ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βρυξέλλες, 17.11.2021
COM(2021) 708 final
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ
Τα απόβλητά μας, ευθύνη μας:
Μεταφορές αποβλήτων σε μια καθαρή και πιο κυκλική οικονομία
1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Μια εύρωστη και ολοκληρωμένη αγορά δευτερογενών πρώτων υλών αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο μιας εύρυθμης κυκλικής οικονομίας. Για να αντιμετωπίζονται τα απόβλητα ως πόρος, πρέπει να διευκολυνθεί η διακίνησή τους, ώστε να μπορεί να προσφέρει πολύτιμες ροές υλικών για τη στήριξη μιας πιο βιώσιμης και ανθεκτικής παραγωγής, ανακατασκευής και επαναχρησιμοποίησης. Αυτό θα συμβάλει στην εκπλήρωση των στόχων της ΕΕ για το κλίμα που ορίζονται στο νομοθέτημα για το κλίμα και στη δέσμη νομοθετικών προτάσεων «Fit for 55» της ΕΕ για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 55 % έως το 2030, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990.
Σήμερα μόλις το 12 % των πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται στον ενωσιακό κλάδο παραγωγής προέρχονται από ανακύκλωση. Ενώ οι μεταφορές αποβλήτων προς αξιοποίηση στην ΕΕ αυξάνονται σταθερά την τελευταία δεκαετία, πάρα πολλά απόβλητα υλικά εξακολουθούν να μην υφίστανται προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση ή να μην ανακυκλώνονται σε νέα προϊόντα στην ΕΕ, γεγονός που συνιστά σημαντική απώλεια ως προς τη μετάβασή της σε μια κυκλική οικονομία. Κάθε χρόνο η ΕΕ εξάγει περίπου 33 εκατομμύρια τόνους αποβλήτων. Η ποσότητα αυτή αντιπροσωπεύει περίπου το 16 % του συνολικού παγκόσμιου εμπορίου αποβλήτων, γεγονός που καθιστά την ΕΕ έναν από τους κορυφαίους εξαγωγείς αποβλήτων παγκοσμίως. Η ΕΕ εισάγει επίσης 16 εκατομμύρια τόνους αποβλήτων, ενώ 70 εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων διακινούνται εντός της ΕΕ. Η ΕΕ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές ορισμένων ροών αποβλήτων, ιδίως σιδηρούχων και μη σιδηρούχων απομετάλλων, απορριμμάτων χαρτιού, πλαστικών αποβλήτων, κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων και απορριμμάτων γυαλιού.
Οι εξαγωγές αποβλήτων της ΕΕ αυξήθηκαν κατά 75 % από το 2004, ενώ σχεδόν οι μισές απ’ αυτές προορίζονταν για χώρες που δεν ανήκουν στον ΟΟΣΑ. Το γεγονός αυτό έχει προκαλέσει αυξημένη ρύπανση η οποία συνδέεται με την κακή επεξεργασία ορισμένων από αυτά τα απόβλητα σε πολλές χώρες προορισμού. Μεγάλες ποσότητες αποβλήτων που εξάγονται από την ΕΕ καταλήγουν σε υπαίθριους χώρους εναπόθεσης αποβλήτων ή καίγονται σε υπαίθριους χώρους, όπου μολύνουν τον αέρα και το νερό, βλάπτουν τη δημόσια υγεία και εκλύουν σημαντικές ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου. Η κατάσταση αυτή είναι ιδιαίτερα προβληματική στις αναπτυσσόμενες και αναδυόμενες χώρες, οι οποίες αντιμετωπίζουν ήδη σημαντικές προκλήσεις όσον αφορά την αντιμετώπιση των οικιακών αποβλήτων τους και αναμένεται να σημειώσουν τη μεγαλύτερη αύξηση στην παραγωγή αποβλήτων στο μέλλον. Η διαρροή στον ωκεανό πλαστικών αποβλήτων που εξάγονται στο εξωτερικό έχει επίσης καταστεί σημαντική πηγή θαλάσσιας ρύπανσης. Όλο και περισσότερες χώρες έχουν εισαγάγει περιορισμούς ή απαγορεύσεις στις εισαγωγές αποβλήτων, ιδίως η Κίνα, η οποία ήταν ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πλαστικών αποβλήτων και αποβλήτων χαρτιού από την ΕΕ, ακολουθούμενη από άλλους σημαντικούς εισαγωγείς αποβλήτων της ΕΕ στη Νοτιοανατολική Ασία.
Επιπλέον, η παράνομη διακίνηση αποβλήτων είναι μία από τις σοβαρότερες μορφές περιβαλλοντικού εγκλήματος και ένας τομέας στον οποίο δραστηριοποιούνται δίκτυα οργανωμένου εγκλήματος για τις μεταφορές αποβλήτων τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ. Συντονισμένες εκστρατείες επιβολής δείχνουν ότι 15 % έως 30 % των μεταφορών αποβλήτων ενδέχεται να είναι παράνομες, φτάνοντας σε ετήσια έσοδα τα 9,5 δισ. EUR από την αγορά παράνομων αποβλήτων στην ΕΕ. Εκτός από την περιβαλλοντική ζημία που προκαλεί, η παράνομη διακίνηση αποβλήτων, αποτελεί επίσης απειλή για την ασφάλεια, ιδίως σε καταστάσεις κατά τις οποίες εγκληματικές ομάδες, που εμπλέκονται σε τέτοιες μεταφορές, εξαπλώνονται σε διάφορες χώρες. Ως εκ τούτου, είναι εξαιρετικά σημαντικό η ΕΕ και τα κράτη μέλη να δώσουν μεγαλύτερη προτεραιότητα στην καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης αποβλήτων μεταξύ των υπηρεσιών επιβολής, να βελτιώσουν τη συνεργασία μεταξύ όλων των αρμόδιων αρχών και να διασφαλίσουν ότι οι κυρώσεις κατά εγκληματικών δραστηριοτήτων στον τομέα των αποβλήτων είναι πραγματικά αποτρεπτικές.
Οι εξελίξεις αυτές έχουν αποκαλύψει την ευπάθεια ενός επιχειρηματικού μοντέλου στο πλαίσιο του οποίου η εξαγωγή αποβλήτων έχει καταστεί κοινός τρόπος αντιμετώπισης ορισμένων ροών αποβλήτων που παράγονται στην ΕΕ. Είναι σημαντικό η ΕΕ να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για τα δικά της απόβλητα, να διασφαλίσει ότι διατηρείται υψηλό επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας και ότι ο ρυπαίνων πληρώνει.
Ο εκσυγχρονισμός της πολιτικής και της νομοθεσίας της ΕΕ για τις μεταφορές αποβλήτων και η μετάβαση σε ψηφιακές λύσεις θα ενθαρρύνουν την αποστολή περισσότερων μεταφορών αποβλήτων για προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση στην ΕΕ και θα παρέχουν κίνητρα για τη μείωση της παραγωγής αποβλήτων. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της ασφάλειας του εφοδιασμού των βιομηχανικών οικοσυστημάτων της ΕΕ, μειώνοντας την εξάρτησή τους από τη χρήση πρωτογενών πρώτων υλών, συμπεριλαμβανομένων των πρώτων υλών κρίσιμης σημασίας, ενθαρρύνοντας την πλήρη ενσωμάτωσή τους σε κυκλικά μοντέλα και μειώνοντας το αποτύπωμα άνθρακά τους. Ένα καλό παράδειγμα εν προκειμένω είναι η χαλυβουργία, η οποία προσδιορίζεται στη νέα βιομηχανική στρατηγική της Επιτροπής για την Ευρώπη ως προτεραιότητα μεταξύ των ενεργοβόρων βιομηχανιών για τη μετάβαση σε μια κυκλική και κλιματικά ουδέτερη ευρωπαϊκή οικονομία. Η ενίσχυση της αξιοποίησης άχρηστων υλικών είναι καίριας σημασίας για την απαλλαγή του τομέα του χάλυβα από τις ανθρακούχες εκπομπές, καθώς με τη χρήση 1 τόνου απομετάλλων χάλυβα εξοικονομείται περίπου 1,5 τόνος εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (GHG) σε σύγκριση με τη χρήση σιδηρομεταλλεύματος. Η χρήση άχρηστων υλικών για την παραγωγή αλουμινίου ή χαλκού έχει επίσης ως αποτέλεσμα τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, της ρύπανσης και της χρήσης ενέργειας.
Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, του νέου σχεδίου δράσης για την κυκλική οικονομία και του σχεδίου δράσης για μηδενική ρύπανση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κλήθηκε να προτείνει μια νέα προσέγγιση για τις μεταφορές αποβλήτων της ΕΕ. Οι πολίτες ζητούν επίσης ρητά από την ΕΕ να καταπολεμήσει το πρόβλημα των αποβλήτων και να προωθήσει την ανακύκλωση — μια απαίτηση που εκφράζεται σαφώς στο πλαίσιο της Διάσκεψης για το μέλλον της Ευρώπης. Η παρούσα ανακοίνωση, η οποία συνοδεύει την πρόταση της Επιτροπής για νέους κανόνες σχετικά με τις μεταφορές αποβλήτων
, καθορίζει τις δράσεις προτεραιότητας της ΕΕ που έχουν ως στόχο να εξασφαλίσουν ότι:
·διευκολύνονται οι μεταφορές αποβλήτων για προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση στην ΕΕ·
·η ΕΕ δεν εξάγει σε τρίτες χώρες τα προβληματικά της απόβλητα· και
·οι παράνομες μεταφορές αποβλήτων αντιμετωπίζονται αποτελεσματικότερα.
2.ΝΕΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΙΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ: ΟΔΕΥΟΝΤΑΣ ΠΡΟΣ ΕΝΑΡΕΤΟΥΣ ΚΥΚΛΟΥΣ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΤΗΣ ΕΕ
2.1. Απελευθέρωση του δυναμικού της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ
Η ΕΕ διαθέτει ολοκληρωμένη νομοθεσία και φιλόδοξο θεματολόγιο για τη μείωση της παραγωγής αποβλήτων και τη μετατροπή των αποβλήτων σε πόρους. Η κατευθυντήρια αρχή που προτείνει η Επιτροπή για την αναθεώρηση των κανόνων της ΕΕ σχετικά με τις μεταφορές αποβλήτων είναι η οικοδόμηση μιας ισχυρής και ανθεκτικής κυκλικής οικονομίας μέσω της μείωσης των περιττών φραγμών και επιβαρύνσεων που εμποδίζουν επί του παρόντος την ομαλή κυκλοφορία επαναχρησιμοποιήσιμων προϊόντων και δευτερογενών πρώτων υλών στην ΕΕ. Η Επιτροπή προτείνει να διευκολυνθούν οι μεταφορές αποβλήτων στην εσωτερική αγορά της ΕΕ με τους εξής τρόπους:
·Στενότερη ευθυγράμμιση των κανόνων μεταφοράς αποβλήτων με την ιεράρχηση των αποβλήτων. Η Επιτροπή προτείνει να θεσπιστούν πολύ αυστηρότεροι κανόνες για τις μεταφορές αποβλήτων που προορίζονται για υγειονομική ταφή ή αποτέφρωση σε άλλο κράτος μέλος. Προτείνει επίσης να ενισχυθούν οι δεσμοί μεταξύ των κανόνων για τις μεταφορές αποβλήτων και των σχεδίων διαχείρισης αποβλήτων που καταρτίζουν τα κράτη μέλη για την επίτευξη των στόχων τους όσον αφορά την πρόληψη και τη διαχείριση των αποβλήτων βάσει του ενωσιακού δικαίου. Αυτό θα πρέπει να παρέχει κίνητρα για μεταφορές αποβλήτων για προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση και να στηρίζει την ανάπτυξη, την απασχόληση και την καινοτομία σ’ αυτούς τους τομείς.
·Μετάβαση σε ψηφιακές λύσεις για την έκδοση και την ανταλλαγή των πληροφοριών και των εγγράφων που απαιτούνται για τη μεταφορά αποβλήτων μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ. Όλοι οι φορείς που εμπλέκονται στη μεταφορά αποβλήτων, τόσο δημόσιοι όσο και ιδιωτικοί, θα μπορούν να υποβάλλουν πληροφορίες και να έχουν πρόσβαση σ’ αυτές μέσω διαδικτυακών εργαλείων. Αυτό θα επιταχύνει την ανταλλαγή εγγράφων και θα αντικαταστήσει τις τρέχουσες, ως επί το πλείστον παρωχημένες, έντυπες διαδικασίες και θα επιτρέψει την καλύτερη παρακολούθηση και έλεγχο των διασυνοριακών ροών αποβλήτων.
·Βελτίωση της ταχείας διαδικασίας για τις μεταφορές αποβλήτων. Θα θεσπιστούν εναρμονισμένοι όροι για να διευκολυνθούν οι μεταφορές, οι οποίες υπόκεινται σε προέγκριση από τις αρμόδιες αρχές, σε εγκαταστάσεις αξιοποίησης και να εξασφαλιστεί η αμοιβαία αναγνώρισή τους από όλα τα κράτη μέλη. Με τον τρόπο αυτόν θα επιταχυνθούν οι μεταφορές σε εγκαταστάσεις αξιοποίησης αποβλήτων που λειτουργούν σύμφωνα με πρότυπα υψηλής ποιότητας.
·Πιο εναρμονισμένη ταξινόμηση των αποβλήτων που μεταφέρονται εντός της ΕΕ. Η Επιτροπή προτείνει να συμφωνηθούν σε επίπεδο ΕΕ τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται για την ταξινόμηση ορισμένων ροών αποβλήτων, όπως τα όρια μόλυνσης. Με τον τρόπο αυτόν θα αντιμετωπιστεί ο υφιστάμενος κατακερματισμός της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ, όπου τα κράτη μέλη έχουν αποκλίνουσες απόψεις σχετικά με το κατά πόσον συγκεκριμένες ροές αποβλήτων θα πρέπει να υπόκεινται στο ενωσιακό καθεστώς κοινοποίησης και, κατά συνέπεια, εφαρμόζουν διαφορετικούς κανόνες για τη μεταφορά τους.
Τα μέτρα αυτά θα διευκολύνουν τη βελτίωση της κυκλικότητας των προϊόντων και των υλικών και θα παρέχουν κίνητρα για επενδύσεις, καθώς και για την ανάπτυξη και την εξάπλωση νέων τεχνολογιών σε όλες τις αξιακές αλυσίδες. Θα ενθαρρύνουν τον τομέα των αποβλήτων να επισπεύσει τον εκσυγχρονισμό του, να επεκτείνει την ικανότητά του για την αντιμετώπιση πρόσθετων αποβλήτων, ιδίως πλαστικών και κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων, και να συμμετάσχει σε υψηλής ποιότητας ανακύκλωση, ενώ η μεταποιητική βιομηχανία θα επωφεληθεί από την αυξημένη διαθεσιμότητα ανακυκλωμένων υλικών για την παραγωγή τους.
Το πρωτοφανές επίπεδο δημόσιας χρηματοδοτικής στήριξης για επενδύσεις με σκοπό να βοηθηθούν οι επιχειρήσεις και να ανακάμψουν οι βιομηχανίες από την κρίση που συνδέεται με την πανδημία COVID-19, που παρέχεται από την ΕΕ, προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες σε όλους τους φορείς του τομέα των αποβλήτων, κυρίως στις ΜΜΕ, και στις βιομηχανίες που επεξεργάζονται απόβλητα, ώστε να επιταχύνουν τη μετάβασή τους στην κυκλική οικονομία.
2.2. Παύση των εξαγωγών προβληματικών αποβλήτων εκτός της ΕΕ
Η ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ, εκτός του ότι απαγορεύει τις εξαγωγές επικίνδυνων αποβλήτων σε χώρες που δεν ανήκουν στον ΟΟΣΑ, ορίζει ότι τα απόβλητα μπορούν να εξαχθούν εκτός της ΕΕ μόνον εάν η διαχείρισή τους γίνεται με βιώσιμο τρόπο στις χώρες προορισμού, υπό συνθήκες γενικά ισοδύναμες με εκείνες της ΕΕ. Η έλλειψη σαφών διατάξεων και μηχανισμών για την εφαρμογή αυτής της βασικής αρχής έχει οδηγήσει στην ανεπαρκή επιβολή της. Στην πράξη, από την έκδοση του ισχύοντος κανονισμού για τις μεταφορές αποβλήτων το 2006, οι εξαγωγές αποβλήτων εκτός της ΕΕ έχουν αυξηθεί, ενώ οι έλεγχοι σχετικά με το κατά πόσον αυτά υφίστανται βιώσιμη επεξεργασία στις χώρες προορισμού είναι ελάχιστοι ή ανύπαρκτοι. Αυτό ισχύει ιδίως για τα μη επικίνδυνα απόβλητα (στο εξής: απόβλητα που περιλαμβάνονται στον «πράσινο» κατάλογο αποβλήτων), οι εξαγωγές των οποίων δεν υπόκεινται σε προηγούμενη έγκριση από τις αρμόδιες αρχές.
Η Επιτροπή προτείνει τη θέσπιση ενός ισχυρού καθεστώτος που θα διέπει την εξαγωγή αποβλήτων εκτός της ΕΕ, με βάση τα ακόλουθα μέτρα:
·Περιορισμός της εξαγωγής όλων των αποβλήτων σε χώρες που δεν ανήκουν στον ΟΟΣΑ. Οι ενωσιακές εξαγωγές αποβλήτων που περιλαμβάνονται στον «πράσινο» κατάλογο αποβλήτων θα πρέπει να επιτρέπονται μόνο για τις χώρες που δεν ανήκουν στον ΟΟΣΑ και που κοινοποιούν ρητά στην ΕΕ την προθυμία τους να παραλάβουν τις ενωσιακές εξαγωγές αποβλήτων και αποδεικνύουν την ικανότητά τους να επεξεργάζονται τα απόβλητα αυτά με περιβαλλοντικά βιώσιμο τρόπο. Οι εν λόγω τρίτες χώρες θα συμπεριληφθούν σε κατάλογο χωρών στις οποίες θα επιτρέπεται η εξαγωγή αποβλήτων που περιλαμβάνονται στον «πράσινο» κατάλογο αποβλήτων. Ο κατάλογος θα καταρτιστεί από την Επιτροπή και οι εξαγωγές δεν θα είναι δυνατές για χώρες και απόβλητα που δεν περιλαμβάνονται σ’ αυτόν.
·Ενίσχυση της παρακολούθησης των αποβλήτων της ΕΕ που εξάγονται σε χώρες του ΟΟΣΑ. Οι χώρες που προσχωρούν στον ΟΟΣΑ πρέπει να υποβάλλονται σε διαδικασία ελέγχου όσον αφορά τα οικεία συστήματα διαχείρισης αποβλήτων. Γενικά, οι χώρες του ΟΟΣΑ διαθέτουν νόμους και πρακτικές που διασφαλίζουν ότι η διαχείριση των αποβλήτων γίνεται με βιώσιμο τρόπο και ότι οι μεταφορές αποβλήτων μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ υπόκεινται σε ειδικό διεθνές νομικό καθεστώς. Ως εκ τούτου, τα μέτρα που διασφαλίζουν ότι οι εξαγωγές αποβλήτων της ΕΕ δεν προκαλούν περιβαλλοντική ζημία σε τρίτες χώρες που είναι μέλη του ΟΟΣΑ θα πρέπει να είναι αναλογικά και δεν μπορούν να προβλέπουν γενικούς περιορισμούς, όπως περιορισμούς για χώρες εκτός ΟΟΣΑ. Η Επιτροπή προτείνει την παρακολούθηση των εν λόγω εξαγωγών και, εάν υπάρχουν ανησυχίες ότι ορισμένες εξαγωγές είναι πιθανόν να προκαλέσουν περιβαλλοντική ζημία στη χώρα προορισμού, θα ξεκινήσει διάλογο με τη χώρα αυτή και, τελικά, θα αναστείλει τις εν λόγω εξαγωγές αποβλήτων, εάν τα απόβλητα αυτά δεν τυγχάνουν περιβαλλοντικά βιώσιμης διαχείρισης.
·Απαίτηση από τις εξαγωγικές εταιρείες της ΕΕ να αποδεικνύουν ότι οι εξαγωγές τους είναι βιώσιμες. Είναι επίσης σημαντικό οι εξαγωγικές εταιρείες να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις εξαγωγές τους. Η Επιτροπή προτείνει όλες οι εταιρείες που εξάγουν απόβλητα εκτός της ΕΕ να διενεργούν ανεξάρτητους ελέγχους στις εγκαταστάσεις στις οποίες μεταφέρουν απόβλητα, προκειμένου να διασφαλίζεται ότι οι εν λόγω εγκαταστάσεις λειτουργούν σύμφωνα με κριτήρια που αποδεικνύουν ότι διαχειρίζονται απόβλητα με περιβαλλοντικά ορθό τρόπο. Εάν από τους ελέγχους προκύψει ότι αυτό δεν συμβαίνει, οι εταιρείες θα πρέπει να σταματήσουν να εξάγουν τα απόβλητά τους στην οικεία εγκατάσταση.
·Θέσπιση σαφών κριτηρίων για την πρόληψη της εσφαλμένης εξαγωγής αποβλήτων ως «μεταχειρισμένων αγαθών». Αυτό θα επιτρέψει στην Επιτροπή, σε συνεργασία με σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη και τα κράτη μέλη, να θεσπίσει κριτήρια για συγκεκριμένα προβληματικά απόβλητα, προκειμένου να γίνει διάκριση μεταξύ των μεταχειρισμένων αγαθών και των αποβλήτων. Με τον τρόπο αυτόν θα διασφαλιστεί ότι είδη, όπως οχήματα στο τέλος του κύκλου ζωής τους, απόβλητα μπαταριών ή κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα, τα οποία επισημαίνονται συχνά ως μεταχειρισμένα εμπορεύματα, δεν εξάγονται εκτός ΟΟΣΑ αν είναι πιθανό να προκαλέσουν σημαντικές βλάβες στο περιβάλλον και την υγεία.
2.3. Αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των παράνομων μεταφορών αποβλήτων.
Η Επιτροπή προτείνει να συμπεριληφθούν στους κανόνες της ΕΕ οι ακόλουθες διατάξεις για την αντιμετώπιση των παράνομων μεταφορών αποβλήτων:
·Σύσταση μιας ενωσιακής «ομάδας επιβολής της νομοθεσίας για τις μεταφορές αποβλήτων», με σκοπό την ενίσχυση της συνεργασίας και του συντονισμού κατά των παράνομων μεταφορών αποβλήτων. Η εν λόγω ομάδα θα περιλαμβάνει περιβαλλοντικές, τελωνειακές, αστυνομικές και άλλες αρμόδιες εθνικές αρχές επιθεώρησης, καθώς και ευρωπαϊκά και διεθνή δίκτυα επιβολής του νόμου. Θα επικεντρώνεται στις παράνομες μεταφορές αποβλήτων εντός αλλά και εκτός της ΕΕ και θα χρησιμεύει ως φόρουμ για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και πληροφοριών, για τον προσδιορισμό των προτεραιοτήτων της ΕΕ όσον αφορά την επιβολή της νομοθεσίας σχετικά με τη μεταφορά αποβλήτων και για τη διευκόλυνση της κοινής δράσης μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ.
·Ενδυνάμωση της Επιτροπής με σκοπό τη στήριξη διακρατικών ερευνών από τα κράτη μέλη της ΕΕ σχετικά με την παράνομη διακίνηση αποβλήτων. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF) διαθέτει σχετική εμπειρογνωσία και μπορεί να στηρίζει τις αρχές των κρατών μελών είτε μέσω επιθεωρήσεων που διενεργούνται απευθείας από την OLAF είτε μέσω του συντονισμού ερευνών που διεξάγονται από διαφορετικά κράτη μέλη. Αυτό θα ενισχύσει τη συνολική ικανότητα επιβολής της ΕΕ και των κρατών μελών της και θα εξασφαλίσει την αποτελεσματικότερη χρήση των συχνά περιορισμένων πόρων για την επιβολή. Ομοίως, η Eurojust μπορεί να προσφέρει τη συνδρομή και την εμπειρογνωμοσύνη της για να διευκολύνει τις διακρατικές έρευνες των κρατών μελών κατά την αντιμετώπιση της διαχείρισης αποβλήτων και να στηρίξει την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και αμοιβαίων προσεγγίσεων με σκοπό την προώθηση της αποτελεσματικότητας στη δίωξη, και την ενίσχυση των διασυνοριακών ερευνών.
·Ενίσχυση των υφιστάμενων κανόνων σχετικά με τις διοικητικές κυρώσεις κατά της παράνομης μεταφοράς αποβλήτων. Η ύπαρξη κοινών κριτηρίων για τον καθορισμό των τύπων και των επιπέδων των κυρώσεων που πρέπει να επιβάλλονται για παραβάσεις θα καταστήσει τις κυρώσεις πιο αποτρεπτικές, ενώ τα κοινά κριτήρια θα εφαρμόζονται με συνέπεια σε ολόκληρη την ΕΕ. Τα κριτήρια αυτά θα περιλαμβάνουν τη φύση και τη σοβαρότητα της παράβασης και άλλους παράγοντες, όπως τα οικονομικά οφέλη και την περιβαλλοντική ζημία που προκαλούνται από την παράβαση, στον βαθμό που μπορούν να προσδιοριστούν. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τα κριτήρια αυτά κατά τη θέσπιση των ποινών για τους παραβάτες.
Επιπλέον, η Επιτροπή θα προτείνει αναθεώρηση της οδηγίας για το περιβαλλοντικό έγκλημα
, η οποία θα εξετάσει τη δυνατότητα θέσπισης νέων κανόνων για τις ποινικές κυρώσεις (συμπεριλαμβανομένων των επιπέδων τους) και άλλων εργαλείων που θα βοηθήσουν την αποτελεσματικότερη εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ. Η αναθεωρημένη οδηγία για το περιβαλλοντικό έγκλημα θα αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στη βελτίωση της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας των εθνικών αλυσίδων επιβολής για την προώθηση των ερευνών, των διώξεων και των κυρώσεων. Θα αντιμετωπίσει τα χαμηλά ποσοστά περιβαλλοντικών εγκλημάτων στα οποία επιβάλλονται κυρώσεις, μέσω αποτρεπτικών και αναλογικών τύπων και επιπέδων κυρώσεων, διευκολύνοντας το έργο των εθνικών δικαστικών αρχών.
3.ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΙΟ ΒΙΩΣΙΜΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ
Η διαχείριση των αποβλήτων παραμένει μία από τις σημαντικότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις για τον πλανήτη μας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες χώρες, όπου η ταχεία αστικοποίηση και το βελτιωμένο βιοτικό επίπεδο αναμένεται να οδηγήσουν σε απότομη αύξηση της παραγωγής αποβλήτων. Σε πολλές απ’ αυτές, οι πολιτικές, η νομοθεσία και οι υποδομές είναι ελλιπείς ή ανεπαρκείς για την αντιμετώπιση της απότομης αύξησης της παραγωγής οικιακών και βιομηχανικών αποβλήτων. Οι μεγάλες ποσότητες αποβλήτων που εξάγονται νόμιμα ή παράνομα από την ΕΕ επισύρουν τον κίνδυνο επιδείνωσης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν ήδη οι χώρες αυτές κατά τη διαχείριση των αποβλήτων τους. Ως εκ τούτου, η ΕΕ θα πρέπει να θέσει ως προτεραιότητα, σε συνεργασία με τους διεθνείς εταίρους της, την καλύτερη αξιοποίηση του παγκόσμιου εμπορίου αποβλήτων, τη βελτίωση της διαχείρισης των αποβλήτων σε τρίτες χώρες και την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης αποβλήτων.
3.1.Καλύτερη αξιοποίηση του παγκόσμιου εμπορίου αποβλήτων
Η ΕΕ πρωτοστατεί στην προώθηση πολυμερών πρωτοβουλιών για τη βελτίωση της διαχείρισης των αποβλήτων και την καλύτερη παρακολούθηση των διεθνών μεταφορών αποβλήτων.
Η έκθεση σε αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις που συνδέονται με τον αυξανόμενο όγκο πλαστικών αποβλήτων τα οποία εξάγονται σε αναπτυσσόμενες χώρες οδήγησε τα 187 συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης της Βασιλείας για τον έλεγχο των διασυνοριακών διακινήσεων επικίνδυνων αποβλήτων και της επεξεργασίας τους να θεσπίσουν νέους παγκόσμιους κανόνες που διέπουν το εμπόριο πλαστικών αποβλήτων το 2019. Πέραν της σύμβασης της Βασιλείας, από το 2021 οι κανόνες της ΕΕ απαγορεύουν την εξαγωγή, από την ΕΕ σε χώρες που δεν ανήκουν στον ΟΟΣΑ, πλαστικών αποβλήτων που δεν έχουν υποστεί διαλογή.
Οι εν εξελίξει εργασίες για τα πλαστικά απόβλητα θα εξακολουθήσουν να αποτελούν υψηλή προτεραιότητα και η Επιτροπή θα εξετάσει ενδελεχώς τις εξαγωγές πλαστικών αποβλήτων προκειμένου να διασφαλίσει την ορθή εφαρμογή των νέων κανόνων της σύμβασης της Βασιλείας. Η Επιτροπή θα δώσει ιδιαίτερη προσοχή ώστε τα πλαστικά απόβλητα που εξάγονταν εκτός της ΕΕ να μη μεταφέρονται με άλλον τρόπο σε κράτη μέλη της ΕΕ που δεν διαθέτουν επαρκή ικανότητα να τα επεξεργάζονται με βιώσιμο τρόπο. Η Επιτροπή θα υποβάλει έκθεση σχετικά με τις μεταφορές πλαστικών αποβλήτων το 2023.
Με βάση τις πρόσφατες αποφάσεις στο πλαίσιο της σύμβασης της Βασιλείας για το εμπόριο πλαστικών αποβλήτων, η ΕΕ θα συνεχίσει να στηρίζει πολυμερείς οργανισμούς που αναλαμβάνουν ηγετικό ρόλο στην αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων που συνδέονται με τη μεταφορά αποβλήτων, ιδίως μέσω του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) και της σύμβασης της Βασιλείας. Η Επιτροπή θα αναλάβει ιδιαίτερα ενεργό ρόλο στον περαιτέρω καθορισμό κατάλληλων παγκόσμιων κανόνων και απαιτήσεων για το εμπόριο αποβλήτων, γεγονός που θέτει ιδιαίτερες προκλήσεις για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία, ιδίως όσον αφορά:
·την ενίσχυση του ελέγχου του διεθνούς εμπορίου ηλεκτρονικών αποβλήτων στο πλαίσιο της συζήτησης πρότασης για την αποσαφήνιση του καθεστώτος τους και την καλύτερη παρακολούθηση του διεθνούς εμπορίου τους στο πλαίσιο της σύμβασης της Βασιλείας το 2022·
·τη στήριξη της παγκόσμιας δράσης για την εξαγωγή μεταχειρισμένων οχημάτων, ώστε να αποτρέπεται η αποστολή σε αναπτυσσόμενες χώρες ρυπογόνων μεταχειρισμένων οχημάτων και μεταχειρισμένων οχημάτων που δεν είναι κατάλληλα για κυκλοφορία, με βάση τις πρωτοβουλίες που έχουν αναλάβει οι αφρικανικές χώρες για την εισαγωγή μεταχειρισμένων αυτοκινήτων·
·την αύξηση της διαφάνειας και της βιωσιμότητας του παγκόσμιου εμπορίου κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων και μεταχειρισμένων κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων·
·την εξέταση των δυνατοτήτων να τεθούν επιπλέον απόβλητα υπό τον έλεγχο της σύμβασης της Βασιλείας, εφόσον υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η τρέχουσα μορφή αυτών των ροών αποβλήτων δεν είναι βιώσιμη·
·τη συνέχιση των προσπαθειών εκσυγχρονισμού της σύμβασης της Βασιλείας, ιδίως με την εξασφάλιση καλύτερης λειτουργίας της διαδικασίας κοινοποίησης, την ενθάρρυνση της υιοθέτησης από τα μέρη ψηφιακών λύσεων για την ανταλλαγή πληροφοριών και τη συνέχιση των εργασιών για την ταξινόμηση των εργασιών επεξεργασίας αποβλήτων και των επικίνδυνων χαρακτηριστικών των αποβλήτων.
Η ΕΕ θα προωθήσει επίσης τη βελτίωση του νομικού πλαισίου του ΟΟΣΑ για τις μεταφορές αποβλήτων
. Αυτό θα πρέπει να γίνει με τη συμπερίληψη σαφών διατάξεων που θα αντικατοπτρίζουν την ανάγκη κάθε χώρας του ΟΟΣΑ να εφαρμόζει διαδικασίες επεξεργασίας αποβλήτων που συνάδουν με περιβαλλοντικά ορθά κριτήρια διαχείρισης, καθώς και να διασφαλίζει τον κατάλληλο έλεγχο και επιθεώρηση των μεταφορών αποβλήτων.
Σε διμερές επίπεδο, η ΕΕ θα εντείνει τη συνεργασία της σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος που σχετίζονται με τις μεταφορές αποβλήτων. Αυτό θα επιτευχθεί μέσω των διαλόγων της για το περιβάλλον με τρίτες χώρες και περιφέρειες, καθώς και στο πλαίσιο των κεφαλαίων για τη βιώσιμη ανάπτυξη των διμερών και διαπεριφερειακών εμπορικών συμφωνιών της ΕΕ, σύμφωνα με τους γενικούς στόχους της ΕΕ για την αύξηση της διάστασης της βιωσιμότητας της εμπορικής πολιτικής της.
Η ΕΕ θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά με τους πολίτες, οι οποίοι τονίζουν ρητά ότι η ΕΕ πρέπει να αντιμετωπίσει τα προβλήματα των αποβλήτων και να προωθήσει την ανακύκλωση, καθώς και να συνεργαστεί με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και να στηρίξει τις δράσεις τους. Οι οργανώσεις αυτές διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν το περιβάλλον και η δημόσια υγεία και που συνδέονται με τις μεταφορές αποβλήτων σε τρίτες χώρες, καθώς και στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν αυτές τις προκλήσεις.
3.2. Βελτίωση της διαχείρισης των αποβλήτων και της κυκλικής οικονομίας σε τρίτες χώρες
Η ΕΕ θα συνεχίσει την ανάπτυξη της διπλωματίας της στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας, αξιοποιώντας αποτελεσματικά την επιρροή της σε παγκόσμιο επίπεδο για την προώθηση της καλύτερης διαχείρισης των αποβλήτων και της υιοθέτησης μοντέλων κυκλικής οικονομίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Στην προσπάθεια αυτή περιλαμβάνεται η παροχή εμπειρογνωμοσύνης και χρηματοδοτικών πόρων για την κλιμάκωση των διεθνών εταιρικών σχέσεων και δράσεων σε τρίτες χώρες και μαζί μ’ αυτές. Αυτό αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα του πολυμερούς περιβαλλοντικού θεματολογίου της ΕΕ, ιδίως στο πλαίσιο της Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEA), της G20, της G7 και του ΟΟΣΑ, στο πλαίσιο πολυμερών περιβαλλοντικών συμφωνιών, όπως οι συμβάσεις της Βασιλείας, του Ρότερνταμ, της Στοκχόλμης και της Μιναμάτα, καθώς και της Διεθνούς Επιτροπής Φυσικών Πόρων. Η ΕΕ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία της Παγκόσμιας Συμμαχίας για την Κυκλική Οικονομία και την Αποδοτική Χρήση των Πόρων (GACERE), η οποία υποστηρίζεται από το μέσο εταιρικής σχέσης της ΕΕ, το οποίο ενθαρρύνει επίσης τη συνεργασία με διάφορες περιφέρειες για την καταπολέμηση της ρύπανσης από πλαστικά και την προώθηση της μετάβασης σε μοντέλα κυκλικής οικονομίας. Η ΕΕ προωθεί ενεργά την έγκριση παγκόσμιας συμφωνίας για τα πλαστικά στο πλαίσιο της UNEA. Η ΕΕ συνεργάζεται επίσης με περιφερειακές συμμαχίες και συνασπισμούς για την κυκλική οικονομία οι οποίοι έχουν θεσπιστεί σε άλλες περιοχές, ιδίως στην Αφρική και τη Λατινική Αμερική.
Η ΕΕ υποστηρίζει συγκεκριμένες εργασίες στο πλαίσιο της σύμβασης της Βασιλείας, για τη βελτίωση της διαχείρισης μιας σειράς ροών αποβλήτων, ιδίως οικιακών αποβλήτων, πλαστικών αποβλήτων, ηλεκτρονικών αποβλήτων, αποβλήτων ηλεκτρικών στηλών ή αποβλήτων που περιέχουν έμμονους οργανικούς ρύπους, είτε μέσω της ανάπτυξης ειδικών τεχνικών κατευθυντήριων γραμμών είτε μέσω παγκόσμιων εταιρικών σχέσεων που φέρνουν σε επαφή ενδιαφερόμενα μέρη και χώρες για την εξεύρεση συγκεκριμένων λύσεων σε θέματα διαχείρισης αποβλήτων. Η αντιμετώπιση των θαλάσσιων απορριμμάτων θα εξακολουθήσει επίσης να αποτελεί υψηλή προτεραιότητα σε πολυμερή φόρουμ, όπως ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας και ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός.
Σε περιφερειακό και διμερές επίπεδο, οι προτεραιότητες αυτές θα επιδιωχθούν με ιδιαίτερη έμφαση στην περιοχή των Βαλκανίων, στη λεκάνη της Μεσογείου (ιδίως στην Τουρκία, η οποία είναι μακράν ο σημαντικότερος προορισμός των αποβλήτων που εξάγονται από την ΕΕ), στην αφρικανική ήπειρο, στις χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας και στα αναπτυσσόμενα μικρά νησιωτικά κράτη της Καραϊβικής και του Ειρηνικού.
Αυτές οι διπλωματικές δραστηριότητες θα υποστηριχθούν με τη συμπερίληψη της διαχείρισης αποβλήτων και της κυκλικής οικονομίας στα πολυετή προγράμματα πολλών τρίτων χωρών κατά την περίοδο 2021-2027 στο πλαίσιο του Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας και του Μηχανισμού Γειτονίας, Ανάπτυξης και Διεθνούς Συνεργασίας — Η Ευρώπη στον κόσμο (ΜΓΑΔΣ). Η Επιτροπή θα συνεχίσει να στηρίζει πολυμερείς πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στην προώθηση της κυκλικής οικονομίας και στη βελτίωση της βιώσιμης και ασφαλούς διαχείρισης των αποβλήτων στο πλαίσιο των συμβάσεων της Βασιλείας και της Στοκχόλμης. Το ειδικό πρόγραμμα του UNEP για τις χημικές ουσίες και τα απόβλητα συνέβαλε επίσης σημαντικά στην αντιμετώπιση της ρύπανσης στις αναπτυσσόμενες χώρες.
3.3. Κινητοποίηση όλων των φορέων κατά του διακρατικού εγκλήματος σχετικά με τα απόβλητα
Η Επιτροπή θα αυξήσει τη συμμετοχή της στην καταπολέμηση των παράνομων μεταφορών αποβλήτων και τη στήριξή της σε όλους τους εμπλεκομένους σ’ αυτόν τον τομέα, ώστε αυτό να καταστεί υψηλότερη προτεραιότητα για τις υπηρεσίες επιβολής σε ολόκληρη την ΕΕ. Αυτό συνάδει με την πρόσφατα εγκριθείσα στρατηγική της ΕΕ για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, καθώς και με την προτεραιότητα που δίνεται στην παράνομη διακίνηση αποβλήτων στο πλαίσιο της πολιτικής της ΕΕ κατά του οργανωμένου εγκλήματος για την περίοδο 2022-2025 στο πλαίσιο της διαδικασίας της Ευρωπαϊκής Πολυκλαδικής Πλατφόρμας κατά των Εγκληματικών Απειλών (EMPACT).
Η Επιτροπή προτίθεται να εντείνει τη συνεργασία της με το IMPEL, το οποίο διαδραματίζει καίριο ρόλο στη συνεργασία για την επιβολή της νομοθεσίας μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών κατά των παράνομων μεταφορών αποβλήτων, και να συνεχίσει να συνδράμει τα κράτη μέλη μέσω ευρέος φάσματος προγραμμάτων και πρωτοβουλιών, και συγκεκριμένα του φόρουμ περιβαλλοντικής συμμόρφωσης και διακυβέρνησης, του προγράμματος TAIEX-EIR PEER-2-PEER και της δέσμης κατάρτισης στο ενωσιακό περιβαλλοντικό δίκαιο. Ειδικότερα, η Επιτροπή θα ενθαρρύνει τις αρχές επιβολής στις προσπάθειές τους για καλύτερη αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης αποβλήτων, μέσω της κατάρτισης και της ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τα ειδικά χαρακτηριστικά αυτού του είδους εγκλήματος, καθώς και σχετικά με τους δεσμούς του με το οργανωμένο έγκλημα, τη διαφθορά και τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, σχετικά με τη χρήση ειδικών εργαλείων έρευνας και δίωξης, μεταξύ άλλων όσον αφορά την προστιθέμενη αξία της σύστασης εξειδικευμένων υπηρεσιών επιβολής της νομοθεσίας και δίωξης για περιβαλλοντικά αδικήματα.
Η Επιτροπή δεσμεύεται να παράσχει σημαντική χρηματοδοτική στήριξη σε επιχειρησιακά έργα που στοχεύουν άμεσα στην παράνομη διακίνηση αποβλήτων, εστιάζοντας σε συγκεκριμένες ροές αποβλήτων, όπως τα πλαστικά ή τα ηλεκτρονικά απόβλητα, και θα διασφαλίσει ότι τα εν λόγω έργα εξακολουθούν να είναι επιλέξιμα στο πλαίσιο χρηματοδοτικών προγραμμάτων της ΕΕ, όπως το LIFE ή το Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας — Αστυνομία.
Με σκοπό την κλιμάκωση των δράσεων σε παγκόσμιο επίπεδο κατά των παράνομων μεταφορών αποβλήτων, η ΕΕ θα συνεργαστεί περαιτέρω με βασικούς εταίρους και θα στηρίξει την παγκόσμια και περιφερειακή συνεργασία, για παράδειγμα μέσω των εξωτερικών χρηματοδοτικών μέσων της ΕΕ σε συνδυασμό με δράσεις που αναλαμβάνονται με τη μορφή της σύμβασης της Βασιλείας, της Ιντερπόλ, του Γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος (UNODC), του ΠΟΤ και της Ομάδας Χρηματοοικονομικής Δράσης (FATF), η οποία είναι ο παγκόσμιος εποπτικός φορέας για θέματα νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Για παράδειγμα, η ΕΕ χορηγεί 3 εκατ. EUR για τη στήριξη της συνεργασίας μεταξύ της ΕΕ και του Συνδέσμου Κρατών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN) κατά της παράνομης διακίνησης αποβλήτων. Η πρωτοβουλία αυτή είναι καθοριστικής σημασίας λόγω του μεγάλου όγκου των μεταφορών αποβλήτων (νόμιμων και παράνομων) μεταξύ των δύο περιοχών, και των προκλήσεων που προέκυψαν στο παρελθόν όσον αφορά τον εντοπισμό διαδρομών παράνομου εμπορίου, των εμπλεκόμενων υπευθύνων επιχειρήσεων και την εφαρμογή μέτρων «παραλαβής κατόπιν επιστροφής», δηλαδή την παραλαβή κατόπιν επιστροφής παράνομων αποβλήτων από την Ασία στα κράτη μέλη της ΕΕ.
Η Επιτροπή θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες συχνά βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του αγώνα κατά των παράνομων μεταφορών αποβλήτων και της περιβαλλοντικής ζημίας που αυτές προκαλούν σε τρίτες χώρες.