EUR-Lex Baza aktów prawnych Unii Europejskiej
Ten dokument pochodzi ze strony internetowej EUR-Lex
Dokument 62014CJ0359
Judgment of the Court (Fourth Chamber) of 21 January 2016.#"ERGO Insurance" SE v "If P&C Insurance" AS and "Gjensidige Baltic" AAS v "PZU Lietuva" UAB DK.#Requests for a preliminary ruling from the Vilniaus miesto apylinkės teismas and the Lietuvos Aukščiausiasis Teismas.#References for a preliminary ruling — Judicial cooperation in civil matters — Choice of applicable law — Regulation (EC) No 864/2007 and Regulation (EC) No 593/2008 — Directive 2009/103/EC — Accident caused by a tractor unit coupled with a trailer, each of the vehicles being insured by different insurers — Accident which occurred in a Member State other than that in which the insurance contracts were concluded — Action for indemnity between the insurers — Applicable law — Definitions of ‘contractual obligations’ and ‘non-contractual obligations’.#Joined Cases C-359/14 and C-475/14.
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 21 stycznia 2016 r.
„ERGO Insurance” SE przeciwko „If P&C Insurance” AS i „Gjensidige Baltic” AAS przeciwko „PZU Lietuva” UAB DK.
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Vilniaus miesto apylinkės i Lietuvos Aukščiausiasis Teismas.
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Wybór prawa właściwego – Rozporządzenia (WE) nr 864/2007 i (WE) nr 593/2008 – Dyrektywa 2009/103/WE – Wypadek spowodowany przez ciężarówkę z przyczepą, w sytuacji gdy każdy z pojazdów uczestniczących w wypadku był ubezpieczony przez innego ubezpieczyciela – Wypadek, do którego doszło w państwie członkowskim innym niż państwo zawarcia umów ubezpieczenia – Roszczenie regresowe jednego ubezpieczyciela względem drugiego ubezpieczyciela – Prawo właściwe – Pojęcia „zobowiązań umownych” i „zobowiązań pozaumownych”.
Sprawy połączone C-359/14 i C-475/14.
Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 21 stycznia 2016 r.
„ERGO Insurance” SE przeciwko „If P&C Insurance” AS i „Gjensidige Baltic” AAS przeciwko „PZU Lietuva” UAB DK.
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Vilniaus miesto apylinkės i Lietuvos Aukščiausiasis Teismas.
Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Wybór prawa właściwego – Rozporządzenia (WE) nr 864/2007 i (WE) nr 593/2008 – Dyrektywa 2009/103/WE – Wypadek spowodowany przez ciężarówkę z przyczepą, w sytuacji gdy każdy z pojazdów uczestniczących w wypadku był ubezpieczony przez innego ubezpieczyciela – Wypadek, do którego doszło w państwie członkowskim innym niż państwo zawarcia umów ubezpieczenia – Roszczenie regresowe jednego ubezpieczyciela względem drugiego ubezpieczyciela – Prawo właściwe – Pojęcia „zobowiązań umownych” i „zobowiązań pozaumownych”.
Sprawy połączone C-359/14 i C-475/14.
Zbiór orzeczeń – ogólne
Identyfikator ECLI: ECLI:EU:C:2016:40
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 21 stycznia 2016 r. ( *1 )
„Odesłanie prejudycjalne — Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Wybór prawa właściwego — Rozporządzenia (WE) nr 864/2007 i (WE) nr 593/2008 — Dyrektywa 2009/103/WE — Wypadek spowodowany przez ciężarówkę z przyczepą, w sytuacji gdy każdy z pojazdów uczestniczących w wypadku był ubezpieczony przez innego ubezpieczyciela — Wypadek, do którego doszło w państwie członkowskim innym niż państwo zawarcia umów ubezpieczenia — Roszczenie regresowe jednego ubezpieczyciela względem drugiego ubezpieczyciela — Prawo właściwe — Pojęcia „zobowiązań umownych” i „zobowiązań pozaumownych”
W sprawach połączonych C‑359/14 i C‑475/14
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone, odpowiednio, przez Vilniaus miesto apylinkės teismas (sąd rejonowy miasta Wilno, Litwa) oraz Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (litewski sąd najwyższy) postanowieniami z dni 15 lipca i 8 października 2014 r., które wpłynęły do Trybunału w dniach 23 lipca i 17 października 2014 r., w postępowaniach:
„ERGO Insurance” SE, reprezentowana przez „ERGO Insurance” SE Lietuvos filialas,
przeciwko
„If P&C Insurance” AS, reprezentowanej przez „If P&C Insurance” AS filialas (C‑359/14),
oraz
„Gjensidige Baltic” AAS, reprezentowana przez „Gjensidige Baltic” AAS Lietuvos filialas,
przeciwko
„PZU Lietuva” UAB DK (C‑475/14),
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: L. Bay Larsen, prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa czwartej izby, J. Malenovský, M. Safjan (sprawozdawca), S. Prechal i K. Jürimäe, sędziowie,
rzecznik generalny: E. Sharpston,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi przedstawione:
— |
w imieniu „ERGO Insurance” SE, reprezentowanej przez „ERGO Insurance” SE Lietuvos filialas, przez M. Navickasa, advokatas, |
— |
w imieniu „Gjensidige Baltic” AAS, reprezentowanej przez „Gjensidige Baltic” AAS Lietuvos filialas, przez A. Rjabovsa, |
— |
w imieniu „If P&C Insurance” AS, reprezentowanej przez „If P&C Insurance” AS filialas, przez A. Kunčiuvienė, |
— |
w imieniu rządu litewskiego przez R. Krasuckaitė, G. Taluntytė i D. Kriaučiūnasa, działających w charakterze pełnomocników, |
— |
w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego i J. Kemper, działających w charakterze pełnomocników, |
— |
w imieniu Komisji Europejskiej przez A. Steiblytė i M. Wilderspina, działających w charakterze pełnomocników, |
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 24 września 2015 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1 |
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 14 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia […] odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. L 263, s. 11), a także rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. L 177, s. 6; sprostowanie Dz.U. 2009, L 309, s. 87, zwanego dalej „rozporządzeniem Rzym I”) oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 864/2007 z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz.U. L 199, s. 40; sprostowanie Dz.U. 2015, L 141, s. 118, zwanego dalej „rozporządzeniem Rzym II”). |
2 |
Wnioski te zostały przedstawione w ramach dwóch sporów między, odpowiednio, „ERGO Insurance” SE a „If P&C Insurance” AS oraz „Gjensidige Baltic” AAS (zwaną dalej „Gjensidige Baltic”) a „PZU Lietuva” UAB DK (zwaną dalej „PZU Lietuva”) – towarzystwami ubezpieczeniowymi – dotyczących prawa właściwego dla roszczeń regresowych, jakich wspomniane podmioty dochodzą od siebie w następstwie wypadków drogowych, do których doszło w Niemczech. |
Ramy prawne
Prawo Unii
Rozporządzenie Rzym I
3 |
Zgodnie z motywem 7 rozporządzenia Rzym I: |
4 |
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia Rzym I określa przedmiotowy zakres stosowania tego aktu w sposób następujący: „Niniejsze rozporządzenie stosuje się do zobowiązań umownych w sprawach cywilnych i handlowych powiązanych z prawem różnych państw. Niniejszego rozporządzenia nie stosuje się w szczególności do spraw skarbowych, celnych i administracyjnych”. |
5 |
Artykuł 4 tego rozporządzenia, zatytułowany „Prawo właściwe w przypadku braku wyboru prawa”, przewiduje: „1. W zakresie, w jakim nie dokonano wyboru prawa właściwego dla umowy zgodnie z art. 3 i bez uszczerbku dla art. 5–8, prawo właściwe dla umowy ustala się następująco:
2. Umowa, która nie jest objęta ust. 1 lub której składniki byłyby objęte zakresem więcej niż jednego z przypadków określonych w ust. 1 lit. a)–h), podlega prawu państwa, w którym strona zobowiązana do spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umowy ma miejsce zwykłego pobytu. 3. Jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy wyraźnie wynika, że umowa pozostaje w znacznie ściślejszym związku z państwem innym niż państwo wskazane w ust. 1 lub 2, stosuje się prawo tego innego państwa. 4. Jeżeli nie można ustalić prawa właściwego zgodnie z ust. 1 lub 2, umowa podlega prawu państwa, z którym wykazuje najściślejszy związek”. |
6 |
Artykuł 7 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Umowy ubezpieczenia”, brzmi następująco:
W zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa, umowa ubezpieczenia podlega prawu państwa, w którym ubezpieczyciel ma miejsce zwykłego pobytu. Jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy wyraźnie wynika, że umowa pozostaje w znacznie ściślejszym związku z innym państwem, stosuje się prawo tego innego państwa. […]
|
7 |
Zgodnie z art. 15 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Subrogacja ustawowa”: „W przypadku gdy określonej osobie (»wierzycielowi«) przysługuje wierzytelność z umowy wobec innej osoby (»dłużnika«), a osoba trzecia ma obowiązek zaspokojenia wierzyciela lub faktycznie zaspokoiła go, zwalniając dłużnika ze zobowiązania, prawo właściwe dla obowiązku osoby trzeciej określa, czy i w jakim zakresie osoba trzecia jest uprawniona do dochodzenia od dłużnika uprawnień [praw], które przysługiwały wierzycielowi wobec dłużnika, zgodnie z prawem właściwym dla wiążącego ich stosunku”. |
8 |
Artykuł 16 rozporządzenia Rzym I, zatytułowany „Wielość dłużników”, stanowi: „Jeżeli wierzycielowi przysługuje wierzytelność wobec kilku dłużników zobowiązanych do zaspokojenia tej samej wierzytelności, a wierzyciel został zaspokojony w całości lub w części przez jednego z nich, prawo, któremu podlega zobowiązanie tego dłużnika względem wierzyciela, jest właściwe także dla roszczeń regresowych tego dłużnika wobec pozostałych dłużników. Pozostali dłużnicy mogą korzystać z zarzutów, jakie przysługiwały im wobec wierzyciela, w zakresie przewidzianym przez prawo właściwe dla ich zobowiązań względem wierzyciela”. |
9 |
Artykuł 23 tego rozporządzenia, zatytułowany „Stosunek do innych przepisów prawa wspólnotowego”, przewiduje: „Z wyjątkiem art. 7 niniejsze rozporządzenie nie uchybia stosowaniu przepisów prawa wspólnotowego, które w odniesieniu do kwestii szczególnych ustanawiają normy kolizyjne odnoszące się do zobowiązań umownych”. |
Rozporządzenie Rzym II
10 |
Motyw 7 rozporządzenia Rzym II stanowi: |
11 |
Zgodnie z art. 4 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Zasada ogólna”: „1. Jeżeli niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, prawem właściwym dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu niedozwolonego jest prawo państwa, w którym powstaje szkoda, niezależnie od tego, w jakim państwie miało miejsce zdarzenie powodujące szkodę, oraz niezależnie od tego, w jakim państwie lub państwach występują skutki pośrednie tego zdarzenia. 2. Jednakże w przypadku, gdy osoba, której przypisuje się odpowiedzialność, i poszkodowany mają, w chwili powstania szkody, miejsce zwykłego pobytu w tym samym państwie, stosuje się prawo tego państwa. 3. Jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy wyraźnie wynika, że czyn niedozwolony pozostaje w znacznie ściślejszym związku z państwem innym niż państwo wskazane w ust. 1 lub 2, stosuje się prawo tego innego państwa. Znacznie ściślejszy związek z innym państwem może polegać, w szczególności, na istnieniu wcześniejszego stosunku pomiędzy stronami, takiego jak umowa, ściśle związanego z danym czynem niedozwolonym. |
12 |
Artykuł 15 rozporządzenia Rzym II, zatytułowany „Zakres prawa właściwego”, stanowi: „Prawu właściwemu dla zobowiązań pozaumownych na podstawie niniejszego rozporządzenia podlegają w szczególności:
[…]”. |
13 |
Stosownie do treści art. 18 omawianego rozporządzenia, zatytułowanego „Bezpośrednie powództwo przeciwko ubezpieczycielowi osoby odpowiedzialnej”: „Osoba, która poniosła szkodę, może wystąpić z roszczeniem o odszkodowanie bezpośrednio przeciwko ubezpieczycielowi osoby odpowiedzialnej, jeżeli przewiduje to prawo właściwe dla zobowiązania pozaumownego lub prawo właściwe dla umowy ubezpieczeniowej”. |
14 |
Artykuł 19 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Subrogacja”, brzmi następująco: „W przypadku gdy określonej osobie (»wierzycielowi«) przysługuje wierzytelność ze stosunku pozaumownego wobec innej osoby (»dłużnika«), a osoba trzecia ma obowiązek zaspokojenia wierzyciela albo faktycznie zaspokaja go, zwalniając dłużnika ze zobowiązania, prawo właściwe dla obowiązku osoby trzeciej określa, czy i w jakim zakresie osoba trzecia jest uprawniona do dochodzenia od dłużnika uprawnień [praw], które przysługiwały wierzycielowi wobec dłużnika, zgodnie z prawem właściwym dla wiążącego ich stosunku”. |
15 |
Zgodnie z art. 20 rozporządzenia Rzym II, zatytułowanym „Odpowiedzialność kilku osób”: „Jeżeli wierzycielowi przysługuje wierzytelność wobec kilku dłużników, zobowiązanych do zaspokojenia tej samej wierzytelności, a wierzyciel został zaspokojony w całości lub w części przez jednego z nich, roszczenie regresowe tego dłużnika wobec pozostałych dłużników podlega prawu właściwemu dla pozaumownego stosunku zobowiązaniowego tego dłużnika względem wierzyciela”. |
16 |
Artykuł 27 tego rozporządzenia, zatytułowany „Stosunek do innych przepisów prawa wspólnotowego”, głosi: „Niniejsze rozporządzenie nie uchybia stosowaniu przepisów prawa wspólnotowego, które w odniesieniu do kwestii szczególnych ustanawiają normy kolizyjne odnoszące się do zobowiązań pozaumownych”. |
Dyrektywa 2009/103
17 |
Motyw 26 dyrektywy 2009/103 brzmi następująco: |
18 |
Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Obowiązek ubezpieczenia pojazdów”, stanowi w akapicie trzecim: „Każde państwo członkowskie podejmuje wszelkie stosowne środki, aby zapewnić objęcie umową ubezpieczenia również:
[…]”. |
19 |
Artykuł 14 omawianej dyrektywy, zatytułowany „Całościowość składki”, ma następującą treść: „Państwa członkowskie podejmują niezbędne środki dla zapewnienia, aby wszystkie polisy obowiązkowego ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych:
|
Prawo litewskie
20 |
Przepisy dyrektywy 2009/103 zostały transponowane do prawa litewskiego ustawą o obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (TPVCAPDĮ) z dnia 5 marca 2004 r. (Žin. 2004, nr 46‑1498), zmienioną ustawą nr X-1137 z dnia 17 maja 2007 r. (Žin. 2007, nr 61‑2340, zwaną dalej „ustawą o ubezpieczeniu obowiązkowym”). |
21 |
Artykuł 10 ustawy o ubezpieczeniu obowiązkowym, zatytułowany „Zakres terytorialny umowy ubezpieczenia”, stanowi w ust. 1: „Z chwilą opłacenia (jednolitej) składki umowa ubezpieczenia [pojazdu, którego stałe miejsce postoju znajduje się na terytorium litewskim] lub umowa ubezpieczenia granicznego zapewnia, w czasie jej trwania, w tym w trakcie przebywania pojazdu w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej w okresie, na który została zawarta umowa, ochronę ubezpieczeniową w każdym z tych państw w zakresie wymaganym w ich przepisach dotyczących obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych albo w zakresie przewidzianym w niniejszej ustawie, jeżeli zakres tej ochrony jest szerszy […]”. |
22 |
Zgodnie z art. 11 ustawy o ubezpieczeniu obowiązkowym, zatytułowanym „Suma gwarancyjna i wysokość składki”: „[…] 3. W razie powstania szkody w innym państwie członkowskim ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie do wysokości sumy gwarancyjnej określonej w przepisach tego państwa członkowskiego albo sumy gwarancyjnej wskazanej w ust. 1 niniejszego artykułu, w zależności od tego, która z tych sum jest wyższa. […]”. |
23 |
Artykuł 16 omawianej ustawy, zatytułowany „Zasady wypłaty odszkodowania”, stanowi w ust. 1: „Zobowiązany do naprawienia szkody ubezpieczyciel lub urząd wypłacają odszkodowanie za szkodę wyrządzoną osobie trzeciej, wobec której odpowiedzialność cywilną ponosi posiadacz pojazdu mechanicznego. Odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia wypłaca się zgodnie z przepisami dotyczącymi obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej w związku z ruchem pojazdów mechanicznych obowiązującymi w państwie, w którym doszło do wypadku drogowego. […]”. |
Postępowania główne i pytania prejudycjalne
Sprawa C‑359/14
24 |
W dniu 1 września 2011 r. w okolicach Mannheimu (Niemcy) w trakcie wykonywania manewru zawracania na drodze doszło do wywrócenia się ciągnika z doczepioną do niego przyczepą. Przybyli na miejsce zdarzenia funkcjonariusze policji ustalili, że odpowiedzialność za wypadek ponosi kierowca pojazdu ciągnącego. W konsekwencji ubezpieczyciel tego pojazdu, oddział spółki „ERGO Insurance” SE, wypłacił poszkodowanym w wypadku osobom odszkodowanie w wysokości 7760,02 LTL (litewskich litów, ok. 2255 EUR). Następnie ów ubezpieczyciel wystąpił do sądu odsyłającego z powództwem przeciwko ubezpieczycielowi przyczepy, oddziału spółki „If P&C Insurance” AS, o zwrot połowy kwoty wypłaconego przez niego odszkodowania, argumentując, że spółka ta ponosi solidarną odpowiedzialność za powstałą szkodę. |
25 |
W ocenie sądu odsyłającego istnieją wątpliwości co do tego, które prawo jest właściwe w sporze pomiędzy tymi dwoma ubezpieczycielami. |
26 |
W tych okolicznościach Vilniaus miesto apylinkės teismas (sąd rejonowy miasta Wilno) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
|
Sprawa C‑475/14
27 |
W dniu 21 stycznia 2011 r. w Niemczech doszło do wypadku drogowego, wskutek którego sprzęgnięty z przyczepą ciągnik wyrządził szkodę na mieniu osób trzecich. Ciągnik był ubezpieczony w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w litewskim oddziale spółki Gjensidige Baltic. Przyczepa była objęta umową ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zawartą z PZU Lietuva. 28 W następstwie zgłoszenia w Niemczech szkody przez poszkodowanych w tym wypadku Gjensidige Baltic wypłaciła im odszkodowanie w kwocie 4331,05 LTL (ok. 1254 EUR). Gjensidige Baltic uznaje, że z uwagi na to, iż wypłacone przez nią odszkodowanie obejmowało całą szkodę, jaką ponieśli poszkodowani, miała ona prawo wystąpić wobec PZU Lietuva z roszczeniem regresowym o zwrot połowy kwoty odszkodowania, czyli 2165,53 LTL (ok. 629 EUR). 29 Wyrokiem z dnia 2 stycznia 2013 r. Vilniaus miesto apylinkės teismas (sąd rejonowy miasta Wilno) uwzględnił powództwo Gjensidige Baltic. Zasądził od PZU Lietuva obowiązek zapłaty na rzecz tej spółki połowy wypłaconego przez nią odszkodowania w kwocie 2165,53 LTL, wraz z odsetkami w wysokości 6% w skali rocznej. Wspomniany sąd stwierdził, że zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rzym II prawem właściwym dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu niedozwolonego jest prawo niemieckie. Tymczasem, w sytuacji gdy szkoda powstała wskutek wypadku drogowego spowodowanego przez pojazd ciągnący przyczepę, prawo niemieckie przewiduje podział odpowiedzialności między posiadaczy obu tych pojazdów. Jeżeli zatem jeden z ubezpieczycieli wypłacił odszkodowanie z tytułu całej szkody, przysługuje mu roszczenie wobec drugiego ubezpieczyciela o zwrot połowy wypłaconej przez niego kwoty. 30 Wyrokiem z dnia 8 listopada 2013 r. Vilniaus apygardos teismas (sąd apelacyjny miasta Wilno) uchylił wyrok Vilniaus miesto apylinkės teismas (sądu rejonowego miasta Wilno) i oddalił powództwo regresowe Gjensidige Baltic. Sąd apelacyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie zagadnienia związane z odpowiedzialnością cywilną za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych należy rozpatrywać w świetle umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, zaś przepisy rozporządzenia Rzym II nie mają zastosowania. Skoro bowiem w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym doszło do zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego, rozpatrywana sytuacja nie może być – zdaniem tego sądu – objęta reżimem odpowiedzialności deliktowej. Uznając, że źródłem zobowiązania PZU Lietuva była umowa ubezpieczenia obowiązkowego, sąd ten stwierdził, że prawem właściwym jest prawo litewskie. |
31 |
W skardze kasacyjnej wniesionej do sądu odsyłającego Gjensidige Baltic domaga się uchylenia tego wyroku i utrzymania w mocy wyroku Vilniaus miesto apylinkės teismas (sądu rejonowego miasta Wilno) z dnia 2 stycznia 2013 r. |
32 |
Zdaniem sądu odsyłającego zawisły przed nim spór dotyczy przede wszystkim kwalifikacji stosunku prawnego, jaki istnieje między ubezpieczycielem pojazdu ciągnącego a ubezpieczycielem przyczepy, oraz ustalenia prawa właściwego dla tego stosunku. Kwalifikacja rzeczonego stosunku ma decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia tego sporu, gdyż w prawie litewskim i niemieckim obowiązują odmienne zasady podziału odpowiedzialności między ubezpieczycieli pojazdu ciągnącego i przyczepy, w sytuacji gdy szkoda powstała w wyniku wypadku spowodowanego przez zespół sprzęgniętych ze sobą pojazdów mechanicznych. |
33 |
Dodatkowo należy ustalić, czy, jak twierdzi Gjensidige Baltic, art. 14 lit. b) dyrektywy 2009/103 przewiduje normę kolizyjną, zgodnie z którą w razie sporu między ubezpieczycielami, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, prawem właściwym jest prawo państwa, w którym doszło do wypadku. |
34 |
W tych okolicznościach Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (sąd najwyższy Litwy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
|
35 |
Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 19 listopada 2014 r. sprawy C‑359/14 i C‑475/14 zostały połączone do celów ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku. |
W przedmiocie pytań prejudycjalnych
36 |
Poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sądy odsyłające dążą w istocie do ustalenia, w jaki sposób należy dokonywać wykładni rozporządzeń Rzym I i Rzym II oraz dyrektywy 2009/103 dla celów ustalenia prawa właściwego lub praw właściwych dla roszczenia regresowego ubezpieczyciela pojazdu ciągnącego, który wypłacił odszkodowanie osobie poszkodowanej w wypadku spowodowanym przez kierowcę owego pojazdu, wytoczonego wobec ubezpieczyciela przyczepy, która w chwili wypadku była ciągnięta przez ów pojazd. |
37 |
Należy przypomnieć, że jak wynika z art. 1 rozporządzenia Rzym I i art. 1 rozporządzenia Rzym II, akty te zharmonizowały normy kolizyjne mające zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych w odniesieniu do, odpowiednio, zobowiązań umownych i zobowiązań pozaumownych. Prawo właściwe dla obu tych kategorii zobowiązań należy ustalać na podstawie przepisów tych dwóch rozporządzeń, z zastrzeżeniem zasad ustanowionych w art. 23 i 25 rozporządzenia Rzym I oraz w art. 27 i 28 rozporządzenia Rzym II. |
38 |
W tym ostatnim względzie należy zauważyć, po pierwsze, w odpowiedzi na pytanie sformułowane przez Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (sąd najwyższy Litwy) w sprawie C‑475/14, że art. 14 lit. b) dyrektywy 2009/103 nie ustanawia normy kolizyjnej, która stanowiłaby lex specialis wobec norm kolizyjnych ustanowionych w rozporządzeniach Rzym I i Rzym II w odniesieniu do roszczeń regresowych między ubezpieczycielami i z tego względu nie spełnia wymogów określonych, odpowiednio, w art. 23 rozporządzenia Rzym I i art. 27 rozporządzenia Rzym II. |
39 |
Dyrektywa 2009/103 nakłada na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia przepisów mających zapewnić ochronę osób poszkodowanych w wypadkach drogowych oraz posiadaczy uczestniczących w nich pojazdów. W myśl motywu 12 tej dyrektywy jej zasadniczym celem jest zapewnienie ochrony poszkodowanym w wypadkach poprzez zagwarantowanie im minimalnej ochrony ubezpieczeniowej. |
40 |
Ani z treści, ani z celów dyrektywy 2009/103 nie wynika, aby miała ona ustanawiać jakiekolwiek normy kolizyjne. |
41 |
Konkretniej rzecz ujmując, art. 14 wspomnianej dyrektywy w związku z jej motywem 26 wymaga, aby państwa członkowskie przyjęły środki mające zapewnić, że polisy ubezpieczenia pojazdów mechanicznych będą obejmować ochroną za tę samą stawkę i przez cały okres obowiązywania umowy całe terytorium Unii Europejskiej, oraz że za tę samą stawkę, w każdym państwie członkowskim, będą gwarantować ochronę wymaganą przez prawo tego państwa lub ochronę wymaganą przez prawo państwa członkowskiego, w którym znajduje się stałe miejsce postoju pojazdu, jeżeli zakres tej ochrony jest szerszy. |
42 |
Przepis ten odnosi się zatem wyłącznie do zasięgu terytorialnego i poziomu ochrony, jakiej wymaga się od ubezpieczyciela celem zapewnienia wystarczającej ochrony osobom poszkodowanym w wypadkach drogowych. Z przepisu tego nie sposób wywieść normy, zgodnie z którą ustalone na jego podstawie prawo państwa członkowskiego regulowałoby też podział odpowiedzialności między ubezpieczycielami. |
43 |
Co się tyczy, po drugie, zakresu zastosowania, odpowiednio, rozporządzeń Rzym I i Rzym II, użyte w tych aktach pojęcia „zobowiązania umownego” i „zobowiązania pozaumownego” należy interpretować w sposób autonomiczny, poprzez odniesienie zasadniczo do systemu i celu tego rozporządzenia (zob. analogicznie wyrok ÖFAB, C‑147/12, EU:C:2013:490, pkt 27). Nie można też pominąć sformułowanego w motywie 7 obu tych rozporządzeń celu dotyczącego stosowania obu tych rozporządzeń spójnie nie tylko względem siebie, ale też względem rozporządzenia Bruksela I, którego art. 5 wprowadza w szczególności rozróżnienie na sprawy, których przedmiotem jest umowa lub roszczenia z umowy, oraz sprawy, których przedmiotem jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu. |
44 |
Z orzecznictwa Trybunału dotyczącego tego ostatniego rozporządzenia wynika, że pojęciem „sprawy, której przedmiotem jest umowa lub roszczenia z umowy”, w rozumieniu art. 5 pkt 1 tego rozporządzenia objęte są wyłącznie zobowiązania prawne swobodnie zaciągnięte przez jedną stronę względem drugiej strony (zob. wyrok Kolassa, C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 39). Analogicznie oraz mając na względzie wskazany w pkt 43 niniejszego wyroku cel dotyczący zapewnienia spójności między wskazanymi wyżej aktami prawnymi, należy stwierdzić, że „zobowiązanie umowne” w rozumieniu art. 1 rozporządzenia Rzym I oznacza zobowiązanie prawne swobodnie zaciągnięte przez jedną stronę względem drugiej strony. |
45 |
Jeśli chodzi o pojęcie „zobowiązania pozaumownego”, o którym mowa w art. 1 rozporządzenia Rzym II, należy przypomnieć, że pojęcie „czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego albo roszczeń wynikających z takiego czynu” w rozumieniu art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I obejmuje wszelkie roszczenia, które zmierzają do pociągnięcia pozwanego do odpowiedzialności i które nie są związane z „umową lub roszczeniem wynikającym z umowy” w rozumieniu art. 5 pkt 1 (wyrok ÖFAB, C‑147/12, EU:C:2013:490, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo). Warto też odnotować, że jak wynika z art. 2 rozporządzenia Rzym II, akt ten ma zastosowanie do zobowiązań, których źródłem jest szkoda, rozumiana jako wszelkie następstwa czynu niedozwolonego, bezpodstawnego wzbogacenia, prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia lub „culpa in contrahendo”. |
46 |
W świetle powyższych wyjaśnień przez pojęcie „zobowiązania pozaumownego” w rozumieniu rozporządzenia Rzym II należy rozumieć zobowiązanie, którego źródłem jest jedno ze zdarzeń wymienionych w art. 2 tego rozporządzenia i przypomnianych w poprzednim punkcie. |
47 |
W rozpatrywanej sprawie z postanowień odsyłających wynika, że ubezpieczyciela i posiadaczy lub kierowców pojazdu ciągnącego oraz ubezpieczyciela i posiadaczy przyczepy wiążą zobowiązania umowne w rozumieniu rozporządzenia Rzym I. Natomiast między oboma wskazanymi ubezpieczycielami nie ma jakiejkolwiek więzi zobowiązaniowej. |
48 |
Dodatkowo istnienie oraz zakres obowiązku naprawienia szkody poniesionej przez poszkodowanych w postępowaniach głównych zależą przede wszystkim od wyników ustaleń dotyczących wypadków drogowych, których następstwem są omawiane szkody. Owe ustalenia, dotyczące czynu niedozwolonego, są niezależne od stosunku umownego, jaki istnieje między ubezpieczycielami a ubezpieczonymi. |
49 |
W odniesieniu do możliwości wystąpienia przez ubezpieczyciela pojazdu ciągnącego, który naprawił całą szkodę, jaką poniósł poszkodowany w wypadku spowodowanym przez ten pojazd, do którego została dołączona przyczepa, z roszczeniem regresowym wobec ubezpieczyciela przyczepy, należy stwierdzić, co następuje. |
50 |
Po pierwsze, samo uprawnienie ubezpieczyciela pojazdu ciągnącego, którego kierowca spowodował wypadek, do wystąpienia z roszczeniem regresowym wobec ubezpieczyciela ciągniętej przez ten pojazd przyczepy po wypłacie przez niego odszkodowania osobie poszkodowanej, ma swoje źródło nie w umowie ubezpieczenia, ale w założeniu, że posiadacz tej przyczepy jest współodpowiedzialny względem tego poszkodowanego z tytułu czynu niedozwolonego. |
51 |
Należy zatem zauważyć, że ciążący na posiadaczu przyczepy obowiązek naprawienia wyrządzonej przez niego szkody należy rozpatrywać w kategoriach „zobowiązania pozaumownego” w rozumieniu rozporządzenia Rzym II. A zatem to właśnie w świetle przepisów tego rozporządzenia należy ustalić prawo właściwe dla rzeczonego zobowiązania. |
52 |
Zgodnie z art. 4 wspomnianego rozporządzenia, jeżeli jego przepisy nie stanowią inaczej, prawem właściwym dla takiego zobowiązania pozaumownego jest prawo państwa, w którym została wyrządzona szkoda, czyli w sprawach rozpatrywanych w postępowaniach głównych, państwa, w którym powstała szkoda będąca bezpośrednim następstwem wypadku (zob. podobnie wyrok Lazar, C‑350/14, EU:C:2015:802, pkt 24). Stosownie do treści art. 15 lit. a) i b) rozporządzenia Rzym II to właśnie to prawo determinuje podstawę i zakres odpowiedzialności oraz przesłanki jej podziału. |
53 |
Z tego względu to w świetle prawa miejsca powstania bezpośredniej szkody, w rozpatrywanej sprawie prawa niemieckiego, należy ustalić podmiot zobowiązany do naprawienia poszkodowanemu wyrządzonej mu szkody oraz, w stosownym wypadku, stopień współodpowiedzialności za tę szkodę posiadacza przyczepy i posiadacza pojazdu ciągnącego lub jego kierowcy. |
54 |
Po drugie, należy przypomnieć, że obowiązek naprawienia przez ubezpieczyciela szkody poniesionej przez poszkodowanego ma swoje źródło nie w samej szkodzie, ale w umowie wiążącej go z ubezpieczonym, który odpowiada za jej wyrządzenie. A zatem skoro źródłem obowiązku odszkodowawczego jest zobowiązanie umowne, prawo właściwe dla tego zobowiązania musi być ustalane w oparciu o przepisy rozporządzenia Rzym I. |
55 |
Należy zatem ustalić, na gruncie prawa właściwego dla, odpowiednio, umów ubezpieczenia pojazdów ciągnących takich jak rozpatrywane w postępowaniach głównych oraz umów ubezpieczenia dołączonych do tych pojazdów przyczep, czy ubezpieczyciele obu tych rodzajów pojazdów faktycznie byli zobowiązani, zgodnie z postanowieniami wspomnianych umów, do wypłaty odszkodowania poszkodowanym w wypadkach spowodowanych przez te pojazdy. |
56 |
Po trzecie, w odniesieniu do kwestii, czy ubezpieczycielowi pojazdu ciągnącego, który naprawił szkodę poniesioną przez poszkodowanego, przysługuje w stosownym wypadku roszczenie subrogacyjne względem ubezpieczyciela przyczepy, należy zauważyć, że art. 19 rozporządzenia Rzym II dokonuje rozróżnienia pomiędzy kwestiami podlegającymi reżimowi odpowiedzialności ex delicto a kwestiami podlegającymi reżimowi odpowiedzialności ex contractu. Przepis ten znajduje zastosowanie w szczególności w sytuacji, gdy osoba trzecia, czyli ubezpieczyciel, wypłacił odszkodowanie osobie poszkodowanej w wypadku, uprawnionej do domagania się od kierującego lub posiadacza pojazdu mechanicznego naprawienia szkody w ramach odpowiedzialności ex delicto, zwalniając tym samym dłużnika ze zobowiązania. |
57 |
Konkretniej rzecz ujmując, na gruncie art. 19 rozporządzenia Rzym II w tego rodzaju sytuacji kwestia ewentualnego wstąpienia w prawa poszkodowanego (subrogacja) jest regulowana przez prawo właściwe dla zobowiązania osoby trzeciej – czyli ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej – do naprawienia szkody poniesionej przez owego poszkodowanego. |
58 |
Z tego powodu zobowiązanie ubezpieczyciela do przejęcia na siebie odpowiedzialności cywilnej ubezpieczonego wobec poszkodowanego wynikające z umowy ubezpieczenia zawartej z ubezpieczonym oraz warunki, w jakich ubezpieczyciel może zrobić użytek z praw przysługujących osobie poszkodowanej w wypadku wobec osób za niego odpowiedzialnych, zależą od prawa krajowego regulującego ową umowę ubezpieczenia, które należy ustalić zgodnie z art. 7 rozporządzenia Rzym I. |
59 |
Z kolei prawo właściwe dla ustalenia kręgu osób, które mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności, jak również dla kwestii ewentualnego podziału odpowiedzialności między nimi a ich odnośnymi ubezpieczycielami, podlega ustaleniu – w myśl art. 19 – na podstawie art. 4 i nast. rozporządzenia Rzym II. |
60 |
Należy w szczególności stwierdzić, że w sytuacji gdy zgodnie z prawem właściwym ustalonym na podstawie wyżej wymienionych przepisów rozporządzenia Rzym II poszkodowany w wypadku drogowym spowodowanym przez pojazd ciągnący przyczepę może dochodzić swoich praw zarówno w stosunku do posiadacza przyczepy, jak i jej ubezpieczyciela, roszczenie regresowe względem ubezpieczyciela przyczepy przysługuje ubezpieczycielowi pojazdu ciągnącego, który wypłacił odszkodowanie poszkodowanemu, tylko wówczas, gdy ustalone na podstawie art. 7 rozporządzenie Rzym I prawo właściwe dla umowy ubezpieczenia przewiduje możliwość wstąpienia ubezpieczyciela w prawa poszkodowanego (subrogacja). |
61 |
W związku z tym do sądów odsyłających należy ustalenie, w pierwszej kolejności, w jakich częściach, z jednej strony, kierujący i posiadacz pojazdu ciągnącego, a z drugiej strony posiadacz przyczepy, ponoszą odpowiedzialność odszkodowawczą wobec poszkodowanego zgodnie z przepisami właściwego prawa krajowego ustalonego zgodnie z rozporządzeniem Rzym II. |
62 |
W drugiej kolejności należy ustalić, zgodnie z art. 7 rozporządzenia Rzym I, prawo właściwe dla umów ubezpieczenia zawartych między ubezpieczycielami, którzy wytoczyli powództwa w postępowaniach głównych, a osobami przez nich ubezpieczonymi, aby określić, czy i w jakim zakresie owi ubezpieczyciele mogą, w następstwie subrogacji, zrobić użytek z praw przysługujących poszkodowanemu względem ubezpieczyciela przyczepy. |
63 |
Mając na uwadze wszystkie przytoczone wyżej rozważania, na zadane pytania należy odpowiedzieć, że wykładni art. 14 lit. b) dyrektywy 2009/103 należy dokonywać w ten sposób, iż przepis ten nie przewiduje szczególnej normy kolizyjnej, na podstawie której należałoby ustalać prawo właściwe dla roszczeń regresowych między ubezpieczycielami w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniach głównych. |
64 |
Wykładni rozporządzeń Rzym I i Rzym II należy dokonywać w ten sposób, że prawo właściwe dla roszczeń regresowych ubezpieczyciela pojazdu ciągnącego – który wypłacił odszkodowanie osobom poszkodowanym w wypadku spowodowanym przez kierującego tym pojazdem – względem ubezpieczyciela przyczepy ciągniętej w chwili tego wypadku przez ten pojazd należy ustalić na podstawie art. 7 rozporządzenia Rzym I, jeżeli przepisy regulujące odpowiedzialność deliktową, mające zastosowanie do tego wypadku na mocy art. 4 i nast. rozporządzenia Rzym II, przewidują podział odpowiedzialności za naprawienie wyrządzonej szkody. |
W przedmiocie kosztów
65 |
Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. |
Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje: |
Wykładni art. 14 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności należy dokonywać w ten sposób, że przepis ten nie przewiduje szczególnej normy kolizyjnej, na podstawie której należałoby ustalać prawo właściwe dla roszczeń regresowych między ubezpieczycielami w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniach głównych. |
Wykładni rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 864/2007 z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) należy dokonywać w ten sposób, że prawo właściwe dla roszczeń regresowych ubezpieczyciela pojazdu ciągnącego – który wypłacił odszkodowanie osobom poszkodowanym w wypadku spowodowanym przez kierującego tym pojazdem – względem ubezpieczyciela przyczepy ciągniętej w chwili tego wypadku przez ten pojazd należy ustalić na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 593/2008, jeżeli przepisy regulujące odpowiedzialność deliktową, mające zastosowanie do tego wypadku na mocy art. 4 i nast. rozporządzenia nr 864/2007, przewidują podział odpowiedzialności za naprawienie wyrządzonej szkody. |
Podpisy |
( *1 ) Język postępowania: litewski.