52013DC0838

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Γεωργικοί γενετικοί πόροι - από τη διατήρηση στη βιώσιμη χρήση

1.           Γενετικοί πόροι – ένας πυλώνας του φυσικού κεφαλαίου μας και η βάση για την επισιτιστική ασφάλεια

Με την προοπτική της συνεχούς αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού, η επισιτιστική ασφάλεια αποτελεί πρόκληση υψίστης σημασίας. Πρέπει να δοθεί προσοχή στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διασφαλιστεί η βιώσιμη παροχή τροφίμων στο πλαίσιο συνεχώς μεταβαλλόμενων περιβαλλοντικών και κλιματικών συνθηκών, καθώς και μεταβαλλόμενων αναγκών. Η παραγωγικότητα, η προσαρμοστικότητα και η αντοχή των γεωργικών οικοσυστημάτων εξαρτώνται, μεταξύ άλλων, από τη διαθεσιμότητα πλούσιας γενετικής δεξαμενής εκτρεφόμενων φυλών και καλλιεργούμενων ποικιλιών. Η γενετική ποικιλότητα στη γεωργία συνδέεται με ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών και οικονομικών οφελών, τα οποία όχι μόνο είναι ζωτικής σημασίας για τη βιώσιμη γεωργική παραγωγή, αλλά ταυτόχρονα αντιστοιχούν σε ακόμη ευρύτερο φάσμα κοινωνικών συμφερόντων. Τα οφέλη αυτά περιλαμβάνουν διαφορετικά παραδοσιακά γεωργικά τοπία με πλούσια χλωρίδα και πανίδα, την παραγωγή ειδών διατροφής με ανώτερα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και προϊόντων που καλύπτουν τις ειδικές ανάγκες της βιομηχανίας γεωργικών ειδών διατροφής, και έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις νέες έννοιες οικονομικής ανάπτυξης στη γεωργία, όπως οι βραχείες αλυσίδες εφοδιασμού και ο εναλλακτικός τουρισμός. Η γενετική ποικιλομορφία συνδέεται επίσης με την ολοένα αυξανόμενη εκτίμηση προς τις τοπικές και παραδοσιακές πρακτικές και την αξία τους όσον αφορά την πολιτιστική κληρονομιά.

Η διατήρηση των γενετικών πόρων στη γεωργία αποτελεί μακροπρόθεσμη ανάγκη που υπερβαίνει τα εθνικά συμφέροντα. Οι αρχηγοί κρατών της Ένωσης συμφώνησαν το 2010, μεταξύ άλλων, την ανάσχεση της απώλειας της βιοποικιλότητας στην Ένωση έως το 2020[1], ενώ η Ένωση ανέλαβε δεσμεύσεις βάσει της σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα και υποσχέθηκε να εργαστεί για την εκπλήρωση αυτών των δεσμεύσεων στο πλαίσιο της ενωσιακής στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα που ενέκρινε το 2011.

Η παρούσα έκθεση υπογραμμίζει τις ευκαιρίες που δημιουργεί η γεωργική βιοποικιλότητα και η αξιοποίηση του δυναμικού της για την αντιμετώπιση ευρέος φάσματος περιβαλλοντικών και οικονομικών προκλήσεων και δυνατοτήτων που αναφέρονται στη στρατηγική «Ευρώπη 2020».

Με την παρούσα έκθεση, η Επιτροπή προτίθεται να προχωρήσει στο ζήτημα της διατήρησης της γεωργικής γενετικής ποικιλότητας της Ευρώπης, βασιζόμενη σε προηγούμενες εμπειρίες. Στοχεύει να υπενθυμίσει την ανάγκη διατήρησης και βιώσιμης χρήσης των γενετικών πόρων, καθώς και να διασφαλίσει ότι ο συγκεκριμένος στόχος εξυπηρετείται δεόντως στην εν εξελίξει ανάπτυξη σχετικών πολιτικών και προγραμμάτων, και συγκεκριμένα:

· στην πολιτική αγροτικής ανάπτυξης, μέσω των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων της για την επίτευξη του επιθυμητού επιπέδου πρακτικής γεωργίας και μέσω της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας για τη γεφύρωση πρακτικών αναγκών με ερευνητικές δραστηριότητες και την ενίσχυση της αλληλεπίδρασης μεταξύ των σχετικών φορέων·

· στην πολιτική έρευνας και καινοτομίας με το πρόγραμμα-πλαίσιο «Ορίζοντας 2020» για τον εμπλουτισμό της βάσης γνώσεων σχετικά με τη γενετική ποικιλότητα στη γεωργία.

2.           Προκλήσεις και ανάγκες

Η διατήρηση της πρόσβασης σε ασφαλή και υψηλής ποιότητας τρόφιμα σε προσιτές τιμές και η εξασφάλιση βιώσιμης γεωργικής παραγωγής αποτελούν προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο της αυξανόμενης ζήτησης γεωργικών προϊόντων. Η διατήρηση και η βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων στη γεωργία συμβάλλουν στην παροχή δημόσιων αγαθών και οικοσυστημικών υπηρεσιών, που είναι καθοριστικής σημασίας για τη βιώσιμη γεωργική παραγωγή, και περιλαμβάνουν την επικονίαση, τη βελτιωμένη καταπολέμηση των παρασίτων, τα ανθεκτικότερα γεωργικά οικοσυστήματα και τη σταθερότητα του εδάφους. Ομοίως, η γεωργική βιοποικιλότητα συμβάλλει στην επισιτιστική ασφάλεια μετριάζοντας τους κινδύνους που συνδέονται με τα εντατικά και εξαιρετικά εξειδικευμένα συστήματα παραγωγής.

Η σύγχρονη συμβατική γεωργία τείνει να χρησιμοποιεί κοινές ποικιλίες και φυλές, ενώ στο γεωργικό τοπίο κυριαρχούν σε μεγάλο βαθμό οι μονοκαλλιέργειες. Η διαφύλαξη και περαιτέρω ανάπτυξη της ποικιλομορφίας γενετικών πόρων σε γεωργικές φυλές και ποικιλίες αποτελεί ένα δίχτυ ασφάλειας για την προσαρμογή σε μεταβαλλόμενες συνθήκες και διευκολυντικές καινοτόμες λύσεις. Αυτό θα δημιουργήσει επίσης οικονομικές ευκαιρίες για τον γεωργικό τομέα, με βάση συστήματα ποιότητας και την πολυμορφία στον εφοδιασμό τροφίμων, γεγονός που θα αποβεί προς όφελος των καταναλωτών.

Η οικονομική βιωσιμότητα αποτελεί έναν από τους πλέον κρίσιμους παράγοντες που επηρεάζουν τους γεωργούς κατά την επιλογή φυλών και καλλιεργειών. Για να διασφαλιστούν οι γενετικοί πόροι, είναι απαραίτητο να αυξηθούν τα οικονομικά οφέλη που μπορούν να αποκομίσουν οι γεωργοί από την επιλογή υποχρησιμοποιούμενων ειδών, ποικιλιών και φυλών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί, μεταξύ άλλων, με την προώθηση νέων προϊόντων και την ενθάρρυνση της αυξανόμενης ζήτησης από την πλευρά των καταναλωτών.

Για να αντισταθμιστεί η εγκατάλειψη παραδοσιακών, τοπικά προσαρμοσμένων φυλών και καλλιεργειών απαιτείται να ανακτήσουν οι γεωργοί την τεχνογνωσία που συνδέεται με την επιλογή και τη γενετική βελτίωση κατά την αναπαραγωγή, καθώς και με άλλες παραδοσιακές γεωργικές πρακτικές. Προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι γεωργοί να συμμετέχουν σε αυτές τις δραστηριότητες και να δοθούν κίνητρα για την ανταλλαγή γνώσεων, πρέπει να διασφαλιστεί ικανοποιητική οικονομική απόδοση, ενώ οι συμβουλές και η στήριξη θα πρέπει να προσανατολίζονται προς σύγχρονες, καινοτόμες οικονομικές δυνατότητες που θα βασίζονται σε παραδοσιακές γνώσεις και πρακτικές.

Η διατήρηση και η βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων πρέπει να υποστηρίζεται από συστηματικές επιστημονικά τεκμηριωμένες προσπάθειες όσον αφορά τον φαινότυπο και τον γονότυπο γενετικών πόρων, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη τον προσδιορισμό ειδικών χαρακτηριστικών υπό συγκεκριμένες (φυσικές) συνθήκες ή/και χρήσεις. Πέραν της διατήρησης και της βιώσιμης χρήσης φυτικών και ζωικών ποικιλιών, οι εμπειρογνώμονες τονίζουν ότι είναι σημαντικό να δοθεί προσοχή στους μικροοργανισμούς, οι οποίοι παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητοι, που συνδέονται με τη γονιμότητα και την αντοχή του εδάφους, και τη βιώσιμη καταπολέμηση των παρασίτων. Η συνεργασία και η αλληλεπίδραση μεταξύ του ερευνητικού τομέα και όλων των ενδιαφερόμενων μερών θα διασφαλίσουν την αξιοποίηση των γεωργικών γενετικών πόρων.

3.           Το παγκόσμιο πλαίσιο

Στη δήλωση της διάσκεψης Ρίο+20 με τίτλο «Το μέλλον που θέλουμε» επαναλαμβάνεται η ανάγκη να βελτιώσουμε την επισιτιστική ασφάλεια, βάσει βιώσιμων γεωργικών πρακτικών που διαφυλάσσουν τους φυσικούς πόρους, περιλαμβανομένης της γενετικής ποικιλομορφίας, στηριζόμενοι σε εντατικοποίηση της γεωργικής έρευνας και ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας.

Ως συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης για τη βιολογική ποικιλότητα, η Ένωση συμφώνησε να διατηρήσει μέχρι το 2020 τη γενετική ποικιλομορφία των καλλιεργούμενων φυτών και των εκτρεφόμενων και εξημερωμένων ζώων και των άγριων συγγενών τους, περιλαμβανομένων και άλλων πολύτιμων από κοινωνικοοικονομικής και πολιτιστικής άποψης ειδών. Ταυτόχρονα, δεσμεύτηκε ότι θα έχουν αναπτυχθεί και θα εφαρμόζονται στρατηγικές για τη μείωση της γενετικής διάβρωσης και την προστασία της γενετικής ποικιλότητας.

Μέχρι στιγμής, το μόνο εξειδικευμένο διεθνές μέσο που έχει θεσπιστεί είναι η Διεθνής Συνθήκη σχετικά με τους Φυτογενετικούς Πόρους για τα τρόφιμα και τη γεωργία[2] (η Συνθήκη), που αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο πλαίσιο του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), όπου η Ένωση διαδραματίζει ενεργό ρόλο. Η Συνθήκη, μια εξειδικευμένη συμφωνία για την πρόσβαση και τον καταμερισμό των οφελών στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου της Ναγκόγια, δεσμεύει τα συμβαλλόμενα μέρη να διατηρούν τη φυτική γεωργική βιοποικιλότητα και εντός (μεταξύ άλλων, σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις) και εκτός των οικοσυστημάτων και φυσικών οικοτόπων και να χρησιμοποιούν με βιώσιμο τρόπο τους γενετικούς πόρους. Τα συμβαλλόμενα μέρη συμφωνούν να συμμετέχουν σε μέτρα που καλύπτουν τη γεωργία, την έρευνα και τη γενετική βελτίωση, και να διευκολύνουν την πρόσβαση σε φυτογενετικούς πόρους. Η Συνθήκη αναγνωρίζει τον ρόλο και τα δικαιώματα των γεωργών όσον αφορά τη διατήρηση, τη χρήση και τη βελτίωση των γεωργικών γενετικών πόρων και τον καταμερισμό των σχετικών οφελών.

4.           Το πλαίσιο πολιτικής της Ένωσης

Για την επίτευξη του πρωταρχικού στόχου της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» σχετικά με την ανάσχεση της απώλειας βιοποικιλότητας, η Ένωση ενέκρινε στρατηγική για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας[3]. Η εν λόγω στρατηγική εστιάζει στην ενσωμάτωση του προβληματισμού για τα θέματα βιοποικιλότητας σε όλες τις τομεακές πολιτικές. Ο στόχος 3 αφορά συγκεκριμένα τη γεωργία και τα δάση και υπογραμμίζει την απαίτηση να διατηρηθεί η γεωργική γενετική ποικιλότητα της Ένωσης, κυρίως μέσω της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης, προτείνοντας να ενθαρρυνθεί η λήψη γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας και να διερευνηθεί η προοπτική ανάπτυξης στρατηγικής για τη διατήρηση της γεωργικής γενετικής ποικιλότητας.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης προσφέρουν στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να επιτύχουν το επιθυμητό επίπεδο πρακτικής γεωργίας για τη διατήρηση των γενετικών πόρων στη γεωργική εκμετάλλευση. Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα περιλαμβάνουν τη δυνατότητα να αποζημιώνονται οι γεωργοί για τις πρόσθετες δαπάνες και την απώλεια εισοδήματος που προκαλούνται από δραστηριότητες διατήρησης με στόχο την προστασία φυλών που κινδυνεύουν με εξαφάνιση και καλλιεργειών που απειλούνται από γενετική διάβρωση. Η υποστήριξη για τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων αποτελεί επίσης μέρος της μεταρρυθμιστικής δέσμης της κοινής γεωργικής πολιτικής και η Επιτροπή επιδιώκει να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη και τις περιφέρειες να δώσουν ιδιαίτερη έμφαση στα ζητήματα αυτά στο πλαίσιο μελλοντικών προγραμμάτων.

Η Ένωση θέσπισε επίσης νομοθεσία σχετικά με τις «ποικιλίες διατήρησης και τις ερασιτεχνικές ποικιλίες» (οδηγίες 2008/62/ΕΚ και 2009/145/ΕΚ), καθώς και σχετικά με τα μείγματα χόρτων με άγρια φυτά (οδηγία 2010/60/ΕΕ) με σκοπό την στήριξη της βιοποικιλότητας και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Το 2012, ο κοινός κατάλογος ποικιλιών φυτικών ειδών περιλάμβανε 656 ποικιλίες διατήρησης ή ερασιτεχνικές ποικιλίες, 158 είδη γεωργικών φυτών και 498 κηπευτικά είδη.

Το κοινοτικό πρόγραμμα[4] για τη διατήρηση, τον χαρακτηρισμό, την αξιολόγηση και τη χρησιμοποίηση γενετικών πόρων στη γεωργία καθιέρωσε δραστηριότητες διατήρησης και in situ και ex situ. Οι εν λόγω δραστηριότητες ενίσχυσαν τις γνώσεις σχετικά με τους φυτογενετικούς πόρους και τη διάδοση των αποτελεσμάτων. Άλλες δράσεις είχαν ως στόχο την κατάρτιση στρατηγικών και κατευθυντήριων γραμμών και τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής βάσης δεδομένων για τα είδη και τις φυλές ζώων αγροκτήματος. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα ολοκληρώθηκε το 2012 και η συνέχιση δράσεων αυτού του είδους πρέπει να επιδιωχθεί περαιτέρω στο πλαίσιο του προγράμματος έρευνας και καινοτομίας της Ένωσης, το οποίο θα επιτρέψει πιο προσανατολισμένα στην πράξη πολυπαραγοντικά σχήματα στο μέλλον.

Η πολιτική έρευνας και καινοτομίας με το τρέχον 7ο πρόγραμμα πλαίσιο παρέχει στήριξη σε μεσαίας προς μεγάλης κλίμακας πολυπαραγοντικά ερευνητικά προγράμματα σχετικά με τον χαρακτηρισμό και τη χρήση γενετικών πόρων στη γεωργία, τη δασοκομία και την αλιεία.

Η πρόταση για την ενωσιακή πολιτική έρευνας και καινοτομίας «Ορίζοντας 2020» για τη δημοσιονομική περίοδο 2014-2020 δίνει έμφαση στη βιώσιμη επισιτιστική ασφάλεια και επικεντρώνεται εκ νέου σε προσανατολισμένες στην πράξη δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένων διερευνητικών και επενδυτικών δράσεων σχετικών με έρευνες που αφορούν γεωργικούς γενετικούς πόρους. Η πρόταση περιλαμβάνει επίσης δράσεις για την αύξηση της ποικιλότητας των γενετικών πόρων, προωθώντας τα δυνητικά τελικά προϊόντα της, δηλαδή τα διαφοροποιημένα προϊόντα υψηλής ποιότητας. Σε αυτές τις δράσεις περιλαμβάνονται η έρευνα για την παροχή υγιεινών και ασφαλών τροφίμων, η ανάπτυξη ενός βιώσιμου και ανταγωνιστικού τομέα γεωργικών ειδών διατροφής και η προώθηση των ενημερωμένων επιλογών καταναλωτών.

5.           Περιγραφή της κατάστασης

Παρότι η συνεχιζόμενη απώλεια γεωργικής βιοποικιλότητας σε επίπεδο γεωργικών εκμεταλλεύσεων παραμένει ένα ζήτημα που προκαλεί σοβαρές ανησυχίες, τα μέτρα που έχουν ληφθεί για τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων καταδεικνύουν ότι υπάρχει σαφής δυνατότητα οικοδόμησης και επέκτασης της προσέγγισης διατήρησης. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, δεν έχει δοθεί επαρκής προσοχή στην προώθηση της βιώσιμης χρήσης των γενετικών πόρων.

Τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης συνέβαλαν στη διατήρηση των γενετικών πόρων σε επίπεδο γεωργικών εκμεταλλεύσεων και ενθάρρυναν τους γεωργούς να διατηρήσουν τοπικές φυλές και καλλιέργειες ανταμείβοντας τους γεωργούς και άλλους δικαιούχους (μη κυβερνητικές οργανώσεις και άλλα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη) που συμμετέχουν στη διατήρηση των γεωργικών γενετικών πόρων ή αναλαμβάνουν δράσεις διάδοσης της γνώσης και παροχής συμβουλών. Δράσεις σχετικές με γενετικούς πόρους προγραμματίστηκαν σε 21 κράτη μέλη, με τη σύναψη 59.000 συμβάσεων και την καταβολή περίπου 143 εκατομμυρίων ευρώ την περίοδο 2007-2011.

Το κοινοτικό πρόγραμμα4 για τη διατήρηση των γενετικών πόρων στη γεωργία συγχρηματοδότησε 17 δράσεις διατήρησης, και in situ και ex situ, σχετικές με διάφορα ζώα αγροκτήματος, φυτά και τα δέντρα του δάσους. Οι δράσεις αυτές υλοποιήθηκαν από περίπου 180 εταίρους σε 25 κράτη μέλη και σε 12 κράτη μη μέλη της ΕΕ, με προϋπολογισμό 8,9 εκατομμυρίων ευρώ[5]. Το πρόγραμμα είχε ως αποτέλεσμα να συγκεντρωθούν και να χαρακτηριστούν αρκετές χιλιάδες νέες καταχωρίσεις και να δημιουργηθούν υποδομές διατήρησης, βάσεις δεδομένων, κεντρικές συλλογές, τράπεζες γονιδίων και κατάλογοι νέων καταχωρίσεων. Επιπλέον, στις δράσεις περιλαμβάνονταν η διατύπωση κατευθυντήριων γραμμών και η ανταλλαγή γενετικού υλικού μεταξύ των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα και των τελικών χρηστών (γεωργών, εκτροφέων, κηπουρών). Όπως τονίστηκε στην έκθεση αξιολόγησης, το πρόγραμμα συνέβαλε στη βελτίωση των επιστημονικών γνώσεων σχετικά με τη φύση, τη διαχείριση και τις δυνατότητες διάφορων γεωργικών γενετικών πόρων, καθώς και στην κατανόηση τοπικών πρακτικών και αναγκών. Συνέβαλε επίσης στην οικοδόμηση αποτελεσματικής διασυνοριακής συνεργασίας, στην τόνωση των επαφών και της ενεργής δικτύωσης, καθώς και στην προσέλκυση της προσοχής ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με τη σπουδαιότητα των δραστηριοτήτων διατήρησης. Ωστόσο, παρέμεινε ένα κενό που αφορούσε την περιορισμένη συμμετοχή τελικών χρηστών, γεγονός που είχε άμεσες επιπτώσεις στη «χρήση» γενετικών πόρων και την ανεπαρκή συνεργασία και ανταλλαγή πληροφοριών και γνώσεων μεταξύ των σχετικών φορέων.

Η ερευνητική πολιτική καλύπτει ολόκληρο το φάσμα δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τους γενετικούς πόρους: χαρακτηρισμός (γονιδιωματική, φαινοτυπική ανάλυση, μοριακή βιολογία), βελτιωμένες προσεγγίσεις γενετικής βελτίωσης και διατήρηση ex situ. Στο πλαίσιο του 7ου προγράμματος πλαισίου, η έρευνα σχετικά με φυτικούς και ζωικούς γενετικούς πόρους έλαβε χρηματοδότηση ύψους 44 εκατομμυρίων ευρώ κατά την περίοδο 2009-2012. Το πρόγραμμα εργασίας του 2013 προβλέπει ειδικές πιστώσεις 19 εκατ. ευρώ για φυτογενετικούς πόρους, 15 εκατ. ευρώ για ζωικούς γενετικούς πόρους, και 6 εκατ. ευρώ για γενετικούς πόρους ιχθύων. Ωστόσο, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην ενίσχυση της αλληλεπίδρασης μεταξύ των ερευνητών και των τελικών χρηστών, ιδίως των γεωργών και των βελτιωτών ποικιλιών, προκειμένου να αξιοποιηθούν τα ερευνητικά αποτελέσματα όσον αφορά την καινοτομία και την πρακτική χρήση τους.

Η αποτελεσματική διατήρηση και ενίσχυση της γεωργικής βιοποικιλότητας και ποικιλομορφίας απαιτεί τη θέσπιση ενός νομικού πλαισίου στην Ένωση το οποίο να λαμβάνει υπόψη ζητήματα που σχετίζονται με τους γενετικούς πόρους με σκοπό τη διευκόλυνση των δραστηριοτήτων διατήρησης και τη βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων. Προς τον σκοπό αυτόν, η Επιτροπή πρότεινε την εκτενή αναθεώρηση της νομοθεσίας που αφορά το φυτικό αναπαραγωγικό υλικό, η οποία θα ενισχύσει ουσιωδώς τη διατήρηση των γενετικών πόρων, καθώς διευκολύνει σημαντικά την πρόσβαση στις αγορές παραδοσιακών ποικιλιών και προβλέπει ανοίγματα σε λιγότερο ομοιόμορφες ποικιλίες.

Ενώ η ενεργή συμμετοχή των γεωργών επιτεύχθηκε από τα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης, οι υπόλοιπες προαναφερθείσες δράσεις θέτουν στο επίκεντρό τους την ερευνητική κοινότητα. Σύμφωνα με το συμπέρασμα που εξάγεται στην έκθεση αξιολόγησης του κοινοτικού προγράμματος, πρέπει να καταβληθούν πολλές περισσότερες προσπάθειες για την προσέγγιση των τελικών χρηστών με σκοπό την προώθηση και τη διεύρυνση της βιώσιμης χρήσης γενετικών πόρων στη γεωργία. Ο σημαντικός αριθμός επιστημονικών γνώσεων που συγκεντρώθηκαν πρέπει να αξιοποιηθούν στους τομείς εκτροφής και καλλιέργειας, και θα πρέπει να προσαρμοστούν στις πρακτικές ανάγκες και να συνδυαστούν με τις παραδοσιακές γνώσεις σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης. Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η συνδημιουργία και η ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ όλων των ενδιαφερόμενων μερών, η ενεργή δικτύωση και η διευκόλυνση της επικοινωνίας πρέπει να καλύψουν το κενό μεταξύ των εργασιών που βασίζονται στην επιστήμη, συμπεριλαμβανομένων του χαρακτηρισμού και της αξιολόγησης γενετικών πόρων, και της ανάπτυξης περισσότερο διαφοροποιημένων ποικιλιών για τη διεύρυνση της βιώσιμης χρήσης των γενετικών πόρων.

6.           Τομείς δράσης κατά προτεραιότητα

Η διατήρηση της γεωργικής βιοποικιλότητας και η βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων στη γεωργία απαιτούν την ανάληψη δράσεων που εκτείνονται πέρα από το καθορισμένο πλαίσιο. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην υιοθέτηση ολοκληρωμένης και σφαιρικής προσέγγισης, η οποία διασφαλίζει καλύτερο συντονισμό των προσπαθειών διατήρησης των γενετικών πόρων μέσω της βιώσιμης χρήσης τους και αποτελεσματική αλληλεπίδραση μεταξύ των σχετικών μερών.

Η βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων πρέπει να αναπτυχθεί παράλληλα με τη βελτίωση της οικονομικής βιωσιμότητας των γεωργικών συστημάτων που συμβάλλουν στη διατήρηση των γενετικών πόρων. Απαιτούνται δραστηριότητες εκτροφής οι οποίες επικεντρώνονται στο επίπεδο των γεωργικών εκμεταλλεύσεων σε είδη που υποχρησιμοποιούνται, και σε παραδοσιακές και τοπικές φυλές και καλλιέργειες. Αυτό απαιτεί τη δημιουργία δικτύων σε επίπεδο Ένωσης για την αξιοποίηση του εν λόγω υλικού με σκοπό την προώθηση του ρόλου της γεωργίας στην ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών, τη διατήρηση των παραδόσεων και των παραδοσιακών γεωργικών πρακτικών καθώς και την παροχή περιβαλλοντικών δημόσιων αγαθών. Απαιτείται η ανάληψη δράσης προκειμένου να δοθεί στους γεωργούς η δυνατότητα να ανακτήσουν παραδοσιακές γνώσεις και να αποκτήσουν τις δεξιότητες και την τεχνογνωσία που απαιτούνται για να εργαστούν με τοπικές φυλές και καλλιέργειες, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη τις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες. Προκειμένου να παρασχεθεί μια οικονομικά βιώσιμη βάση για τη διατήρηση και τη χρήση των γενετικών πόρων, η συμμετοχή εξειδικευμένων βιομηχανιών επεξεργασίας τροφίμων μικρής κλίμακας, εστιατορίων τοπικού χαρακτήρα και εναλλακτικών μορφών τουρισμού μπορεί να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στην αξιοποίηση των γεωργικών γενετικών πόρων και να συμβάλλει στην αναζωογόνηση των τοπικών οικονομιών.

Η έρευνα θα πρέπει να συνεχιστεί για την περαιτέρω αξιοποίηση των επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων για τη βελτίωση του γονιδιακού και φαινοτυπικού χαρακτηρισμού, που προσανατολίζεται κατά προτίμηση στον εντοπισμό και την αξιολόγηση χαρακτηριστικών που συνδέονται, μεταξύ άλλων, με την παραγωγικότητα, την ευρωστία, την υγεία, την ευημερία, τη χρησιμοποίηση πόρων και την ποιότητα των προϊόντων. Τα αποτελέσματα της αξιολόγησης σχετικά με τους γενετικούς πόρους, τις ποικιλίες και τις φυλές θα πρέπει να καθίστανται διαθέσιμα στους γεωργούς από τις αρμόδιες αρχές ή/και τις υπηρεσίες γεωργικών εφαρμογών. Οι ερευνητικές δραστηριότητες θα πρέπει να ανταποκρίνονται στις πρακτικές ανάγκες, να ιεραρχούνται και να συντονίζονται κατά τρόπο που λαμβάνει υπόψη τα υφιστάμενα κενά και αλληλεπικαλύψεις, και να παρέχουν λύσεις στους τελικούς χρήστες. Η επιστημονικά τεκμηριωμένη ανάλυση πρέπει να διευρυνθεί ώστε να καλύπτει και συγγενή φυτικά είδη, καθώς μπορούν να παράσχουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με την ανθεκτικότητα μεμονωμένων ειδών. Μελέτες σχετικά με τη γενετική του τοπίου θα μπορούσαν να συμβάλλουν στη λήψη πληροφοριών για τη γονιδιακή ροή, την επιλογή και τη δυναμική προσαρμογή φυλών και καλλιεργειών σε τοπικές και δυνητικά μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες. Η βιοποικιλότητα του εδάφους, άλλοι γενετικοί πόροι μικροβίων και ασπόνδυλων (π.χ. για καταπολέμηση των παρασίτων, βιομηχανία γεωργικών προϊόντων διατροφής, επικονίαση...) χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης όπως και η ανάλυση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ μικροοργανισμών και άλλων ειδών (π.χ. σε μηρυκαστικά).

Ερευνητές και εθνικές αρμόδιες αρχές ανέπτυξαν ευρύ φάσμα συλλογών και συναφών βάσεων δεδομένων σχετικά με τους γενετικούς πόρους, τις φυλές και τις ποικιλίες φυτών. Παρότι οι πληροφορίες αυτές είναι σε γενικές γραμμές προσβάσιμες, πρέπει να καταβληθούν περισσότερες προσπάθειες για τη βελτίωση του συντονισμού και της εναρμόνισης προκειμένου να διασφαλιστεί η διαλειτουργικότητα των εν λόγω συλλογών, βάσεων δεδομένων και συστημάτων πληροφοριών.

Η ενεργή δικτύωση και η σταθερή ανταλλαγή πληροφοριών και γνώσεων μεταξύ των επιστημόνων και όσων εφαρμόζουν πρακτικές γενετικής βελτίωσης και γεωργίας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη δημιουργία συνεργειών και την επίτευξη οικονομιών κλίμακας, αποφεύγοντας ταυτόχρονα αλληλεπικαλύψεις και καθιστώντας τα αποτελέσματα πιο προσιτά στους τελικούς χρήστες. Τα δίκτυα αυτά οδηγούν σε καλύτερο συντονισμό και προσφέρουν ευκαιρίες για καινοτομία, ενώ βασίζονται σε κοινές ανάγκες.

7.           Βασικοί παράγοντες

Η ενεργός συμμετοχή όλων των σχετικών εμπλεκόμενων παραγόντων και αρμόδιων εθνικών αρχών αποτελεί το κλειδί για την επιτυχή διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων στη γεωργία. Οι γεωργοί, οι ερευνητές, οι βελτιωτές ποικιλιών, ο τομέας γεωργικών προϊόντων διατροφής, άλλες βιομηχανίες μεταποίησης και οι καταναλωτές έχουν ίδια συμφέροντα, καθώς μπορούν δυνητικά να επωφεληθούν από τις ευκαιρίες που προσφέρουν οι γενετικοί πόροι. Επίσης, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αλυσίδα αξίας.

Οι επιστήμονες και οι αρμόδιες αρχές, συμβάλλοντας στην ex situ διατήρηση και συνοδεύοντας την in situ διατήρηση και χρήση, αναλαμβάνουν δραστηριότητες για τον χαρακτηρισμό και την αξιολόγηση γενετικού υλικού ζώων, φυτών, μικροβίων και ασπόνδυλων, και την επιλογή ωφέλιμων χαρακτηριστικών. Συμμετέχουν επίσης στη βελτίωση των μεθοδολογιών και των εργαλείων με σκοπό την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του χαρακτηρισμού και του ελέγχου των γενετικών πόρων και τη βελτιστοποίηση των τεχνικών γενετικής βελτίωσης. Επιπλέον, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη συγκεφαλαίωση και τη διάδοση των αποτελεσμάτων, καθώς και στη διασφάλιση ότι το γενετικό υλικό και οι σχετικές πληροφορίες είναι προσβάσιμες για πρακτικές χρήσεις, μεταξύ άλλων από τη βιομηχανία, τους βελτιωτές ποικιλιών και τους γεωργούς.

Οι γεωργοί συμμετέχουν στη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση του γενετικού υλικού εντός της γεωργικής εκμετάλλευσής τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα κίνητρα των γεωργών να συμμετέχουν στις προσπάθειες αυτές μπορεί να υπερβαίνουν τις αρχές και τη λογική των άμεσων οικονομικών οφελών που προκύπτουν από την παραγωγή τροφίμων ή την υψηλότερη και πιο βιώσιμη απόδοση. Ωστόσο, η ενσωμάτωση της διάστασης της βιώσιμης χρήσης γενετικών πόρων θα απαιτήσει μια οικονομικά βιώσιμη βάση. Η εν λόγω βιωσιμότητα μπορεί να προέλθει από τη βελτίωση της ικανότητας προσαρμογής στις βιοτικές ή αβιοτικές πιέσεις, τις ασθένειες και τα παράσιτα, ή από αύξηση της παραγωγικής αποδοτικότητας και διαχείρισης. Θα μπορούσε επίσης να προέλθει από την ποιότητα και τη μοναδικότητα των γενετικών πόρων, ιδίως στο πλαίσιο των τοπικών αγορών και των αντίστοιχων πολιτιστικών αξιών και παραδόσεων.

Οι εκτροφείς, συμπεριλαμβανομένων των κτηνοτρόφων, βασίζονται στους γενετικούς πόρους για την ανάπτυξη υγιών ζωικών φυλών/φαινοτύπων και φυτικών ποικιλιών με αυξημένη γεωπονική αξία (π.χ. παραγωγικότητα, υψηλότερη αντοχή στις ασθένειες), προσφέροντας ταυτόχρονα ασφαλή προϊόντα με ανώτερες οργανοληπτικές και διατροφικές ιδιότητες, ή/και διαφορετικά χαρακτηριστικά. Οι τοπικές και υποχρησιμοποιούμενες φυλές και καλλιέργειες, για να καταστούν οικονομικά ανταγωνιστικές, πρέπει να ανταποκρίνονται στις ανάγκες, ενώ απαιτούνται ειδικές δραστηριότητες γενετικής βελτίωσης για την αύξηση της παραγωγικότητάς τους ή την επιλογή ξεχωριστών ιδιοτήτων και πολύτιμων αγρονομικών χαρακτηριστικών. Οι εκτροφείς πρέπει να ικανοποιούν και τις ανάγκες των γεωργών και τις προσδοκίες των καταναλωτών, παρέχοντας στη βιομηχανία γεωργικών ειδών διατροφής προϊόντα προσαρμοσμένα στην αλυσίδα παραγωγής.

Οι επιλογές των καταναλωτών καθορίζουν τις αποφάσεις σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού και, ως εκ τούτου, επηρεάζουν τα πρότυπα παραγωγής γεωργικών ειδών διατροφής, κυρίως στο επίπεδο της πρωτογενούς παραγωγής. Οι εμπορικές (και εκπαιδευτικές) στρατηγικές μπορούν να δώσουν ώθηση σε αυτήν τη διαδικασία: την τελευταία δεκαετία ολοένα και περισσότεροι καταναλωτές άλλαξαν στάση και άρχισαν να δίνουν έμφαση στην ποιότητα, την ποικιλομορφία, τη βιωσιμότητα, σε ζητήματα θεμιτού εμπορίου, καλής διαβίωσης των ζώων, καθώς και στην ευχαρίστηση και την κοινωνικότητα που συνδέονται με τα τρόφιμα. Η στήριξη και η προώθηση των προϊόντων που προέρχονται από παραδοσιακές και διαφοροποιημένες φυλές και ποικιλίες θα συμβάλουν στη διεύρυνση αυτών των αγορών και θα ενθαρρύνουν τους γεωργούς να χρησιμοποιούν με οικονομικά βιώσιμο τρόπο παραμελημένα είδη ή είδη που απειλούνται με γενετική διάβρωση. Οι δραστηριότητες αυτές δεν μπορούν να αναπτυχθούν από την κορυφή προς τη βάση, αλλά απαιτείται αλληλεπίδραση και συνεργασία μεταξύ όλων των φορέων, περιλαμβανομένων των γεωργών, των μεταποιητών, των πωλητών λιανικής και των καταναλωτών.

Με σκοπό την εξασφάλιση πρόσφορων συνθηκών, οι φορείς λήψης αποφάσεων και οι διοικήσεις οφείλουν να αναλάβουν το μερίδιο που τους αναλογεί και να διασφαλίσουν τον συντονισμό σε όλα τα επίπεδα, μεταξύ άλλων με τους σχετικούς διεθνείς οργανισμούς καθορισμού προτύπων και τα συναφή διεθνή δίκτυα, και να χρησιμοποιήσουν αποδοτικά τις υφιστάμενες δομές. Επιπλέον, θα πρέπει να συμμετέχουν στην ανάπτυξη του θεσμικού και νομικού πλαισίου κατά τρόπο που εξυπηρετεί τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων στη γεωργία, ενισχύοντας ταυτόχρονα την οικονομική βιωσιμότητά τους.

Η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης που καταρτίστηκε στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής προβλέπει τη διατήρηση σχετικών φυλών και φυτογενετικών πόρων, στοχευμένες ενέργειες για τον χαρακτηρισμό και την αξιολόγηση των πόρων αυτών, καθώς και συστήματα ποιότητας των γεωργικών προϊόντων και τροφίμων. Είναι απαραίτητο να προωθηθούν ενέργειες που στοχεύουν στη στήριξη της μεταφοράς των αποτελεσμάτων της έρευνας σχετικά με τη διατήρηση, τον χαρακτηρισμό και την αξιολόγηση των γενετικών πόρων στους γεωργούς και τους εκτροφείς. Επιπλέον, η ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ όλων των σχετικών φορέων, συμπεριλαμβανομένων των τελικών χρηστών, χρειάζεται να ενισχυθεί.

8.           Από την έρευνα στη διατήρηση και την ενεργό βιώσιμη χρήση

Οι βέλτιστες προοπτικές για την αποκατάσταση, τη διατήρηση και την ελευθέρωση του δυναμικού της γεωργικής βιοποικιλότητας θα παρασχεθούν από μια ολοκληρωμένη και σφαιρική στρατηγική.

Εν τω μεταξύ, είναι απολύτως αναγκαίο η συνεχιζόμενη ανάπτυξη των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης, της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας και του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» να συνδυάζει δραστηριότητες διατήρησης με προσεγγίσεις προσανατολισμένες στον τελικό χρήστη, βάσει της ελευθέρωσης του οικονομικού δυναμικού των γενετικών πόρων στην αλυσίδα αξίας. Αυτό πρέπει να υποστηρίζεται από την αλληλεπίδραση και τη συνεργασία μεταξύ όλων των φορέων που συμμετέχουν στη διατήρηση των γενετικών πόρων, καθώς και από επιστημονικές δραστηριότητες και τη διάδοση των αποτελεσμάτων στους γεωργούς και τους τελικούς χρήστες. Η προσέγγιση αυτή θα πρέπει να επιτύχει συγκεκριμένα τα εξής:

Βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων

· Αξιοποιώντας τις δυνατότητες που προσφέρει η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης, τα κράτη μέλη θα πρέπει να ευαισθητοποιήσουν τους γεωργούς και πιθανούς ενδιαφερόμενους φορείς ώστε να δεσμευτούν να αυξήσουν τις δραστηριότητες διατήρησης in situ/στη γεωργική εκμετάλλευση.

· Όλοι οι φορείς της αλυσίδας τροφίμων θα πρέπει να επενδύσουν στην ελευθέρωση του δυναμικού του γεωργικού γενετικού πλούτου σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής και να αξιοποιήσουν τα υφιστάμενα μέσα και διαδικασίες της ΕΕ για να καταστήσουν τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση οικονομικά αποδοτικές και επικερδείς δραστηριότητες, ιδίως ενθαρρύνοντας τη ζήτηση των καταναλωτών για προϊόντα που προέρχονται από παραδοσιακές και τοπικές ποικιλίες.

· Επιστήμονες και επιχειρησιακές ομάδες, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας για την παραγωγικότητα και τη βιωσιμότητα της γεωργίας θα πρέπει να συνεργαστούν για να αυξήσουν την οικονομική σημασία των γενετικών πόρων και να τονίσουν τις οικονομικές ευκαιρίες που δημιουργούν. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί, μεταξύ άλλων, μέσω της προώθησης της εγγενούς αξίας των προϊόντων που προέρχονται από γενετικούς πόρους, της ανάπτυξης προϊόντων για συστήματα ποιότητας, ή μέσω ειδικών δραστηριοτήτων γενετικής βελτίωσης.

Επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη

· Οι επιστήμονες θα πρέπει να αξιοποιήσουν τις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις για την προώθηση μιας πιο ολοκληρωμένης διαδικασίας χαρακτηρισμού, αξιολόγησης και τεκμηρίωσης των χαρακτηριστικών που είναι σημαντικά από γεωργικής και βιομηχανικής πλευράς. Νέες επιστημονικές και τεχνολογικές γνώσεις θα πρέπει να επιτρέψουν σε όλα τα είδη φορέων να συμμετέχουν σε σχετιζόμενες με τους γενετικούς πόρους δραστηριότητες σε όλα τα συναφή επίπεδα, παρέχοντάς τους τις απαραίτητες δεξιότητες και τεχνογνωσία.

· Οι επιστήμονες και άλλοι φορείς θα πρέπει να δημιουργήσουν ένα ευνοϊκό περιβάλλον, το οποίο θα επιτρέπει πολυπαραγοντικές προσεγγίσεις και ενεργητική ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ όλων των φορέων επί θεμάτων γενετικών πόρων.

· Οι επιστήμονες και άλλοι σχετικοί φορείς μπορούν να συμβάλουν στη βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων υποστηρίζοντας την προσαρμογή των υφιστάμενων πρακτικών κατά την έναρξη ισχύος του πρωτοκόλλου της Ναγκόγια και των αντίστοιχων νομοθετικών και κανονιστικών απαιτήσεων.

Συντονισμός, εναρμόνιση και δικτύωση

· Όλοι οι φορείς θα πρέπει να καταβάλουν προσπάθειες για τον καλύτερο συντονισμό των δραστηριοτήτων διατήρησης των γενετικών πόρων προκειμένου να επιτευχθούν οικονομίες κλίμακας, να αποφευχθούν αλληλεπικαλύψεις, να δημιουργηθούν συνέργειες και να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά οι υφιστάμενες δομές για την παραγωγή αποτελεσμάτων που ενδιαφέρουν τους τελικούς χρήστες και είναι προσβάσιμα σε αυτούς. Το δίκτυο της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας προφέρει ένα καλό εργαλείο για τον εν λόγω συντονισμό.

· Το δίκτυο της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας θα πρέπει να διασφαλίζει την ενεργή και συνεχή ροή πληροφοριών μεταξύ των διαφόρων φορέων, κυρίως μεταξύ των επιστημόνων και των τελικών χρηστών των γενετικών πόρων, με σκοπό την αποτελεσματική διασύνδεση της έρευνας αιχμής και της εφαρμοσμένης έρευνας με πρακτικές δραστηριότητες προσανατολισμένες στον τελικό χρήστη και τη διάθεση των αποτελεσμάτων στους γεωργούς.

Θεσμικό και νομικό πλαίσιο

· Η Επιτροπή θα προωθήσει μια ευρύτερη πολιτική που περιλαμβάνει την προστασία των παραμελημένων και των τοπικών γενετικών πόρων, καθώς και την αποτελεσματική χρήση των κονδυλίων που διατίθενται βάσει της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης και του πλαισίου έρευνας και καινοτομίας της Ένωσης.

· Η Επιτροπή θα διασφαλίσει ότι η διατήρηση και η χρήση των γενετικών πόρων στη γεωργία στηρίζεται σε ένα συνεκτικό νομικό πλαίσιο σε επίπεδο Ένωσης.

· Η Επιτροπή θα διασφαλίσει ότι η διατήρηση και η βιώσιμη χρήση των γεωργικών γενετικών πόρων πλαισιώνεται επαρκώς στο επίπεδο των διεθνών δεσμεύσεων.

Απαιτούνται εναρμονισμένες δράσεις για να τηρήσει η Ένωση τις διεθνείς δεσμεύσεις της, ιδίως όσον αφορά τη Συνθήκη, καθώς και τις υποχρεώσεις τις οποίες υπέχει δυνάμει του πρωτοκόλλου της Ναγκόγια για την πρόσβαση στους γενετικούς πόρους και τον δίκαιο και ισότιμο καταμερισμό των οφελών που απορρέουν από τη χρησιμοποίησή τους, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην αναγνώριση των δικαιωμάτων των τοπικών και αυτοχθόνων κοινοτήτων. Για να συμμετέχουν στην εφαρμογή του πρωτοκόλλου της Ναγκόγια, η Ένωση και τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίσουν ότι όλοι οι χρήστες στην Ένωση συμμορφώνονται με την ισχύουσα νομοθεσία και τις κανονιστικές απαιτήσεις όσον αφορά την πρόσβαση και τη χρησιμοποίηση των γενετικών πόρων και των σχετικών παραδοσιακών γνώσεων, και να παρέχουν ασφάλεια δικαίου ότι τα οφέλη που απορρέουν από τη χρησιμοποίηση των γενετικών πόρων καταμερίζονται δίκαια και ισότιμα βάσει αμοιβαία συμφωνηθέντων όρων. Η αναθεωρημένη νομοθεσία σχετικά με το φυτικό αναπαραγωγικό υλικό θα έχει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην παροχή πρόσφορων συνθηκών για την παραγωγή και την εμπορία φυτικού αναπαραγωγικού υλικού, συμπεριλαμβανομένων των ντόπιων αβελτίωτων φυλών και των παραδοσιακών ποικιλιών.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα που περιλαμβάνονται στην κοινή γεωργική πολιτική, ως σημαντικό δομικό στοιχείο των πολιτικών της Ένωσης που υποστηρίζουν τη διατήρηση in situ και στη γεωργική εκμετάλλευση, θα μπορούσαν να συνεχίζουν να στηρίζουν τους γεωργούς που εκτρέφουν και χρησιμοποιούν παραδοσιακές, απειλούμενες με εξαφάνιση τοπικές φυλές ή/και διατηρούν τοπικούς φυτογενετικούς πόρους που απειλούνται με γενετική διάβρωση. Η αγροτική ανάπτυξη μπορεί επίσης να παράσχει στήριξη προς δικαιούχους που αναλαμβάνουν δράσεις με στόχο τον χαρακτηρισμό και τη συλλογή γενετικών πόρων. Τα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης, που στηρίζουν τη μετάβαση από τη διατήρηση των γενετικών πόρων στην αποτελεσματική, βιώσιμη χρήση και την περαιτέρω ανάπτυξή τους, περιλαμβάνουν τη μετάδοση γνώσεων, τη συνεργασία και την παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών. Στο πλαίσιο του επικείμενου προγραμματισμού για τη δημοσιονομική περίοδο 2014-2020, τα κράτη μέλη θα πρέπει να δώσουν περισσότερη έμφαση σε μέτρα που δύνανται να ενισχύσουν τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση παραδοσιακών φυλών και ποικιλιών, ιδίως σε συνδυασμό με στρατηγικές προώθησης που προβάλλουν την οικονομική βιωσιμότητα τοπικών και διαφοροποιημένων ποιοτικών προϊόντων και βραχειών αλυσίδων εφοδιασμού. Οι δράσεις αυτές θα μπορούσαν να συνοδεύονται από τις απαιτήσεις οικολογικού προσανατολισμού για τις άμεσες πληρωμές στο πλαίσιο του πρώτου πυλώνα, ιδίως την απαίτηση να διασφαλίζεται ένα ορισμένο επίπεδο ποικιλίας των καλλιεργήσιμων φυτών και η διατήρηση μόνιμων χορτολιβαδικών εκτάσεων, συμπεριλαμβανομένων χορτολιβαδικών εκτάσεων με μεγάλη βιοποικιλότητα που χρησιμοποιούνται για εκτατικά συστήματα ζωικής παραγωγής.

Για τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση των γεωργικών γενετικών πόρων και την ενσωμάτωσή τους στην αλυσίδα αξίας θα πρέπει να δημιουργηθεί μια ενισχυμένη βάση γνώσεων, η οποία θα συμπληρώνει τη συνδημιουργία γνώσεων από τους βελτιωτές και τους γεωργούς μέσω ενός ολοκληρωμένου προγράμματος εργασίας που θα καταρτιστεί από το πλαίσιο έρευνας και καινοτομίας «Ορίζοντας 2020» της Ένωσης. Το πρόγραμμα εργασίας πρέπει να καλύπτει ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων που συνδέονται με τους γενετικούς πόρους, συμπεριλαμβανομένης της έρευνας αιχμής, καθώς και τύπους δράσεων όπως αυτές που περιλαμβάνονταν προηγουμένως στο κοινοτικό πρόγραμμα που θεσπίστηκε βάσει του κανονισμού (ΕΚ) 870/2004. Πρέπει ακόμη να καλύπτει καινοτόμες χρήσεις των γεωργικών γενετικών πόρων, την ανάπτυξη ικανοτήτων (π.χ. βιο-αποθετήρια για ex situ διατήρηση, δεξαμενές γνώσης, και κατευθυντήριες γραμμές), την ανάπτυξη προσανατολισμένων στην πράξη μεθόδων χαρακτηρισμού και αξιολόγησης, την επιλογή χαρακτηριστικών για βελτιωμένη αναπαραγωγή, και έργα επίδειξης που προωθούν τη βιώσιμη χρήση γενετικών πόρων. Η αντιμετώπιση αυτών των θεμάτων από το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020» και όχι από ένα μεμονωμένο πρόγραμμα θα παράσχει περιθώρια απλοποίησης των διοικητικών διαδικασιών. Θα απαιτήσει διακρατική συμμετοχή και, σε συνδυασμό με την αποστολή της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας να διευκολύνει τις ανταλλαγές σε ενωσιακό επίπεδο μεταξύ όλων των σχετικών φορέων, θα διασφαλίσει την προστιθέμενη αξία της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του αποτελεσματικού συντονισμού και της αλληλεπίδρασης μεταξύ των διαφόρων δραστηριοτήτων.

Στο πλαίσιο του προγράμματος εργασίας που αφορά την κοινωνική πρόκληση 2 του προγράμματος «Ορίζοντας 2020», θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση σε πολυπαραγοντικές προσεγγίσεις, όπου ερευνητές και τελικοί χρήστες από διάφορους τομείς μπορούν να αλληλεπιδρούν με γεωργικές υπηρεσίες παροχής συμβουλών και παράγοντες καινοτομίας, προκειμένου να προωθείται η ανταλλαγή γνώσεων και η διάδοση νέων επιστημονικών στοιχείων, παρέχοντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα για πειραματισμό εντός της γεωργικής εκμετάλλευσης και επικύρωση των εργαστηριακών δοκιμών.

Η ανάγκη ενίσχυσης των ανταλλαγών μεταξύ όλων των σχετικών φορέων αποτελεί ένα από τα κυριότερα διδάγματα που αντλήθηκαν από την παρελθούσα εμπειρία. Ως αποτελεσματικό δίκτυο που διευκολύνει την αλληλεπίδραση μεταξύ της έρευνας και της πρακτικής, η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας για την παραγωγικότητα και τη βιωσιμότητα της γεωργίας προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες για την ενσωμάτωση δραστηριοτήτων σχετικών με τους γενετικούς πόρους. Η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας αποσκοπεί στην κινητοποίηση των φορέων, στην αύξηση της ευαισθητοποίησης, στη διασφάλιση καλύτερης ροής πληροφοριών και στη διευκόλυνση της ανταλλαγής γνώσεων και της συνεργασίας.

Οι μηχανισμοί της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας θα ήταν ιδιαίτερα κατάλληλοι να ενσωματώσουν τις δραστηριότητες που στοχεύουν στην ανάκτηση και τη διατήρηση, καθώς και τη βιώσιμη χρήση και την περαιτέρω ανάπτυξη της γεωργικής γενετικής ποικιλότητας. Πρακτικά, η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας θα παρέχει στα ενδιαφερόμενα μέρη σχετικές πληροφορίες για τις δυνατότητες που προσφέρουν η νομοθεσία και οι πολιτικές της Ένωσης και για πιθανούς εταίρους συνεργασίας. Η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας, μέσω της δημιουργίας βάσεων δεδομένων έργων, της διοργάνωσης σεμιναρίων και της σύστασης μιας ειδικής ομάδας εστίασης στους γενετικούς πόρους, θα προωθήσει την ανταλλαγή γνώσεων και την αλληλεπίδραση μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών. Συνεπώς, θα ενισχύσει τη συμπληρωματικότητα μεταξύ των ερευνών που υποστηρίζουν τη διατήρηση των γενετικών πόρων και των πρακτικών δράσεων που στοχεύουν σε γεωργικές πρακτικές. Η καλύτερη ενσωμάτωση, στην εκτροφή και την αλυσίδα παραγωγής, των δραστηριοτήτων διατήρησης και της χρήσης απειλούμενων καλλιεργειών και φυλών θα μπορούσε να προκύψει από την αμοιβαία μάθηση όλων των ενδιαφερόμενων φορέων και την ανάληψη πρωτοβουλίας από τη βάση στην κορυφή, κυρίως με σκοπό την προσαρμογή των δραστηριοτήτων που αφορούν τους γενετικούς πόρους στο τοπικό περιβάλλον και τις τοπικές ανάγκες.

Για την κινητοποίηση εμπειρογνωμόνων και τη βελτίωση του συντονισμού σε επίπεδο Ένωσης, οι δραστηριότητες της ευρωπαϊκής σύμπραξης καινοτομίας θα μπορούσαν να υποστηρίζονται σε μεγάλο βαθμό από την επιτροπή για τους γενετικούς πόρους, η οποία συγκροτήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 870/2004 και θα εξακολουθήσει να υφίσταται.

9.           Συμπεράσματα

Σύμφωνα με τη δέσμευση που αναλήφθηκε στο πλαίσιο της ενωσιακής στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα, με τη διευκόλυνση και την ενσωμάτωση της μετάβασης από την έρευνα και τη διατήρηση στη βιώσιμη χρήση στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις, η Ένωση εφαρμόζει στρατηγική διαδικασία για την αντιστροφή της απώλειας γεωργικής ποικιλότητας.

Με τη θέσπιση ενός υγιούς πλαισίου, σύμφωνα με τις προαναφερόμενες βασικές κατευθύνσεις, η Ένωση προωθεί μια επακόλουθη αλλαγή του προσανατολισμού της πολιτικής που ενθαρρύνει τους εμπλεκόμενους παράγοντες να συμμετάσχουν στη διατήρηση των γενετικών πόρων και να προχωρήσουν πέρα από τη διατήρηση στην ενεργό και βιώσιμη χρήση τους. Η αλλαγή αυτή αντικατοπτρίζεται στη συνεπή και συμπληρωματική προσέγγιση που καθιερώνεται από διαφορετικά (νέα) μέσα άσκησης ενωσιακής πολιτικής και εργαλεία προς μια πιο ισχυρή και αποτελεσματική προστασία της γεωργικής βιοποικιλότητας.

Κατά την πορεία προς το 2020, οι γενετικοί πόροι μπορούν να βασίζονται σε περισσότερους οικονομικούς πόρους και σε ένα ευρύτερο φάσμα δυνατοτήτων χρηματοδότησης που προβλέπεται στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης, του προγράμματος Ορίζοντας 2020 και άλλων πολιτικών της Ένωσης. Οι ενισχυμένες προσπάθειες, που προχωρούν πέρα από τη διατήρηση, θα είναι προς όφελος, μεταξύ άλλων, της γεωργικής παραγωγής, των αποτελεσμάτων της έρευνας και καινοτομίας, της κλιματικής αλλαγής, του περιβάλλοντος και της απασχόλησης. Από τις εν λόγω θετικές επιπτώσεις θα επωφεληθούν η κοινωνία στο σύνολό της και ιδιαίτερα αγροτικές περιοχές με ισχυρούς δεσμούς με τις παραδοσιακές πρακτικές και τις συναφείς πολιτισμικές και εδαφικές αξίες.

Η διατήρηση και η βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων στη γεωργία αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας για την προώθηση καινοτόμων πρακτικών και τη συμβολή στην έξυπνη και βιώσιμη ανάπτυξη, σύμφωνα με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020». Η επιτυχία της διατήρησης γενετικών πόρων στο πλαίσιο της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης και της πολιτικής έρευνας και καινοτομίας απαιτεί την ανάληψη δράσεων σε όλα τα επίπεδα (ΕΕ, κρατών μελών και περιφερειών), καθώς και την ανάληψη ισχυρής δέσμευσης από τους εμπλεκόμενους παράγοντες για την ενεργό συμμετοχή τους. Η υιοθέτηση μιας περιεκτικής και ολιστικής προσέγγισης όσον αφορά τους γεωργικούς γενετικούς πόρους αναμένεται να συμβάλει ουσιωδώς στην ενίσχυση της αειφορίας και της οικονομικής βιωσιμότητας ανά τα διαφορετικά γεωργικά συστήματα, καθώς και σε ολόκληρη την τροφική αλυσίδα.

[1]               Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

[2]               http://www.planttreaty.org/

[3]               COM(2011)244.

[4]               Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 870/2004 του Συμβουλίου.

[5]               Για μια λεπτομερή περιγραφή του προγράμματος και της αξιολόγησής του, βλ. το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής που επισυνάπτεται στην παρούσα έκθεση.