.
Το ισχύον σύστημα προστασίας των μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος τελεί υπό αναθεώρηση. Η εθνική στρατηγική για την καταπολέμηση της διαφθοράς προβλέπει τη βελτίωση του νομικού πλαισίου για την προστασία των μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος, που χρονολογείται από το 2008, με νέες εγγυήσεις, συμπεριλαμβανομένων δημόσιων προγραμμάτων συμμόρφωσης και ενισχυμένων διαύλων υποβολής καταγγελιών και εργαλείων προστασίας. Το Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς είναι αρμόδιο για την παρακολούθηση του συστήματος καταγγελιών και την παραπομπή τους στον γενικό εισαγγελέα, ο οποίος είναι αρμόδιος για τη διερεύνηση υποθέσεων διαφθοράς. Η Εισαγγελία διαχειρίζεται ηλεκτρονικό σύστημα καταγγελίας δυσλειτουργιών από μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος για την αναφορά υποθέσεων, συμπεριλαμβανομένων της διαφθοράς και συναφών εγκλημάτων που διαπράττονται στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα.
Αρκετά θεσμικά όργανα έχουν αυξήσει την ευαισθητοποίηση σχετικά με την ανάγκη αντιμετώπισης των κινδύνων διαφθοράς που προκαλούνται από την πανδημία COVID-19. Στο πλαίσιο των μέτρων έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση της έξαρσης της πανδημίας, το Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς δημοσίευσε σύσταση σχετικά με την πρόληψη των κινδύνων διαφθοράς και συναφών παραβάσεων. Στη σύσταση τονίζεται η ανάγκη να διατηρήσουν όλοι οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων και οι δημόσιοι υπάλληλοι τα υψηλότερα επίπεδα διαφάνειας, δεοντολογίας και ακεραιότητας, και ζητείται η λήψη μέτρων για την πρόληψη και τον μετριασμό των κινδύνων διαφθοράς κατά την άσκηση των δημόσιων δραστηριοτήτων τους. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την πρόληψη των κινδύνων διαφθοράς και συναφών αδικημάτων στο πλαίσιο της νόσου COVID-19, συμπεριλαμβανομένων των κινδύνων σύγκρουσης συμφερόντων, ζητώντας να διασφαλιστεί η διαφάνεια και η ακεραιότητα σε συγκεκριμένους τομείς κινδύνου, όπως οι δημόσιες συμβάσεις, η υγεία και οι υποδομές. Το Ελεγκτικό Συνέδριο αναπτύσσει επίσης διάφορες δράσεις ελέγχου για την αντιμετώπιση των αυξημένων κινδύνων όσον αφορά τη χρήση δημόσιων πόρων στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19.
III.Πολυφωνία και ελευθερία των μέσων μαζικής επικοινωνίας
Η ελευθερία της έκφρασης και πληροφόρησης, καθώς και η ελευθερία και η πολυφωνία των μέσων μαζικής επικοινωνίας προστατεύονται από το Σύνταγμα. Το άρθρο 39 του Συντάγματος προβλέπει τη σύσταση ανεξάρτητου ρυθμιστικού φορέα, ο οποίος θα παρακολουθεί τις δραστηριότητες των μέσων μαζικής επικοινωνίας στο ραδιόφωνο, στον Τύπο και στον οπτικοακουστικό τομέα. Θεσπίστηκε νομοθεσία για τη μεταφορά της αναθεωρημένης οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων στο εθνικό δίκαιο. Ο Ποινικός Κώδικας παρέχει προστασία στους δημοσιογράφους κατά την άσκηση των δραστηριοτήτων τους επί ίσοις όροις με άλλα «προστατευόμενα πρόσωπα» (δικαστές, δικηγόρους, μάρτυρες, προσωπικό ασφαλείας και διαιτητές αθλητικών διοργανώσεων).
Η ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας απέκτησε νέες αρμοδιότητες και ενίσχυσε τις αλληλεπιδράσεις της με τα ενδιαφερόμενα μέρη των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Ο ειδικός νόμος για τη σύσταση της ρυθμιστικής αρχής των μέσων μαζικής επικοινωνίας (Entidade Reguladora para a Comunicação Social, ERC) δεν έχει υποστεί σημαντικές αλλαγές. Ωστόσο, οι αρμοδιότητες της ρυθμιστικής αρχής των μέσων μαζικής επικοινωνίας διευρύνθηκαν στο πλαίσιο της μεταφοράς της αναθεωρημένης οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων στο εθνικό δίκαιο, καθώς η Πορτογαλία τροποποίησε τον νόμο για την τηλεόραση και τις κατά παραγγελία οπτικοακουστικές υπηρεσίες στο πλαίσιο αυτό. Οι νέες αρμοδιότητες αφορούν, μεταξύ άλλων, τη συνεργασία με άλλες ρυθμιστικές αρχές εντός της ΕΕ, τις πλατφόρμες ανταλλαγής βίντεο και πρόσθετα καθήκοντα υποβολής εκθέσεων και τήρησης μητρώων (π.χ. κατάλογοι παρόχων κατά παραγγελία οπτικοακουστικών υπηρεσιών, ραδιοτηλεοπτικών φορέων και παρόχων πλατφόρμας ανταλλαγής βίντεο). Για ορισμένες από αυτές τις νέες αρμοδιότητες θα απαιτηθούν νέες δομές και τεχνικοί πόροι. Δεδομένου του σημαντικού ρόλου που διαδραματίζει στον τομέα των μέσων μαζικής επικοινωνίας, η ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχει ενισχύσει τις αλληλεπιδράσεις της με τα σημαντικότερα ενδιαφερόμενα μέρη (π.χ. επιτροπή επαγγελματικών αδειών δημοσιογράφων, ένωση Τύπου Πορτογαλίας, ένωση δημοσιογράφων) και συμμετέχει στις συνεδριάσεις του νεοσυσταθέντος γνωμοδοτικού συμβουλίου δημοσιογραφίας. Το εν λόγω γνωμοδοτικό συμβούλιο έχει συζητήσει σημεία του νομοθετικού πλαισίου που χρήζουν επικαιροποίησης.
Όπως αναφέρθηκε πέρυσι, διασφαλίζεται η διαφάνεια της ιδιοκτησίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Ως αποτέλεσμα της αποτελεσματικής εφαρμογής, από τη ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας, του ειδικού νόμου που ρυθμίζει τη διαφάνεια της ιδιοκτησίας σε όλες τις αγορές μέσων μαζικής επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένου του διαδικτύου, στην έκθεση χώρας για την Πορτογαλία του Παρατηρητηρίου για την πολυφωνία στα μέσα επικοινωνίας του 2021 (MPM 2021) καταγράφεται χαμηλός κίνδυνος στον τομέα αυτόν. Το MPM 2021 αναφέρει υψηλό επίπεδο συγκέντρωσης των ειδησεογραφικών μέσων μαζικής επικοινωνίας, ιδίως λόγω του περιορισμένου αριθμού παραγόντων που ελέγχουν τους κλάδους των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Ωστόσο, σε πρόσφατη μελέτη, η ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας εκτιμά ότι το τοπίο των μέσων μαζικής επικοινωνίας χαρακτηρίζεται από πολυμορφία και πολυφωνία.
Η κυβέρνηση έθεσε σε εφαρμογή ειδικά μέτρα στήριξης για τα μέσα μαζικής επικοινωνίας με στόχο τον μετριασμό των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν τα μέσα μαζικής επικοινωνίας λόγω της πανδημίας COVID-19. Τα μέτρα αυτά έλαβαν τη μορφή δέσμης για την προαγορά θεσμικών διαφημίσεων αξίας 15 εκατ. EUR. Καθώς περισσότερο από το ήμισυ του ποσού αυτού διατέθηκε στους τρεις μεγάλους ομίλους μέσων μαζικής επικοινωνίας, το γεγονός αυτό προκάλεσε ορισμένες ανησυχίες και εκκλήσεις από ενδιαφερόμενα μέρη και πανεπιστημιακούς για συζήτηση σχετικά με μια περισσότερο δίκαιη και βιώσιμη πολιτική για τη στήριξη της ποιοτικής δημοσιογραφίας. Εκτός από αυτή την έκτακτη δέσμη μέτρων στήριξης, δεν υπάρχουν άμεσες επιδοτήσεις προς τα μέσα μαζικής επικοινωνίας πέραν των δημόσιων μέσων μαζικής επικοινωνίας. Τα ενδιαφερόμενα μέρη τόνισαν την επιδείνωση των συνθηκών εργασίας, καθώς 30 τοπικά μέσα μαζικής επικοινωνίας εξαφανίστηκαν από την έναρξη της πανδημίας, πραγματοποιήθηκαν περικοπές του προϋπολογισμού από διάφορους ομίλους μέσων μαζικής επικοινωνίας και απολύθηκαν 80 υπάλληλοι από μεγάλο όμιλο μέσων μαζικής επικοινωνίας παρά τη στήριξη του κράτους. Η διαφάνεια της κρατικής διαφήμισης εξακολουθεί να ρυθμίζεται πλήρως και η εποπτεία της συμμόρφωσης διασφαλίζεται από τη ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας.
Τα πρότυπα για την προστασία των δημοσιογράφων παραμένουν υψηλά. Οι τροποποιήσεις του ποινικού κώδικα το 2018 παρείχαν μεγαλύτερη προστασία στους δημοσιογράφους κατά την άσκηση των δραστηριοτήτων τους. Μετά τις τροποποιήσεις αυτές, οι δημοσιογράφοι συμπεριλήφθηκαν στις κατηγορίες επαγγελμάτων στα οποία παρέχεται ενισχυμένη προστασία, και οι επιθέσεις κατά δημοσιογράφων θεωρούνται «δημόσια εγκλήματα», με αποτέλεσμα να μην απαιτείται επίσημη καταγγελία του θύματος για την άσκηση ποινικής δίωξης. Τέτοιες επιθέσεις παραμένουν σχετικά σπάνιες στην Πορτογαλία, μολονότι τα ενδιαφερόμενα μέρη των μέσων μαζικής επικοινωνίας επισημαίνουν την έλλειψη συστηματικής συλλογής δεδομένων σχετικά με απειλές ή βία κατά δημοσιογράφων, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε ελλιπή αναφορά περιστατικών βίας, ειδικότερα στο διαδίκτυο. Σύμφωνα με το MPM 2021, η νομοθεσία και η νομολογία φαίνεται να προστατεύουν αποτελεσματικά τους δημοσιογράφους.
Οι δημοσιογράφοι αντιμετώπισαν πρόσφατα ορισμένες απειλές και περιορισμούς στις επαγγελματικές τους δραστηριότητες. Τον Ιανουάριο του 2021, αποκαλύφθηκε ότι τέσσερις Πορτογάλοι δημοσιογράφοι τέθηκαν υπό αστυνομική παρακολούθηση κατόπιν αιτήματος εισαγγελέα με σκοπό τον εντοπισμό των πηγών των δημοσιογράφων. Η εντολή εκδόθηκε χωρίς ένταλμα από ανακριτή. Τα ενδιαφερόμενα μέρη εξέφρασαν ανησυχία σχετικά με τη σοβαρότητα αυτής της συμπεριφοράς και ζήτησαν την άμεση αντίδραση των εισαγγελικών αρχών προκειμένου να διασφαλιστεί η ελευθερία του Τύπου. Παρότι η εισαγγελική αρχή έκρινε ότι δεν είχε διαπραχθεί παράπτωμα, η Γενική Εισαγγελία κίνησε έρευνα προς εξέταση από το Ανώτατο Συμβούλιο Εισαγγελίας. Ένας από τους δημοσιογράφους έχει καταθέσει μήνυση κατά του εισαγγελέα και των αστυνομικών που εμπλέκονται στην υπόθεση. Αναφέρθηκε επίσης ότι αρκετοί δημοσιογράφοι δέχθηκαν απειλές και προσβολές κατά τη διάρκεια διαδήλωσης κατά της απαγόρευσης κυκλοφορίας. Νέα υπόθεση εκφοβισμού και απειλών κατά δημοσιογράφου αναφέρθηκε τον Απρίλιο του 2021. Έχουν κινηθεί ποινικές έρευνες για τις υποθέσεις αυτές. Τα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν επίσης εκφράσει έντονες ανησυχίες σχετικά με την παρενόχληση δημοσιογράφων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τάση που πλήττει κυρίως τις γυναίκες δημοσιογράφους. Η Πλατφόρμα του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων καταχώρισε δύο πρόσφατες προειδοποιήσεις για την Πορτογαλία. Η πρώτη προειδοποίηση αφορά την προαναφερθείσα υπόθεση παρακολούθησης και επιλύθηκε κατόπιν απάντησης που υπέβαλε η Πορτογαλία τον Μάρτιο του 2021. Η άλλη προειδοποίηση αφορά απειλές και κακοποίηση δημοσιογράφων από υποστηρικτές πολιτικού υποψηφίου.
IV.Άλλα θεσμικά θέματα σχετικά με το σύστημα ελέγχων και ισορροπιών (θεσμικά αντίβαρα)
Η Πορτογαλία είναι αντιπροσωπευτική δημοκρατία με άμεσα εκλεγμένο πρόεδρο και Κοινοβούλιο που αποτελείται από ένα μόνο σώμα. Στο πλαίσιο του ημιπροεδρικού συστήματος, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο οποίος εκλέγεται με άμεση λαϊκή ψηφοφορία, διαθέτει σημαντικές συνταγματικές και πολιτικές εξουσίες, συμπεριλαμβανομένης της αρμοδιότητας να διαλύει το Κοινοβούλιο. Ο πρωθυπουργός είναι αρμόδιος να κατευθύνει τη γενική πολιτική της κυβέρνησης και να συντονίζει και να καθοδηγεί τις ενέργειες όλων των υπουργών. Το Κοινοβούλιο και η κυβέρνηση μοιράζονται τη νομοθετική εξουσία. Δικαίωμα νομοθετικής πρωτοβουλίας έχουν τα μέλη του Κοινοβουλίου και οι κοινοβουλευτικές ομάδες, η κυβέρνηση, οι περιφερειακές συνελεύσεις και ομάδες τουλάχιστον 20 000 πολιτών. Ο ανεξάρτητος θεσμός του Διαμεσολαβητή είναι επιφορτισμένος με τη διασφάλιση και την προώθηση των ελευθεριών, των δικαιωμάτων και των εγγυήσεων των πολιτών, και έχει το δικαίωμα να κινήσει συνταγματικό έλεγχο.
Το Κοινοβούλιο προώθησε μέτρα για τη βελτίωση της διαφάνειας της νομοθετικής διαδικασίας και της ποιότητας της νομοθεσίας. Την 1η Σεπτεμβρίου 2020, άρχισε να ισχύει ο νέος εσωτερικός κανονισμός, που αποσκοπεί στην ενίσχυση της ποιότητας της κοινοβουλευτικής νομοθετικής διαδικασίας και της διαφάνειας της διαδικασίας, στην ενίσχυση της τήρησης των προθεσμιών που ορίζονται για τη συζήτηση σχετικά με τα νομοσχέδια και συνεπώς επίσης τη διεύρυνση των ευκαιριών των ενδιαφερομένων μερών να συμμετάσχουν στη νομοθετική διαδικασία. Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, τα κυβερνητικά νομοσχέδια πρέπει να συνοδεύονται όχι μόνον από τις μελέτες και τα έγγραφα που τα τεκμηριώνουν, αλλά και από τις συμβουλευτικές γνώμες των ενδιαφερόμενων μερών. Οι νέοι κανόνες επιτρέπουν επίσης στον πρόεδρο του Κοινοβουλίου να προτείνει στα άλλα όργανα που διαθέτουν νομοθετική εξουσία διοργανική συμφωνία για κοινές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την ποιότητα της διατύπωσης της νομοθεσίας, παρότι το εν λόγω προνόμιο δεν έχει ακόμη χρησιμοποιηθεί. Επιπλέον, το Κοινοβούλιο δημοσίευσε επικαιροποιημένες εκδόσεις του τεχνικού οδηγού σύνταξης νομικών κειμένων και του τεχνικού οδηγού για τη δημόσια διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη τον Μάιο και τον Οκτώβριο του 2020, αντίστοιχα.
Συνεχίζονται οι προσπάθειες για την εφαρμογή εργαλείων εκ των προτέρων εκτίμησης των επιπτώσεων. Οι κυβερνητικές νομοθετικές πρωτοβουλίες υποβάλλονται σε εκτίμηση επιπτώσεων του οικονομικού κόστους και των οφελών της εκάστοτε νομοθετικής πρότασης. Η Πορτογαλία κατέστησε τις εκτιμήσεις επιπτώσεων συστηματικό εκ των προτέρων εργαλείο από τις αρχές του 2017. Για την υποστήριξη της εφαρμογής της εκτίμησης των επιπτώσεων των κανονιστικών ρυθμίσεων («RIA»), το Συμβούλιο Υπουργών συγκρότησε την τεχνική μονάδα για την εκτίμηση των επιπτώσεων της νομοθεσίας (UTAIL) στο πλαίσιο του Νομικού Κέντρου του Συμβουλίου Υπουργών (JurisAPP). Στο πλαίσιο ενός τρέχοντος έργου, η UTAIL αναπτύσσει ένα σύστημα για τη συλλογή τυποποιημένου συνόλου στατιστικών πληροφοριών σχετικά με το διοικητικό κανονιστικό κόστος, προκειμένου το σύστημα RIA να καταστεί ακριβέστερο και αποδοτικότερο. Επί του παρόντος, δεν προβλέπεται δημόσια διαβούλευση στο πλαίσιο της διαδικασίας RIA. Σύμφωνα με το πορτογαλικό δίκαιο, δημόσια διαβούλευση πραγματοποιείται για τις περισσότερες νομοθετικές πράξεις είτε μέσω απευθείας διαβούλευσης, στο πλαίσιο της οποίας το προτείνον υπουργείο διαβουλεύεται απευθείας με τις σχετικές δημόσιες ή ιδιωτικές οντότητες, είτε μέσω δημόσιας διαβούλευσης, όπου το σχέδιο της πράξης δημοσιεύεται στην κυβερνητική δικτυακή πύλη ConsultaLEX.
Τα μέτρα έκτακτης ανάγκης που θεσπίστηκαν στο πλαίσιο της πανδημίας COVID-19 αίρονται σταδιακά. Το 2020 η κατάσταση έκτακτης ανάγκης ήταν σε ισχύ από τις 18 Μαρτίου έως τις 3 Μαΐου. Από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο του 2020, η κυβέρνηση σε διάφορες περιπτώσεις κήρυξε καταστάσεις καταστροφής, συναγερμού και έκτακτης ανάγκης, λιγότερο αυστηρά καθεστώτα που επιτρέπουν στην κυβέρνηση να λαμβάνει περιοριστικά μέτρα για την πρόληψη ή την αντίδραση σε καταστάσεις κινδύνου, μεταξύ άλλων όσον αφορά τη δημόσια υγεία, ή να αποκαθιστά την κανονικότητα σε περίπτωση εξαιρετικών περιστάσεων, βάσει της συνήθους νομοθεσίας. Στις 6 Νοεμβρίου 2020 ο πρόεδρος της Δημοκρατίας κήρυξε νέα κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η οποία στη συνέχεια παρατάθηκε και παρέμεινε σε ισχύ έως τις 30 Απριλίου 2021. Κατά τη διάρκεια της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, το Κοινοβούλιο συνέχισε να λειτουργεί και τα στοιχεία δείχνουν ότι συνέχισε να ασκεί τακτικά τον έλεγχο και τη νομοθετική του δραστηριότητα. Από τις 15 Μαρτίου 2021, εφαρμόζεται σχέδιο σταδιακής κατάργησης.
Η χρήση έκτακτων εξουσιών αποτέλεσε αντικείμενο ελέγχου από το Κοινοβούλιο, τα δικαστήρια και τη Διαμεσολαβήτρια. Η κήρυξη και η παράταση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης αποτελεί προνόμιο του προέδρου της Δημοκρατίας, κατόπιν διαβούλευσης με την κυβέρνηση και εξουσιοδότησης από το Κοινοβούλιο. Η κυβέρνηση πρέπει επίσης να υποβάλει στο Κοινοβούλιο μία έκθεση για κάθε περίοδο έκτακτης ανάγκης, σχετικά με την εφαρμογή της, επιτρέποντας με τον τρόπο αυτόν στο Κοινοβούλιο να ασκεί επίσης εκ των υστέρων έλεγχο επί των ληφθέντων μέτρων. Το Κοινοβούλιο αναλύει επί του παρόντος τις εκθέσεις σχετικά με την κήρυξη και την παράταση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης στο διάστημα μεταξύ του Νοεμβρίου του 2020 και του Απριλίου του 2021. Επιπλέον, συστάθηκε ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή για την παρακολούθηση των μέτρων που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19. Η Διαμεσολαβήτρια κλήθηκε επίσης να απαντήσει σε σημαντικό αριθμό καταγγελιών οι οποίες αφορούσαν μέτρα σχετικά με τη νόσο COVID-19. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια εξέδωσε διάφορες συστάσεις προς διάφορες δημόσιες αρχές και ζήτησε διευκρινίσεις, ζητώντας παράλληλα τον έλεγχο της συνταγματικότητας μίας διάταξης σχετικά με το καθεστώς στήριξης που εφαρμόζεται στους εμπόρους λιανικής πώλησης. Τα διοικητικά και φορολογικά δικαστήρια κλήθηκαν επίσης να ελέγξουν τα μέτρα έκτακτης ανάγκης. Ειδικότερα, το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο αποφάνθηκε επί 12 προσφυγών που αφορούσαν μέτρα σχετικά με τη νόσο COVID-19, τα περισσότερα από τα οποία κρίθηκαν απαράδεκτα.
Αναδύονται νέες προκλήσεις για την κοινωνία των πολιτών. Παρότι ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών θεωρείται ανοιχτός, έχουν καταγραφεί περιπτώσεις εχθρότητας και πίεσης, ιδίως από ορισμένα πολιτικά κόμματα και κινήματα, κατά των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που δραστηριοποιούνται στον τομέα της υποστήριξης των μειονοτήτων. Στο πλαίσιο αυτό, τα ενδιαφερόμενα μέρη αναφέρουν επιδείνωση της κοινωνικής ειρήνης και του διαλόγου. Τον Οκτώβριο του 2020, αρκετοί ειδικοί εισηγητές του ΟΗΕ ξεκίνησαν διάλογο με την Πορτογαλία σχετικά με υπόθεση απειλών και παρενόχλησης υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και επιβεβαίωσαν εκ νέου τη σημασία της εξασφάλισης ασφαλούς και ευνοϊκού περιβάλλοντος για όλους τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνους που υπερασπίζονται την ισότητα και την απαγόρευση των διακρίσεων και την τεκμηρίωση ρατσιστικής ρητορικής και συμπεριφοράς, καθώς και τις σχετικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Προκειμένου να ενισχυθούν οι πολιτικές για την καταπολέμηση του ρατσισμού και των διακρίσεων, η πορτογαλική κυβέρνηση συγκρότησε ομάδα εργασίας για την πρόληψη και την καταπολέμηση των φυλετικών διακρίσεων, στην οποία εκπροσωπείται η κοινωνία των πολιτών. Η πανδημία COVID-19 και τα σχετικά μέτρα έκτακτης ανάγκης είχαν επίσης αντίκτυπο στη δραστηριότητα των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, γεγονός που οδήγησε σε εκκλήσεις για έκτακτη δημόσια χρηματοδοτική στήριξη. Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνηση και μεγάλος αριθμός δήμων παρείχαν έκτακτη χρηματοδοτική στήριξη σε τέτοιου είδους οργανώσεις, ώστε να διασφαλιστεί η συνέχεια των τακτικών τους εργασιών.
Στο Κοινοβούλιο εγκρίθηκε νέος νόμος σχετικά με το καθεστώς κοινής ωφέλειας. Με νομοθετική πρωτοβουλία της κυβέρνησης, το Κοινοβούλιο ενέκρινε τον Απρίλιο του 2021 νέο καθεστώς που παρέχει στα νομικά πρόσωπα για τα οποία αναγνωρίζεται ότι επιδιώκουν στόχους γενικού συμφέροντος ειδικά δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης σε ειδική χρηματοδότηση ή σε φορολογικές απαλλαγές. Μολονότι εκφράστηκαν ανησυχίες σχετικά με τη συμμετοχικότητα της επίσημης διαδικασίας διαβούλευσης για τον νέο νόμο, στην οποία ήταν περιορισμένος ο αριθμός των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που κλήθηκαν επισήμως να υποβάλουν τη γνώμη τους, η ευρύτερη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών ήταν δυνατή μέσω ανοιχτής διαβούλευσης. Ο νέος νόμος αποσκοπεί στην ενοποίηση και στον εξορθολογισμό του νομοθετικού πλαισίου που ισχύει για τα νομικά πρόσωπα που επωφελούνται από το καθεστώς κοινής ωφέλειας και εφαρμόζει σύστημα εποπτείας των δραστηριοτήτων τους, που θα ασκείται από τη Γενική Γραμματεία της Προεδρίας του Συμβουλίου των Υπουργών, καθώς και της συμμόρφωσης με τα νομικά τους καθήκοντα.
Παράρτημα I: Κατάλογος των πηγών με αλφαβητική σειρά*
* Ο κατάλογος των παρατηρήσεων που ελήφθησαν στο πλαίσιο της διαβούλευσης για την έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου διατίθεται στη διεύθυνση
https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation
Ανακοίνωση της Πορτογαλίας σχετικά με την υπόθεση VICENTE CARDOSO κατά Πορτογαλίας (αίτηση αριθ. 30130/10), DH-DD (2020)952.
Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών (2020), Ετήσια έκθεση 2020.
Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών (2021), δελτίο Τύπου της 4ης Μαΐου 2021.
Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών (2021), Παρατηρήσεις που υπέβαλε το Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.
Ανώτατο Συμβούλιο Διοικητικών και Φορολογικών Δικαστηρίων (2021), Ετήσια έκθεση 2019.
Εισαγγελία (2020), Σχέδιο κώδικα δεοντολογίας για τους εισαγγελείς — Δημόσια διαβούλευση (
https://www.ministeriopublico.pt/pagina/projeto-de-codigo-de-conduta-dos-magistrados-do-ministerio-publico-consulta-publica
).
Ελεγκτικό Συνέδριο (2020), Κίνδυνοι όσον αφορά τη χρήση δημόσιων πόρων για τη διαχείριση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (COVID-19) (
http://img.rtp.pt/icm/noticias/docs/f4/f4128b9356da5f94eb58df98fe9f1f26_e51017edff2ec38b4d9dc71908e515d9.pdf
).
Έργο «Reviewing and supporting Regulatory Impact Assessment (RIA) in Portugal» [Επανεξέταση και υποστήριξη της εκτίμησης των επιπτώσεων των κανονιστικών ρυθμίσεων (RIA) στην Πορτογαλία] που υποστηρίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή — ΓΔ REFORM.
Έργο «Standardised Statistical Information for Better Regulation project (SIBER project)» [Τυποποιημένες στατιστικές πληροφορίες για τη βελτίωση της νομοθεσίας (έργο SIBER)] που υποστηρίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή — ΓΔ REFORM.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2019), Έκτακτο Ευρωβαρόμετρο 482: Στάση των επιχειρήσεων απέναντι στη διαφθορά στην ΕΕ.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2020), Ειδικό Ευρωβαρόμετρο 502: Διαφθορά.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2020), Έκθεση του 2020 για το κράτος δικαίου, κεφάλαιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Πορτογαλία (
https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/pt_rol_country_chapter.pdf
).
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2021), Πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης.
Ευρωπαϊκό Δίκτυο των Εθνικών Οργανισμών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (2021), Παρατηρήσεις που υπέβαλε το Ευρωπαϊκό Δίκτυο των Εθνικών Οργανισμών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.
Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (2021), δελτίο Τύπου της 13ης Ιανουαρίου 2021.
Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Πορτογαλίας στο Συμβούλιο της Ευρώπης (2021), Επιστολή της 22ας Μαρτίου 2021 (
https://rm.coe.int/portugal-reply-en-lisbon-public-prosecutor-puts-the-protection-of-sour/1680a1e03b
).
Οδηγία (ΕΕ) 2020/1828 σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών και για την κατάργηση της οδηγίας 2009/22/ΕΚ.
Πορτογαλική κυβέρνηση (2021), Πληροφορίες που έδωσε η Πορτογαλία για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.
Πορτογαλική κυβέρνηση (2021), Ψήφισμα του Συμβουλίου Υπουργών 37/2021, Έγκριση της εθνικής στρατηγικής για την καταπολέμηση της διαφθοράς (
Resolução do Conselho de Ministros 37/2021, 2021-04-06 - DRE
).
Πορτογαλικό Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο (2021), Παρατηρήσεις που υπέβαλε το πορτογαλικό Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.
Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς (2020), Σύσταση — Πρόληψη των κινδύνων διαφθοράς και συναφών παραβάσεων στο πλαίσιο των μέτρων αντιμετώπισης της έξαρσης της πανδημίας COVID-19.
Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2020), Σύσταση του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 2020, σχετικά με το εθνικό πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων της Πορτογαλίας για το 2020 και τη διατύπωση γνώμης του Συμβουλίου σχετικά με το πρόγραμμα σταθερότητας της Πορτογαλίας για το 2020 (
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX%3A32020H0826%2822%29
).
Συμβούλιο της Ευρώπης, Πλατφόρμα για την προώθηση της προστασίας της δημοσιογραφίας και της ασφάλειας των δημοσιογράφων (
https://www.coe.int/en/web/media-freedom/all-alerts?p_p_id=sojdashboard_WAR_coesojportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_col_id=column-4&p_p_col_count=1&_sojdashboard_WAR_coesojportlet_selectedStringFilters=year.2021&_sojdashboard_WAR_coesojportlet_selectedCategories=11709562
).
Συμβούλιο της Ευρώπης: Γνωμοδοτικό Συμβούλιο των Ευρωπαίων Δικαστών (CCJE) (2007), Opinion No.10(2007) to the attention of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the Council for the Judiciary at the service of society [Γνώμη αριθ. 10(2007) υπόψη της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης με θέμα το δικαστικό συμβούλιο στην υπηρεσία της κοινωνίας] (
https://rm.coe.int/168074779b
).
Συμβούλιο της Ευρώπης: Γνωμοδοτικό Συμβούλιο των Ευρωπαίων Δικαστών (CCJE) (2020), Opinion No. 23 on the role of the Associations of Judges in supporting the judicial independence [Γνώμη αριθ. 23 σχετικά με τον ρόλο των ενώσεων δικαστών στην υποστήριξη της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης] (
https://www.coe.int/en/web/ccje/opinion-no.-23-on-the-role-of-judicial-associations-2020-
).
Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή Υπουργών (2010), Recommendation CM/Rec(2010)12 of the Committee of Ministers to member states on judges: independence, efficiency and responsibilities [Σύσταση CM/Rec(2010)12 της Επιτροπής Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με τους δικαστές: ανεξαρτησία, αποτελεσματικότητα και αρμοδιότητες] (
https://rm.coe.int/cmrec-2010-12-on-independence-efficiency-responsibilites-of-judges/16809f007d
).
Συμβούλιο της Ευρώπης: Επιτροπή Υπουργών (2018), H46-20 Vicente Cardoso κατά Πορτογαλίας (αίτηση αριθ. 30130/10) — Εποπτεία της εκτέλεσης των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου CM/Del/Dec(2018)1331/H46-20.
Συμβούλιο Υπουργών, Ψήφισμα 184/2019.
Συμβούλιο Υπουργών, Ψήφισμα 44/2017.
Associação Sindical dos Juízes Portugueses (2020), Reforço da Transparência e Integridade na Justiça.
Centre for Media Pluralism and Media Freedom (2021), Media pluralism monitor 2021 [Κέντρο για την πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων επικοινωνίας (2021), Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα επικοινωνίας 2021].
CIVICUS (2021), Monitor tracking civic space – Portugal [Παρατηρητήριο του χώρου δράσης της κοινωνίας των πολιτών – Πορτογαλία] (
https://monitor.civicus.org/country/portugal/
).
Conselho Superior da Magistratura (2021), Relatório Anual 2020.
Entidade Reguladora para a Comunicação Social (2021), δελτίο Τύπου της 13ης Ιανουαρίου 2021.
Entidade Reguladora para a Comunicação Social (2021), δελτίο Τύπου της 28ης Απριλίου 2021.
Entidade Reguladora para a Comunicação Social (2021), Κανονιστική έκθεση 2019
(Διαφάνεια των μέσων μαζικής επικοινωνίας).
GRECO (Ομάδα χωρών κατά της διαφθοράς) (2021), Fourth evaluation round on corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutors – Second Interim compliance report Portugal (Τέταρτος γύρος αξιολογήσεων για την πρόληψη της διαφθοράς σε σχέση με μέλη του Κοινοβουλίου, δικαστές και εισαγγελείς — Δεύτερη ενδιάμεση έκθεση συμμόρφωσης για την Πορτογαλία).
Magistrats européens pour la démocratie et les libertés (2021), Παρατηρήσεις που υπέβαλε η ένωση Magistrats européens pour la démocratie et les libertés για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.
Media Pluralism Monitor (2021), Report on Portugal [Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα επικοινωνίας (2021), Έκθεση για την Πορτογαλία].
OHCHR (2021), Παρατηρήσεις για την κατάρτιση της έκθεσης του 2021 για το κράτος δικαίου.
Público (2020), «Η έλλειψη ανθρώπινων πόρων εξηγεί τη βραδύτητα της δικαιοσύνης σε υποθέσεις διαφθοράς, δηλώνει η γενική εισαγγελέας», Público, 6 Ιανουαρίου 2020 (
https://www.publico.pt/2020/01/06/sociedade/noticia/falta-recursos-humanos-explica-lentidao-justica-casos-corrupcao-pgr-1899401
).
Sindicato dos Magistrados do Ministério Público (2021), δελτίο Τύπου της 6ης Απριλίου 2021.
Transparency International (Διεθνής Διαφάνεια) (2021), Corruption Perceptions Index 2020 (Δείκτης αντίληψης της διαφθοράς 2020).
Παράρτημα II: Επίσκεψη στην Πορτογαλία
Οι υπηρεσίες της Επιτροπής πραγματοποίησαν, τον Μάιο του 2021, εικονικές συναντήσεις με τους εξής φορείς:
·Ανώτατο Δικαστήριο
·Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο
·Ανώτατο Συμβούλιο Δικαστικών
·Ανώτατο Συμβούλιο Διοικητικών και Φορολογικών Δικαστηρίων
·Γενική Εισαγγελία
·Γενική Επιθεώρηση Οικονομικών
·Διαμεσολαβήτρια
·δικηγορικός σύλλογος
·Ελεγκτικό Συνέδριο
·ένωση δημοσιογράφων
·ένωση δικαστών
·ένωση εισαγγελέων
·επιτροπή επαγγελματικών αδειών δημοσιογράφων
·Κεντρικό Τμήμα Ερευνών και Ποινικών Διώξεων (DCIAP)
·πανεπιστημιακοί εμπειρογνώμονες
·πλατφόρμα μη κυβερνητικών οργανώσεων ανάπτυξης
·ρυθμιστική αρχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας
·Συμβούλιο για την Πρόληψη της Διαφθοράς
·υπηρεσίες της Συνέλευσης της Δημοκρατίας
·Υπουργείο Δικαιοσύνης
·Υπουργείο Εξωτερικών
·Υπουργείο Πολιτισμού
·Transparency International (Διεθνή Διαφάνεια) — Πορτογαλία
* H Επιτροπή είχε επίσης επαφές με τις ακόλουθες οργανώσεις στο πλαίσιο σειράς οριζόντιων συνεδριάσεων:
·Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων
·Ευρωπαϊκό Φόρουμ Νεότητας
·Amnesty International (Διεθνής Αμνηστία)
·Center for Reproductive Rights (Κέντρο για τα Δικαιώματα Αναπαραγωγής)
·CIVICUS
·Civil Liberties Union for Europe (Ένωση για τις ατομικές ελευθερίες στην Ευρώπη)
·Civil Society Europe
·Conference of European Churches (Διάσκεψη των Ευρωπαϊκών Εκκλησιών)
·EuroCommerce
·European Center for Not-for-Profit Law (Ευρωπαϊκό Κέντρο για το Δίκαιο των Μη Κερδοσκοπικών Οργανώσεων)
·European Centre for Press and Media Freedom (Ευρωπαϊκό κέντρο ελευθερίας του Τύπου και των μέσων ενημέρωσης)
·European Civic Forum (Ευρωπαϊκό φόρουμ πολιτών)
·European Partnership for Democracy (Ευρωπαϊκή Σύμπραξη για τη Δημοκρατία)
·Front Line Defenders
·Human Rights House Foundation (Ίδρυμα για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα)
·Human Rights Watch (Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων)
·ILGA-Europe
·International Commission of Jurists (Διεθνής Επιτροπή Νομικών)
·International Federation for Human Rights (Διεθνής Ομοσπονδία για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου)
·International Planned Parenthood Federation European Network (IPPF EN) (Ευρωπαϊκό Δίκτυο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Οικογενειακού Προγραμματισμού)
·International Press Institute (Διεθνές Ινστιτούτο Τύπου)
·Netherlands Helsinki Committee
·Open Society European Policy Institute (Ινστιτούτο Ευρωπαϊκής Πολιτικής της Open Society)
·Philanthropy Advocacy
·Protection International
·Reporters without Borders (Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα)
·Transparency International EU (Διεθνής Διαφάνεια ΕΕ)
