Η αρχή της επικουρικότητας

ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

Ορισμός της επικουρικότητας

• Η αρχή της επικουρικότητας έχει ως στόχο να προσδιορίσει το καταλληλότερο επίπεδο παρέμβασης στους τομείς συντρεχουσών αρμοδιοτήτων μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών της ΕΕ. Αυτό μπορεί να αφορά δράσεις σε ευρωπαϊκό, εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Σε κάθε περίπτωση, η ΕΕ μπορεί να παρέμβει μόνο εάν είναι σε θέση να ενεργήσει πιο αποτελεσματικά από τα κράτη μέλη στο αντίστοιχο εθνικό ή τοπικό επίπεδο.
• Το πρωτόκολλο (αριθ. 2) σχετικά με την εφαρμογή των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας αναφέρει τα παρακάτω τρία κριτήρια που στόχο έχουν να βεβαιώσουν κατά πόσο είναι σκόπιμη η παρέμβαση σε επίπεδο ΕΕ ή όχι.
  • Η δράση έχει διεθνικές πτυχές που δεν μπορούν να ρυθμιστούν από τα κράτη μέλη;
  • Η δράση σε εθνικό επίπεδο ή η έλλειψη δράσης έρχεται σε σύγκρουση με τις απαιτήσεις της Συνθήκης;
  • Η δράση σε επίπεδο ΕΕ συνεπάγεται σαφή πλεονεκτήματα;
• Η αρχή της επικουρικότητας επιδιώκει επίσης να φέρει την ΕΕ πιο κοντά στους πολίτες της εξασφαλίζοντας ότι αναλαμβάνεται δράση σε τοπικό επίπεδο όταν κρίνεται απαραίτητο.

Συμπληρωματικότητα με τις αρχές της δοτής αρμοδιότητας και της αναλογικότητας

• Το άρθρο 5 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει τον καταμερισμό αρμοδιοτήτων μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών. Καταρχάς αναφέρεται στην αρχή της δοτής αρμοδιότητας σύμφωνα με την οποία η ΕΕ διαθέτει μόνο τις αρμοδιότητες που της απονέμονται με τις συνθήκες.
• Η επικουρικότητα και η αναλογικότητα είναι συμπληρωματικές αρχές που απορρέουν από την αρχή της δοτής αρμοδιότητας. Καθορίζουν σε ποιο βαθμό η ΕΕ μπορεί να ασκήσει τις αρμοδιότητες που της απονέμονται με τις συνθήκες.
• Δυνάμει της αρχής της αναλογικότητας, τα μέσα που διατίθενται από την ΕΕ για την επίτευξη των στόχων που ορίζονται από τις συνθήκες, δεν υπερβαίνουν τα απαιτούμενα.
• Συνεπώς, η ΕΕ μπορεί να αναλαμβάνει δράση σε έναν τομέα πολιτικής μόνον εφόσον:
  • η δράση αποτελεί μέρος των ανατεθειμένων με τις Συνθήκες αρμοδιοτήτων της ΕΕ (αρχή της δοτής αρμοδιότητας)·
  • στο πλαίσιο των συντρεχουσών αρμοδιοτήτων με τα κράτη μέλη, το επίπεδο της ΕΕ είναι το πλέον κατάλληλο για την επίτευξη των στόχων που ορίζονται από τις συνθήκες (αρχή της επικουρικότητας)·
  • το περιεχόμενο και η μορφή της δράσης δεν υπερβαίνουν τα απαιτούμενα για την επίτευξη των στόχων που ορίζονται από τις συνθήκες (αρχή της αναλογικότητας).

Έλεγχος της αρχής της επικουρικότητας

Η συνθήκη της Λισαβόνας αναθεώρησε το προαναφερθέν πρωτόκολλο προκειμένου να βελτιώσει και να ενισχύσει τον έλεγχο.

• Οι μηχανισμοί παρακολούθησης της αρχής της επικουρικότητας θεσπίστηκαν με το πρωτόκολλο (αριθ. 2) για την εφαρμογή των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας και με το πρωτόκολλο (αριθ. 1) για τον ρόλο των εθνικών κοινοβουλίων στην ΕΕ.
• Το πρωτόκολλο (αριθ. 2) που εισήχθη αρχικά με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ προβλέπει τη συμμόρφωση με ορισμένες υποχρεώσεις κατά την κατάρτιση της νομοθεσίας. Επομένως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πριν προτείνει νομοθετικές πράξεις, εκτός από εξαιρετικά επείγουσες περιπτώσεις, πρέπει να προβαίνει σε ευρείες διαβουλεύσεις και, κατά περίπτωση, να λαμβάνει υπόψη τις περιφερειακές και τοπικές διαστάσεις της προβλεπόμενης δράσης. Οι εν λόγω διαβουλεύσεις επιτρέπουν στην Επιτροπή να συγκεντρώσει τις γνώμες των εθνικών και τοπικών οργανισμών και της κοινωνίας των πολιτών σχετικά με τη σκοπιμότητα της νομοθετικής πρότασης, ιδίως ως προς την αρχή της επικουρικότητας.
• Εξάλλου, το πρωτόκολλο εισάγει την υποχρέωση της Επιτροπής να επισυνάπτει στα σχέδια των νομοθετικών πράξεων δελτίο που να παρέχει αποδεικτικά στοιχεία της τήρησης των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας.

Σύμφωνα με το πρωτόκολλο (αριθ. 1), η Συνθήκη της Λισαβόνας προσθέτει μια περαιτέρω μεταρρύθμιση συνδέοντας στενά τα εθνικά κοινοβούλια με την παρακολούθηση της αρχής της επικουρικότητας. Τα εθνικά κοινοβούλια ασκούν διπλό έλεγχο, όπως περιγράφεται παρακάτω.

• Διαθέτουν δικαίωμα ένστασης κατά την κατάρτιση των νομοθετικών σχεδίων. Έτσι, είναι σε θέση να παραπέμψουν μια νομοθετική πρόταση στην Επιτροπή, εφόσον θεωρούν ότι η αρχή της επικουρικότητας δεν τηρείται.
• Μπορούν να αμφισβητήσουν μια νομοθετική πράξη ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εφόσον θεωρούν ότι η αρχή της επικουρικότητας δεν τηρείται.

Η συνθήκη της Λισαβόνας συνδέει επίσης την Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών με τον έλεγχο της αρχής της επικουρικότητας. Όπως και τα εθνικά κοινοβούλια, η Επιτροπή των Περιφερειών μπορεί επίσης να αμφισβητήσει ενώπιον του Δικαστηρίου νομοθετική πράξη που ενδεχομένως δεν τηρεί την αρχή της επικουρικότητας.

Κάθε χρόνο, η Επιτροπή συντάσσει μια ετήσια έκθεση για την εφαρμογή των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας και τις σχέσεις με τα εθνικά κοινοβούλια και, στο πλαίσιο της εφαρμογής της πρωτοβουλίας για τη βελτίωση της νομοθεσίας, δημοσιεύει ετήσιες εκθέσεις για την επικουρικότητα και την αναλογικότητα.