IARSCRÍBHINN 1

ATHRUITHE AERÁIDE BREATHNAITHE AGUS RÉAMH-MHEASTA

1.   An t-athrú aeráide ar fud an domhain agus cásanna amach anseo

Mar a luaitear go soiléir sa séú tuarascáil mheasúnachta ó PIAA maidir le measúnú ar an athrú aeráide domhanda, tá sé doshéanta go bhfuil an t-atmaisféar, an talamh, an t-aigéan agus an crióisféar ag téamh go forleathan agus go tapa de dheasca thionchar an duine (1). Is é is cúis leis an téamh sin go príomha méaduithe tapa ar GCTanna san atmaisféar domhanda ó bhí an tréimhse réamhthionsclaíoch ann (i.e. 1850-1900), lena n-áirítear dé-ocsaíd charbóin, meatán agus ocsaíd nítriúil. Dá thoradh sin, tá méadú seasta tagtha ar mheánteochtaí gardhromchla agus ar thonnta teasa, ar talamh ar muir araon (2). Ar an leibhéal domhanda, ba iad an 11 bhliain ba theo a taifeadadh riamh iad an 11 bhliain seo anuas, agus ba í an tréimhse 2023–2025 an chéad téarma 3 bliana inar sáraíodh an teorainn 1,5 °C a leagadh síos i gComhaontú Pháras. Ní raibh an teocht dhomhanda in 2025 ach beagán níos fuaire (0,01 °C) ná in 2023, agus 0,13 °C níos fuaire ná in 2024, arbh í an bhliain ba theo riamh í (3).

Ós rud é gurb iad astaíochtaí GCT ar scála domhanda is mó is cúis leis an athrú aeráide, is gá breithniú gairid a dhéanamh ar an ionchas domhanda d’astaíochtaí amach anseo, sula ndéanfar scrúdú ar athruithe breise a d’fhéadfaí a dhéanamh san Aontas. Rinneadh réamh-mheastacháin maidir le hastaíochtaí GCT domhanda amach anseo ar bhonn cásanna aeráide a d’fhéadfadh a bheith ann amach anseo (4). I gcreat PIAA atá ann faoi láthair tá conairí socheacnamaíocha comhroinnte féideartha (léirithe staide sonracha (LSSanna)) go dtí 2100 bunaithe ar phríomhspreagthaí socheacnamaíocha an athraithe. I gcomhréir leis an Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide, úsáidtear cás astaíochtaí ísle bunaithe ar LSS1-2.6 agus cás astaíochtaí arda bunaithe ar LSS3-7.0 le haghaidh na réamh-mheastachán aeráide sa treoraíocht seo. Ós rud é go bhfuil na léirithe staide sonracha réasúnta nua, úsáideadh cásanna PIAA a rinneadh roimhe seo i bhformhór na staidéar samhaltaithe eolaíoch ar thionchair bhithéagsúlachta réamh-mheasta, mar a phléitear in iarscríbhinn 2 (5)  (6).

Tá an cás astaíochtaí ísle i gcomhréir le sprioc Chomhaontú Pháras 2015 UNFCCC go gcuirfí teorainn i bhfad faoi bhun 2 °C os cionn leibhéil réamhthionsclaíocha ar an téamh domhanda, agus go ndéanfaí iarrachtaí an méadú a theorannú go 1,5 °C. D’ainneoin tionscnaimh ag Comhdhálacha na bPáirtithe ina dhiaidh sin chun an sprioc 1,5 °C a choimeád beo, tháinig Clár Comhshaoil na Náisiún Aontaithe (UNEP) ar an gconclúid ‘nach bhfuil aon bhealach inchreidte ann’ chun an sprioc 1,5 °C a bhaint amach (7).

I bhfianaise staid na haeráide faoi láthair, tá sé fíor-riachtanach ar an gcéad dul síos go ngéaróidh tíortha ar a n-iarrachtaí rannchuidiú le teorannú an téimh dhomhanda oiread faoi bhun na sprice 2,0 °C is indéanta anois. Ar an dara dul síos, i ngeall ar na hathruithe aeráide breise nach féidir a sheachaint agus an ráta téimh níos tapa san Eoraip, is stuama bearta oiriúnúcháin a phleanáil le haghaidh leibhéil téimh níos airde. Molann an Bord Comhairleach Eolaíoch Eorpach maidir leis an Athrú Aeráide go n-ullmhófar do rioscaí aeráide a eascróidh as téamh domhanda 2,8-3,3 °C faoi 2100, agus go n-úsáidfear conairí níos díobhálaí i dtástálacha struis chun measúnú a dhéanamh ar stóinseacht roghanna oiriúnúcháin faoi thodhchaí ardriosca (8).

2.   An t-athrú aeráide san Eoraip

Mura sonraítear a mhalairt, is ó EEA (2017) (9), ón Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide (10) agus ón Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA (11) a thagann na treochtaí agus an staidreamh maidir leis an athrú aeráide sa roinn seo. Tá foinsí breise faisnéise maidir le hathruithe aeráide breathnaithe agus réamh-mheasta le fáil sa leabharliosta.

2.1.   Teochtaí

San Eoraip, tá teochtaí ag ardú ag thart ar dhá oiread an ráta dhomhanda. I gcaitheamh 2018-2022, bhí an mheánteocht san Eoraip thart ar 2,2 °C níos teo ná an leibhéal réamhthionsclaíoch (1850-1990), agus bhí an mheánteocht dhomhanda 1,2 °C os cionn an leibhéil réamhthionsclaíoch. Feictear rátaí téimh níos tapa i roinnt réigiúin Eorpacha, lena n-áirítear sna hAlpa, sna Piréiní agus i sléibhte eile sa Spáinn, agus go háirithe i sléibhte Chríoch Lochlann agus san Íoslainn.

A mhéid a bhaineann le teocht ar talamh san Eoraip, áirítear iad seo a leanas ar na príomhthreochtaí a fheictear i spreagthaí tionchair aeráide:

Tá ardú tagtha freisin ar theochtaí dhromchla na farraige ó tosaíodh á dtaifeadadh in 1850. I gcaitheamh 2018-2022, bhí méadú thart ar 0,5 °C ar fud an domhain agus thart ar 1,1 °C san Eoraip tagtha ar theocht dhromchla na farraige ó bhí 1980 ann. Fearacht ar talamh, bhí teochtaí foircneacha ina gcúis le tonnta teasa sa mhuirthimpeallacht san Eoraip le blianta beaga anuas. De dheasca an mhéadaithe ar thiúchaintí dé-ocsaíde carbóin san atmaisféar, tá méadú ag teacht freisin ar aigéadú na n-aigéan. Na méaduithe ar theocht na farraige agus na hathruithe ar insreafaí fionnuisce agus ar mhuiroighear, tá éifeachtaí acu ar cheimic agus ar bhithéagsúlacht na mara.

De réir an Mheasúnaithe Eorpaigh ar Rioscaí Aeráide, i gcás astaíochtaí ísle (cás LSS1-2.6), réamh-mheastar go dtiocfaidh méadú beagnach 2,5 °C ar theochtaí gar don dromchla san Eoraip faoi 2050 agus go bhfanfaidh siad ag thart ar an leibhéal céanna go 2100. Mar a shonraítear sa roinn thuas, áfach, is cosúil nach bhfuil an cás sin indéanta a thuilleadh. Is éard a réamh-mheastar sa Mheasúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide faoi chás LSS2-4.5 go dtiocfaidh méadú beagnach 3 °C ar theochtaí faoi 2050 agus méadú thart ar 4 °C faoi 2100. Faoi chás astaíochtaí arda an Mheasúnaithe Eorpaigh ar Rioscaí Aeráide (LSS3-7.0), réamh-mheastar go dtiocfadh méadú thart ar 3 °C faoi 2050 agus ansin thart ar 5,5 °C faoi 2100.

Go ginearálta, is i réigiún dheisceart na hEorpa, go príomha sa samhradh, a bhfuil coinne leis go dtiocfaidh an méadú is mó ar theochtaí ar talamh i gcásanna astaíochtaí ísle agus arda araon. Tuartar freisin go leanfaidh minicíocht agus déine na dteagmhas foircneach teaspaigh de bheith ag méadú i ngach réigiún. Tá coinne leis go leanfaidh na harduithe is mó ar theochtaí dhromchla na farraige de bheith sa Mhuir Bhailt agus sa Mhuir Dhubh, nach mbeidh na harduithe chomh mór céanna sa Mheánmhuir agus go bhfeicfear na harduithe is lú san Atlantach Thoir Thuaidh.

2.2.   Athruithe ar an bhfrasaíocht (báisteach agus sneachta)

Tá athruithe nach beag tagtha ar mhéideanna agus patrúin frasaíochta san Eoraip freisin, atá comhsheasmhach le samhlacha aeráide domhanda agus réigiúnacha. Mar sin féin, cé go bhfuil méadú tagtha ar an bhfrasaíocht fhoriomlán, tá éagsúlachtaí móra ann ó réigiún go chéile. Tá Tuaisceart na hEorpa ag éirí níos fliche ar an iomlán, ach níos tirime sa samhradh. Tá Deisceart na hEorpa ag éirí níos tirime, go háirithe sa gheimhreadh. Faoi chásanna astaíochtaí ísle agus arda, réamh-mheastar go leanfaidh an fhrasaíocht fhoriomlán de bheith ag méadú i dtuaisceart na hEorpa, go dtiocfaidh laghdú uirthi i ndeisceart na hEorpa, agus gur beag athrú a thiocfaidh uirthi in áiteanna eile. Mar sin féin, tá coinne leis go leanfar den mhéadú ar fhrasaíocht gheimhridh sa chuid is mó den Eoraip.

Tá méadú tagtha ar mhinicíocht na dteagmhas foircneach báistí i dtuaisceart, in iarthar agus in oirdheisceart na hEorpa. Dá dheasca sin agus mar gheall ar roinnt athruithe ar úsáid talún freisin, breathnaíodh gur tháinig méadú ar thuilte abhann agus báistiúla (i.e. ón mbáisteach féin) in iarthar, i lár agus i dtuaisceart na hEorpa. Is iad na réigiúin shléibhteacha is mó a bhíonn thíos leis na teagmhais sin, agus éifeachtaí cascáideacha ann a dtagann tuilte, sciorrthaí talún agus tobdhílí locha astu. Tharla tuilte carnacha i gceantair chósta ísealchríche mar gheall ar leibhéil arda abhann a bheith ann i gcomhthráth le borradh stoirme farraige.

Tá coinne leis go mbeidh teagmhais fhoircneacha ag tarlú níos minice faoi na cásanna astaíochtaí ísle agus arda i bhformhór na limistéar, gan an Mheánmhuir a áireamh. Ar an iomlán, is dócha go dtiocfaidh méadú suas le 35 % ar fhrasaíocht throm laethúil sa gheimhreadh faoi dheireadh an chéid. Réamh-mheastar freisin go dtiocfaidh méadú ar bháisteach throm an tsamhraidh sa chuid is mó den Eoraip, cé go dtuartar go dtiocfaidh laghduithe uirthi i roinnt réigiún sa deisceart (13). I dtuaisceart agus in oirthear na hEorpa, tá coinne leis go dtiocfaidh méadú ar thuilte báistiúla i gcásanna ina mbeidh an téamh domhanda os cionn 2 °C agus go dtiocfaidh laghdú ar thuilte abhann. In iarthar agus i lár na hEorpa, tá coinne leis go dtiocfaidh méadú ar thuilte báistiúla agus abhann araon agus an téamh domhanda os cionn 2 °C.

D’ainneoin an mhéadaithe fhoriomláin ar an mbáisteach, mar thoradh ar ghalú méadaithe, feictear treocht ghinearálta triomaithe go háirithe i ndeisceart agus in oirdheisceart na hEorpa. Mar gheall ar an easpa frasaíochta le linn triomaigh fhada, tá leibhéil abhann á n-ísliú agus uiscígh screamhuisce á n-ídiú. Faoi 2050, tá coinne leis go mbeidh triomaigh ag tarlú níos minice in oirthear, i lár agus i ndeisceart na hEorpa, go háirithe sa Mheánmhuir, faoi gach cás aeráide.

Tá laghdú fós ag teacht ar an méid sneachta a thiteann agus ar an líon laethanta sneachta. Fágann sé sin, in éineacht leis an téamh, gur giorra na tréimhsí ina mbíonn brat sneachta ann, go bhfuil méadú ar chúlú agus tanú oighearshrutha agus go bhfuil laghdú ar leá-uisce. Tá coinne leis go leanfar de na treochtaí sin faoi gach cás astaíochtaí.

2.3.   Athruithe ar phatrúin ghaoithe

Le scór éigin blianta anuas, tá aimhrialtachtaí suntasacha le sonrú ó thaobh luasanna gaoithe de i gcomparáid leis na meándálaí, lena n-áirítear tréimhsí stoirmeacha an-tromchúiseach agus stoirmeacha ag tarlú go minic, i gcodarsnacht le roinnt luasanna gaoithe a bhí beagnach chomh híseal leis na luasanna ab ísle a taifeadadh riamh. Cé nach léir aon treocht shoiléir go dtí seo, réamh-mheastar sa Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA gur dócha go dtiocfaidh méadú ar stoirmeacha tromchúiseacha gaoithe i dTuaisceart na hEorpa agus i Lár na hEorpa, b’fhéidir, agus gur dócha go dtiocfaidh laghdú orthu i nDeisceart na hEorpa.

2.4.   Dálaí aimsire dóiteáin

De dheasca teochtaí arda agus dálaí tirime, tá méadú tagtha ar dhálaí aimsire a chuidíonn le lasadh falscaithe agus lena gcothú, rud ar a dtugtar dálaí aimsire (nó contúirte) dóiteáin. Breathnaíodh na dálaí sin ar bhonn níos forleithne ar fud na hEorpa, níos luaithe sa bhliain agus níos faide amach inti araon. Léiríonn réamh-mheastacháin aeráide go bhfuil coinne leis go leanfar den phatrún sin.

Agus téamh domhanda 2 °C ann, tuartar go dtiocfaidh méadú is mó ná 10 lá, i gcodanna den Iodáil, i gcuid mhór den Fhrainc agus i leithinis na mBalcán, ar an líon laethanta breise in aghaidh na bliana a mbeidh ardchontúirt nó fíorchontúirt dóiteáin ann, i gcomparáid le 1981-2010; agus méadú is mó ná 20 lá i bhformhór na Portaingéile agus na Spáinne (14).

2.5.   Ardú ar leibhéal na farraige

Tá ardú tagtha ar leibhéil na farraige i bhformhór na réigiún cósta san Eoraip ó bhí 1900 ann, cé is moite de chósta thuaidh Mhuir Bhailt mar gheall ar an athphreab leanúnach iaroighreach ón oighearaois. Tá coinne leis go leanfar de sin ar ráta mórán mar an gcéanna leis an meán domhanda nó níos tapa ná é. San Eoraip, le haghaidh na tréimhse 2081-2100, tá coinne leis go mbeidh an t-ardú coibhneasta ar leibhéal na farraige idir 0,4-0,5 m faoi chás LSS1-2.6 agus 0,7-0,8 m faoi chás LSS5-8.5 (15).

Na méaduithe réamh-mheasta ar stoirmeacha tromchúiseacha gaoithe i dTuaisceart na hEorpa agus an t-ardú ar leibhéal na farraige i dteannta a chéile, méadaíonn siad an baol go dtarlóidh creimeadh cósta, tuilte agus ionsá salanda agus go n-imreofar tionchar ar an mbithéagsúlacht chósta agus mhuirí. Dá dheasca sin, d’fhéadfadh sé go gcuirfí isteach go mór ar na héiceachórais chósta atá buailte agus go ndéanfaí damáiste dá láithreáin Natura 2000 atá thar a bheith tábhachtach agus leochaileach.

(1)  PIAA (2021) Achoimre don Lucht Ceaptha Beartas in: Climate Change 2021: The Physical Science Basis [Athrú Aeráide 2021: An Bunús Eolaíochta Fisicí. Rannchuidiú Mheitheal I leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide], Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(2)  Féach mar shampla Tuarascáil 9 ar Staid an Aigéin (2025) de chuid Shheirbhís Faireacháin Copernicus: Karina von Schuckmann (Mercator Ocean International, an Fhrainc), Lorena Moreira (Nologin, an Spáinn), Álvaro de Pascual Collar (Nologin, an Spáinn), Marilaure Grégoire (Ollscoil Liège, an Bheilg), Pierre Brasseur (CNRS, an Fhrainc), Gilles Garric (Mercator Ocean International, an Fhrainc), Johannes Karstensen (GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research Kiel, an Ghearmáin), Piero Lionello (Ollscoil Salento, an Iodáil), Marta Marcos (Ollscoil na nOileán Bailéarach, an Spáinn), Pierre-Marie Poulain (Istituto Nazionale di Oceanografia e di Geofisica Sperimentale (OGS), an Iodáil) agus Joanna Staneva (Helmholtz-Zentrum Hereon, an Ghearmáin) (Eagarthóirí): 9th edition of the Copernicus Ocean State Report [an 9ú heagrán de Thuarascáil Copernicus ar Staid an Aigéin] (OSR9), Copernicus Publications, State Planet, 6-osr9, https://doi.org/10.5194/sp-6-osr9.

(3)  Buaicphointí 2025 maidir le haeráid an domhain de chuid Copernicus, https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2025.

(4)  ‘Tuairisc shochreidte ar conas a d’fhéadfaí an todhchaí a fhorbairt ar bhonn sraith chomhtháite toimhdí maidir le príomhfhórsaí spreagtha a bheidh comhsheasmhach go hinmheánach... agus gaolmhaireachtaí.’ (PIAA, 2022a).

(5)  PIAA (2014), Climate Change 2014: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects. [Athrú Aeráide 2014: Tionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht. Cuid A: Gnéithe Domhanda agus Earnála], Rannchuidiú Mheitheal II leis an gCúigiú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide [Field, C.B., V.R. Barros, D.J. Dokken, et al (eagarthóirí)], Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(6)  Colin, A., Vailles, C. agus Hubert, R. (2019), Understanding transition scenarios: Eight steps for reading and understanding these scenarios, an Institiúid um Eacnamaíocht Aeráide.

(7)  UNEP (2022) Emissions Gap Report 2022: The Closing Window — Climate crisis calls for rapid transformation of societies, Clár Comhshaoil na Náisiún Aontaithe, Nairobi.

(8)  An Bord Comhairleach Eolaíoch Eorpach maidir leis an Athrú Aeráide (2026), Strengthening resilience to climate change – Recommendations for an effective EU adaptation policy framework [An athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a neartú – Moltaí le haghaidh creat beartais oiriúnúcháin AE a bheidh éifeachtach]. https://climate-advisory-board.europa.eu/reports-and-publications/strengthening-resilience-to-climate-change-recommendations-for-an-effective-eu-adaptation-policy-framework.

(9)  EEA (2017), Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2016: An indicator-based report [An t-athrú aeráide, tionchair agus leochaileacht san Eoraip 2016: Tuarascáil táscaire-bhunaithe], Tuarascáil EEA Uimh. 1/2017, an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

(10)  Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide, Tuarascáil EEA Uimh. 1/2024 (EEA 2024). https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/european-climate-risk-assessment.

(11)  PIAA (2023), AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023 [Tuarascáil Sintéise an Séú Tuarascáil Mheasúnachta: Athrú Aeráide 2023], an Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(12)  Cassou, C. and Cattiaux, J. (2016), ‘Disruption of the European climate seasonal clock in a warming world’, Nature Climate Change, 6(6), lgh. 589-594.

(13)  Léarscáileanna mionsonraithe de na hathruithe réamh-mheasta ar theochtaí samhraidh agus geimhridh agus ar an bhfrasaíocht iomlán ar fud na hEorpa i gcás téamh 1,5 °C, 2 °C agus 4 °C (i gcoibhneas le 1995-2014), tá siad le fáil in atlas idirghníomhach Mheitheal 1 den Phainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide: IPCC Regional Assessment Report: Europe, Working Group 1 [Tuarascáil Mheasúnachta Réigiúnach PIAA: An Eoraip, Meitheal 1] (2021), https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/factsheets/IPCC_AR6_WGI_Regional_Fact_Sheet_Europe.pdf.

(14)  EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018 [Staid an Dúlra san Aontas Eorpach: Torthaí ón tuairisciú faoi na Treoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga 2013-2018], Tuarascáil EEA Uimh. 10/2020, An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

(15)   Climate Change 2021 – The Physical Science Basis.

[Athrú Aeráide 2021 – An Bunús Eolaíochta Fisicí], Rannchuidiú Mheitheal I leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide, lgh. 1767 – 1926.

IARSCRÍBHINN 2

TIONCHAIR FHÉIDEARTHA AN ATHRAITHE AERÁIDE AR AN MBITHÉAGSÚLACHT

1.   An tionchar a imríonn an t-athrú aeráide ar speicis agus ar éiceachórais

De réir théarmaíocht PIAA, spreagthaí tionchair aeráide a thugtar ar athruithe ar dhálaí córais aeráide fhisicigh (e.g. meáin, teagmhais agus teagmhais fhoircneacha) a dhéanann difear d’éiceachórais nó don tsochaí. Is féidir raon leathan tionchar idirghníomhach a bheith ag spreagthaí tionchair aeráide ar speicis agus ar éiceachórais trí roinnt sásraí, agus idirghníomhaíonn siad sin freisin le tosca eile a bhfuil tionchar acu. D’fhéadfaí a áireamh ar thorthaí na dtionchar sin athruithe ar dháileadh, ar mhéid agus ar bhail gnáthóg agus pobal speiceas faoi chosaint. Tugtar tuairisc ar an raon iomlán tionchar bithéagsúlachta in Scheffers et al (2016) (1) (2016), agus tugtar achoimre thíos ar na príomhthionchair san Eoraip, agus tá roinnt samplaí sonracha bunaithe ar IPBES (2), Foden et al (2019) (3), an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA maidir le héiceachórais aigéin agus chósta (4), éiceachórais talún agus fionnuisce (5), an Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide (6) agus ar phríomhstaidéir Eorpacha eile a liostaítear sa leabharliosta.

Cé gur féidir tuairisc a thabhairt ar thionchair an athraithe aeráide ar bhealaí éagsúla, tá sé úsáideach tuairisc a thabhairt orthu i dtéarmaí na sásraí is bun leo, ós féidir gur cuidiú é sin leis na cineálacha is fearr gníomhaíochta oiriúnúcháin a shainaithint. Go hachomair, is féidir go mbeidh tionchair ar speicis (ó leibhéal an orgánaigh aonair go leibhéal an phobail), ar éiceachórais agus ar chineálacha gnáthóige HD mar gheall ar na príomhchineálacha sásraí seo a leanas a idirghníomhaíonn le chéile.

D’fhéadfadh tionchair athraithe aeráide ar speicis teacht chun cinn ar dtús de thoradh éifeachtaí díreacha athruithe aibitheacha ar spreagthaí tionchair aeráide, amhail athruithe ar theochtaí agus ar fhrasaíocht. Roinnt de na tionchair athraithe aeráide is minice agus is forleithne a ndéantar doiciméadú orthu, is le huainiú teagmhas (an fheineolaíocht) a bhaineann siad. Léiríodh i roinnt mhaith staidéar go mbíonn teagmhais earraigh ag tarlú níos luaithe agus go mbíonn na séasúir fáis ag dul i bhfad i réigiúin mheasartha. Sa mhuirthimpeallacht, téann éisc ar imirce chuig uiscí níos fuaire nó níos doimhne, agus scaipeann speicis ionracha má tá siad oiriúnaithe níos fearr do na dálaí nua.

D’fhéadfadh na héifeachtaí fiseolaíocha díreacha a bhíonn ag athruithe aeráide a bheith níos mó do speicis íogaire, amhail a rátaí atáirgthe a bheith níos ísle agus a rátaí mortlaíochta a bheith níos airde dá ndeasca. Is féidir le strus fiseolaíoch soghabháltacht i leith galar agus lotnaidí a mhéadú freisin. Léirigh faireachán uile-Eorpach ar fhoraoisí, mar shampla, go bhfágann samhraí teo agus ard-athraitheacht frasaíochta ó shéasúr go séasúr gur dóchúla go bhfaighidh crainn bás, agus gur ann do theophointí mortlaíochta crann i ndeisceart agus i dtuaisceart na hEorpa (7).

Imríonn athruithe ar bhail aibitheach a ngnáthóige de dheasca an athraithe aeráide tionchar forleathan substaintiúil ar speicis freisin, amhail athruithe ar leibhéil sneachta agus oighir, ar thaise na hithreach, ar leibhéil uisce agus ar cheimic an uisce. Mar gheall ar bhrúnna a bhaineann le gnáthóga, ar brúnna iad a mbíonn tionchar ar leith acu agus a eascraíonn as an teaglaim de theochtaí níos airde agus báisteach samhraidh níos ísle, laghdaíodh leibhéil screamhuisce agus uisce abhann agus méadaíodh na limistéir atá faoi réir dóiteáin thráthrialta. Tá méadú ag teacht ar thuilte cósta agus ar chreimeadh cósta freisin de dheasca an ardaithe ar leibhéal na farraige in éineacht le stoirmeacha níos foircní.

Na brúnna athraithe aeráide is mó a bhreathnaítear, eascraíonn siad go ginearálta as idirghníomhaíochtaí casta bitheacha idir speicis. D’fhéadfadh na brúnna teacht chun cinn i gcás nach bhfuil uainiú príomhtheagmhas speicis sioncronaithe a thuilleadh, mar shampla mura mbíonn speicis chreiche le fáil ag creachadóirí tráth pórúcháin nuair is mó a riachtanais bheathaithe, nó mura mbíonn plandaí faoi bhláth tráth a thagann a bpailneoirí amach. Eascraíonn brúnna eile, ar minic gur brúnna níos mó iad, as athruithe ar speicis a mbraitheann speiceas eile orthu (amhail speicis chreiche, pailneoirí agus scaiptheoirí) nó a dhéanann dochar dóibh (e.g. iomaitheoirí, creachadóirí, paraisítí, pataiginí). Na hathruithe ar gach speiceas, d’fhéadfadh éifeachtaí cascáideacha a bheith acu ar speicis eile ansin a bheadh ina gcúis, b’fhéidir, le hathruithe casta doimhne ar an éiceachóras amhail athruithe ar chineál gnáthóige HD.

Cé go bhfuil fianaise láidir ann go n-imrítear tionchar ar speicis agus ar éiceachórais de thoradh athruithe ar an aeráid de réir a chéile, amhail meánteocht agus báisteach fhoriomlán, níltear chomh cinnte céanna maidir le tionchair na hathraitheachta méadaithe. Is mó is cosúil go méadaítear luaineachtaí pobail agus an baol díothaithe áitiúil de dheasca teagmhais shuaiteacha chomhuaineacha ar mhórscála (amhail tuilte nó triomach foircneach), go háirithe i gcás pobail bheaga agus speicis ghearrshaolacha. Fuarthas amach, mar shampla, gur bagairt níos mó don mhionphocaire gaoithe (Falco naumanni) i ndeisceart na hEorpa iad triomaigh ná an t-athrú aeráide de réir a chéile (8). Ós rud é go bhfuil roinnt de ghnáthóga agus speicis Natura 2000 thar a bheith logánaithe, d’fhéadfadh teagmhas foircneach drochthionchar mór a imirt orthu.

Cuirtear i dtábhacht freisin sa Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA go léiríonn fianaise dhomhanda, agus ardleibhéal muiníne ann, go bhfuil éiceachórais á mbrú chuig pointí iompaithe de dheasca an mheascáin d’athraitheacht inmheánach agus de threochtaí aeráide níos fadtéarmaí, ar pointí iad a mbíonn athruithe tobanna ag tarlú tharstu agus athruithe a d’fhéadfadh a bheith do-aisiompaithe. Breathnaíodh tionchair den sórt sin i muirthimpeallacht na hEorpa, mar a bhfacthas athruithe ar dháileadh speiceas (e.g. ceilp agus cineálacha eile feamainne, chomh maith le héisc), athruithe córais agus díothú áitiúil de dheasca teochtaí uisce an-ard. D’fhéadfadh foraoisí bóireacha Eoráiseacha deisceartacha pointe iompaithe tobann a bhaint amach freisin as seo go ceann 20 nó 30 bliain i gcás astaíochtaí arda (9).

Teagmhais agus treochtaí aeráide ar dócha go ndéanfaidh siad damáiste, tagraítear dóibh mar ‘ghuaiseacha’ de réir théarmaíocht PIAA (féach an ghluais). I measc eolaithe caomhnaithe dúlra agus baill foirne údarás caomhnúcháin, áfach, tagraítear do ghuaiseacha de ghnáth mar bhrúnna nó mar bhagairtí (i gcás ina bhfuil coinne leo amach anseo), lena n-áirítear agus tuairisciú á dhéanamh acu faoi na Treoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga. Ós rud é gur scríobhadh an treoraíocht seo do bhainisteoirí agus d’údaráis chaomhnúcháin go príomha, úsáidtear na téarmaí ‘brú’ agus ‘bagairtí’ anseo den chuid is mó, cé is moite d’athfhriotail dhíreacha.

Cibé acu brú nó bagairt atá i spreagadh tionchair aeráide, braitheann sé ar an ngnáthóg agus ar an speiceas lena mbaineann agus ar a chomhthéacs (e.g. na cuspóirí caomhnúcháin le haghaidh láithreán Natura 2000). D’fhéadfadh méadú teochta dochar a dhéanamh do roinnt gnáthóg agus speiceas agus dul chun tairbhe do chinn eile i láithreáin áirithe, agus a mhalairt i láithreáin eile. D’fhéadfadh sé freisin nach gaolmhaireachtaí líneacha a bheadh idir spreagthaí tionchair aeráide, gnáthóga agus speicis: d’fhéadfaidís a bheith tairbheach go pointe áirithe sula dtiocfaidh siad chun bheith díobhálach, agus/nó a bheith casta mar gheall ar idirghníomhaíochtaí le comhpháirteanna aeráide eile nó le hathruithe comhshaoil.

Idirghníomhaíonn tionchair an athraithe aeráide le brúnna eile atá ann cheana ar ghnáthóga agus ar speicis, amhail athruithe úsáide talún, lena n-áirítear mar gheall ar dhianchleachtais talmhaíochta, bainistiú gnáthóg, speicis choimhthíocha ionracha, truailliú agus forbairt bonneagair. I gcás roinnt mhaith de ghnáthóga agus speicis Natura 2000, bhí na brúnna a bhaineann leis an athrú aeráide réasúnta íseal go dtí seo i gcomparáid le brúnna eile (10). Mar sin féin, d’fhéadfadh brúnna breise atá réasúnta beag fiú a bheith ina gcúis le laghduithe pobail a bhrúfadh an speiceas thar thairseach mar a dtitfidh na rátaí marthanais nó atáirgthe faoi bhun an leibhéil is gá chun go gcoinneofar an pobal ar bun. Go deimhin, ó tharla go bhfuil stádas caomhantais neamhfhabhrach cheana féin ag roinnt mhaith de ghnáthóga agus speicis Natura 2000  (11) , d’fhéadfadh acmhainneacht theoranta a bheith acu brúnna breise a sheasamh.

Is cúis imní ar leith é go bhfuil roinnt brúnna nach mbaineann leis an athrú aeráide ag dul i méid de dheasca an athraithe aeráide. Tá éifeachtaí an téimh aeráide ar struchtúr agus ar chobhsaíocht na bia-eangaí ina gcuidiú le rath speiceas ionrach, mar shampla (12). Tá coinne leis freisin go dtiocfaidh méadú ar ráigeanna galar agus lotnaidí agus go leathfaidh siad, mar a léirítear le leathadh na mionchiaróige coirte sprúis (Ips amitinus) isteach i dtuaisceart na hEorpa (13).

2.   Tionchair an athraithe aeráide ar phobail agus ar ghnáthóga speiceas

I gcás roinnt speiceas, is é an toradh foriomlán ar na tionchair a imríonn spreagthaí tionchair aeráide i dteannta a chéile athruithe ar mhéid an phobail (de dheasca athruithe ar bhásmhaireacht agus ar atáirgeadh) agus ar dháileadh an phobail. D’fhéadfadh na hathruithe a bheith dearfach, diúltach nó athraitheach ag brath ar an speiceas, ar an gcineál gnáthóige agus ar imthosca áitiúla. Tá coinne leis go mbeidh tionchair an athraithe aeráide éagsúil ar fud raon gach gnáthóige nó speicis, ag brath ar cé acu staid níos fabhraí nó níos neamhfhabhraí a bheidh ann mar gheall ar na hathruithe aeráide.

Ciallaíonn sé sin go bhfuil coinne le leathnuithe raoin i ndáil leis an aeráid feadh ‘imeall tosaigh’ dháileadh an speicis nó na gnáthóige, mar a thugtar air, is é sin an áit a bhfuil treo agus grádán an téimh ag cruthú dálaí níos oiriúnaí (14). Tá coinne le díothú áitiúil feadh ‘imeall cúil’ an dáilte mar a mbeidh dálaí ag teacht chun bheith mí-oiriúnach, mar shampla róthe. San Eoraip, is gnách go mbíonn raoin á leathnú ó thuaidh, i dtreo áiteanna níos airde agus i dtreo uisce níos doimhne de thoradh an athraithe aeráide. Os a choinne sin, réamh-mheastar go ginearálta go mbeidh raoin ag crapadh sa deisceart, in áiteanna níos ísle agus in uiscí níos éadoimhne.

Tá fianaise dhoiciméadaithe fhadréimseach shoiléir ann anois maidir le tionchair na n-athruithe aeráide a bhfuil coinne leo san Eoraip ar imeall tosaigh dáiltí speiceas, agus raon an speicis ag aistriú ó thuaidh den chuid is mó. Tá doiciméadú déanta air sin i gcás raon leathan grúpaí plandaí agus ainmhithe san Eoraip, lena n-áirítear féileacáin, snáthaidí móra agus éin, chomh maith le zóplanctóin mhuirí, inveirteabraigh bheantacha agus éisc (15). Bíonn speicis talún ag aistriú i dtreo áiteanna níos airde in éiceachórais talún freisin. Chonacthas le breis agus céad bliain anuas, mar shampla, go bhfuil plandaí sléibhe sna hAlpa aistrithe go comhsheasmhach 100 méadar airde aníos ar a laghad, agus go bhfaightear 49 gcinn de na 125 speiceas a ndearnadh imscrúdú orthu in áiteanna níos airde sa réigiún anois ná mar a taifeadadh roimhe seo (16). In éiceachórais mhuirí, bíonn roinnt speiceas ag aistriú i dtreo uisce níos doimhne chomh maith lena bheith ag aistriú ó thuaidh. Breathnaíodh é sin sa Mhuir Thuaidh, mar a bhfuil an iomad staidéar déanta, i measc inveirteabraigh bheantacha (17) agus éisc ghrinnill (18). Tá níos lú fianaise ann maidir le crapadh raoin speiceas ar an imeall cúil, rud a d’fhéadfadh a bheith mar thoradh, go páirteach, ar mhoilleanna ama agus ar deacrachtaí idirdhealú a dhéanamh idir meath de dheasca an athraithe aeráide agus tosca eile. I measc phlandaí an Artaigh agus plandaí Alpacha, áfach, tá fearbán an oighir (Ranunculus glacialis) ag cailleadh gnáthóige de dheasca teochtaí atá ag ardú (19).

De réir Huntley (2007) (20), ba chosúil go ginearálta go raibh na haistrithe speiceas a breathnaíodh cothrom a bheag nó a mhór leis an ráta aistrithe is gá chun athruithe aeráide a rianú. Léiríonn anailísí a rinneadh le déanaí go bhfuil aistrithe agus athruithe raoin i roinnt speiceas chun deiridh ar na hathruithe a mbeadh coinne leo ar bhonn bhunfhiseolaíocht nó theorainneacha ginearálta aeráide na speiceas sin, rud a thugann ann do ‘fiachas aeráide’. Mar shampla, cé go bhfeictear go bhfuil roinnt mhaith inveirteabraigh bheantacha sa Mhuir Thuaidh ag aistriú ó thuaidh (ar imill tosaigh agus imill chúil a raonta), is moille na hathruithe sin ná na hathruithe ar theochtaí farraige, rud a fhágann go bhfuil roinnt mhaith speiceas ag dul i ngleic le teochtaí atá ag méadú (21).

Mar is amhlaidh i gcás plandaí luibheacha foraoise ísealchríche sa Fhrainc (22), d’fhéadfadh sé gurb é cumas speicis glacadh le dálaí aeráide fo-optamacha is cúis, go páirteach ar a laghad, leis an bhfiachas aeráide. Tá fianaise ann freisin, áfach, go gcuireann aistrithe agus leathnú raoin bac ar roinnt speiceas oiriúnú don athrú aeráide mar gheall orthu seo a leanas:

Bíonn cineálacha gnáthóige ag athrú freisin mar fhreagairt ar bhrúnna an athraithe aeráide, mar a bhreathnaítear i gcás gnáthóga foraoise a bheith ag dul in ionad limistéir fraochmhá alpaí. Is gnách go n-athraíonn dáileadh gnáthóg go mall, áfach, mar gheall, go páirteach, ar an am fada giniúna a bhaineann lena speicis bhuntaca, amhail crainn. An tráth céanna, de réir mar a fhoirmíonn gnáthóga i limistéir nua, ní dócha go bhfanfaidh comhdhéanamh pobail roinnt mhaith díobh slán ná go macasamhlófar iad, óir imreoidh an t-athrú aeráide leibhéil éagsúla tionchair ar na speicis is cuid díobh iad. Go deimhin, is ann cheana féin don phatrún ginearálta go mbíonn méadú ag teacht ar fhlúirse choibhneasta speiceas teasiarrthach nó teasfhulangach i bpobail speiceas. Athraíonn siad sin struchtúr an éiceachórais agus saintréithe agus feidhmeanna eile an éiceachórais dá réir. Dá bhrí sin, de réir mar a théann an t-athrú aeráide ar aghaidh, tá cineálacha nua gnáthóige ag teacht chun cinn agus d’fhéadfadh an t-athrú a thiocfaidh ar roinnt gnáthóga atá ann faoi láthair (lena n-áirítear gnáthóga HD) a bheith chomh mór sin nach mbeidh siad inaitheanta a thuilleadh. D’fhéadfadh caillteanais áitiúla roinnt sainspeiceas (e.g. speicis HD) atá thar a bheith spleách ar an ngnáthóg a bheith ag gabháil leis na hathruithe sin.

Cé acu a leathnaíonn nó a chrapann dáileadh féideartha gnáthóg agus speiceas, braitheann sé go mór ar cé acu a mhéadaíonn nó a laghdaíonn an limistéar ina bhfuil an aeráid oiriúnach dóibh (an spás aeráide nó an t-imchlúdach aeráide)  (23) . Beidh dáileadh iarbhír gnáthóg agus speiceas ag brath freisin ar idirghníomhaíochtaí le speicis agus tosca eile, amhail úsáid talún, atá faoi réir athrú ag an athrú aeráide freisin.

Is é an cóimheas spáis aeráide an limistéar ina mbíonn coinne, tráthanna áirithe, le dálaí aeráide oiriúnacha agus ar cuid de raon na ngnáthóg nó na speiceas faoi láthair é nó ba chuid dá raon le déanaí é. Is méadrach tábhachtach é a léiríonn tionchair aeráide fhoriomlána a d’fhéadfadh a bheith ann. Thabharfadh cóimheas 25 % faoi 2030 le fios, mar shampla, nach mbeidh i raon an speicis faoin am sin ach an ceathrú cuid dá limistéar faoi láthair. Léiríonn cóimheas os cionn 100 % an seans go leathnódh dáileadh an speicis, ag brath ar dhálaí eile, go háirithe má bhíonn gnáthóg oiriúnach ann.

Méaduithe ar raon agus limistéar féideartha gnáthóige, braitheann siad ar an spás aeráide oiriúnach a bheith ag forluí ar limistéir atá oiriúnach dóibh ar gach bealach criticiúil eile (e.g. cineál ithreach, hidreolaíocht, airde, treoíocht). D’fhéadfadh bacainní nádúrtha srian a chur le hathdháileadh gnáthóg freisin, amhail limistéir shléibhtiúla a scarann machairí ó chéile, agus a mhalairt. D’fhéadfadh bacainní saorga, amhail limistéir uirbeacha agus talamh talmhaíochta agus foraoisí a ndéantar dianbhainistíocht orthu, srian a chur le hathdháileadh gnáthóg freisin. Dá bhrí sin, b’fhéidir go mbeidh idirghabhálacha an duine ag teastáil chun cuidiú le gnáthóga a bhunú i limistéir nua spáis aeráide oiriúnaigh.

Ar an gcaoi chéanna, ní féidir méaduithe teacht ar dháileadh speiceas ach amháin má tá gnáthóg oiriúnach dóibh laistigh den spás aeráide nua, nó má tá an seans ann go bhforbrófar gnáthóg oiriúnach ann. Tá sé tábhachtach a mheabhrú go bhféadfadh an t-imchlúdach aeráide atá ag speiceas faoi láthair a bheith ina léiriú go príomha ar a ghnáthóg, ar a shuíomh agus ar na dálaí mar atá siad faoi láthair. Faoi dhálaí amach anseo, beidh dáileadh speicis ag brath go príomha ar dháileadh a ghnáthóige, a bhféadfadh sé nach mbeidh dlúthnasc idir sin agus tosca aeráide. Seans freisin go dtógfaidh sé tamall fada (na scórtha blianta b’fhéidir) ar ghnáthóga forbairt i limistéir nua ina bhfuil dálaí aeráide oiriúnacha, rud a bheadh ina chúis le héifeacht mhoille.

Beidh méaduithe ar dháileadh speicis ag brath freisin ar a chumas chun scaipeadh agus limistéir nua a shroicheadh ina bhfuil dálaí aeráide agus gnáthóga oiriúnacha. Mar a luaitear thuas, cé go bhfuil fianaise ann gur féidir le speicis aistriú mar fhreagairt ar an athrú aeráide, d’fhéadfadh srianta ó thaobh scaipeadh agus coilíniú de teorainn a chur ar roinnt mhaith acu (e.g. cumais theoranta scaipthe, bacainní fisiciúla ar ghluaiseacht, leibhéil ísle táirgiúlachta pórúcháin, nó easpa gnáthóga oiriúnacha).

I bhfianaise na srianta sin ar chumas gnáthóg agus speiceas aistriú chuig limistéir nua ina bhfuil dálaí aeráide oiriúnacha, agus ar a gcumas na limistéir sin a choilíniú agus fanacht iontu, is méadrach tábhachtach eile é an méid réamh-mheasta forluí idir an spás aeráide atá ag speiceas nó gnáthóg faoi láthair agus an spás aeráide a réamh-mheastar a bheidh acu. Gan mórán forluí a bheith idir an spás aeráide atá ann faoi láthair agus a bheidh ann amach anseo, tugann sé le fios go mbeidh ar an speiceas aistriú chuig limistéir nua mar a mbeidh an aeráid oiriúnach chun achar iomlán a raoin a choinneáil ar bun. Dá bhrí sin, d’fhéadfadh leibhéil ísle forluí tionchair shubstaintiúla a imirt ar raon agus ar phobal roinnt speiceas.

Leis na tionchair a breathnaíodh ar speicis agus ar éiceachórais, soláthraítear fianaise shoiléir láidir go mbeidh sé buntábhachtach do ghnáthóga agus speicis Natura 2000 amach anseo go mbeidh líonra Natura 2000, mar aon le limistéir eile faoi chosaint, ina líonra cuimsitheach dea-bhainistithe dea-nasctha. I gcás speicis agus gnáthóga a bhfuil ardleibhéil forluí idir an spás aeráide atá ann cheana dóibh agus an spás aeráide réamh-mheasta, is féidir coinne a bheith leis go leanfaidh cion ard dá bpobal bithgheografach nó dá limistéar gnáthóige de bheith i láithreáin Natura 2000.

Fiú i gcás ina meastar go dtiocfaidh laghdú substaintiúil ar an bhforluí idir an méid spáis aeráide oiriúnaigh agus an méid gnáthóige oiriúnaithí laistigh den líonra, is dócha go mbeidh láithreáin Natura 2000 níos athléimní ná limistéir lasmuigh díobh agus go gcuirfidh siad dálaí níos oiriúnaí ar fáil (24). Is é an líonra an rud ba cheart a bheith ina phríomh-mhodh chun stádas caomhantais fabhrach a choinneáil ar bun nó a bhaint amach.

I gcás speicis agus gnáthóga a bhfuil leibhéil ísle forluí idir an spás aeráide atá ann cheana dóibh agus an spás aeráide réamh-mheasta, mar shampla éisc agus moilisc i ndobharcheantair abhann na hEorpa (25), soláthróidh limistéir faoi chosaint gnáthóg ardcháilíochta (‘spás don dúlra’) lenar féidir coilíniú agus leathnú raonta speiceas a éascú de réir mar a fhreagraíonn siad don athrú aeráide. Mar sin féin, tá sé tábhachtach a áirithiú go bhfreagróidh limistéir faoi chosaint d’impleachtaí an athraithe aeráide. Ciallaíonn sé sin bearnaí atá sa chumhdach faoi láthair agus a bheidh ann amach anseo a shainaithint agus aghaidh a thabhairt orthu, amhail trí láithreáin nua a ainmniú agus/nó láithreáin a leathnú, agus/nó trína dteorainneacha a mhodhnú (féach caibidil 2, roinn 2.3.6 agus iarscríbhinn 4, roinn 2.2).

3.   Tosca a dhéanann difear do rioscaí an athraithe aeráide do ghnáthóga agus speicis

Measann IUCN agus formhór na n-eolaithe caomhnúcháin go bhfuil tionchair fhéideartha an athraithe aeráide ag brath ar dhá phríomhthoisc: nochtadh agus íogaireacht. Is éard is nochtadh ann a mhéid atá éiceachóras, gnáthóg nó speiceas nochta do spreagthaí móra tionchair aeráide (e.g. méaduithe meánteochta nó teagmhais fhoircneacha). Is éard is íogaireacht ann a mhéid a dhéanann spreagthaí tionchair aeráide difear d’éiceachóras, do ghnáthóg nó do speiceas, bíodh an difear sin díobhálach nó tairbhiúil.

Is cuma a íogaire atá gnáthóg nó speiceas i leith spreagthaí áirithe tionchair aeráide mura mbíonn sé nochta do na spreagthaí sin, agus vice versa. Chun go n-imreofaí tionchar ar ghnáthóg nó ar speiceas, níor mhór é a bheith íogair i leith na spreagthaí tionchair aeráide céanna dá bhfuil sé nochta.

Iarscríbhinn 2 – Fíor 1

Tosca riosca an athraithe aeráide do ghnáthóga agus do speicis

De réir Foden et al. (2019) (28), áirítear iad seo a leanas de ghnáth ar na tosca a chuireann le híogaireacht speicis i leith spreagthaí tionchair aeráide:

Go bunúsach, d’fhéadfadh cumas speicis oiriúnú don athrú aeráide maolú a dhéanamh go méid áirithe ar na tionchair a d’fhéadfaí a imirt air de dhroim a nochta do spreagthaí tionchair aeráide.

Go ginearálta, na freagairtí oiriúnúcháin a d’fhéadfadh a bheith ag speiceas don athrú aeráide, leanann siad ceann amháin nó níos mó de na freagairtí seo a leanas, arb é is aidhm don treoraíocht seo a fheabhsú:

Dá bhrí sin, de réir IUCN, tá an leochaileacht fhoriomlán i leith an athraithe aeráide (i.e. an riosca tionchar iarbhír) ‘ina feidhm den chineál, den mhéid agus den ráta athraithe aeráide a bhfuil an córas nochta dó, dá íogaireacht agus dá acmhainneacht oiriúnaitheach’ ar bhonn PIAA (2007). Cé go bhfuil sainmhínithe malartacha á gcur i láthair ó bhí an Cúigiú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA ann, níor glacadh iad sin go forleathan laistigh den phobal caomhantais (29)  (30).

De réir an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA atá ann faoi láthair (31), is éard is leochaileacht ann ‘an claonadh chun bheith thíos le drochthionchar’, rud a ‘[g]cuimsítear coincheapa agus eilimintí éagsúla léi lena n-áirítear íogaireacht nó soghabháltacht i leith díobhála agus easpa acmhainneachta chun déileáil agus oiriúnú’. Áirítear in Iarscríbhinn 2 – Fíor 1 léirmhíniú scéimreach ar shainmhíniú PIAA chun léiriú a thabhairt ar an difríocht idir é agus an sainmhíniú a mholann IUCN, rud a úsáidtear fós i bhformhór na measúnuithe ar leochaileacht gnáthóg agus speiceas i leith an athraithe aeráide.

I ngeall ar na difríochtaí substaintiúla ina shainmhíniú agus ina mheasúnú, seachnaítear úsáid an téarma ‘leochaileacht’ sa treoraíocht seo i gcás inarb iomchuí sin. Ina ionad sin, úsáidtear an téarma níos cineálaí ‘riosca’, mar a shainmhínítear é sa Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA mar ‘an seans go mbeidh iarmhairtí díobhálacha ann do chórais dhaonna nó éiceolaíocha, agus a éagsúla atá na luachanna agus na cuspóirí a bhaineann leis na córais sin á aithint.’ (féach an ghluais chun míniú breise a fháil). Sa Mheasúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide (32) úsáidtear an coincheap riosca céanna agus an sainmhíniú céanna leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ó PIAA. Mar a léirítear in iarscríbhinn 2 – Fíor 1, sa chleachtas, déantar comhpháirteanna comhchosúla a bhreithniú sa mheasúnú leochaileachta mar a mholann IUCN agus riosca a bhreithniú faoi chóras PIAA. I gcás ina dtagraítear do thorthaí measúnuithe leochaileachta níos déanaí sa treoraíocht seo, úsáideann siad téarmaíocht agus cur chuige IUCN a léirítear in iarscríbhinn 2 – Fíor 1 mura sonraítear a mhalairt.

I measc na dtosca a dhéanann difear do chumas speicis oiriúnú don athrú aeráide tá airíonna intreacha, amhail a chumas moirfeolaíocht, fiseolaíocht nó iompraíocht a athrú mar fhreagairt ar athrú comhshaoil. Déanann na tréithe sin difear do chumas speicis fanacht mar a bhfuil sé agus an t-athrú aeráide a sheasamh. Braitheann siad ar phlaisteacht fheinitíopach an speicis (i.e. éagsúlacht laistigh de ghéinitíopa) agus ar inéabhlóideacht (i.e. athrú géiniteach). Freagairt oiriúnaitheach eile a bheadh ann aistriú chuig suíomhanna oiriúnacha nua agus iad a choilíniú, ag brath ar chumas scaipthe an speicis. D’fhéadfadh tosca eistreacha srian a chur ar acmhainneacht oiriúnaitheach speicis, amhail ilroinnt gnáthóg, rud a laghdódh cumas scaipthe speicis.

Dá bhrí sin, mar a phléitear a thuilleadh in Iarscríbhinn 3, Roinn 1 maidir le prionsabail oiriúnúcháin, bíonn sé d’aidhm ar dtús ag bearta oiriúnúcháin, de ghnáth, tacú le hoiriúnú neamhspleách don athrú aeráide tríd an athléimneacht a mhéadú agus ansin, i gcás inar gá, srianta eistreacha ar aistrithe a laghdú.

(1)  Scheffers, B. R., De Meester, L., Bridge, T. C. et al. (2016) ‘The broad footprint of climate change from genes to biomes to people’, Science, 354(6313), aaf7671.

(2)  IPBES (2018), The IPBES regional assessment report on biodiversity and ecosystem services for Europe and Central Asia, Zenodo.

(3)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), ‘Climate change vulnerability assessment of species’, WIREs Climate Change, Uimh. 10 (1), e551.

(4)  Cooley, S., Schoeman, D., Bopp, L., et al. (2022), ‘Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services’, in: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [Athrú Aeráide 2022: Tionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht], Rannchuidiú Mheitheal II leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (eagarthóirí)], Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(5)  Parmesan, C., Morecroft, M.D., Trisurat, Y., et al. (2022), ‘Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services’ in: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Rannchuidiú Mheitheal II leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor. et al. (eagarthóirí)]. Tuarascáil cheardlainne faoi chomhurraíocht IPBES-PIAA maidir leis an mbithéagsúlacht agus an t-athrú aeráide, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(6)   European Climate Risk Assessment [Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide], Tuarascáil EEA Uimh. 1/2024 (EEA 2024).

(7)  Neumann, M., Mues, V., Moreno, A., et al. (2017), ‘Climate variability drives recent tree mortality in Europe’, Global change biology, 23(11), lgh. 4788-4797.

(8)  Marcelino, J., Silva, J., Gameiro, J., et al. (2020), ‘Extreme events are more likely to affect the breeding success of lesser kestrels than average climate change’, Scientific Reports, 10(1), lgh. 1-11.

(9)  Rao, M.P., Davi, N.K., Magney, T.S., et al. (2023), ‘Approaching a thermal tipping point in the Eurasian boreal forest at its southern margin’, Communications Earth & Environment, 4(1), 247.

(10)   https://tableau-public.discomap.eea.europa.eu/views/sonpressuresandthreats/Pressuresandthreats?%3Adisplay_count=n&%3Aembed=y&%3AisGuestRedirectFromVizportal=y&%3Aorigin=viz_share_link&%3AshowAppBanner=false&%3AshowVizHome=n.

(11)  EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018 [Staid an Dúlra san Aontas Eorpach: Torthaí ón tuairisciú faoi na Treoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga 2013-2018], Tuarascáil EEA Uimh. 10/2020, An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

(12)  Sentis, A., Montoya, J.M. agus Lurgi, M. (2021), ‘Warming indirectly increases invasion success in food webs’, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 288(1947), 20202622.

(13)  Økland, B., Flø, D., Schroeder, M., et al. (2019), ‘Range expansion of the small spruce bark beetle Ips amitinus: a newcomer in northern Europe’, Agricultural and Forest Entomology, 21(3), lgh. 286-298.

(14)  Huntley, B. (2007). Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies [An t-athrú aeráide agus caomhnú bhithéagsúlacht na hEorpa: I dtreo straitéisí oiriúnúcháin a fhorbairt], an Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa, an 27ú cruinniú den Bhuanchoiste, Strasbourg, 26-29 Samhain 2007, Comhairle na hEorpa, Strasbourg.

(15)  Poloczanska, E.S., Burrows, M.T., Brown, C.J. et al. (2016), ‘Responses of marine organisms to climate change across oceans’, Frontiers in Marine Science, 3, lch. 62.

(16)  Frei, E., Bodin, J. agus Walther, G-R. (2010), ‘Plant species’ range shifts in mountainous areas–all uphill from here?’, Botanica Helvetica, 120 (2), lgh. 117-128.

(17)  Hiddink, J.G., Burrows, M.T., agus García Molinos, J. (2015), ‘Temperature tracking by North Sea benthic invertebrates in response to climate change’, Global Change Biology, 21, lgh. 117–129.

(18)  Perry, A.L., Low, P.J., Ellis, J.R. et al. (2005), ‘Climate change and distribution shifts in marine fishes’, Science, 308, lgh. 1912–1915.

(19)  Guisan, A., Broennimann, O., Buri, A., et al (2019), ‘Climate change impacts on mountain biodiversity’, Biodiversity and climate change, lgh. 221-233.

(20)  Huntley, B. (2007). Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies [An t-athrú aeráide agus caomhnú bhithéagsúlacht na hEorpa: I dtreo straitéisí oiriúnúcháin a fhorbairt], an Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa, an 27ú cruinniú den Bhuanchoiste, Strasbourg, 26-29 Samhain 2007, Comhairle na hEorpa, Strasbourg.

(21)  Hiddink, J.G., Burrows, M.T., agus García Molinos, J. (2015), ‘Temperature tracking by North Sea benthic invertebrates in response to climate change’, Global Change Biology, 21, lgh. 117–129.

(22)  Bertrand, R., Lenoir, J., Piedallu, C., et al. (2011), ‘Changes in plant community composition lag behind climate warming in lowland forests’, Nature, 479(7374), lgh. 517-520.

(23)  Watling, J.I., Brandt, L.A., Mazzotti, F.J., & Romañach, S.S. (2013), Use and interpretation of climate envelope models: a practical guide, Ollscoil Florida.

(24)  Regos, A., D’Amen, M., Titeux, N., et al. (2016), ‘Predicting the future effectiveness of protected areas for bird conservation in Mediterranean ecosystems under climate change and novel fire regime scenarios’, Diversity and Distributions, 22(1), lgh. 83–96.

(25)  Markovic, D., Carrizo, S., Freyhof, J. et al. (2014), ‘Europe’s freshwater biodiversity under climate change: Distribution shifts and conservation needs’, Diversity and Distributions, 20(9), lgh. 1097-1107.

(26)  Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., et al. (2016), ‘Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 24, IUCN, Gland, an Eilvéis.

(27)  PIAA (2023) AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023 [Tuarascáil Sintéise an Séú Tuarascáil Mheasúnachta: Athrú Aeráide 2023], an Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/.

(28)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), ‘Climate change vulnerability assessment of species’, WIREs Climate Change, Uimh. 10(1), e551.

(29)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), ‘Climate change vulnerability assessment of species’, WIREs Climate Change, Uimh. 10(1), e551.

(30)  Duffield, S. J., Morecroft, M. D., Pearce-Higgins, J. W., et al. (2024), ‘Species- or habitat-based assessments of vulnerability to climate change? Informing climate change adaptation in Special Protection Areas for birds in England’, Biological Conservation, 291, 110460.

(31)  PIAA (2023) AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023 [Tuarascáil Sintéise an Séú Tuarascáil Mheasúnachta: Athrú Aeráide 2023], an Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(32)   European Climate Risk Assessment [Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide], Tuarascáil EEA Uimh. 1/2024 (EEA 2024).

IARSCRÍBHINN 3

CREAT UM OIRIÚNÚ DON ATHRÚ AERÁIDE LE HAGHAIDH NATURA 2000

1.   Príomhchéimeanna chun creat um oiriúnú a chruthú do líonra Natura 2000

D’fhéadfaí creat oiriúnúcháin le haghaidh líonra Natura 2000 a chomhtháthú laistigh de na timthriallta pleanála náisiúnta um oiriúnú, rud a thabharfadh caoi do shineirgí idir gníomhaíochtaí beartais ghaolmhair, uainiú solúbtha, úsáid sonraí agus beartú tosaíochta. Bheadh sé sin ábhartha go háirithe do na pleananna athchóirithe náisiúnta faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra agus faoi na Pleananna Náisiúnta Fuinnimh agus Aeráide (PNFAnna).

Dá gcuirfí i bhfeidhm iad maidir le Natura 2000, d’áireofaí na céimeanna seo a leanas, de ghnáth, sna creataí atá ann cheana um oiriúnú don athrú aeráide:

Cuireann an creat um oiriúnú a leagtar amach sa treoraíocht seo (Iarscríbhinn 3 – Fíor 1) leis na príomhchéimeanna sin, agus forbairtí tábhachtacha sa phleanáil um oiriúnú á gcur san áireamh, lena n-áirítear treoraíocht IUCN maidir le hoiriúnú don athrú aeráide do bhainisteoirí agus do phleanálaithe limistéar faoi chosaint (1). Cloíonn an creat cinnteoireachta go dlúth le Treoirlínte an Choimisiúin Eorpaigh maidir le straitéisí agus pleananna oiriúnúcháin na mBallstát (2) agus leis an Uirlis Tacaíochta don Oiriúnú (3), agus roinnt coigeartuithe ann chun riachtanais shonracha agus téarmaíocht líonra Natura 2000 a léiriú.

Iarscríbhinn 3 – Fíor 1

Creat beartaithe um oiriúnú don athrú aeráide le haghaidh Natura 2000.

Féadfar an creat a chur i bhfeidhm maidir leo seo a leanas:

Féadfar an creat a chur i bhfeidhm maidir le líonra agus láithreáin Natura 2000 ar sainaithníodh brúnna aeráide agus bagairtí do ghnáthóga agus speicis Natura 2000 ina leith, agus an tírdhreach mórthimpeall orthu á chur san áireamh más gá. D’fhéadfaí an measúnú tosaigh ar athruithe aeráide agus ar bhrúnna agus bagairtí féideartha a dhéanamh ar leibhéal líonra nó réigiúnach agus faisnéis a roinnt le láithreáin ábhartha. Ar mhaithe le héifeachtúlacht, d’fhéadfadh sé a bheith úsáideach an creat a chur i bhfeidhm maidir le grúpaí láithreán (e.g. bogaigh) trí fhaisnéis agus acmhainní a chomhroinnt. Is éard a bheadh i gceist leis sin, b’fhéidir, comhar idir údaráis dúlra ar an leibhéal náisiúnta, réigiúnach, áitiúil nó láithreáin.

D’fhéadfadh gníomhaíocht sheachtrach i dtírdhreacha agus/nó i limistéir farraige máguaird a bheith i gceist le bearta oiriúnúcháin le haghaidh láithreáin Natura 2000. Is dócha go mbeidh comhar le raon údarás agus páirtithe leasmhara i gceist leis sin, ar leibhéil éagsúla chun na bearta oiriúnúcháin seachtracha sin a phleanáil agus a chur chun feidhme.

Cumhdaítear ar bhealach níos mionsonraithe in iarscríbhinn 4 bearta oiriúnúcháin a d’fhéadfaí a dhéanamh ar leibhéal an ghréasáin, ar leibhéal an láithreáin agus ar leibhéal an tírdhreacha mórthimpeall.

1.1.   Céim 1: An bealach a réiteach d’oiriúnú

Céim 1a: Athbhreithniú a dhéanamh ar na hathruithe aeráide a bhfuil coinne leo agus brúnna agus bagairtí a shainaithint

Is é an chéad chéim tuiscint ghinearálta tosaigh a fháil ar na hathruithe aeráide a breathnaíodh agus a bhfuil coinne leo ar fud na tíre/na réigiún agus líonra Natura 2000 agus ar na spreagthaí tionchair aeráide ar dócha go leanfaidh siad astu. Is féidir an fhaisnéis sin a úsáid ansin chun láithreáin a shainaithint a ndearnadh difear dóibh cheana féin go pointe áirithe (is brú é an t-athrú aeráide) nó a bhfuil coinne leis gurb iad is mó a ndéanfar difear dóibh agus gur dócha go bhfeicfear tionchair mhóra iontu ar ghnáthóga agus speicis Natura 2000 (is bagairt é an t-athrú aeráide). Is féidir an fhaisnéis aeráide chomhthiomsaithe a úsáid ansin i measúnuithe tosaigh comhchosúla ar leibhéal láithreáin Natura 2000 agus san obair chun brúnna agus bagairtí aeráide a bhaineann go sonrach leis an láithreán agus a dhéanann difear do ghnáthóga agus speicis Natura 2000 a shainaithint. Ar bhonn na mbrúnna agus na mbagairtí a shainaithnítear, is féidir tús a chur le láithreáin, gnáthóga agus speicis a chur in ord tosaíochta le haghaidh pleanáil um oiriúnú agus measúnuithe mionsonraithe ar rioscaí aeráide.

An obair chun bagairtí féideartha an athraithe aeráide a shainaithint, ba cheart í a bheith bunaithe ar na sonraí aeráide is cothroime le dáta agus is stóinsithe, agus ar raon dóchúil na gcásanna athraithe aeráide mar a phléitear in iarscríbhinn 1.

Céim 1b: Creataí institiúideacha agus comhpháirtíochtaí páirtithe leasmhara a bhunú

Príomhcheanglas eile maidir le hoiriúnú is ea rannpháirtíocht raoin ilghnéithigh páirtithe leasmhara chun tacú le cineálacha cur chuige comhtháite agus trasdisciplíneacha i leith an oiriúnaithe don athrú aeráide i limistéir faoi chosaint  (4). Is amhlaidh sin toisc nach mór don chur chuige dul i ngleic le saincheisteanna iomadúla chun go n-éireoidh leis, amhail cuspóirí caomhnúcháin, tionchair fhéideartha an athraithe aeráide, bagairtí idirghníomhacha eile, suíomhanna institiúideacha, beartais, an reachtaíocht agus an tsochaí shibhialta. Is amhlaidh sin go háirithe i gcás Natura 2000 ós rud é go bhfuil formhór mór na láithreán faoi réir úsáidí tábhachtacha eacnamaíocha agus sóisialta i gceantair thuaithe, amhail an talmhaíocht, an fhoraoiseacht, an t-iascach, an t-áineas agus an turasóireacht. Pleanáil idirdhisciplíneach dhea-cheaptha (go háirithe ar mhórscála) agus cur chun feidhme na mbeart oiriúnúcháin i ndlúthchomhar le raon páirtithe leasmhara, is bealaí iad chun baol an mhí-oiriúnaithe a íoslaghdú freisin.

Dá bhrí sin, tá sé fíor-riachtanach luath-rannpháirtíocht ghníomhach na n-earnálacha agus na bpáirtithe leasmhara ábhartha uile a áirithiú agus beartais bhainistíochta agus chaomhnúcháin á dtarraingt suas agus á gcur chun feidhme. Tá sé sin ríthábhachtach chun coinbhleachtaí a laghdú agus sineirgí a uasmhéadú idir oiriúnú don athrú aeráide ar mhaithe leis an mbithéagsúlacht agus deiseanna le haghaidh oiriúnú agus maolú dúlrabhunaithe (mar a shonraítear i gcaibidil 3). Chun é sin a bhaint amach, is céim thábhachtach ullmhúcháin é an acmhainneacht institiúideach is gá a dhaingniú (féach na Treoirlínte maidir le straitéisí agus pleananna oiriúnúcháin na mBallstát (5)). Ós rud é go gcumhdaítear limistéir fhairsinge le bagairtí athraithe aeráide agus go ndéanann siad difear do roinnt mhaith láithreáin trasteorann Natura 2000, ba cheart d’údaráis Ballstát comharsanach idirphlé agus pleanáil a dhéanamh freisin, go háirithe i gcás láithreáin ar cuid d’éiceachórais mhóra idirnáisiúnta iad (e.g. aibhneacha agus cóstaí).

Chun an cur chuige idirdhisciplíneach trasearnála i leith na pleanála um oiriúnú don athrú aeráide agus bearta oiriúnúcháin a éascú, moltar comhpháirtíochtaí straitéiseacha fadtéarmacha a chruthú leis na príomhpháirtithe leasmhara uile, ar an leibhéal náisiúnta (agus trasnáisiúnta más gá), ar an leibhéal réigiúnach agus ar leibhéal an láithreáin. Ba cheart ionadaithe ó na hinstitiúidí, na húinéirí talún agus na hearnálacha ábhartha uile a dhéanann difear do Natura 2000, lena n-áirítear uisce, talmhaíocht, foraoiseacht, iascach, fuinneamh, cosaint shibhialta, rialú tuilte agus turasóireacht/áineas, a bheith rannpháirteach iontu sin. Ba cheart eolas a chomhroinnt sna comhpháirtíochtaí chun a fháil amach cé dóibh a bhféadfadh an t-athrú aeráide difear a dhéanamh agus cén chaoi, agus chun go sainaithneofar roghanna oiriúnúcháin agus maolúcháin (lena n-áirítear réitigh dhúlrabhunaithe), coinbhleachtaí a d’fhéadfadh a bheith ann agus cásanna a d’fhéadfadh dul chun tairbhe do chách, agus deiseanna le haghaidh comhair agus foinsí cistiúcháin. Príomhaidhm is ea go nglacfaidh na páirtithe leasmhara pleananna um oiriúnú agus bearta oiriúnúcháin comhaontaithe chucu féin ar bhonn leathan agus go mbeidh siad tiomanta dóibh.

Sa tionscadal LIFE Natur’Adapt a rinne Reserves Naturelles de France, tá sampla den chaoi ar féidir le comhpháirtíochtaí tacú leis an oiriúnú don athrú aeráide (féach cás-staidéar 6).

1.2.   Céim 2: Measúnú a dhéanamh ar rioscaí an athraithe aeráide do líonra Natura 2000 agus do láithreáin

Céim 2a: Measúnú a dhéanamh ar leochaileacht ghnáthóga agus speicis Natura 2000 i leith an athraithe aeráide agus bagairtí eile

Is de réir measúnú ar rioscaí aeráide a shainaithnítear na príomhábhar imní agus na príomhchuspóirí oiriúnúcháin chun an riosca aeráide, agus drochthionchair an athraithe aeráide dá réir sin, a laghdú. Is leis a chinntear cineál, méid agus dóchúlacht teagmhas agus treochtaí athraithe aeráide agus, dá réir sin, a n-éifeachtaí éiceolaíocha agus na tionchair a d’fhéadfadh a bheith acu ar éiceachórais, ar ghnáthóga agus ar speicis (agus ar phobail dá ndéantar difear), ó leibhéal náisiúnta/bithgheografach go leibhéal an láithreáin. Ba cheart measúnuithe ar rioscaí aeráide a bheith infheidhme maidir le tréimhsí sonracha ama, amhail tréimhsí gearrthéarmacha (e.g. 2030í), tréimhsí meántéarmacha (e.g. 2050í) agus tréimhsí fadtéarmacha (e.g. 2100í). Ba cheart na sonraí is fearr atá ar fáil a úsáid iontu, lena n-áirítear torthaí ó thuairisciú Airteagal 17 den Treoir maidir le Gnáthóga agus Airteagal 12 den Treoir maidir le hÉin, chun na rioscaí agus na tosca a dhéanann difear dóibh a chainníochtú a mhéid is féidir, agus réimsí neamhchinnteachta agus bearnaí eolais á léiriú go soiléir. Ba cheart measúnuithe riosca a thabhairt cothrom le dáta i gcás inar gá, lena n-áirítear i gcás ina dtagann athrú ar réamh-mheastacháin ar athraithe aeráide nó ar shonraí eolaíocha eile nó ina dtagann feabhas mór orthu.

Príomh-chomhpháirt de rioscaí foriomlána an athraithe aeráide d’éiceachórais, do ghnáthóga agus do speicis is ea a leochaileacht mar a mhínítear in iarscríbhinn 2, roinn 3.

Tá feidhm ag measúnuithe leochaileachta maidir le hathruithe aeráide laistigh de limistéir shainithe, agus dá bhrí sin is féidir iad a úsáid ón leibhéal náisiúnta síos go dtí leibhéal an láithreáin.

Is éard atá i gceist le measúnuithe leochaileachta agus cineálacha eile measúnuithe ar rioscaí aeráide anailísí ar dhálaí aeráide a breathnaíodh (dálaí stairiúla) agus a réamh-mheastar (dálaí amach anseo), ar úsáid talún, ar dhéimeagrafaíocht, agus ar thosca tábhachtacha eile ar tosca aeráide nó nach tosca aeráide iad. Féadfar cineálacha éagsúla cur chuige a ghlacadh i leith sonraí a bhailiú agus anailís a dhéanamh orthu, ag brath ar an tábhacht a mheastar a bheith ag baint leis sin, ar infhaighteacht sonraí agus ar na hacmhainní atá ar fáil. Ar an leibhéal tosaigh is simplí, d’fhéadfadh sé úsáid a bhaint as saineolas, ceardlanna agus critéir riosca ghinearálta chun measúnuithe ar leochaileacht choibhneasta a dhéanamh. D’fhéadfaidís sin leas a bhaint as treochtaí ginearálta athraithe aeráide a breathnaíodh nó a bhfuil coinne leo don réigiún, agus as eolas faoin difear a d’fhéadfaí a dhéanamh do ghnáthóga agus do speicis. Chun sampla de mheasúnú simplí a fháil, féach Sârbu et al. (2014 (8), Fíor 17.2) maidir leis na tionchair a d’fheadfaí a imirt ar phobail fásra alpaigh de dheasca athruithe aeráide féideartha ar leibhéal an láithreáin.

Cur chuige coitianta eile i leith measúnú leochaileachta is ea leas a bhaint as gaolmhaireachtaí a bhfuil coinne leo nó gaolmhaireachtaí a bhreathnaítear idir tréithe bitheolaíocha agus tionchair athraithe aeráide, agus faisnéis bhitheolaíoch agus faisnéis maidir le saolréim a úsáid chun íogaireacht agus acmhainneacht oiriúnaitheach speicis a scóráil nó a rangú (e.g. mar a d’úsáid Sajwaj et al., 2011 (9)). Is féidir an fhaisnéis sin a chomhcheangal ansin le measúnuithe ar nochtadh chun measúnuithe leathchainníochtúla ar leochaileacht a sholáthar. Baineann measúnuithe leochaileachta níos casta úsáid as cineálacha cur chuige comhghaolacha, nó as samhlacha meicníocha casta, nó as teaglaim díobh, chun meastacháin chainníochtúla agus meastacháin a bhaineann le limistéir spásúla sonracha a chruthú. Ní thagann treoraíocht shonrach maidir le measúnuithe leochaileachta faoi raon feidhme an doiciméid seo agus, dá bhrí sin, ní dhéantar plé mionsonraithe uirthi (chun tuilleadh treoraíochta a fháil, féach na foinsí a liostaítear sa leabharliosta).

Mionsaothraítear a thuilleadh in Iarscríbhinn 4 cineálacha cur chuige praiticiúla maidir le measúnuithe leochaileachta a chur i bhfeidhm chun na gnáthóga, na speicis agus na láithreáin Natura 2000 is mó atá i mbaol a shainaithint, lena n-áirítear tearmainn aeráide a shainaithint agus anailísí spásúla a dhéanamh ar spás aeráide oiriúnach.

Céim 2b: Na rioscaí sainaitheanta a chur in ord tosaíochta

Féadfar na rioscaí aeráide réamh-mheasta a chur in ord tosaíochta ach na nithe seo a leanas a chur san áireamh:

Agus rioscaí aeráide do líonra Natura 2000 agus dá ghnáthóga agus dá speicis á gcur in ord tosaíochta, tá sé fíor-riachtanach measúnú a dhéanamh ar na rioscaí i ndáil le gach brú agus bagairt mhór eile. I gcás fhormhór na ngnáthóg agus na speiceas, is le hathrú gnáthóige, ilroinnt gnáthóige agus truailliú a bhaineann na bagairtí is forleithne, is láithrí agus is tromchúisí a thuairiscítear (10). Tá sé tábhachtach freisin cuimhneamh ar idirghníomhaíochtaí féideartha idir bagairtí atá ann cheana agus athruithe aeráide. D’fhéadfadh sé go dtiocfadh méadú ar astarraingt uisce de dheasca triomach, mar shampla, rud a íslíonn maoschláir agus leibhéil abhann agus a imríonn tionchair dhíobhálacha ar bhogaigh.

Céim 2c: Cuspóirí straitéiseacha a shainaithint le haghaidh líonra Natura 2000 agus le haghaidh an chuid sin de láithreáin, gnáthóga agus speicis Natura 2000 is mó atá i mbaol de dheasca an athraithe aeráide

Bunaithe ar na measúnuithe ar rioscaí aeráide agus na measúnuithe leochaileachta ina leith, agus brúnna agus bagairtí eile á gcur san áireamh, ba cheart cuspóirí straitéiseacha sa ghearrthéarma, sa mheántéarma agus san fhadtéarma a tharraingt suas do líonra Natura 2000 d’fhonn an t-oiriúnú don athrú aeráide a bharrfheabhsú. Ba cheart na cuspóirí a tharraingt suas ar dtús ar leibhéal líonra náisiúnta Natura 2000 (agus ar leibhéal na réigiún bithgheografach laistigh de) chun comhleanúnachas agus éifeachtúlacht a éascú. D’fhéadfadh sé a bheith d’aidhm ag na cuspóirí, mar shampla, cumhdach gnáthóg agus speiceas áirithe sa líonra a mhéadú, feabhas a chur ar an nascacht éiceolaíoch idir láithreáin nó láithreáin nua a ainmniú nó a aicmiú.

Maidir le cuspóirí caomhnúcháin láithreán-sonracha a cheanglaítear cheana féin le haghaidh gach speicis agus gnáthóige a fhaightear ar láithreáin Natura 2000, ba cheart cuspóirí oiriúnúcháin ar leibhéal an líonra a bheith ina mbonn eolais fúthu agus, i gcás inarb ábhartha, a bheith comhtháthaithe iontu (caibidil 2, roinn 2.3.1). D’fhéadfaí a áireamh orthu sin, mar shampla, gnáthóg a cailleadh a athchruthú nó pobal speicis áirithe atá ann cheana a mhéadú. I measc cuspóirí eile a bheadh ann, b’fhéidir, tá an láithreán a bhainistiú chun an t-athchoilíniú ag spriocspeicis áirithe a spreagadh, ar speicis iad atá i mbaol níos airde ó bhagairtí aeráide i gcodanna eile den líonra.

1.3.   Céim 3: Bearta oiriúnúcháin a shainaithint agus a chur in ord tosaíochta

Is é is cuspóir don chreat um oiriúnú tacú le gníomhaíochtaí a shainaithint, a chur in ord tosaíochta agus a sheicheamhú, agus é á aithint nach féidir agus nár cheart gach beart a chur chun feidhme i ngach áit, agus nach mór na roghanna a bheith ina léiriú ar éifeachtacht éiceolaíoch, ar indéantacht agus ar an gcomhthéacs socheacnamaíoch.

Céim 3a: Bearta oiriúnúcháin a shainaithint chun dul i ngleic le rioscaí athraithe aeráide

Príomhphrionsabail:

Bunaithe ar na cuspóirí straitéiseacha maidir leis an athrú aeráide le haghaidh líonra Natura 2000 agus le haghaidh an chuid sin de láithreáin, gnáthóga agus speicis Natura 2000 is mó atá i mbaol, mar a shainaithnítear sa chéim roimhe seo, ba cheart bearta oiriúnúcháin sonracha a shainaithint agus a chur chun feidhme, ar leibhéal an líonra agus an láithreáin agus, más gá, ar leibhéal an tírdhreacha mórthimpeall, agus úsáidí talún iomaíocha, cuspóirí eile ar mhaithe le leas an phobail agus srianta socheacnamaíocha á gcur san áireamh. Tá sé de phríomhaidhm ag na bearta sin acmhainneacht oiriúnaitheach éiceachóras, gnáthóg agus speiceas a mhéadú tríd an méid seo a leanas a dhéanamh:

Tá tábhacht ar leith ag baint le méadú athléimneachta toisc gur dóchúla go mbeidh éiceachórais agus gnáthóga a bhfuil dea-bhail éiceolaíoch orthu, agus speicis a bhfuil pobail bhisiúla acu, in ann bagairtí aeráide a sheasamh (e.g. gnáthóga agus speicis Natura 2000 a bhfuil stádas caomhantais fabhrach acu). Dá thoradh sin, d’fhéadfadh roinnt acu a bheith in ann maireachtáil faoi dhálaí nua aeráide sna suíomhanna ina bhfuil siad faoi láthair agus oiriúnú dóibh, d’ainneoin an chuma a bheith ar na suíomhanna sin, ón samhaltú imchlúdaigh aeráide, nach bhfuil siad chomh hoiriúnach céanna nó go bhfuil siad mí-oiriúnach fiú.

Mar a phléitear in Iarscríbhinn 2, Roinn 2, tugann ‘moilleanna aeráide’ fianaise go bhfuil sé sin ag tarlú cheana féin go pointe áirithe, mar is cosúil go bhfuil raon speiceas áirithe ag aistriú níos moille ná mar a raibh coinne leis. Tá coinne leis go mbeidh athléimneacht níos airde in éiceachórais shláintiúla a bhfuil a bhfeidhmeanna agus a struchtúir slán agus a bhfaightear speicis bhuntaca iontu, agus i bpobail speiceas dúchasach éagsúil a bhfuil ardéagsúlacht ghéiniteach acu, toisc go bhfuil siad níos cobhsaí agus in ann brúnna a sheasamh nó teacht aniar uathu.

Dá bhrí sin, i gcás roinnt mhaith de ghnáthóga agus speicis Natura 2000, is é an príomhbhealach chun athléimneacht a mhéadú na brúnna agus na bagairtí atá ann cheana a laghdú, ar minic nach brúnna ná bagairtí aeráide iad. Ba cheart bearta a bheith dírithe ar laghdú na mbrúnna agus na mbagairtí a imríonn an tionchar is mó ar ghnáthóga agus speicis Natura 2000, amhail meathlú gnáthóg (e.g. glanleagan foraoisí ar mhórscála, eotrófú mar gheall ar an diantalmhaíocht, damáiste do ghnáthóga agus speicis mhuirí íogaire de dheasca iascaireacht ghrinnill, ilroinnt gnáthóg, truailliú), róshaothrú, suaitheadh agus speicis choimhthíocha ionracha. Is minic a thugtar bearta ‘gan aiféala’ ar na gníomhaíochtaí sin toisc gur cheart iad a dhéanamh ar aon nós, de ghnáth, chun críocha ginearálta chaomhnú agus athchóiriú an dúlra faoi na dálaí aeráide atá ann faoi láthair.

Mura leor an ghníomhaíocht chun na brúnna atá ann cheana a laghdú, b’fhéidir gur ghá bearta breise níos spriocdhírithe a dhéanamh chun feabhas a chur ar bhail ghnáthóige agus chun pobail speiceas a neartú, go háirithe ina gcás siúd nach bhfuil stádas caomhantais fabhrach acu faoi láthair. D’fhéadfaí a áireamh ar na bearta athchóiriúcháin i ndáil leis sin idirghabhálacha hidreolaíocha chun bogaigh a athchóiriú, grinnill abhann éagsúla a athbhunú lena dtabharfaí caoi do dhinimic níos nádúrtha, feabhas gníomhach a chur ar chórais bhainistíochta trí chórais innilte fairsinge nó bainte féir a tréigeadh a thabhairt isteach an athuair arb é is aidhm dóibh go n-athchóireofar na dálaí is fearr le haghaidh struchtúr agus fheidhm na gnáthóige, lena n-áirítear speicis thipiciúla. Le bearta den sórt sin, is féidir feabhas a chur ar an mbail ar aonáin agus táirgiúlacht agus méid an phobail a mhéadú, agus ar an gcaoi sin na pobail fhoinseacha a neartú agus an dóchúlacht a mhéadú go n-éireoidh le haonáin scaipeadh chuig limistéir oiriúnacha eile agus iad a choilíniú má théann na dálaí áitiúla in olcas.

Trí ghnáthóga a athchóiriú nó a athbhunú, d’fhéadfaí cuidiú freisin le hilroinnt a aisiompú agus le feabhas a chur ar nascacht éiceolaíoch, agus pobail á neartú dá réir agus an scaipeadh idir láithreáin á éascú freisin. D’fhéadfaí a áireamh ar ghníomhaíochtaí breise gnáthóga breise amhail láithreáin phórúcháin nó sealgaireachta a athchóiriú nó a athbhunú, bacainní ar scaipeadh a bhaint (e.g. dambaí nó bonneagar eile atá imithe i léig agus a chuireann isteach ar nascacht éiceolaíoch) nó aonáin a thabhairt isteach an athuair nó cuidiú leo dul ar imirce chun éagsúlacht ghéiniteach a mhéadú. Léiríonn an fhianaise gur féidir go rachaidh idirghabhálacha den sórt sin chun tairbhe, agus idirghabhálacha spriocdhírithe ina measc lena n-uasmhéadaítear marthanacht na bpobal is leochailí, agus gur féidir go rachaidh leathnú an bhainistithe gnáthóige agus na cosanta láithreán chun tairbhe don líon is mó speiceas agus éiceachóras (11).

In Iarscríbhinn 3 – Tábla 1 leagtar amach bearta oiriúnacha le haghaidh speiceas de réir na bpríomhchineálacha srianta oiriúnúcháin. Rud is tábhachtaí, beidh sé ina riachtanas coiteann, is dócha, am a fháil chun deis a thabhairt do limistéir nua gnáthóige teacht chun cinn chun go n-aistreoidh speicis chucu lena gcoilíniú, mar beidh roinnt mhaith speiceas in ann aistriú agus bogadh níos tapa ná mar is féidir lena ngnáthóga dul i ngreim. Go deimhin, seans nach mbeidh an dara rogha ach é sin a dhéanamh le haghaidh roinnt speiceas a bhraitheann ar chineálacha sonracha gnáthóige a dtógann sé tamall fada orthu teacht chun cinn, fiú agus idirghabhálacha réamhghníomhacha cruthaithe gnáthóige ann.

Iarscríbhinn 3 – Tábla 1

Bearta oiriúnúcháin oiriúnacha i gcás cineálacha éagsúla srianta oiriúnúcháin

Tá comhdhearcadh eolaíoch ann, cé gur féidir le bearta oiriúnúcháin cuid de thionchair dhíobhálacha an athraithe aeráide a chosc nó a mhoilliú ar a laghad, go mbeidh gá méadaitheach san fhadtéarma le cothromaíocht a bhaint amach idir idirghabhálacha gníomhacha comhbheartaithe le haghaidh speicis agus cineálacha gnáthóige sonracha HD d’Iarscríbhinn I (mar a aithnítear anois iad) laistigh de na láithreáin ina bhfuil siad faoi láthair, agus straitéisí ann lena saothrófar spriocanna níos leithne agus níos fadtéarmaí. Agus é á aithint go bhfuil roinnt athruithe dosheachanta, ba cheart a shonrú le spriocanna oiriúnúcháin fadtéarmacha a bhfuil inghlactha ó thaobh an athraithe de, agus ba cheart iad a bheith solúbtha inoiriúnaithe de réir mar a thagann feabhas ar an eolas. Cúis amháin leis sin is ea gur dócha go mbeidh roinnt cineálacha gnáthóige HD atá ann faoi láthair ag imeacht ó chéile ó thaobh comhdhéanaimh de toisc nach mar a chéile an chaoi a bhfreagraíonn speicis don athrú aeráide. Ar an gcaoi chéanna, d’fhéadfadh athruithe suntasacha teacht ar roinnt speicis shoghluaiste ó thaobh a ndáilte de, mar a léiríonn imircí níos giorra ag roinnt éin uisce cheana féin. Ní gá go mbeidh sé sin díobhálach, áfach, i dtéarmaí mhéid a bpobal bealaí eitilte.

Le treoirlínte IUCN maidir le hoiriúnú don athrú aeráide le haghaidh limistéir faoi chosaint (13) aithnítear nach féidir roinnt athruithe substaintiúla fadtéarmacha ar éiceachórais a sheachaint. Dá bhrí sin, is gá leibhéil iomchuí idirghabhála a chur san áireamh i straitéisí oiriúnúcháin. Ar an gcaoi chéanna, moladh i gComhdháil Idirnáisiúnta 2012 maidir le Limistéir faoi Chosaint a Bhainistiú faoin Athrú Aeráide (IMPACT) (14) go mbeidh ar líonra Natura 2000 teacht chun bheith níos feidhmiúla agus níos dinimiciúla mar chóras, agus é forlíonta le limistéir eile chun feabhas a chur ar a chomhleanúnachas (4).

Ba cheart bearta spriocdhírithe agus bearta a bhaineann go sonrach le gnáthóga agus speicis a áireamh, i gcás inar gá, san obair chun bearta a shainaithint chun acmhainneacht oiriúnaitheach gnáthóg agus speiceas Natura 2000 a mhéadú chun stádas caomhantais fabhrach a bhaint amach. Ba cheart a áireamh orthu sin gníomhaíocht chun na pleananna athchóirithe náisiúnta arna dtarraingt suas faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra a chur chun feidhme.

Leagtar amach in iarscríbhinn 4 bearta chun acmhainneacht oiriúnaitheach Natura 2000 a fheabhsú ar leibhéal an líonra, an láithreáin agus an tírdhreacha mórthimpeall.

Céim 3b: Deiseanna a shainaithint chun rannchuidiú le spriocanna níos leithne maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide

Tar éis bearta oiriúnúcháin a shainaithint, tá sé tábhachtach breathnú ar thionchair an athraithe aeráide ar chuspóirí níos leithne maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide, ar úsáideoirí talún/farraige agus ar pháirtithe leasmhara eile. Mar is amhlaidh i gcás eilimintí eile den chreat, ba cheart é sin a dhéanamh ar an leibhéal straitéiseach (e.g. plé a bheith idir údaráis um chaomhnú an dúlra agus údaráis earnála eile agus ionadaithe páirtithe leasmhara) agus ansin ar leibhéal an láithreáin freisin.

Leis an obair sin, is féidir limistéir leathana a shainaithint a bhféadfadh comhthairbhí forluiteacha a bheith ag baint leo, amhail limistéir ina bhféadfadh athchóiriú gnáthóige rannchuidiú le tuilte a mhaolú, creimeadh a laghdú, soláthairtí uisce a dhaingniú, truailliú a laghdú agus stóráil agus linnte carbóin a mhéadú. Féadfar tacú le haon tairbhe fhrithpháirteach den sórt sin ansin trí ghníomhaíocht chomhpháirteach agus trí chomhpháirtíochtaí (e.g. leathnú foraoise dúchasaí idir údaráis um chaomhnú an dúlra agus údaráis foraoiseachta). D’fhéadfadh sé sin a fhágáil go mbeifear in ann cistiú a lorg ó lasmuigh d’earnáil an dúlra, mar shampla i ndáil le foraoiseacht, cosaint ar thuilte agus laghdú riosca dóiteáin. Is céim ríthábhachtach é sin chun ceanglais maidir le hoiriúnú Natura 2000 don athrú aeráide a chomhtháthú le cuspóirí níos leithne maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin. Is dá bhrí sin atá oiread tábhachta ag baint le comhpháirtíocht a bhunú (féach iarscríbhinn 3, roinn 1.1) ina mbeidh údaráis Natura 2000, úinéirí talún, úsáideoirí talún/farraige, príomhghnólachtaí, pobail áitiúla, cosaint shibhialta agus páirtithe leasmhara eile rannpháirteach.

Céim 3c. A shainaithint cé na coinbhleachtaí féideartha ba cheart a sheachaint

Cé go bhféadfadh tionscnaimh maidir le maolú ar an athrú aeráide agus bearta oiriúnúcháin ó earnálacha eile dul chun tairbhe ar bhealach frithpháirteach do Natura 2000, d’fhéadfadh coinbhleachtaí a bheith ann freisin. D’fhéadfadh tionscadal cosanta ar thuilte tionchar diúltach a imirt ar láithreán Natura 2000, mar shampla. Más féidir, ba cheart na coinbhleachtaí sin a shainaithint ag céim luath trí phleanáil straitéiseach agus plé le páirtithe leasmhara chun na bearta is iomchuí a roghnú. D’fhéadfaí a áireamh leis sin réitigh mhalartacha a mheas, amhail cineálacha cur chuige dúlrabhunaithe a oibríonn i gcomhar le próisis nádúrtha agus a choinníonn nascacht éiceolaíoch ar bun. Má dhéantar tograí foirmiúla le haghaidh tionscadail nó pleananna a bhféadfadh tionchar diúltach a bheith acu ar láithreán Natura 2000, ní mór iad a bheith faoi réir measúnú iomchuí i gcomhréir le hAirteagal 6(3) den Treoir maidir le Gnáthóga.

Céim 3d: Meastóireacht a dhéanamh ar bhearta oiriúnúcháin agus iad a chur in ord tosaíochta

Ós dócha go mbeidh liosta fada roghanna féideartha mar thoradh ar an measúnú ar rioscaí athraithe aeráide agus ar bhearta oiriúnúcháin, tá sé fíor-riachtanach tosaíocht a thabhairt dóibh bunaithe ar fhianaise oibiachtúil, lena gcumhdaítear an líonra, na láithreáin agus an tírdhreach mórthimpeall.

Is féidir breithnithe áirithe a úsáid chun na bearta oiriúnúcháin a chur in ord tosaíochta, amhail:

Féadfar na bearta a chur in ord tosaíochta de réir na mbreithnithe thuasluaite. Go sonrach, ba cheart tosaíocht a thabhairt do na bearta is dóchúla a thacóidh le stádas caomhantais fabhrach a bhaint amach agus a choinneáil ar bun le haghaidh ghnáthóga agus speicis Natura 2000 a bhfuil ardtábhacht chaomhantais ag baint leo agus atá an-leochaileach i leith an athraithe aeráide.

Ba cheart roghnú na mbeart oiriúnúcháin a bheith bunaithe ar phrionsabail éiceolaíocha agus a iontaofa atá siad á chur san áireamh, de réir na fianaise is fearr atá ar fáil. Maidir le bearta nár tástáladh agus nach bhfuil sé cinnte a iontaofa atá siad, fágann baol an mhí-oiriúnaithe agus na gcostas ard (e.g. conairí mórscála) gur gá measúnuithe stóinsithe cuimsitheacha a dhéanamh ar na tionchair is dóchúla a bheith acu (lena n-áirítear tionchair nach tionchair ar an gcomhshaol iad) agus ar a gcostéifeachtacht.

Cé nach mbeidh gnáthóga agus speicis shonracha Natura 2000 agus láithreáin shonracha Natura 2000 mar a chéile ó thaobh staide de, ba cheart ardtosaíocht a thabhairt do bhearta a mhéadaíonn athléimneacht in situ éiceachóras i gcás gnáthóg agus speiceas araon trí bhagairtí móra a laghdú agus na tionchair a d’imir siad roimhe seo a aisiompú. Sa chleachtas, fágann sé sin go minic go gcaithfear an ghníomhaíocht chaomhnúcháin atáthar a dhéanamh cheana féin a threisiú agus dlús a chur léi, amhail na láithreáin is tábhachtaí a chosaint, truailliú a laghdú, speicis choimhthíocha ionracha a rialú, saothrú a rialáil, agus gnáthóga breacnádúrtha agus pobail speiceas a bhainistiú agus a athchóiriú.

I réimsí áirithe, is iad na gníomhaíochtaí is tábhachtaí a dhéanfar athléimneacht láithreán i leith teagmhais adhaimsire (e.g. dóiteáin, tuilte, stoirmeacha) a mhéadú mar gheall go bhfuil na teagmhais sin ag méadú cheana féin ó thaobh minicíochta agus déine de (iarscríbhinn 4, roinn 2.4). D’fhéadfadh sé go gcaillfí gnáthóga agus pobail speiceas go hiomlán nó nach mór go hiomlán ar láithreán (nó e.g. laistigh de ghleann abhann) de dheasca teagmhais den sórt sin agus nach mbeidís in ann teacht aniar uathu go héasca.

Ar leibhéal an líonra, moltar go forleathan cumhdach na limistéar faoi chosaint a mhéadú mar cheann de na modhanna is éifeachtaí chun freastal ar na riachtanais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide a dtugtar tuairisc orthu thuas (15)  (16). Tá sé sin bunaithe ar staidéir iomadúla a léiríonn go bhfuil príomhról ag líonraí limistéar faoi chosaint maidir le gnáthóga dea-cháilíochta (‘spás don dúlra’) a choinneáil ar bun, ar gnáthóga iad atá athléimneach in aghaidh an athraithe aeráide agus ar féidir le speicis iad a choilíniú de réir mar a aistríonn siad mar fhreagairt ar an athrú aeráide (17)  (18)  (19)  (20)  (21)  (22)  (23)  (24)  (25). Is léir freisin, i gcás inar limistéir mhóra iad na limistéir faoi chosaint agus ina bhfuil siad ceangailte trí naisc agus clocha cora atá leabaithe i maitrís thréscaoilteach, go gcuidíonn sé sin a thuilleadh le marthanacht an phobail agus le leathnú raoin (26).

Mar thoradh ar mheasúnú ar an bhfianaise ar na tairbhí a bhaineann le bearta chun líonraí limistéar faoi chosaint a neartú, tá ord ginearálta tosaíochtaí ann: is é an tosaíocht is airde feabhas a chur ar cháilíocht an láithreáin, agus ina dhiaidh sin láithreáin a mhéadú, ansin níos mó láithreán a chur leo, ansin láithreáin a nascadh níos fearr trí úsáid a bhaint as clocha cora agus maitrís gnáthóg  (27) níos tréscaoiltí agus ar deireadh conairí a chruthú  (28). Tugtar tuairisc níos mionsonraithe orthu sin in iarscríbhinn 3 – Tábla 2.

Sa Lámhleabhar um Bainistiú Athruithe Gnáthóige áirítear tuilleadh moltaí maidir leis na critéir chun meastóireacht a dhéanamh ar straitéisí agus bearta oiriúnúcháin don athrú aeráide (29).

Iarscríbhinn 3 – Tábla 2

Tosaíochtaí tipiciúla maidir le limistéir faoi chosaint agus líonraí éiceolaíocha (dúlra) níos leithne a dhearadh

1.4.   Céim 4: Na bearta oiriúnúcháin roghnaithe a chur chun feidhme

Nuair a bheidh gach beart oiriúnúcháin don athrú aeráide sainaitheanta, curtha in ord tosaíochta agus roghnaithe, ba cheart na bearta a chomhtháthú i bplean bainistíochta Natura 2000 ar an leibhéal náisiúnta agus ar leibhéal an láithreáin. Ba cheart bearta oiriúnúcháin Natura 2000 a fhorbairt i sineirgíocht leis an bplean athchóirithe náisiúnta a cheanglaítear faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra, ós féidir bearta oiriúnúcháin áirithe a chur chun feidhme faoin bplean athchóirithe náisiúnta. Ba cheart na bearta oiriúnúcháin a bheith nasctha freisin leis an straitéis agus an plean náisiúnta um oiriúnú (a cheanglaítear leis an Dlí Aeráide Eorpach).

Is iad na príomhaidhmeanna ba cheart a bheith ann ag an gcéim sin gníomhaíocht a mhéadú agus a chomhordú, sineirgí a lorg le hearnálacha, beartais agus straitéisí eile agus cistiú a fháil. Mar a pléadh níos luaithe (céim 1), tá sé an-tábhachtach go dtabharfar rannpháirt do raon leathan comhpháirtithe chun cuidiú le raon leathan foinsí cistiúcháin a shainaithint agus rochtain a fháil orthu. Mar thoradh ar na comhthairbhí iomadúla a d’fhéadfadh a bheith idir bearta oiriúnúcháin don athrú aeráide le haghaidh láithreáin Natura 2000 agus cuspóirí níos leithne maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide, ba cheart raon leathan deiseanna cistiúcháin  (32) a lorg, lena n-áirítear bearta nach mbeadh ar fáil chun cuspóirí um chaomhnú an dúlra a chistiú agus chuige sin amháin.

Mar chuid thábhachtach den phleanáil, ba cheart breithniú a dhéanamh ar an amchlár is gá le haghaidh gníomhaíochta agus gníomhaíocht phráinneach a shainaithint, go háirithe ós rud é gur cheart bearta oiriúnúcháin a bheith á ndéanamh cheana féin chun dul i ngleic le roinnt rioscaí. Fágann sé sin go bhféadfadh sé a bheith iomchuí go minic díriú ar thionchair láithreacha sa ghearrthéarma, go háirithe i gcás inar breathnaíodh cheana iad agus inar dócha dá bhrí sin go leanfaidh siad ar aghaidh. D’fhéadfadh sé gur ghá bearta a phleanáil, áfach, i gcás na mbagairtí aeráide a bhfuil coinne leis go mbeidh tionchair níos fadtéarmaí acu ar líonra agus ar láithreáin Natura 2000. Is amhlaidh sin toisc go dtógfaidh sé tamall fada bearta áirithe a phleanáil agus a chur chun feidhme, agus go bhfreagraíonn formhór na ngnáthóg go mall do bhearta bainistíochta agus athchóiriúcháin. Is féidir go gcuideoidh an t-oiriúnú luath le caillteanais airgeadais a laghdú agus go gcuideoidh an ullmhacht le caiteachas ar bhearta éigeandála costasacha níos déanaí a sheachaint (33).

1.5.   Céim 5: Faireachán agus meastóireacht a dhéanamh ar éifeachtacht na mbeart oiriúnúcháin

Chun a áirithiú go gcuirfear na bearta oiriúnúcháin chun feidhme agus go mbainfidh siad amach na torthaí lena bhfuil coinne, tá sé fíor-riachtanach faireachán agus meastóireacht thráthrialta a dhéanamh ar a n-éifeachtacht. Ba cheart meastóireacht a dhéanamh ar na bearta de réir spriocanna uileghabhálacha na dTreoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga, agus de réir rannchuidiú líonra Natura 2000, chun stádas caomhantais fabhrach gnáthóg agus speiceas a bhaint amach agus a choinneáil ar bun, agus de réir na spriocanna oiriúnúcháin níos sonraí a ceapadh i gcéimeanna luatha an chreata oiriúnúcháin. Ba cheart faireachán agus meastóireacht a dhéanamh ar na bearta chun dul chun cinn a rianú agus chun bonn eolais a chur faoin gcinnteoireacht trí léiriú a thabhairt ar na bearta is gá a choigeartú (féach thíos).

Ba cheart dúbailt iarrachta gan ghá a sheachaint san obair faireacháin agus, dá bhrí sin, í a bheith ceaptha sa chaoi go mbeifear in ann úsáid a bhaint, i gcás inar féidir, as scéimeanna faireacháin agus sonraí atá ag na Ballstáit cheana, go háirithe na scéimeanna a bunaíodh faoi Airteagal 12 den Treoir maidir le hÉin agus faoi Airteagal 17 den Treoir maidir le Gnáthóga agus faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra lena gceanglaítear faireachán a dhéanamh ar éifeachtacht beart athchóiriúcháin.

Bunaithe ar an obair faireacháin agus mheastóireachta, ar na spriocanna oiriúnúcháin agus ar dhálaí agus rioscaí aeráide atá ag teacht chun cinn, ba cheart na bearta a athbhreithniú agus a choigeartú i gcás inar gá. I bhfianaise na n-ardleibhéal neamhchinnteachta maidir leis na gníomhaíochtaí is gá agus lena éifeachtaí atá siad, ba cheart iad a chur chun feidhme agus úsáid á baint as bainistíocht oiriúnaitheach  (34). Is príomhstraitéis í an bhainistíocht oiriúnaitheach a thacaíonn leis an gcinnteoireacht i bhfianaise neamhchinnteachta agus dálaí athraitheacha. Is próiseas struchtúrtha atriallach cinnteoireachta bainistíochta optamaí é, bunaithe ar fhaireachán ar an gcóras.

De réir mar a bheidh cur amach níos fearr ar thionchair an athraithe aeráide agus mar a thiocfaidh siad chun bheith níos intuartha le himeacht ama, meastar gur uirlis phraiticiúil fhíor-riachtanach í an bhainistíocht oiriúnaitheach chun bearta oiriúnúcháin don athrú aeráide a chomhtháthú i mbainistiú agus i bpleanáil na limistéar uile faoi chosaint, lena n-áirítear láithreáin Natura 2000. Trí bhíthin faireacháin chun measúnú a dhéanamh ar éifeachtacht gníomhaíochtaí bainistíochta agus ar an dul chun cinn i dtreo bhaint amach na spriocanna caomhnúcháin atá leagtha síos, is féidir go gcuideoidh sí lena shainaithint an bhfuil gá le bearta eile ar leibhéil éagsúla bhainistíochta, agus ar leibhéal bainistíochta an láithreáin go háirithe.

Is féidir go gcuideoidh an bhainistíocht oiriúnaitheach freisin lena áirithiú go nginfidh bearta oiriúnúcháin na torthaí atá beartaithe trí athbhreithniú a dhéanamh ar na bearta atá beartaithe agus curtha chun feidhme agus trí fheabhas a chur orthu. Is féidir go gcuideoidh sé sin le torthaí díobhálacha a chosc, ar torthaí iad a mhéadódh nó a d’athródh rioscaí seachas iad a laghdú (mí-oiriúnú).

I gcás-staidéar Natur’Adapt (cás-staidéar 6), forbraíodh cineálacha cur chuige pleanála bainistíochta agus bainistíochta oiriúnaithí i leith oiriúnú don athrú aeráide i láithreáin Natura 2000. I gcás limistéir mhuirí faoi chosaint, forbraíodh cineálacha cur chuige sa chás-staidéar MPA-Adapt faoi Chlár Oibríochtúil Interreg V-B na Meánmhara (35), a ndéantar achoimre air thíos i gcás-staidéar 7.

Chun tacú le bainistíocht oiriúnaitheach éifeachtach, is gá an faireachán ar éifeachtaí an athraithe aeráide i láithreáin Natura 2000 agus ar na tionchair ar ghnáthóga agus speicis faoi chosaint (e.g. ar an struchtúr agus ar an bhfeidhm, ar an gcomhdhéanamh, ar an bpobal, agus ar an limistéar agus ar an raon) a mhéadú agus feabhas a chur air. Ar an gcaoi chéanna, ba cheart faireachán ar an gcomhshaol mórthimpeall a neartú freisin, go háirithe i gcás tírdhreacha a idirghníomhaíonn go dlúth le líonra Natura 2000. Chun faireachán ar an mbithéagsúlacht i ndáil le láithreáin Natura 2000 agus leis an athrú aeráide a mhéadú agus feabhas a chur air, moltar na gníomhaíochtaí seo a leanas:

(1)  Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., et al. (2016), ‘Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 24, IUCN, Gland, an Eilvéis.

(2)  Fógra ón gCoimisiún Treoirlínte maidir le straitéisí agus pleananna oiriúnúcháin na mBallstát 2023/C 264/01 (IO C 264, 27.7.2023, lch. 1).

(3)   https://climate-adapt.eea.europa.eu/ga/knowledge/tools/adaptation-support-tool.

(4)  Rannow, S., Macgregor, N.A., et al. (2014a), ‘Managing protected areas under climate change: challenges and priorities’, Environmental Management, Uimh. 54(4), lgh. 732-743.

(5)  Fógra ón gCoimisiún Treoirlínte maidir le straitéisí agus pleananna oiriúnúcháin na mBallstát 2023/C 264/01 (IO C 264, 27.7.2023, lch. 1).

(6)  Coudurier C., Petit, L., Tissot, A. et al. (2023), Natur’Adapt climate change adaptation process – A methodological guide to developing a vulnerability and opportunities assessment and an adaptation plan for a protected area (leagan arna oiriúnú dá dháileadh san Eoraip), LIFE Natur’Adapt – Réserves Naturelles de France, https://naturadapt.com/groups/communaute/documents/776/get.

(7)   https://naturadapt.com/ agus https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE17-CCA-FR-000089/adapting-nature-protection-to-the-challenges-of-climate-change-in-europe-basis-of-dynamic-collective-learning.

(8)  Sârbu, A., Anastasiu, P. agus Smarandache, D. (2014), ‘Potential Impact of Climate Change on Alpine Habitats from Bucegi Natural Park, Romania’, in Rannow, S., Neubert, M. (eagarthóirí), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, lgh. 259-266, Advances in Global Research, Springer.

(9)  Sajwaj, T., Tucker, G.M., Harley, M. agus de Soye, Y. (2011) Impacts of climate change and selected renewable energy infrastructures on EU biodiversity and the Natura 2000 network: An assessment framework for climate change vulnerability – methodology and results [Tionchair an athraithe aeráide agus bonneagar roghnaithe fuinnimh in-athnuaite ar bhithéagsúlacht an Aontais agus ar líonra Natura 2000: Creat um measúnú ar leochaileacht i leith an athraithe aeráide – modheolaíocht agus torthaí]. Tuarascáil Chúram 2a don Choimisiún Eorpach faoi Chonradh ENV.B.2/SER/2007/0076 Gníomhaíochtaí Ullmhúcháin Natura 2000 – Beart 5: An tAthrú Aeráide agus an Bhithéagsúlacht i ndáil le Líonra Natura 2000, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP & WCMC, an Bhruiséil.

(10)  EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018 [Staid an Dúlra san Aontas Eorpach: Torthaí ón tuairisciú faoi na Treoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga 2013-2018], Tuarascáil EEA Uimh. 10/2020, An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

(11)  Bowgen, K. M., Kettel, E F., Butchart, S. H. M., et al. (2022), ‘Conservation interventions can benefit species impacted by climate change’, Biological Conservation, 269, 109524.

(12)  Tucker, G.M., agus de Soye, Y. (2009), Impacts of climate change on EU biodiversity policy, and recommendations for policies and measures to maintain and restore biodiversity in the EU in the face of climate change [Tionchar an athraithe aeráide ar bheartas bithéagsúlachta an Aontais, agus moltaí maidir le beartais agus bearta chun an bhithéagsúlacht a choinneáil ar bun agus a athchóiriú san Aontas i bhfianaise an athraithe aeráide]. Cúraimí 2b & 3b, tuarascáil don Choimisiún Eorpach faoi Chonradh.ENV.B.2/SER/2007/0076 Gníomhaíochtaí Ullmhúcháin Natura 2000 – Beart 5: An tAthrú Aeráide agus an Bhithéagsúlacht i ndáil le Líonra Natura 2000, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP & WCMC, an Bhruiséil.

(13)  Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., et al. (2016), ‘Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 24, IUCN, Gland, an Eilvéis.

(14)  Faoi HABIT-CHANGE, ar tionscadal faoin gclár AE INTERREG é. http://habit-change.eu/service/home.htm.

(15)  Hannah, L., Midgley, G., Andelman, S., et al. (2007), ‘Protected area needs in a changing climate’, Frontiers in Ecology and the Environment, 5 (3), lgh. 131-138.

(16)  Pörtner, H.O., Scholes, R.J., Agard, J. et al. (2021), Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change, Rúnaíocht IPBES, Bonn, an Ghearmáin, DOI:10.5281/zenodo.4659158.

(17)  Gaget, E., Pavón-Jordán, D., Johnston, A., et al. (2021), ‘Benefits of protected areas for nonbreeding waterbirds adjusting their distributions under climate warming’, Conservation Biology, 35 (3), lgh. 834-845.

(18)  Gillingham, P. K., Alison, J., Roy, D. B., et al. (2015), ‘High Abundances of Species in Protected Areas in Parts of their Geographic Distributions Colonized during a Recent Period of Climatic Change’, Conservation Letters, 8 (2), lgh. 97-106.

(19)  Gillingham, P. K., Bradbury, R. B., Roy, D. B., et al. (2015), ‘The effectiveness of protected areas in the conservation of species with changing geographical ranges’, Biological Journal of the Linnean Society, 115 (3), lgh. 707-717.

(20)  Gillingham, P. K., Britton, J. R., Jones, G., et al. (2024), ‘Climate change adaptation for biodiversity in protected areas: An overview of actions’, Biological Conservation, 289, 110375.

(21)  Hiley, J.R., Bradbury, R.B., Holling, M. et al. (2013), ‘Protected areas act as establishment centres for species colonizing the UK’, Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences, Uimh. 280 (1760), lgh. 2012-2310.

(22)  Johnston, A., Ausden, M., Dodd, A.M., et al. (2013), ‘Observed and predicted effects of climate change on species abundance in protected areas’, Nature Climate Change, 3 (12), lgh. 1055-1061.

(23)  Lawson, C.R., Bennie, J.J., Thomas, C.D., et al. (2014), ‘Active Management of Protected Areas Enhances Metapopulation Expansion Under Climate Change’, Conservation Letters, 7 (2), 111-118.

(24)  Thomas, C.D., Gillingham, P.K., Bradbury, R.B., et al. (2012), ‘Protected areas facilitate species’ range expansions’, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, 109 (35), 14063-14068.

(25)  Virkkala, R., Pöyry, J., Heikkinen, R.K., et al. (2014), ‘Protected areas alleviate climate change effects on northern bird species of conservation concern’, Ecology and Evolution, 4 (15), 2991-3003.

(26)  Keeley, A.T., Ackerly, D.D., Cameron, D.R. et al. (2018), ‘New concepts, models, and assessments of climate-wise connectivity’, Environmental Research Letters, 13(7), 073002.

(27)  i.e. feabhas a chur ar chumas speiceas gluaiseacht tríd an tírdhreach idir paistí gnáthóige.

(28)  Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., et al. (2020), Nature networks evidence handbook, Research report NERR081, Natural England, Eabhrac, an Ríocht Aontaithe.

(29)  Wilke, C., Rannow, S. agus Bilz, M. (2013), HABIT-CHANGE Management Handbook – A guideline to adapt protected areas management to climate change. Tuarascáil HABIT-CHANGE 5.3.2, Institiúid Leibniz um Fhorbairt Éiceolaíoch agus Réigiúnach (IOER) agus comhpháirtithe, an Ghearmáin.

(31)  Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., et al. (2020), Nature networks evidence handbook, Research report NERR081, Natural England, Eabhrac, an Ríocht Aontaithe.

(32)  D’fhéadfadh cistiú poiblí a bheith faoi réir rialacha maidir leis an státchabhair. Dá mba chabhair é beart, ba ghá measúnú a dhéanamh air faoin gcreat ábhartha státchabhrach.

(33)  Rannow, S., Wilke, C., Gies, M. et al. (2014b), ‘Conclusions and Recommendations for Adapting Conservation Management in the Face of Climate Change’, in Rannow, S., Neubert, M. (eagarthóirí), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, lgh. 291-303. Advances in Global Research, Springer.

(34)  Tugtar ‘bainistiú oiriúnaitheach acmhainní’ air freisin nó téarmaí eile le haghaidh cineálacha cur chuige bainistíochta comhchosúla.

(35)   https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/Spain/mpa-adapt-preparing-the-mediterranean-region-for-the-impacts-of-climate-change.

(36)   https://mpa-adapt.interreg-med.eu/ agus https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/Croatia/mpa-adapt-preparing-the-mediterranean-region-for-the-impacts-of-climate-change.

IARSCRÍBHINN 4

BEARTA OIRIÚNÚCHÁIN A D’FHÉADFAÍ A DHÉANAMH

1.   Riachtanais gnáthóg agus speiceas atá i mbaol de dheasca an athraithe aeráide

Tá sé de sholúbthacht ag na Ballstáit bearta oiriúnúcháin atá iomchuí dá ndálaí éiceolaíocha agus dá gcreataí cistiúcháin a roghnú. Cuirtear i láthair sa chaibidil seo raon beart praiticiúil a fhéadfaidh na Ballstáit a roghnú a chur chun feidhme i gcomhréir lena dtosaíochtaí agus lena riachtanais náisiúnta, gan oibleagáidí dlíthiúla nua a chruthú.

1.1.   Leibhéal an líonra

Ba cheart é a bheith d’aidhm ag bearta líonra athléimneacht agus éifeachtacht líonra Natura 2000 ina iomláine amach anseo a choinneáil ar bun nó a mhéadú, agus tionchair dhóchúla an athraithe aeráide á gcur san áireamh, lena n-áirítear díothú áitiúil agus coilíniú féideartha limistéar nua. Go sonrach, leis na bearta, ba cheart feabhas a chur ar chomhleanúnachas líonra i gcás inar gá chun cuidiú le baint amach stádas caomhantais fabhrach na ngnáthóg agus na speiceas a fhaightear ann, ar gnáthóga agus speicis Natura 2000 iad. Mar a phléitear i Roinn 2.3.6, Bosca 2-6, ní mór an líonra a bheith leordhóthanach, ionadaíoch, athléimneach agus nasctha chun go mbeidh sé comhleanúnach. I bhfianaise na dtionchar athraithe aeráide a bhfuil coinne leo agus na n-athruithe a d’fhéadfadh teacht ar dháileadh roinnt gnáthóg agus speiceas, d’fhéadfadh sé gur ghá athmheasúnú a dhéanamh ar chomhleanúnachas an líonra agus, más gá, líon, suíomh agus méid na láithreán a choigeartú.

Tá leordhóthanacht an líonra an-tábhachtach. Cuirtear i dtábhacht i staidéir agus moltaí iomadúla maidir le hoiriúnú don athrú aeráide (e.g. treoraíocht IUCN agus cinn eile sa leabharliosta) gur gá méid na ngnáthóg ardcháilíochta faoi chosaint a mhéadú. Tá príomhról ag líonraí limistéar faoi chosaint maidir le gnáthóga dea-cháilíochta (‘spás don dúlra’) a choinneáil ar bun, ar gnáthóga iad atá athléimneach in aghaidh an athraithe aeráide agus ar féidir le speicis iad a choilíniú de réir mar a aistríonn siad mar fhreagairt ar an athrú aeráide. Tá láithreáin mhóra níos athléimní freisin, toisc gur gnách iad a bheith níos frithsheasmhaí in aghaidh brú (e.g. truailliú agus suaitheadh) agus níos ilchineálaí agus toisc gur gnách pobail speiceas níos mó a bheith iontu, ar pobail iad atá níos athléimní toisc gur lú an seans go ndíothófar de dheasca teagmhais fhánacha iad.

I gcás ina dtagann meathlú ar ghnáthóga agus speicis nó ina bhfuil siad ar tí a ndíothaithe ó láithreáin, beidh sé fíor-riachtanach a áirithiú go leanfaidh líon leordhóthanach díobh de bheith i láthair sa líonra ar an iomlán, agus athruithe ar a ndáileadh á gcur san áireamh. I gcás speiceas, d’fhéadfadh sé go mbraithfeadh sé sin ar dháileadh leordhóthanach a ngnáthóige agus ar chumas na speiceas aistriú chuig láithreáin nua agus iad a choilíniú. I gcás na ngnáthóg agus na speiceas is mó atá i mbaol de dheasca an athraithe aeráide agus bagairtí eile, d’fhéadfadh sé gur ghá a n-ionadaíocht sa líonra a mhéadú chun an riosca caillteanas a íoslaghdú, amhail iad sin a d’eascródh as an athrú aeráide.

Ní mór na láithreáin laistigh den líonra a bheith nasctha go leordhóthanach freisin chun é a chur ar a gcumas do speicis aistriú ó na criosanna aeráide oiriúnacha atá ann faoi láthair chuig na criosanna aeráide oiriúnacha a bheidh ann amach anseo. I gcás speicis a bhféadfadh sé gur ghá dóibh aistriú mar fhreagairt ar an athrú aeráide, tá sé ríthábhachtach go mbeadh a láithreáin Natura 2000 nasctha go leordhóthanach ó thaobh feidhme de le limistéir eile laistigh nó lasmuigh de láithreáin Natura 2000, go háirithe le limistéir a bhfuil coinne leis go bhfanfaidh siad nó go dtiocfaidh siad chun bheith oiriúnach i bhfianaise an athraithe aeráide. Chun aistrithe raoin a éascú, beidh méid leordhóthanach nascachta thar achair mhóra ag teastáil ó roinnt speiceas, ós féidir a thuar go n-aistreoidh a gcriosanna aeráide oiriúnacha na céadta ciliméadar san fhadtéarma. D’fhéadfadh sé go mbeadh comhar trasteorann ag teastáil chun na bealaí is fearr a chosaint agus chun cur leis an acmhainneacht bearta trasteorann a reáchtáil.

Mar sin féin, d’fhéadfadh míbhuntáistí freisin a bheith ag baint le straitéisí áirithe chun nascacht a éascú, agus ba cheart na míbhuntáistí sin a chur san áireamh agus na straitéisí á dtarraingt suas ar leibhéal an líonra (e.g. b’fhéidir nach gcuirfidís spás leordhóthanach ar fáil do speicis chun aistriú nó go n-éascóidís leathadh speiceas coimhthíoch ionrach (1)). Mar a léirítear i gcaibidil 3, iarscríbhinn 3 – Tábla 2, léiríonn an fhianaise gurb é ord tosaíochta na ngníomhaíochtaí chun líonraí éiceolaíocha a fheabhsú feabhas a chur ar cháilíocht na láithreán atá ann cheana ar dtús, a méid a mhéadú, an líon láithreán a mhéadú, agus ansin nascacht a mhéadú trí chlocha cora, maitrís níos tréscaoiltí agus conairí. In imthosca áirithe, d’fhéadfadh sé gur leor ann féin feabhas a chur ar cháilíocht agus méid na láithreán chun nascacht fheidhmiúil leordhóthanach a sholáthar trí rátaí atáirgthe agus imirce rathúla a mhéadú.

1.2.   Leibhéal an láithreáin

Agus bearta oiriúnúcháin don athrú aeráide ar leibhéal láithreáin Natura 2000 á bhforbairt, tá sé inmholta a áirithiú gur leagadh síos cuspóirí caomhnúcháin láithreán-sonracha (SSCOnna), a dtugtar tuairisc orthu i Roinn 2.3.1. Ba cheart gnáthóga agus speicis uile Natura 2000 a chumhdach leo sin. Cé nach ceanglas dlíthiúil é, moltar freisin gur cheart speicis atá i mbaol ón athrú aeráide ar fud an líonra agus a d’fhéadfadh a bheith ina gcoilínithe nua, de bharr gnáthóga agus dálaí aeráide oiriúnacha, a shainaithint agus a chur san áireamh.

Ba cheart é a bheith d’aidhm ag na cuspóirí caomhnúcháin tacú le hathléimneacht na ngnáthóg agus na speiceas i láithreáin Natura 2000. Pobail speiceas agus gnáthóga a bhfuil dea-bhail éiceolaíoch orthu, is fearr is féidir leo oiriúnú don athrú aeráide. Is fearr a bhíonn pobail shláintiúla in ann teacht aniar ó theagmhais fhoircneacha agus níos mó óg a bhreith ar féidir leo scaipeadh chuig limistéir oiriúnacha nua. Ba cheart é a bheith d’aidhm ag bearta athléimneachta ar an láthair, ar an gcéad dul síos, na brúnna atá ann cheana a dhéanann dochar do bhail gnáthóg agus speiceas a laghdú, agus ar an dara dul síos, feabhas a chur ar a mbail trí bhearta athchóiriúcháin a dhéanamh le haghaidh na ngnáthóg agus na speiceas nach bhfuil dea-bhail orthu faoi láthair. D’fhéadfadh sé go mbeadh bearta réamhchúraim ag teastáil freisin chun tionchair dhíobhálacha ó bhagairtí méadaitheacha a bhaineann leis an aeráid a chosc, amhail dóiteáin, stoirmeacha, tuilte agus teagmhais fhoircneacha eile.

I gcás roinnt mhaith gnáthóg agus speiceas, ní leor a n-athléimneacht a mhéadú trí laghdú na mbrúnna atá ann cheana chun oiriúnú don athrú aeráide, go háirithe i gcás na ngnáthóg agus na speiceas sin nach bhfuil dea-bhail orthu. I gcás na ngnáthóg agus na speiceas sin, beidh bearta níos réamhghníomhaí ag teastáil chun iad a athchóiriú agus a n-athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide a mhéadú. Chuige sin, d’fhéadfadh sé gur minic gurb é an chéad chéim is iomchuí agus is costéifeachtaí próisis agus airíonna éiceachórais nádúrtha a athchóiriú. I measc samplaí de sin áirítear próisis déanta tírdhreacha nádúrtha a chumasú, amhail dríodrú, forbairt riasc agus lúbadh. Cuideoidh sé sin le sláine an éiceachórais a choinneáil ar bun, fiú nuair atá pobail agus struchtúir speiceas ag athrú.

Mar sin féin, d’fhéadfadh dálaí éiceolaíocha feabhsaithe breise a bheith ag teastáil ó ghnáthóga agus speicis atá an-leochaileach i leith an athraithe aeráide, (e.g. leibhéil uisce shéasúracha optamacha agus chomhsheasmhacha). Dá bhrí sin, d’fhéadfadh sé gur ghá bearta spriocdhírithe níos réamhghníomhaí a dhéanamh, mar shampla, níos mó uisce a choinneáil i láithreáin bhogaigh chun tionchair triomaigh a mhaolú. Láithreáin ina bhfuil tírdhreacha ilchineálacha, is gnách go mbíonn siad níos athléimní freisin toisc go soláthraíonn siad raon níos mó acmhainní agus miocraeráidí a bhfuarthas amach ina leith, mar shampla, go maolánaíonn siad pobail féileacán in aghaidh éagsúlacht aeráide agus go ngineann siad dinimic phobail níos cobhsaí (2)  (3). Trí éagsúlacht gnáthóg agus micreaghnáthóga a mhéadú, is féidir dálaí bithfhisiceacha nua a chruthú freisin a ligfeadh do speicis athruithe aeráide a sheachaint amhail trí aistriú chuig limistéar atá níos mó faoi scáth, nó chuig limistéar níos taise, nó isteach in uisce níos doimhne. Ní mór a bheith cúramach, áfach, chun a áirithiú nach dtiocfaidh meathlú ar ghnáthóga agus ar phobail speiceas eile de dheasca éagsúlacht gnáthóg agus speiceas a mhéadú, rud a laghdódh a n-inmharthanacht.

Ba cheart cuimhneamh ar mhéid láithreán Natura 2000 freisin, i gcás inar gá, toisc go bhféadfadh roinnt acu a bheith róbheag chun dea-bhail a bhaint amach riamh dá ngnáthóga agus dá speicis Natura 2000, fiú in éagmais bagairtí méadaitheacha a bhaineann leis an aeráid. I gcás inarb indéanta, is féidir athléimneacht láithreáin a mhéadú go substaintiúil trína mhéid a mhéadú, ós amhlaidh an méid seo a leanas maidir le láithreáin mhóra:

1.3.   Leibhéal an tírdhreacha mórthimpeall

Le bearta oiriúnúcháin don athrú aeráide le haghaidh Natura 2000, ba cheart tosaíocht a thabhairt do mhéadú achair agus cáilíochta gnáthóg laistigh den líonra agus laistigh de limistéir eile faoi chosaint. Ach d’fhéadfadh sé gur ghá, agus go mbeadh sé costéifeachtach, na bearta sin a chomhlánú le gníomhaíocht sa tírdhreach máguaird. Sainmhínítear an tírdhreach mar an limistéar comhtheagmhálach taobh le láithreán Natura 2000 a imríonn tionchair mhóra ar na gnáthóga agus na speicis laistigh de. Seans gur limistéar mór é an tírdhreach, ar scála abhantraí nó ceantair níos leithne i gcás láithreáin áirithe. D’fhéadfadh an seans is mó a bheith ag bearta ar an scála sin feabhsuithe straitéiseacha praiticiúla líonra agus comhthairbhí substaintiúla a bhaint amach.

Ba cheart é a bheith d’aidhm ag bearta tírdhreacha de ghnáth dul i ngleic le ceann amháin nó níos mó de thrí cheanglas, a bhféadfadh sé go n-idirghníomhaíonn siad le chéile, maidir le gnáthóga agus speicis atá i mbaol de dheasca an athraithe aeráide:

Ba cheart tosaíocht a thabhairt de ghnáth do na brúnna seachtracha atá ar láithreáin Natura 2000 cheana féin a laghdú, go príomha chun cur le hathléimneacht na ngnáthóg agus na speiceas sna láithreáin. Mar sin féin, tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara gur féidir nascacht fheidhmiúil idir láithreáin Natura 2000 agus an tírdhreach mórthimpeall a mhéadú trí bhrúnna a laghdú agus trí gach gníomhaíocht eile a dhéanamh chun cur le hathléimneacht an phobail laistigh den láithreán. Is amhlaidh sin toisc go mbíonn leibhéil níos airde táirgiúlachta atáirgthe ag pobail speiceas atá níos mó agus níos sláintiúla, rud a fhágann go mbíonn leibhéil níos airde eisimirce uathu. Is é sin le rá, tagann na láithreáin chun bheith ina bpríomhfhoinsí coilínithe sa tírdhreach mórthimpeall. I gcásanna áirithe, is pobail linnte iad pobail bheaga speiceas a mhaireann i bpaistí beaga gnáthóige ilroinnte (i.e. níl siad in ann iad féin a chothú) agus braitheann siad ar athchoilíniú (an éifeacht tarrthála) ó phobail fhoinseacha níos mó amhail i limistéir mhóra dea-cháilíochta faoi chosaint. Is dá bhrí sin a thugtar tosaíocht, mar riail ghinearálta, do bhearta caomhnaithe dúlra lena ndírítear ar cháilíocht agus méid limistéar faoi chosaint a fheabhsú agus ar a líon a mhéadú (féach iarscríbhinn 3 – Tábla 2).

D’ainneoin a ríthábhachtaí atá limistéir faoi chosaint, agus d’ainneoin cháilíocht na limistéar sin, is minic a bhíonn gá le gníomhaíochtaí breise chun nascacht ar fud an tírdhreacha a mhéadú, go háirithe chun athléimneacht pobal beag ilroinnte a mhéadú (i.e. trí mheiteaphobail a neartú). Tugtar tuairisc sna ranna thíos ar roinnt beart is féidir a dhéanamh timpeall láithreáin Natura 2000 chun brúnna seachtracha a laghdú, agus chun nascacht a mhéadú. Áirítear ar na bearta bacainní a laghdú, conairí agus paistí gnáthóige0 ar clocha cora iad a choinneáil ar bun agus a fheabhsú, agus feabhas a chur ar cháilíocht éiceolaíoch ghinearálta an tírdhreacha mórthimpeall.

Dúshlán coiteann a bhaineann le bearta oiriúnúcháin ar leibhéal an tírdhreacha is ea bainistiú limistéar faoi chosaint a chomhtháthú ar bhealaí a bhaineann go díreach le páirtithe leasmhara eile sna limistéir máguaird agus atá fóinteach dóibh. Tá sé thar a bheith tábhachtach, dá bhrí sin, comhpháirtíocht straitéiseach a fhorbairt (a phléitear in iarscríbhinn 3, roinn 1.1) idir iad siúd atá freagrach as limistéir faoi chosaint a bhainistiú agus iad siúd atá freagrach as na limistéir máguaird a bhainistiú. Is éard a bheidh i gceist leis sin comhar a fhorbairt le páirtithe leasmhara iomadúla ar na láithreáin agus timpeall orthu, chomh maith le faisnéis agus taithí a chomhroinnt le bainisteoirí láithreáin ar láithreáin in áiteanna eile i líonra Natura 2000.

2.   Bearta ar féidir leo rannchuidiú le hoiriúnú Natura 2000 don athrú aeráide

2.1.   Gnáthóga, speicis agus láithreáin Natura 2000 atá i mbaol de dheasca an athraithe aeráide, agus tearmainn, a shainaithint

Céim luath fhíor-riachtanach sa phróiseas chun straitéisí um oiriúnú don athrú aeráide a fhorbairt is ea measúnú a dhéanamh ar na gnáthóga agus na speicis is mó atá i mbaol (céim 2 faoin gcreat um oiriúnú don athrú aeráide). Sa chomhthéacs sin, is iomchuí measúnú a dhéanamh ar a leochaileacht, mar a shonraítear in iarscríbhinn 2, roinn 2.3. De réir shainmhíniú IUCN, tá leochaileacht bunaithe ar nochtadh, íogaireacht agus acmhainneacht oiriúnaitheach (iarscríbhinn 2 – Fíor 1). Moltar measúnuithe leochaileachta a dhéanamh, ar an gcéad dul síos chun measúnú a dhéanamh ar leochaileacht gnáthóg agus speiceas ar fud líonra Natura 2000 (e.g. sa tír nó sa réigiún bithgheografach), sula ndéanfar measúnú ar leordhóthanacht chumhdach líonra Natura 2000 agus ar an gcuid sin de láithreáin Natura 2000 is mó atá i mbaol. Mura bhfuil an fhaisnéis sin ar fáil cheana féin, ba cheart measúnú tosaigh a dhéanamh agus úsáid á baint as modhanna réasúnta simplí agus éifeachtúla amhail cur chuige bunaithe ar shaintréithe. Leis sin, ansin, is féidir liosta a dhéanamh de ghnáthóga agus speicis Natura 2000 arna scóráil de réir na saintréithe bitheolaíocha agus saolréime dá gcuid a fhágann réasúnta leochaileach i leith an athraithe aeráide iad.

Ós rud é go bhfuil sé ina cheangal ag cineálacha cur chuige simplí fiú i leith measúnú leochaileachta go gcomhthiomsófar méid suntasach faisnéise agus go ndéanfar anailís uirthi, d’fhéadfadh sé gur ghá measúnú a dhéanamh ar dtús ar ghrúpaí gnáthóg agus speiceas comhchosúil. Rogha eile is ea speicis nach dócha in aon chor go mbeidh siad i mbaol ón athrú aeráide a scagadh amach ar dtús agus úsáid á baint as measúnuithe íogaireachta arna ndéanamh i dtíortha in aice láimhe ar dócha go mbeidh siad iomchuí. De rogha air sin, d’fhéadfaí speicis a scagadh amach bunaithe ar a nochtadh don athrú aeráide, ós gá speiceas nó gnáthóg a bheith íogair i leith thionchair an athraithe aeráide agus nochta dóibh araon chun go mbeidh siad i mbaol.

Chun measúnú leochaileachta cuimsitheach a sholáthar don phleanáil um oiriúnú agus chun bonn láidir a chur fúithi, moltar bagairtí aeráide tánaisteacha (e.g. tógáil bruach tuile, draenacha agus taiscumar) agus na bagairtí eile uile a idirghníomhaíonn le chéile agus nach bagairtí aeráide iad (e.g. diantalmhaíocht, foraoiseacht agus iascach) a chur san áireamh freisin.

Is é an dara haidhm atá ag an measúnú meastachán a dhéanamh ar na hathruithe ar spás aeráide oiriúnach do ghnáthóga agus speicis Natura 2000 de réir raon iomchuí réamh-mheastachán ar athruithe aeráide, agus iad a chainníochtú i dtéarmaí an chóimheasa an fhorluí idir iad agus an spás atá ann faoi láthair (féach Iarscríbhinn 2, Roinn 2).

Is é is aidhm fhoriomlán deiridh don mheasúnú láithreáin Natura 2000 (nó réigiúin) a shainaithint ar dócha go mbeidh siad an-tábhachtach don chuid sin de ghnáthóga agus speicis Natura 2000 a shainaithnítear a bheith ar na cinn is mó atá i mbaol de dheasca an athraithe aeráide laistigh den tír. Rud atá tábhachtach, ba cheart a shainaithint leis an measúnú láithreáin Natura 2000 a bhfuil coinne leis go n-imreoidh an t-athrú aeráide tionchair chontrártha orthu: iad siúd is mó atá i mbaol, agus iad siúd a bhfuil an chuma orthu go bhfuil aeráid níos cobhsaí acu agus a d’fhéadfadh tearmann aeráide a sholáthar. Is é is aidhm do na láithreáin ardriosca a shainaithint bearta oiriúnúcháin don athrú aeráide a spriocdhíriú orthu, agus ar an tírdhreach máguaird más gá, mar ar dócha go mbeidh siad indéanta agus costéifeachtach. Maidir le tearmainn a shainaithint, is é is aidhm dó a áirithiú go gcosnófar agus go mbainisteofar go leormhaith iad sa chaoi nach mbeidh a ngnáthóga agus a speicis faoi bhagairt ag brúnna eile nach mbaineann leis an aeráid. Féadfar tearmainn aeráide amach anseo a shainaithint lasmuigh de líonra Natura 2000, nó de limistéir eile faoi chosaint, agus, más gá, ba cheart breithniú a dhéanamh ar a n-aicmiú mar láithreáin Natura 2000 nó mar limistéir eile faoi chosaint.

Chun meastachán a dhéanamh ar chóimheasa agus ar fhorluí spáis aeráide oiriúnaigh amach anseo, agus chun láithreáin agus tearmainn atá an-leochaileach a shainaithint, úsáidtear sonraí spásúla chun léarscáileanna a dhéanamh a léiríonn limistéir ina bhfuil coinne le dálaí aeráide a bheidh oiriúnach don ghnáthóg nó do na speicis de réir cásanna éagsúla athraithe aeráide agus réamh-mheastacháin éagsúla ar an athrú sin. Mar a mholann Foden et al (2019) (4) (3) is é an chéad chéim is úsáidí, de ghnáth, go nglacfaí cineálacha cur chuige samhaltaithe bunaithe ar anailís chomhghaolaithe ar dháileadh gnáthóg agus speiceas atá ann faoi láthair agus ar na dálaí aeráide iontu. Soláthraíonn Hlásny et al. (2021) (5) sampla de chur chuige den sórt sin, a cuireadh i bhfeidhm ar scála mhór-roinn na hEorpa, lena sainaithnítear limistéir ina mbeidh cobhsaíocht aeráide an-ard agus an-íseal i gcaitheamh an 21ú haois.

Is féidir na measúnuithe sin a bheachtú a thuilleadh ansin agus úsáid á baint as samhlacha meicníocha níos sofaisticiúla, nó as teaglaim de chineálacha cur chuige, más gá, chun a dheimhniú cé na gnáthóga, na speicis agus na láithreáin is mó atá i mbaol. D’fhéadfaí léarscáileanna níos mionsonraithe a dhéanamh freisin a léiríonn leochaileacht gnáthóg agus speiceas chun bonn eolais a chur faoi mheasúnuithe leochaileachta agus bearta oiriúnúcháin a bhaineann le láithreán agus leis an tírdhreach ar leibhéal níos áitiúla.

Cé go soláthraíonn measúnuithe leochaileachta faisnéis fhíor-riachtanach le haghaidh pleanáil um oiriúnú don athrú aeráide, ní mór a bheith an-chúramach agus iad á ndéanamh agus á léirmhíniú (6). Deir Hlásny et al (2021) (7), mar shampla, go mbaineann mórchuid deacrachtaí le patrún criosanna cobhsaíochta réigiúnacha a léirmhíniú toisc go bhfuil ról ag líon mór athróg rannchuiditheach, lena n-áirítear na dóigheanna éagsúla a léirítear próisis atmaisféaracha i samhlacha aeráide agus na nósanna imeachta casta a úsáidtear chun iad a shainaithint. Dá bhrí sin, ba cheart na dea-chleachtais a thugtar sna foinsí treoraíochta mionsonraithe a liostaítear sa leabharliosta a leanúint sna measúnuithe.

Maidir le héiceachórais mhuirí agus chósta, ceapadh treoraíocht faoin tionscadal MSP4BIO (8) faoi chlár Fís Eorpach 2022-2025, inar oibríodh ar bhainistiú sochéiceolaíoch comhtháite éiceachóras muirí. Áirítear ann creat le haghaidh bainisteoirí agus samhaltóirí limistéar muirí faoi chosaint chun measúnú a dhéanamh ar leochaileacht speiceas agus éiceachóras muirí i leith strusairí aeráide. Sa tionscadal MPAEurope (tionscadal faoin gclár Fís Eorpach 2023-2026) (9) rinneadh mapáil ar na suíomhanna optamacha le haghaidh limistéir mhuirí faoi chosaint agus é d’aidhm aige líonra de limistéir bhithéagsúlachta ionadaíocha a bheadh comhleanúnach ó thaobh na héiceolaíochta de a bhunú ar fud fharraigí na hEorpa. Léiríonn na torthaí gur cuimsíodh sna limistéir bhithéagsúlachta ionadaíocha dáileadh réamh-mheasta na speiceas muirí faoin gcás athraithe aeráide is foircní faoi 2100. Dá réir sin, tuaradh go mbeadh na limistéir bhithéagsúlachta ionadaíocha ina líonra athléimneach ó thaobh an athraithe aeráide de. Tá tuilleadh tionscadal de chuid an Aontais le fáil in CORDIS (10).

2.2.   Measúnú a dhéanamh ar chomhleanúnachas líonra Natura 2000 i ndáil leis an athrú aeráide a bhfuil coinne leis

Faoi láthair, cumhdaítear 18,6 % de thalamh an Aontais agus 10,5 % dá limistéar farraige le líonra Natura 2000 (caibidil 1, roinn 1.1). Tugtar le fios i staidéir ar an athléimneacht ar leibhéal tírdhreacha agus muirdhreacha, áfach, go bhféadfadh sé gurb é 30 % nó 50 % nó figiúr níos airde fós a theastódh chun tírdhreach lán-athléimneach a áirithiú (11)  (12). Dá leathnófaí líonra Natura 2000, rannchuideofaí freisin le baint amach sprioc an Aontais mar atá cumhdach an limistéir faoi chosaint ar talamh agus ar muir araon a mhéadú go 30 % faoi 2030, ar cheart 10 % de a bheith faoi dhianchosaint, i gcomhréir le Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030 agus le Sprioc 3 de Chreat Domhanda Bithéagsúlachta Kumming-Montreal den Choinbhinsiún maidir leis an mBithéagsúlacht (13).

Níor cheart ainmniú láithreán i líonra Natura 2000 a bheith ina phróiseas statach, ach ba cheart athmheasúnú tréimhsiúil a dhéanamh ar chomhleanúnachas an líonra i dtéarmaí a leordhóthanachta, a ionadaíochais, a athléimneachta agus a nascachta. Agus an méid sin á dhéanamh, ba cheart breithniú a dhéanamh sna measúnuithe ar a mhéid a d’fhéadfadh limistéir faoi chosaint arna n-ainmniú go náisiúnta agus bearta caomhnaithe éifeachtacha limistéarbhunaithe eile líonra atá comhleanúnach go leor a sholáthar do gach ceann de ghnáthóga agus speicis Natura 2000 i ndáil leis na hathruithe aeráide a bhfuil coinne leo (i.e. agus é de chuspóir a stádas caomhantais fabhrach a bhaint amach agus a choinneáil ar bun).

Agus leas á bhaint as measúnuithe riosca agus leochaileachta agus as fianaise eolaíoch eile, ba cheart breithniú a dhéanamh freisin ar an ngá atá le láithreáin nua agus/nó láithreáin níos mó i líonra Natura 2000 ar na cúiseanna seo a leanas:

Cé go raibh tionchair an athraithe aeráide ar ghnáthóga agus speicis Natura 2000 measartha beag go dtí seo, is é an measúnú atá déanta i roinnt staidéar agus tionscnamh go bhfuil láithreáin nua agus/nó láithreáin níos mó ag teastáil i líonra Natura 2000 chun aghaidh a thabhairt ar bhagairtí an athraithe aeráide a bhfuil coinne leo. Féach, mar shampla, i ndáil leis an gcaillteanas bogach cósta a bhfuil coinne leis, ar bogaigh iad atá ríthábhachtach don bhonnán (a thuairiscítear i gcás-staidéar 5), agus leis an ngá atá le limistéir bhreise faoi chosaint le haghaidh ‘foraoisí Tetraclinis articulata’ ar gnáthóga tosaíochta iad (cás-staidéar 8).

Bhain roinnt staidéar úsáid as cineálacha cur chuige samhaltaithe chun scrúdú a dhéanamh ar athléimneacht líonraí limistéar faoi chosaint in aghaidh cásanna éagsúla athraithe aeráide (16)  (17)  (18).

Faoi láthair, tugann an fhianaise atá ar fáil le fios, cé is moite de láithreáin atá i mbaol ó theagmhais fhoircneacha mhéadaitheacha (e.g. cás-staidéar 5 maidir leis an mbonnán), nach dócha go mbeidh géarghá sa ghearrthéarma le hainmniú ná le leathnú cuid mhór láithreán i líonra Natura 2000 de dhroim bhagairtí díreacha an athraithe aeráide. Sa mheántéarma agus san fhadtéarma, d’fhéadfadh sé gur ghá athruithe níos radacaí a dhéanamh ar líonra Natura 2000, ag brath ar dhéine agus luas an athraithe aeráide breise. Ní mór pleanáil chomhleanúnach chórasach a dhéanamh ina leith sin.

Ar leithligh ó thairbhí an leathnaithe, d’fhéadfadh sé gur ghá teorainneacha láithreán Natura 2000 a choigeartú chun freastal ar thionchair an athraithe aeráide. D’fhéadfadh gá a bheith le coigeartuithe den sórt sin i gcás mórathruithe struchtúracha, amhail creimeadh cósta nó tiontú gnáthóg fionnuisce ina n-éiceachórais ghoirt i gcás nach féidir sin a sheachaint. D’fhéadfadh sé gur ghá coigeartuithe ar scála níos lú, nach mórchoigeartuithe iad, a dhéanamh níos minice agus níos minice chun cosaint ghnáthóga agus speicis shonracha Natura 2000 a choinneáil ar bun i gcás ina n-aistríonn siad i bhfad amach ó na teorainneacha atá ann cheana. Mar sin féin, na teorainneacha atá ag formhór na láithreán i líonra Natura 2000, tá siad socraithe ar bhealach leathan le haghaidh gnáthóga agus speicis iomadúla. Thairis sin, de réir mar a aistreoidh gnáthóga agus speicis Natura 2000 atá ann cheana amach (nó de réir mar a bhásóidh siad), d’fhéadfaí cinn eile a chur ina n-ionad. Dá bhrí sin, d’fhéadfadh sé nach dtiocfaidh ann go minic sa chleachtas don ghá le coigeartuithe teorann a dhéanamh i ndáil le gnáthóga agus speicis shonracha Natura 2000.

2.3.   Aghaidh a thabhairt ar phríomhbhrúnna agus príomhbhagairtí agus éiceachórais a athchóiriú

Leis an tuairisciú faoi Airteagal 17 den Treoir maidir le Gnáthóga agus faoi Airteagal 12 den Treoir maidir le hÉin, léirítear go bhfuil stádas caomhantais neamhfhabhrach ag sciar substaintiúil de ghnáthóga agus speicis Natura 2000 agus go bhfuil siad faoi réir raon leathan brúnna a tharlaíonn go minic agus ar ardleibhéal. Dá réir sin, i gcás fhormhór na ngnáthóg agus na speiceas, agus i gcás sciar mór de na láithreáin, tá deis ann bearta ‘gan aiféala’ a dhéanamh a d’fhéadfadh rannchuidiú le héiceachórais níos láidre.

Chun na bearta oiriúnúcháin sin a chur i bhfeidhm, ba cheart measúnú cuimsitheach a dhéanamh ar bhrúnna agus bagairtí a dhéanann difear do ghnáthóga agus speicis atá i mbaol ón athrú aeráide, laistigh agus lasmuigh den líonra, agus ba cheart bearta iomchuí a shainaithint chun iad a laghdú go leibhéil neamhshuntasacha i gcás inarb indéanta. Go hidéalach, ba cheart é sin a dhéanamh mar chuid de chleachtadh pleanála bainistíochta cuimsitheach, trí chineálacha cur chuige rannpháirtíochta a nglacfaidh na príomhpháirtithe leasmhara uile páirt iontu (féach iarscríbhinn 3, roinn 1.2).

Cé gur cheart measúnú a dhéanamh ar gach brú agus bagairt, ba cheart aird a dhíriú orthu siúd ar dócha go dtiocfaidh méadú orthu de dheasca spreagthaí tionchair aeráide:

I dteannta na mbrúnna sin a bhaineann leis an aeráid, is minic a bhíonn brúnna antrapaigineacha eile ann nach mór déileáil leo ar scála tírdhreacha, lena n-áirítear:

Chun athléimneacht gnáthóg agus speiceas in aghaidh brúnna breise athraithe aeráide a uasmhéadú, tá sé ríthábhachtach dul i ngleic leis na brúnna sin trí chomhar leis na húdaráis ábhartha, lena n-áirítear maidir le bearta faoin Treoir Réime maidir le hUisce, faoin Treoir Réime um Straitéis Mhuirí (19) agus faoin Treoir maidir le Tuilte.

Cur chuige amháin chun déileáil le brúnna seachtracha a mholtar go minic sa treoraíocht maidir le hoiriúnú don athrú aeráide is ea criosanna maolánacha a chruthú (20). Ceann dá mbuntáistí is ea gur féidir an limistéar atá faoi réir na mbeart cosanta is gá a mhéadú leo, gan an chastacht agus na hualaí riaracháin níos mó a bhaineann lena n-ainmniú mar láithreán Natura 2000, nó mar chineál eile limistéir faoi chosaint. Ach d’fhéadfadh sé go mbeadh rialachas agus bunús dlí nua de chineál éigin fós ag teastáil ina leith mar ab amhlaidh, mar shampla, i stát feidearálach Vorarlberg na hOstaire inar ainmníodh crios maolánach timpeall ar cheann amháin dá láithreáin Natura 2000 trí reacht áitiúil a eisiúint lena sonraítear rialacha maidir le crios maolánach I agus crios maolánach II (21).

Is féidir go mbeidh criosanna maolánacha roghnaitheach i dtéarmaí na n-úsáidí talún agus na ngníomhaíochtaí a rialaítear sa chrios maolánach (e.g. toirmeasc ar ghníomhaíochtaí atá thar a bheith suaiteach), rud a d’fhéadfadh cur lena n-inghlacthacht do pháirtithe leasmhara. Is é ról an chreasa mhaolánaigh caillteanas gnáthóige a chosc nó athchóiriú a spreagadh fiú, amhail trí chosc a chur ar threabhadh féarthailte mar chuidiú leis an limistéar gnáthóige a choinneáil ar bun. Is féidir le criosanna maolánacha rannchuidiú freisin le nascacht a mhéadú, cé nár cheart é sin a bheith de phríomhaidhm acu – ós rud é gur cheart bearta saincheaptha a úsáid chun na gcríoch sin.

Dá bhrí sin, i gcás ina bhfuil gá le hoiriúnú don athrú aeráide, ba cheart cuimhneamh ar thairbhí féideartha criosanna maolánacha ach iad a mheas i bhfianaise na cosanta méadaithe a d’fhéadfaí a thabhairt dóibh agus na bainistíochta méadaithe a d’fhéadfaí a dhéanamh orthu dá n-ainmneofaí mar limistéir faoi chosaint iad.

Is príomhchéim é athléimneacht agus acmhainneacht oiriúnaitheach an líonra a mhéadú trí stádas caomhantais fabhrach a ghnáthóg agus a speiceas a athchóiriú. Leis an Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra, soláthraítear an creat chun bearta breise athchóiriúcháin a chur chun feidhme le haghaidh na n-éiceachóras laistigh de líonra Natura 2000 agus lasmuigh de. Leis na pleananna athchóirithe náisiúnta atá le tarraingt suas faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra, tá deis ag na Ballstáit cur chuige eolaíochtbhunaithe, comhleanúnach agus comhtháite a úsáid ionas go sainaithneofar na bearta athchóiriúcháin is gá chun na spriocanna athchóiriúcháin a bhaint amach agus na hoibleagáidí a leagtar amach in Airteagail 4, 5 agus 8 go 13 den Rialachán a chomhlíonadh agus chun rannchuidiú le cuspóirí bithéagsúlachta agus aeráide an Aontais a chumhdaítear i ndlíthe dúlra agus aeráide an Aontais.

D’fhéadfadh bearta athchóiriúcháin tacú le hoiriúnú don athrú aeráide trí fheabhas a chur ar bhail, ionadaíochas agus nascacht gnáthóg agus speiceas (lena n-áirítear trína n-athbhunú) ar fud an líonra agus, más gá, lasmuigh de. Ba cheart, dá bhrí sin, riachtanais líonra Natura 2000 maidir le hoiriúnú don athrú aeráide a chur san áireamh go críochnúil agus na pleananna athchóirithe náisiúnta á dtarraingt suas nó á n-athbhreithniú.

2.4.   Bainistíocht a dhéanamh ar theagmhais fhoircneacha a bhaineann leis an athrú aeráide

Cé go bhfuil roinnt mhaith éiceachóras oiriúnaithe do shuaití tréimhsiúla, d’fhéadfadh teagmhais fhoircneacha amhail triomaigh, tuilte, stoirmeacha agus falscaithe tromchúiseacha an-dochar a dhéanamh do roinnt de ghnáthóga agus speicis Natura 2000. D’fhéadfadh sé freisin gur mó an seans go mbíonn roinnt de láithreáin Natura 2000 i mbaol ó theagmhais den sórt sin. Mar a phléitear in iarscríbhinn 1, roinn 2, bíonn adhaimsir agus falscaithe ag tarlú níos minice agus ag teacht chun bheith níos déine de dheasca an athraithe aeráide, agus tá coinne leis go leanfar den treocht sin i ngach cás dóchúil.

Dá bhrí sin, is gá cheana féin a phleanáil conas a bhainisteofar teagmhais fhoircneacha i láithreáin Natura 2000, agus sa tírdhreach mórthimpeall i gcás inar féidir leis sin tionchar a imirt ar an láithreán (e.g. laistigh de dhobharcheantair abhann). Ba cheart é a bheith d’aidhm aige sin minicíocht na dteagmhas sin a laghdú i gcás inar féidir, agus a dtionchair a bhainistiú agus a laghdú nuair a tharlaíonn siad. Ós minic a imríonn na teagmhais fhoircneacha sin tionchair shocheacnamaíocha, rud a chuireann slite beatha agus fiú beatha daoine áitiúla i mbaol, tá sé fíor-riachtanach go mbreithneofar na saincheisteanna gaolmhara sin sa phleanáil. Go deimhin, i roinnt mhaith cásanna, fágann bainistíocht fhónta ar láithreáin Natura 2000 go mbíonn deiseanna ann le haghaidh réitigh dhúlrabhunaithe chun maolú a dhéanamh ar thionchair teagmhas foircneach, amhail tuilte cósta (cás-staidéar 5) nó tuilte abhann (cás-staidéar 11).

I gcás ina bhfuil láithreáin Natura 2000 i mbaol an-ard ó theagmhais fhoircneacha agus ina bhfuil cion mór de ghnáthóg nó de phobal speiceas Natura 2000 iontu, ba cheart breithniú a dhéanamh ar bhearta comhlántacha i láithreáin nó i limistéir eile lenar féidir an baol don chuid sin de ghnáthóga nó speicis Natura 2000 is mó atá faoi bhagairt a laghdú. D’fhéadfaí a áireamh orthu sin, mar shampla, cosaint a mhéadú trí láithreáin Natura 2000 eile a ainmniú, aistriú speiceas chuig láithreáin eile a éascú agus, más gá, iad a thraslonnú (mar a phléitear i Roinn 2.8 den iarscríbhinn seo).

2.4.1.   Bainistiú dóiteáin

Tá an t-athrú aeráide ag cur le méadú ar líon, achar agus déine falscaithe (caibidil 3, roinn 3.3.1 agus Iarscríbhinn 1, roinn 2.4). Agus an bhagairt mhéadaitheach sin á haithint, ba cheart a áirithiú le bainistiú riosca falscaithe i láithreáin Natura 2000 comhoiriúnacht le cuspóirí caomhnúcháin na láithreán, agus le caomhnú na bithéagsúlachta, éiceachóras agus tírdhreach (féach caibidil 2, roinn 2.3.5).

Chun rioscaí i láithreáin Natura 2000 a bhainistiú go héifeachtach gan cuspóirí caomhnúcháin a chur i mbaol (nó chun próisis éiceachórais a fheabhsú fiú), ní mór an ullmhacht in aghaidh falscaithe, ina mbítear ag brath ar bhonneagair agus ar idirghabhálacha cosanta traidisiúnta laistigh den bhainistiú comhtháite riosca falscaithe, a chomhlánú le cosc bunaithe ar thírdhreacha agus ar éiceachórais. D’fhéadfaí a áireamh leis sin, ag brath ar an gcomhthéacs áitiúil, bainistiú agus pleanáil tírdhreacha, athchóiriú éiceachórais, bainistiú iomchuí breosla (bithmhaise) trí thanú, loscadh forordaithe agus innilt, athfhoraoisiú lena ndírítear ar speicis foraoise níos éagsúla agus ar a n-acmhainneacht oiriúnaitheach i ndáil le suaití, bainistíocht foraoise níos gaire don dúlra (22), chomh maith le rialachas comhtháite um chosc falscaithe a chur chun cinn.

Ceann de na bealaí straitéiseacha is éifeachtaí chun teorainn a chur leis na rioscaí agus na tionchair a d’fhéadfadh a bheith ag falscaithe is ea pleanáil tírdhreacha lena ndéantar mósáicí de thírdhreacha athléimneacha ilfheidhmeacha a choinneáil ar bun nó a athchóiriú. Ba cheart cosc falscaithe a bheith ina thosaíocht sa phleanáil tírdhreacha (75), lena bhféachtar le riosca a laghdú trí bhainistíocht spriocdhírithe a dhéanamh ar mhéid agus nascacht breoslaí chun ráta fáis dóiteáin a laghdú, chun an seans go sochtfar dóiteán a mhéadú, agus chun maolú a dhéanamh ar an damáiste a dhéanann dóiteáin (23). Is uirlisí tábhachtacha iad cleachtais amhail cothabháil barr buan agus córais agrafhoraoiseachta chun na tírdhreacha athléimneacha sin a chruthú.

I measc na dteicnící bainistithe breosla bunaithe ar éiceachórais tá tanú, loscadh forordaithe agus innilt fhairsing. Is éard atá i gceist le tanú crainn a bhaint go roghnaitheach chun dlús foraoise a laghdú agus struchtúr níos athléimní a chruthú, mar shampla trí bhearna bhreosla a chruthú idir an tsraith mheánach agus an ceannbhrat. Chun críoch cosanta ar fhalscaithe, tá léirithe go bhfuil tanú níos éifeachtúla nuair a úsáidtear in éineacht le loscadh forordaithe é, i bhforaoisí buaircíneacha measartha ar a laghad (24).

Uirlis chostéifeachtach is ea loscadh forordaithe dea-phleanáilte lenar féidir aithris a dhéanamh ar chórais dóiteáin nádúrtha, rud a chuireann feabhas ar shláinte agus ar bhithéagsúlacht na foraoise. An tráth céanna, laghdaíonn sé an dóchúlacht go mbeidh dóiteán ard-déine in éiceachórais atá oiriúnaithe do dhóiteáin ísealdéine nó déine measctha, amhail roinnt féarthailte, foraoisí agus tailte rosánacha Meánmhuirí, fraochmhánna measartha, agus foraoisí bóireacha (taiga). Dea-chleachtas AE a bhfuil baint ag loscadh forordaithe leis is ea an tionscadal LIFE Taiga (25), inar úsáideadh an teicníc chun foraoisí bóireacha a athchóiriú, ar tháinig crainn sprúis nó péine chun bheith ró-cheannasach iontu agus nach bhfuil adhmad marbh iontu. Ní fhéadfar a mheas gur gníomhaíocht incheadaithe é loscadh forordaithe i gcineálacha gnáthóige áirithe atá an-leochaileach nó luachmhar, amhail foraoisí príomhúla agus seanfháis, ach amháin má chruthaíonn measúnú go bhfuil beart den sórt sin oiriúnach do na cuspóirí caomhnúcháin. Cé nach bhfuil iniúchadh déanta ag roinnt Ballstát go fóill ar an mianach atá sa loscadh forordaithe (mar gheall ar shaincheisteanna dliteanais agus beartais a bhfuil col riosca acu, ar beartais iad lena dtugtar tosaíocht do shochtadh dóiteáin agus lena mbuanaítear ‘gaiste an chomhraic dóiteáin’, i measc cúiseanna eile), tá gá le haistriú paraidíme, go háirithe i réigiún na Meánmhara (26).

Braitheann roinnt mhaith gnáthóga HD (e.g. cineálacha féarthailte breacnádúrtha, fraochmhánna agus scrobarnach scléireadhuilleach) ar innilt ag beostoc mar chuid de chórais thraidisiúnta feirmeoireachta le meas ar an dúlra (27), lena n-áirítear córais thraidisiúnta fhoraoistréadacha. Áirítear orthu sin innilt fhairsing ag speicis éagsúla beostoic, bainistiú féarthalún, agus/nó buailteachas le pórtha frithsheasmhacha atá oiriúnaithe níos fearr don chomhshaol máguaird. De dheasca deacrachtaí agus míbhuntáistí socheacnamaíocha a bhaineann le srianta nádúrtha nó srianta sonracha eile, táthar tar éis an fheirmeoireacht le meas ar an dúlra a thréigean go forleathan, go háirithe i limistéir iargúlta agus shléibhtiúla, rud a dhéanann difear do roinnt mhaith láithreáin Natura 2000, agus tá 11 % den talamh talmhaíochta san Aontas agus sa Ríocht Aontaithe i mbaol mór a thréigthe (28). Gan innilt, iompaíonn talamh tréigthe ina thalamh rosánach agus ina fhoraois ar deireadh. Spriocdhírítear ar thalamh talmhaíochta tréigthe le haghaidh fáschoillte freisin, ar fáschoillte de speicis thar a bheith indóite go minic iad, rud a chuireann le méadú ar ualaí breosla agus leis an nguais dóiteáin (29). Cé go bhféadfadh tairbhí bithéagsúlachta a bheith ag baint uaireanta le heaspa na gníomhaíochta daonna, is rud díobhálach den chuid is mó é (30), go háirithe do ghnáthóga HD breacnádúrtha nach gnáthóga foraoise iad agus do roinnt mhaith speicis ghaolmhara. Ar na cúiseanna sin, tá roinnt mhaith bearta bainistíochta laistigh de láithreáin Natura 2000 ina bhfaightear gnáthóga breacnádúrtha dírithe ar chleachtais thraidisiúnta feirmeoireachta stoic le meas ar an dúlra a choinneáil ar bun, go minic le tacaíocht ó bhearta an chomhbheartais talmhaíochta (CBT) (31). Cuireann sé sin, dá réir, tairbhí suntasacha ar fáil ó thaobh rioscaí dóiteáin a laghdú, go háirithe i ndáil le dóiteáin mhóra agus thromchúiseacha. A chostéifeachtaí atá sé beostoc a úsáid chun an riosca falscaithe a laghdú, léiríodh é i roinnt staidéar (32)  (33)  (34) agus tionscadal, amhail an tionscadal LIFE LANDSCAPE FIRE agus an tionscadal GrazeLIFE (cás-staidéar 9).

Nuair a tharlaíonn falscaí, ní mór cinntí bainistíochta a dhéanamh laistigh de thréimhse ghearr de ghnáth (féach caibidil 2.3.5). Go hidéalach, ba cheart pleananna teagmhasacha chun cuidiú leis na cinntí sin a ullmhú roimh ré, agus is féidir iad a chomhtháthú i bpleananna bainistíochta Natura 2000. I roinnt mhaith éiceachóras, tarlaíonn dóiteáin ó am go ham mar chuid dá ndinimic nádúrtha, agus braitheann roinnt speiceas (ainmhithe agus plandaí) orthu nó baineann siad tairbhe astu. Sna cásanna sin, faoi réir anailís cás ar chás, d’fhéadfaí a mheas gur rogha bhainistíochta é gan aon idirghabháil iardhóiteáin a dhéanamh (is é sin, ligean don éiceachóras teacht aniar go nádúrtha). Sa chomhthéacs sin, níor cheart féachaint ar fhalscaithe ísealdéine nó déine measartha sna héiceachórais sin atá oiriúnaithe dóibh mar mheathlú (37).

I gcásanna áirithe, is féidir go gcuirfidh an lománaíocht tarrthála iardhóiteáin (crainn dhóite a leagan agus a dtamhain a bhaint) bac ar athghiniúint foraoise. D’fhéadfadh sí creimeadh agus balcadh ithreach a mhéadú, infhaighteacht cothaitheach a laghdú, damáiste a dhéanamh do shíológa agus an bhithéagsúlacht a laghdú. D’fhéadfadh sé go molfaí cóireálacha iardhóiteáin nach bhfuil chomh dian céanna i láithreáin Natura 2000. D’éirigh go maith le gearradh páirteach móide géagscoitheadh (i.e. formhór na gcrann a leagan, na príomhchraobhacha a ghearradh, agus an bhithmhais uile nó cuid di a fhágáil in situ) i bhforaoisí Meánmhuirí. D’éirigh freisin le hoibreacha frithchreimthe agus rialaithe tuilte amhail bacainní lomán/tamhan, dambaí adhmaid agus mótú i gcásanna áirithe chun rith chun srutha agus creimeadh iardhóiteáin a laghdú (38).

I gcásanna áirithe, d’fhéadfadh sé gurb é an t-aon réiteach inmharthana amháin a bheadh ann chun leibhéal inghlactha bithéagsúlachta a bhaint amach athchóiriú a dhéanamh trí athfhoraoisiú. Ba cheart an t-athfhoraoisiú i láithreáin Natura 2000 tacú le húsáid speiceas dúchasach (agus, níos criticiúla fós, le húsáid géinitíopaí áitiúla agus/nó géinitíopaí atá oiriúnaithe don aeráid) chun tírdhreacha athléimneacha bithéagsúla a chruthú, agus a bheith i gcomhréir le cuspóirí caomhnúcháin na láithreán. Ba cheart cuimhneamh freisin ar thosaíocht a thabhairt do speicis leathanduilleacha in ionad speiceas buaircíneach, ó tharlaíonn gur lú a leochaileacht i leith dóiteáin (39). Thairis sin, d’fhéadfadh sé a bheith inchosanta i gcásanna áirithe fiosrú a dhéanamh ar úsáid speiceas eile a d’fhéadfadh athléimneacht an éiceachórais in aghaidh an athraithe aeráide a fheabhsú (e.g. úsáid Tetraclinis articulata in éiceachórais infri-Mheánmhuirí agus theirmi-Mheánmhuirí xéireacha). Tá treoraíocht shonrach curtha ar fáil ag an gCoimisiún maidir le hathfhoraoisiú agus bainistiú foraoisí atá neamhdhíobhálach don bhithéagsúlacht (40).

Is sampla é cás-staidéar 10 de bhearta comhtháite bainistithe tírdhreacha agus foraoisí a rinneadh chun tionchair falscaithe i bhforaoisí Meánmhuirí a laghdú. Tá tuilleadh samplaí ó thionscadail faoin gclár LIFE agus tuilleadh treoraíochta le fáil sa leabharliosta.

2.4.2.   Bainistiú suaití – stoirmeacha

Tá an cineál sin birt ábhartha go háirithe maidir le dhá éiceachóras an-éagsúil: foraoisí agus gnáthóga cósta. I measc gnáthbhearta oiriúnúcháin i bhforaoisí lena gcuidítear le damáiste ar mhórscála a chosc, agus athléimneacht agus bithéagsúlacht éiceachórais á gcoinneáil ar bun an tráth céanna, tá bearta chun éagsúlacht foraoise ó thaobh aibíochta crann agus comhdhéanaimh speiceas de a áirithiú.

Ar an imeallbhord, is é atá i gceist go traidisiúnta le cosaint stoirme tógáil ballaí mara agus gradhan (struchtúir a shrianann síobadh feadh cladaigh agus a charnann dríodar ar an gcladach) agus forlíonadh le gaineamh, scaineagán nó carraigeacha mar bhacainn cois cladaigh. Is féidir go mbeidh na bearta sin costasach agus go ndéanfaidh siad damáiste don éiceachóras, amhail trí shrian a chur le gluaiseacht gnáthóg isteach ón gcósta (ar a dtugtar ‘cúngach cósta’). Is féidir go ngéaróidh sé sin ar chaillteanas gnáthóg idirthaoideach de dheasca ardú ar leibhéal na farraige agus creimeadh. I bhfianaise na gcostas ard sin, aithnítear níos mó agus níos mó gur féidir le roinnt gnáthóg amhail riasca goirte (cineálacha gnáthóige HD 1310, 1320 agus 1330 d’Iarscríbhinn I) creimeadh a laghdú agus bacainní éifeachtacha ar bhorrthaí stoirme a sholáthar mar réiteach dúlrabhunaithe (42). Dá thoradh sin, thug cláir athailínithe cósta an deis gnáthóga idirthaoideacha a athchruthú i láithreáin Natura 2000 (e.g. féach cás-staidéar 5).

Moltar, dá bhrí sin, go ndéanfaidh bainisteoirí láithreáin Natura 2000 breithniú ar na roghanna maidir le hathailíniú cósta nó tionscnaimh chomhchosúla a d’fhéadfadh cuidiú leis an láithreán a chosaint ar thuilte agus rannchuidiú freisin le hathchóiriú gnáthóige agus cúrsaí áineasa – chomh maith le tairbhí cosanta ar thuilte a sholáthar do limistéir ghnáthóige agus do thalamh talmhaíochta. Tá sé tábhachtach freisin, áfach, go gcuirfí san áireamh go bhféadfaí roinnt cineálacha gnáthóige a chailleadh de dheasca athailíniú agus ionsá salanda méadaithe.

2.4.3.   Bainistiú tuilte

Mar a phléitear i gcaibidil 3, roinn 3.3.2, is féidir roinnt beart a dhéanamh i láithreáin Natura 2000, nó ar leibhéal níos airde sa dobharcheantar, chun laghdú a dhéanamh ar na tionchair a imríonn athruithe neamh-inmhianaithe de dheasca an athraithe aeráide ar mhinicíocht, doimhneacht agus séasúracht tuilte. Is féidir a áireamh orthu sin roinnt réiteach dúlrabhunaithe atá in ann comhthairbhí breise a sholáthar do ghnáthóga agus speicis, agus maolú costéifeachtach ar thuilte a sholáthar do chónaitheoirí agus d’úinéirí talún a bhíonn i mbaol tionchair mhéadaitheacha ó thuilte (43)  (44).

Is féidir na nithe seo a leanas a áireamh ar réitigh dhúlrabhunaithe:

Ní mór bearta den sórt sin a cheapadh go cúramach agus a bheith i gcomhréir le riachtanais éiceolaíocha ghnáthóga agus speicis Natura 2000 laistigh de láithreáin.

Cé gur féidir le bearta bainistithe nádúrtha tuilte den sórt sin tionchair an athraithe aeráide ar ghnáthóga agus speicis Natura 2000 a laghdú agus tairbhí iomadúla níos leithne a sholáthar, ní mór iad a bhreithniú agus a dhearadh go cúramach in éineacht le saineolaithe teicniúla agus i gcomhairle leis na páirtithe leasmhara uile. Is féidir go ndéanfaidh bearta tuilte droch-cheaptha nó míchuí dochar do roinnt de ghnáthóga agus speicis Natura 2000. D’fhéadfadh tuilte iomarcacha nó tuilte a tharlaíonn rómhinic a bheith mar thoradh ar bhruacha tuile a ísliú ar thuilemhánna, mar shampla, rud a d’fhéadfadh a bheith ina chúis le hathruithe díobhálacha ar chineálacha gnáthóige, amhail féarthailte fliucha de chineál HD d’Iarscríbhinn I (e.g. móinéir féir thirim ísealchríche de chineál HD 6510) agus fásra bogaigh a bhféadfadh sé gur lú a luach ó thaobh chaomhnú an dúlra de.

Sa chás-staidéar maidir le conaire na Danóibe, a ndéantar achoimre air thíos i gcás-staidéar 11, tugtar sampla den chaoi ar féidir le bainistiú tuilte agus athchóiriú gnáthóige bogaigh tairbhí frithpháirteacha a sholáthar.

2.5.   Dálaí aibitheacha a fheabhsú do ghnáthóga agus speicis atá an-leochaileach

I gcás na ngnáthóg agus na speiceas is leochailí i líonra Natura 2000, d’fhéadfadh sé gur ghá bearta breise a dhéanamh chun a n-athléimneacht a mhéadú toisc go bhfuil coinne leis go n-athróidh an t-athrú aeráide dálaí láithreáin Natura 2000, go háirithe a hidreolaíocht. Is minic a bhíonn sé ríthábhachtach sláine hidreolaíoch láithreáin a choinneáil ar bun chun cuspóirí ó thaobh speiceas agus gnáthóg de a bhaint amach, agus beidh sé sin níos deacra i roinnt mhaith láithreán de réir mar a bheidh triomaigh agus tuilte ag tarlú níos minice agus ag éirí níos déine.

Tá coinne le hathruithe eile ar bhail na láithreán de dheasca teochtaí níos airde agus tiúchaintí carbóin atmaisféaraigh níos airde. Áirítear ar na hathruithe a bhfuil coinne leo rátaí níos airde fáis fásra agus séasúr níos faide fáis i roinnt mhaith áiteanna san Eoraip (cé is moite díobh sin atá srianta ag teochtaí an-ard agus báisteach íseal), a mbeidh méadú ar charnadh bithmhaise agus cothaitheach mar thoradh orthu. I gcás féarthailte, tá dátaí níos luaithe bainte féir agus méadú ar an líon gearrthacha mar thoradh ar an athrú aeráide.

Dá bhrí sin, ba cheart do bhainisteoirí láithreáin na príomhbhagairtí athraithe aeráide laistigh dá láithreán a shainaithint (agus iad ag tarraingt ar na measúnuithe riosca/leochaileachta a dtugtar tuairisc orthu in iarscríbhinn 3, roinn 1.2 agus iarscríbhinn 4, roinn 2.1) ar dócha go ndéanfaidh siad difear do phríomh-shaintréith aibitheach an láithreáin i ndáil lena ghnáthóga agus lena speicis Natura 2000. Bearta lenar féidir gníomhú in aghaidh na n-éifeachtaí a bhfuil coinne leo agus in aghaidh thionchair na n-éifeachtaí sin ar na gnáthóga agus na speicis, ba cheart iad a shainaithint agus a chur in ord tosaíochta ansin, go hidéalach trí na bearta a chomhtháthú i bpleananna bainistithe láithreáin atá ann cheana.

Is iomaí beart is féidir a dhéanamh chun na dálaí i láithreáin a choinneáil ar bun nó a bhainistiú más gá, ar dálaí iad a bhfuil coinne leis go n-athróidh siad de dheasca an athraithe aeráide. D’fhéadfaí a áireamh ar na bearta gníomhaíochtaí ginearálta athchóirithe éiceachórais chomh maith le hidirghabhálacha bainistíochta níos spriocdhírithe a bhaineann go sonrach le gnáthóg agus speiceas. Áirítear iad seo a leanas ar shamplaí de bhearta feabhsúcháin den sórt sin:

2.6.   Ilchineálacht a fheabhsú

Trí ilchineálacht (i.e. éagsúlacht) an láithreáin a mhéadú, amhail i ndáil le heilimintí struchtúracha ar mhórscála go micreascála agus i ndáil le cineálacha agus eilimintí gnáthóige, is féidir cuidiú le méadú athléimneachta gnáthóg agus speiceas, agus le méadú a gcumais freastal ar athruithe, amhail trína bheith ag aistriú laistigh den láithreán. Ní cheaptar feabhsuithe den sórt sin de ghnáth le haghaidh ghnáthóga nó speicis shonracha Natura 2000. Ina ionad sin, tá sé d’aidhm acu feabhas a chur ar athléimneacht fhoriomlán na n-éiceachóras agus níos mó deiseanna marthanais a chruthú agus, más gá, freastal ar aistrithe laistigh den láthair. Trí ilchineálacht a mhéadú, is féidir na rioscaí a bhaineann le hinathraitheacht mhéadaitheach an athraithe aeráide a laghdú freisin. De bharr inathraitheacht ó thaobh fásra agus tír-raoin de, mar shampla, d’fhéadfadh sé go soláthródh roinnt codanna den láithreán na dálaí is oiriúnaí do ghnáthóga agus speicis i mblianta áirithe (e.g. an-tirim) agus go mbeadh codanna eile optamach i mblianta eile (e.g. fliuch).

Chomh maith lena gcur i bhfeidhm laistigh de láithreáin Natura 2000, d’fhéadfadh bearta chun ilchineálacht a mhéadú a bheith infheidhme freisin maidir le bainistiú gnáthóige sa tírdhreach máguaird.

Trí bhainistíocht réamhghníomhach a dhéanamh, is féidir éagsúlacht struchtúrtha an fhásra laistigh den láithreán agus timpeall air a mhéadú. Is féidir é sin a bhaint amach, mar shampla, trí éagsúlachtaí úsáide talún agus bainistithe gnáthóige (e.g. bainistíocht ar innilt, ar chomhdhéanamh foraoise, ar leibhéal an uisce) ar scála mór nó ar mhionscála cúpla méadar. Is féidir éagsúlacht mhoirfeolaíocht an tír-raoin a mhéadú freisin, amhail trí chúrsaí uisce, locháin, bruacha nó tírghnéithe eile a athmhúnlú nó cinn nua a chruthú.

Na bearta is infheidhme ar leibhéal an láithreáin, braitheann siad ar chineálacha gnáthóige agus speicis Natura 2000 agus ar chomhthéacs áitiúil an láithreáin

2.7.   Nascacht a mhéadú

I dtírdhreacha a bhfuil dlús mór daonra iontu agus/nó a mbaintear dianúsáid astu (e.g. comhchathracha nó limistéir arb é is mó atá iontu talamh arúil diantalmhaíochta nó fáschoillte saorga), is minic nach féidir le speicis scaipeadh chun struchtúir mheiteaphobail a choinneáil ar bun, nó aistriú níos faide i gcéin mar fhreagairt ar an athrú aeráide. I gcás inar gá, is féidir gníomhaíocht a dhéanamh chun srianta seachtracha den sórt sin a mhaolú go feadh méid áirithe trí mheasúnú a dhéanamh ar riachtanais príomhspeiceas agus trí bhearta spriocdhírithe amhail conairí agus clocha cora a chur i bhfeidhm.

Is speisialtóirí gnáthóige iad an chuid is mó de speicis Natura 2000 a bhfuil cumais scaipthe acu agus a srianann an ilroinnt gnáthóg, nó bacainní eile, go mór iad. Léiríonn an fhianaise nach mbaineann speicis den sórt sin mórán tairbhe as conairí de ghnáth (51). Chun go mbeidh conairí agus clocha cora (nó eilimintí comhchosúla dá dtagraítear i líonraí éiceolaíocha) éifeachtach, ní mór an bhail iomchuí a bheith ar an ngnáthóg agus na toisí iomchuí a bheith iontu (i.e. os cionn 100 m ar leithead de ghnáth) agus ní mór iad a bheith lonnaithe go cúramach. Tá curtha i dtábhacht i dtreoraíocht IUCN gur cheart cuspóir sonrach a bheith ag gach conaire agus é a dhearadh dá réir sin  (52). Déantar achoimre ar phríomhghnéithe eile de threoraíocht IUCN in iarscríbhinn 4 – Tábla 1.

Iarscríbhinn 4 – Tábla 1

Achoimre ar bhunphrionsabail IUCN maidir le conairí éiceolaíocha

Tá treoraíocht níos sonraí maidir le nascacht a mhéadú ar fud líonra Natura 2000 á forbairt mar chuid den tionscadal NaturaConnect faoin gclár Fís Eorpach atá ann faoi láthair (2022-2026) (54). Cuirfidh sé sin le forbairt an Ghréasáin Dúlra Thras-Eorpaigh (TEN-N), ar ceann de spriocanna straitéis bhithéagsúlachta an Aontais é. Áirítear ar na haschuir go dtí seo treoirlínte maidir le nascacht a chaomhnú agus a phleanáil (55). Tá tuilleadh staidéir maidir le nascacht le fáil in CORDIS (56).

I gcás roinnt mhaith speiceas, d’fhéadfadh bearnaí móra a bheith sa líonra limistéar oiriúnach. B’fhéidir gur ghá, dá bhrí sin, limistéir oiriúnacha a nascadh trí phaistí nua gnáthóige a chruthú. Mínítear agus léirítear an gá le bearta den sórt sin in iarscríbhinn 4 – Fíor 1. Chuige sin, leis an Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra soláthraítear an creat chun bearta a dhéanamh chun feabhas a chur ar an mbail ar chineálacha gnáthóige agus ar ghnáthóga speiceas nó chun iad a athbhunú i bhfianaise athruithe leanúnacha agus réamh-mheasta ar dhálaí comhshaoil de dheasca an athraithe aeráide, lena n-áirítear laistigh agus lasmuigh de líonra Natura 2000.

Iarscríbhinn 4 – Fíor 1

Sampla léiritheach de chruthú paistí nua gnáthóige chun bearnaí spásúla a dhúnadh

Limistéir ghlasa: gnáthóg oiriúnach choilínithe

Limistéir dhearga: gnáthóg oiriúnach neamhchoilínithe

Limistéir ghorma: paistí nua gnáthóige

Limistéir bhuí: gnáthóg neamhoiriúnach

I gcás speiceas x, faightear an speiceas faoi láthair i ngach gnáthóg oiriúnach sa chrios aeráide oiriúnach (limistéir ghlasa i bhfráma a). Amach anseo (fráma b), tá an crios aeráide oiriúnach tar éis aistriú de dheasca an athraithe aeráide. Cé gur tháinig an aeráid chun bheith oiriúnach sna limistéir dhearga, níor coilíníodh iad toisc nach bhfuil an speiceas in ann na limistéir nua a shroicheadh (tá bearna rómhór sa líonra (scrogall sa líonra mar a bhfuil an saighead)). Trí phaistí nua gnáthóige a chruthú (limistéir ghorma i bhFíor c) tá an speiceas in ann gach limistéar gnáthóige oiriúnaí den líonra a choilíniú laistigh den chrios aeráide oiriúnach (Fíor d).

Trí thréscaoilteacht na maitríse gnáthóg idir paistí gnáthóige ardcháilíochta a mhéadú, is féidir feabhas a chur ar fheidhmiú cloch cora agus conairí trí aistriú speiceas a éascú agus nascacht a fheabhsú ar fud an tírdhreacha (58). Ciallaíonn sé sin feabhas a chur ar cháilíocht ghinearálta an chomhshaoil ionas nach mbeidh sé chomh doicheallach sin roimh fhiadhúlra. Tá sé tábhachtach ilchineálacht gnáthóige a choinneáil ar bun, nó a mhéadú, sa tírdhreach mórthimpeall, go háirithe trí ghnáthóga breacnádúrtha a chaomhnú  (59)  (60)  (61). Áirítear orthu sin paistí d’fhéarthailte breacnádúrtha, fraochmhá agus scrobarnach, coillearnach, sruthanna, bogaigh, agus eilimintí amhail crainn dhúchasacha, lomáin carraige agus bolláin, etc.

Rannchuidíonn gnéithe tírdhreacha amhail fálta sceach, imill páirce, díoga agus locháin le hilchineálacht gnáthóige agus tacaíonn siad leis an mbithéagsúlacht freisin. Aithnítear sa Treoir maidir le Gnáthóga feidhmeanna éiceolaíocha gnéithe tírdhreacha den sórt sin agus a gcumas rannchuidiú le comhleanúnachas líonra Natura 2000. Le hAirteagail 3(3) agus 10 den Treoir maidir le Gnáthóga, ceanglaítear ar na Ballstáit, i gcás ina measann siad gur gá, gnéithe tírdhreacha amhail aibhneacha nó cineálacha traidisiúnta teorann páirce (e.g. fálta), locháin nó coillte beaga a bhainistiú agus a fhorbairt.

Cé go bhfuil an ceanglas sin faoi rogha na mBallstát, thángthas ar an gconclúid i staidéar a rinneadh in 2007 (62) gur cheart, i bprionsabal, na bearta sin a dhéanamh i gcás ina measfaidh na Ballstáit go bhfuil gá leo chun cuspóirí foriomlána na dtreoracha a bhaint amach (i.e. stádas caomhantais fabhrach a choinneáil ar bun nó a athchóiriú). Níl forálacha sonracha den sórt sin maidir le gnéithe tírdhreacha sa Treoir maidir le hÉin, ach léirítear in Airteagal 3(2) nach laistigh de limistéir faoi chosaint agus laistigh díobh sin amháin atá an ceanglas ginearálta maidir le gnáthóga a chaomhnú, a choinneáil ar bun agus a athbhunú (63). I bhfianaise an ghá atá le nascacht a mhéadú ar fud na tuaithe, agus le cáilíocht ghinearálta chomhshaoil an tírdhreacha mórthimpeall a mhéadú, ba cheart do na Ballstáit glacadh leis go bhfuil gá le roinnt céimeanna chun gnéithe tírdhreacha a choinneáil ar bun agus, i gcás inar gá, a athchóiriú agus a athchruthú i gcomhréir le hAirteagal 10 den Treoir maidir le Gnáthóga.

Trí ghnéithe tírdhreacha a choinneáil ar bun agus a mhéadú chun comhleanúnachas líonra Natura 2000 a fheabhsú, is féidir rannchuidiú freisin le cuspóir de chuid Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030, is é sin 10 % ar a laghad de ghnéithe ard-bhithéagsúlachta a áirithiú i limistéir thalmhaíochta. Is féidir freisin go gcuideoidh sé sin leis na Ballstáit na ceanglais a chuirtear orthu faoi Airteagal 11 den Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra a bhaint amach, is é sin go gcuirfidh siad bearta i bhfeidhm arb é is aidhm dóibh treocht mhéadaitheach a bhaint amach ar an leibhéal náisiúnta i ndáil le dhá cheann ar a laghad de na trí tháscaire seo a leanas maidir le héiceachórais talmhaíochta: innéacs an fhéileacáin féarthalún; carbón orgánach in ithreacha mianracha talún curaíochta; sciar na talún talmhaíochta ag a bhfuil gnéithe tírdhreacha ard-bhithéagsúlachta (64).

Ar ghnéithe tírdhreacha ard-bhithéagsúlachta áirítear stiallacha maoláin, fálta sceach, crainn aonair nó grúpaí crann, sraitheanna crann, imill páirce, paistí, díoga, sruthanna, bogaigh bheaga, léibhinn, cairn, ballaí cloiche, locháin bheaga agus gnéithe cultúrtha. Is féidir talamh branair a áireamh orthu sin freisin. Chun cur chuige comhleanúnach a sholáthar, ba cheart pleananna chun gnéithe tírdhreacha a mhéadú i láithreáin Natura 2000 a chomhtháthú le bearta i bpleananna athchóirithe náisiúnta faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra.

Ba cheart measúnú cúramach a dhéanamh ar an ngá atá le gach cineál gné tírdhreacha agus ar an tosaíocht a bhaineann leis i gcomparáid le riachtanais speicis Natura 2000, agus an bhithéagsúlacht mórthimpeall agus tairbhí eile a d’fhéadfadh a bheith ann maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide á gcur san áireamh. Dá bhrí sin, céimeanna chun gnéithe tírdhreacha a choinneáil ar bun agus a mhéadú, ba cheart iad a bheith dírithe go príomha ar chomhpháirteanna gnáthóige breacnádúrtha, talamh branair, fálta agus gnéithe eile atá ceaptha chun tacú leis an mbithéagsúlacht (e.g. stiallacha ina gcuirtear plandaí chun bláthanna a sholáthar d’fheithidí agus síolta a sholáthar d’éin) ar léiríodh gurb iad is éifeachtaí (65). Ba cheart bearta a dhéanamh freisin chun feabhas a chur ar cháilíocht éiceolaíoch na ngnéithe tírdhreacha atá ann cheana, ós rud é go bhfuil luach íseal bithéagsúlachta ag baint le roinnt mhaith acu faoi láthair.

Rud atá chomh tábhachtach céanna le gnéithe tírdhreacha a choinneáil ar bun is ea an ceanglas go bhfeabhsófar cáilíocht éiceolaíoch ghinearálta talún talmhaíochta táirgiúla, i.e. gnáthóga féarthalún agus talún curaíochta laistigh den pháirc. I measc na bpríomhghníomhaíochtaí ba cheart a dhéanamh chun é sin a bhaint amach tá úsáid lotnaidicídí díobhálacha agus leibhéil úsáide leasacháin a laghdú, cáilíocht féarthailte a choinneáil ar bun agus feabhas a chur uirthi, éagsúlacht barr agus talamh branair a mhéadú (66)  (67). I ngnáthóga foraoise, ba cheart bearta a dhéanamh chun glanleagan crann ar fud limistéir mhóra agus plandú speiceas neamhdhúchasach a laghdú, agus chun plandú speiceas dúchasach agus éagsúlacht aoise, méideanna adhmaid mhairbh agus limistéir oscailte a mhéadú.

Is féidir le héiciscéimeanna CBT agus scéimeanna aeráide agra-chomhshaoil rannchuidiú le feabhas a chur ar ghnáthóga talún talmhaíochta. Léiríonn an fhianaise gurb é an bealach is éifeachtaí chun feabhas a chur ar ghnáthóga talún talmhaíochta bearta agra-chomhshaoil-aeráide spriocdhírithe saincheaptha a dhéanamh (68)  (69). Dá bhrí sin, ba cheart do na Ballstáit tosaíocht a thabhairt do ghlacadh na mbeart sin. Tá tábhacht ar leith ag baint leis sin i gcás speicis speisialaithe Natura 2000.

2.8.   Measúnú a dhéanamh ar an ngá atá le traslonnú/ imirce chuidithe speicis

Mar a phléitear in iarscríbhinn 2, roinn 3, d’fhéadfadh sé nach mbeadh speicis áirithe a bhfuil cumais scaipthe theoranta agus pobail ilroinnte acu in ann aistriú chuig limistéir nua a bhfuil dálaí aeráide oiriúnacha acu. Cé go bhféadfadh roinnt beart cabhrú, amhail cumhdach agus nascacht Natura 2000 a mhéadú sa chomhshaol mórthimpeall, d’fhéadfadh sé gur ghá roinnt speiceas (agus gnáthóg) a bhfuil scaipeadh nádúrtha teoranta acu a thraslonnú chun díothú áitiúil, nó díothú domhanda fiú, a chosc i gcás ina dtiocfaidh dálaí aeráide chun bheith neamhoiriúnach dá marthanas (70)  (71).

Sainmhínítear traslonnú mar ‘aistriú orgánach beo ó limistéar amháin agus a scaoileadh saor i limistéar eile trí idirghabháil an duine’ (72) chun críoch caomhnaithe. Áirítear léi (i) atreisiú agus tabhairt isteach an athuair laistigh de raon dúchasach speicis, agus (ii) tabhairt isteach lasmuigh de raon dúchasach an speicis lena gcuimsítear coilíniú cuidithe agus athsholáthar éiceolaíoch.

Féadfar speicis a thraslonnú chun oiriúnú don athrú aeráide a éascú ar cheithre chúis ar a laghad (73):

Is féidir go mbeidh aistriú speiceas costasach, áfach, agus is maith is eol rioscaí a bheith ag baint leis go háirithe i gcás aistrithe chuig limistéir nua lasmuigh de raon nádúrtha an speicis. D’fhéadfadh sé go dtiocfaidh speicis thraslonnaithe chun bheith ionrach, go dtabharfaidh siad isteach galair nua agus go gcuirfidh siad isteach ar bhia-eangacha agus ar struchtúir pobal speiceas atá ann cheana agus d’fhéadfadh sé go gcaillfí foirmeacha géiniteacha ar leith dá ndeasca. Mar thoradh air sin, tarraingíonn traslonnuithe, agus go háirithe iad siúd lasmuigh den raon nádúrtha, ceisteanna ríthábhachtacha éiceolaíocha agus eiticiúla anuas nach mór aghaidh a thabhairt orthu.

Meastar go ginearálta dá bhrí sin gurb é ‘an rogha deiridh’ é speiceas a thraslonnú; níl sé le déanamh go dtí gur baineadh triail as bearta eile, amhail feabhas a chur ar nascacht gnáthóige, agus gur measadh nár leor iad. Ar an taobh eile, tá cuid de na rioscaí a bhaineann le méadú nascachta (e.g. ó chonairí) comhchosúil leo siúd a bhaineann le traslonnuithe, agus d’fhéadfaí a áitiú nach bhfuil siad rialaithe chomh maith céanna le tabhairt isteach roghnaitheach speicis amháin i limistéar nua. Dá bhrí sin, mar is amhlaidh i gcás idirghabhálacha eile lena ndéantar paistí leithlisithe gnáthóige a nascadh go héiceolaíoch, ba cheart breithniú cúramach a dhéanamh ar an ngá atá le traslonnú.

Sula ndéantar aon speiceas a thraslonnú, tá sé fíor-riachtanach tuiscint chríochnúil a fháil ar éiceolaíocht agus ar iompraíochtaí an speicis sa chineál nua gnáthóige. D’fhorbair Hoegh-Guldberg et al. (2008) (74) creat cinnteoireachta úsáideach a fhorbairt chun cuidiú le measúnú a dhéanamh ar a oiriúnaí a bheadh sé traslonnuithe a úsáid mar mhodh chun cuidiú le coilíniú. Tá tuilleadh treoraíochta (75) agus creat teaicticí tacaíochta (76) ar fáil chun cabhrú le bearta traslonnaithe féideartha.

Moltar freisin go ndéanfar measúnú agus pleanáil straitéiseach ar an ngá atá le traslonnú/imirce chuidithe ar leibhéal líonra Natura 2000 ar dtús, nó ar an leibhéal réigiúnach ar a laghad seachas trí thionscnaimh ad hoc. Is féidir go gcuideoidh sé sin le héifeachtacht agus éifeachtúlacht traslonnuithe a uasmhéadú. Go sonrach, is féidir torthaí measúnuithe leochaileachta líonra a úsáid chun na láithreáin agus na speicis is mó atá i mbaol a shainaithint. Ba cheart na láithreáin sin a bheith ina bhfoinsí tosaíochta aonán ansin le haghaidh a dtraslonnaithe chuig láithreáin mhalartacha (láithreáin árachais). Is féidir an anailís líonra a úsáid freisin chun tearmainn aeráide agus láithreáin oiriúnacha a shainaithint mar a bhféadfadh athchóiriú nó cruthú gnáthóg amach anseo a fhágáil go mbeidh dálaí oiriúnacha ann le haghaidh traslonnuithe féideartha.

(1)  Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., et al. (2020), ‘Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 30, an tAontas Idirnáisiúnta um Chaomhnú an Dúlra agus Acmhainní Nádúrtha (IUCN), Gland, an Eilvéis.

(2)  Oliver, T.H., Roy, D.B., Hill, J.K., et al. (2010), ‘Heterogeneous landscapes promote population stability’, Ecology Letters, 13 (4), lgh. 473-484.

(3)  Oliver, T. H., Marshall, H. H., Morecroft, M. D., Brereton, T., Prudhomme, C., & Huntingford, C. (2015). ‘Interacting effects of climate change and habitat fragmentation on drought-sensitive butterflies’, Nature Climate Change, 5(10), 941-945.

(4)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), ‘Climate change vulnerability assessment of species’, WIREs Climate Change, Uimh. 10(1), e551.

(5)  Hlásny, T, Mokroš, M, Dobor, L, et al. (2021), ‘Fine-scale variation in projected climate change presents opportunities for biodiversity conservation in Europe’, Scientific Reports, 11(1), 17242.

(6)  Santini, L., Benítez-López, A., Maiorano, L., et al. (2021), ‘Assessing the reliability of species distribution projections in climate change research’, Diversity and Distributions, 27(6), lgh. 1035-1050.

(7)  Hlásny, T., Mokroš, M, Dobor, L., et al. (2021), ‘Fine-scale variation in projected climate change presents opportunities for biodiversity conservation in Europe’, Scientific Reports, 11(1), 17242.

(8)  An tionscadal MSP4BIO: Pleanáil Spásúil Mhuirí Eolaíochtbhunaithe Fheabhsaithe chun an Bhithéagsúlacht a Chosaint agus a Athchóiriú, https://msp4bio.eu/about/

(9)   https://mpa-europe.eu.

(10)   https://cordis.europa.eu/search?q=%27MSP%27%20AND%20%27MPAs%27&p=1&num=10&srt=Relevance:decreasing.

(11)  PIAA (2023) AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023 [Tuarascáil Sintéise an Séú Tuarascáil Mheasúnachta: Athrú Aeráide 2023], an Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

(12)  Wilson, K.L., Tittensor, D.P., Worm, B. et al. (2020) ‘Incorporating climate change adaptation into marine protected area planning’, Global Change Biology, 26(6), lgh. 3251-3267.

(13)   Creat Domhanda Bithéagsúlachta Kunming-Montréal, an 18 Nollaig 2022, CBD/COP/15/L.25.

(14)  Esteve-Selma, M.A., Martínez-Fernández, J., Hernández-García, I., et al. (2012), ‘Potential effects of climatic change on the distribution of Tetraclinis articulata, an endemic tree from arid Mediterranean ecosystems’, Climatic Change, 113(3), lgh. 663-678.

(15)  An Coimisiún Eorpach (2013), Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value [Treoirlínte maidir leis an athrú aeráide agus Natura 2000. A bheith ag déileáil le tionchar an athraithe aeráide ar bhainistiú líonra Natura 2000 de limistéir a bhfuil ardluach bithéagsúlachta acu], Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh, Lucsamburg.

(16)  Araújo, M. B., Alagador, D. A., Cabeza, M., et al. (2011), ‘Climate change threatens European conservation areas’, Ecology Letters, 14 (5), lgh. 484-492.

(17)  Araújo, M B., Lobo, J. M. and Moreno, J. C., (2007), ‘The effectiveness of Iberian protected areas in conserving terrestrial biodiversity’, Conservation Biology, 21(6), lgh. 1423-1432.

(18)  Hannah, L., Midgley, G., Andelman, S., et al. (2007), ‘Protected area needs in a changing climate’, Frontiers in Ecology and the Environment, 5(3), lgh. 131-138.

(19)  Treoir 2008/56/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 17 Meitheamh 2008 lena mbunaítear creat do ghníomhaíocht chomhphobail i réimse an bheartais comhshaoil mhuirí (an Treoir Réime um Straitéis Mhuirí) (IO L 164, 25.6.2008, lch. 19).

(20)  Huntley, B. (2007). Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies [An t-athrú aeráide agus caomhnú bhithéagsúlacht na hEorpa: I dtreo straitéisí oiriúnúcháin a fhorbairt], an Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa, an 27ú cruinniú den Bhuanchoiste, Strasbourg, 26-29 Samhain 2007, Comhairle na hEorpa, Strasbourg.

(21)  Leis an reacht, sonraítear toirmeasc ar thógáil agus ar ghníomhaíochtaí. Landesrecht konsolidiert Vorarlberg: Gesamte Rechtsvorschrift für Pufferzonen zum Schutz von Gebietsteilen außerhalb des Natura 2000 Gebietes, Fassung vom 17.10.2023. https://www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?Abfrage=LrVbg&Gesetzesnummer=20000509.

(22)  I gcomhréir le treoirlínte deonacha an Choimisiúin maidir le bainistíocht foraoise níos gaire don dúlra. https://environment.ec.europa.eu/publications/guidelines-closer-nature-forest-management_ga.

(23)  Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H, et al. (2020), ‘Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed’, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

(24)  Davis, K. T., Peeler, J., Fargione, J., et al. (2024), ‘Tamm review: A meta-analysis of thinning, prescribed fire, and wildfire effects on subsequent wildfire severity in conifer dominated forests of the Western US’, Forest Ecology and Management, Iml. 561.

(25)   https://lifetaiga.se/controlled-burning-in-woodlands/.

(26)  Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H, et al. (2020), ‘Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed’, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

(27)  Oppermann, R., Beaufoy, G. agus Jones, G. (eagarthóirí.) (2012), High Nature Value Farming in Europe, Ubstadt-Wieher, Germany: Verlag regionalkultur.

(28)  Castillo, C P., Jacobs-Crisioni, C., Diogo, V., et al. (2021), ‘Modelling agricultural land abandonment in a fine spatial resolution multi-level land-use model: An application for the EU’, Environmental Modelling & Software, 136, 104946.

(29)  Moreira, F., Viedma, O., Arianoutsou, M., et al. (2011), ‘Landscape–wildfire interactions in southern Europe: implications for landscape management’, Journal of environmental management, 92(10), lgh. 2389-2402.

(30)  Queiroz, C., Beilin, R., Folke, C., et al. (2014), ‘Farmland abandonment: threat or opportunity for biodiversity conservation? A global review’, Frontiers in Ecology and the Environment, 12(5), lgh. 288–296.

(31)  An Coimisiún Eorpach, 2026. Grassland and livestock dynamics: How grazing management sustains and shapes European grasslands [Dinimic féarthalún agus beostoic: An chaoi a gcothaíonn agus a múnlaíonn bainistiú innilte féarthailte Eorpacha], Nóta Anailíseach Uimh. 13. https://agriculture.ec.europa.eu/document/download/b397715c-d526-4dd7-af26-adbdfe43af6d_ga?filename=analytical-brief-13-grassland_ga.pdf.

(32)  Lecina-Diaz, J., Chas-Amil, M.L., Aquilué, N., et al. (2023), ‘Incorporating fire-smartness into agricultural policies reduces suppression costs and ecosystem services damages from wildfires’, Journal of Environmental Management, 337, 117707.

(33)  Pais, S., Aquilué, N., Campos, J., et al. (2020) ‘Mountain farmland protection and fire-smart management jointly reduce fire hazard and enhance biodiversity and carbon sequestration’, Ecosystem Services, 44, 101143.

(34)  Rouet-Leduc, J., Pe’er, G., Moreira, F., et al. (2021), ‘Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation’, Journal of Applied Ecology, 58(12), lgh. 2690-2702.

(35)   https://grazelife.com.

(36)  Rouet-Leduc, J., Pe’er, G., Moreira, F., et al. (2021), ‘Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation’, Journal of Applied Ecology, 58(12), lgh. 2690-2702.

(37)   Natura 2000 and forests [Natura 2000 agus foraoisí], Cuid I-II. Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh, 2015.

(38)   Treoirlínte maidir leis an bhForaoiseacht Níos Gaire don Dúlra, Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh, 2023. https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/2d1a6e8f-8cda-11ee-8aa6-01aa75ed71a1.

(39)  Zhao, J., Yue, C., Wang, J., et al. (2024), ‘Forest fire size amplifies postfire land surface warming’, Nature, 633, lgh. 828-834.

(40)   Guidelines on Biodiversity-Friendly Afforestation, Reforestation and Tree Planting [Treoirlínte maidir le Plandú Crann, Foraoisiú agus Athfhoraoisiú atá Neamhdhíobhálach don Bhithéagsúlacht], SWD(2023)61.

(41)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE04-NAT-P-000214/management-and-conservation-of-the-sites-of-s-mamede-and-nisa-laje-de-prata.

(42)  Féach anseo tuilleadh samplaí de réitigh dhúlrabhunaithe sa limistéar cósta: https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/mission/solutions/mission-stories-inactive/nature-based-coastal-restoration-story23.

(43)  EEA (2016), Flood risks and environmental vulnerability. Exploring the synergies between floodplain restoration, water policies and thematic policies [Riosca tuilte agus leochaileacht comhshaoil. Iniúchadh a dhéanamh ar na sineirgí idir athchóiriú tuilemhánna, beartais uisce agus beartais théamacha], Tuarascáil Theicniúil EEA Uimh. 1/2016, an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

(44)  Environment Agency (2010), Working with natural processes to manage flood and coastal erosion risk, Treoirdhoiciméad, Environment Agency, Briostó, an Ríocht Aontaithe.

(45)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE06-NAT-RO-000177/conservation-and-integrated-management-of-danube-islands-romania.

(46)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE07-NAT-RO-000681/cross-border-conservation-of-phalacrocorax-pygmeus-and-aythya-nyroca-at-key-sites-in-romania-and-bulgaria.

(47)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE13-NAT-BG-000801/restoration-and-conservation-of-riparian-forests-of-habitat-type-910-in-natura-2000-sites-and-model-areas-in-bulgaria.

(48)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE08-NAT-BG-000281/conservation-and-restoration-of-11-natura-2000-riparian-and-wetland-habitats-in-10-scis-bulgarian-forests.

(49)   https://ponderful.eu/.

(50)  An Coimisiún Eorpach (2013) Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value [Treoirlínte maidir leis an athrú aeráide agus Natura 2000. A bheith ag déileáil le tionchar an athraithe aeráide ar bhainistiú líonra Natura 2000 de limistéir a bhfuil ardluach bithéagsúlachta acu], Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh, Lucsamburg.

(51)  Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., et al. (2020), Nature networks evidence handbook, Research report NERR081, Natural England, Eabhrac, an Ríocht Aontaithe.

(52)  Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., et al. (2020), ‘Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 30, an tAontas Idirnáisiúnta um Chaomhnú an Dúlra agus Acmhainní Nádúrtha (IUCN), Gland, an Eilvéis.

(53)  Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., et al. (2020), ‘Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 30, an tAontas Idirnáisiúnta um Chaomhnú an Dúlra agus Acmhainní Nádúrtha (IUCN), Gland, an Eilvéis. https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/PAG-030-En.pdf.

(54)   https://naturaconnect.eu/goals-and-objectives/.

(55)  Moreira, F., Dias, F.S., Dertien, J., et al. (2024), ‘Guidelines for connectivity conservation and planning in Europe’, ARPHA Preprints, 5, e129021.

(56)   https://cordis.europa.eu/search?q=%27natura%27%20AND%20%272000%27%20AND%20%27stakeholders%27&p=1&num=10&srt=Relevance:decreasing.

(57)  An Coimisiún Eorpach (2013) Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value [Treoirlínte maidir leis an athrú aeráide agus Natura 2000. A bheith ag déileáil le tionchar an athraithe aeráide ar bhainistiú líonra Natura 2000 de limistéir a bhfuil ardluach bithéagsúlachta acu], Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh, Lucsamburg.

(58)  Donald, P. F. and Evans, A. D. (2006), ‘Habitat connectivity and matrix restoration: the wider implications of agri-environment schemes’, Journal of Applied Ecology, 43 (2), lgh. 209-218.

(59)  Benton, T. G., Vickery, J. A. and Wilson, J. D., (2003), ‘Farmland biodiversity: is habitat heterogeneity the key?’, Trends in Ecology & Evolution, Uimh. 18(4), lgh. 182-188.

(60)  Billeter, R., Liira, J., Bailey, D., et al. (2008), ‘Indicators for biodiversity in agricultural landscapes: a pan-European study’, Journal of Applied Ecology, 45(1), lgh. 141-150.

(61)  Hendrickx, F., Maelfait, J.P., van Wingerden, W., et al. (2007), ‘How landscape structure, land-use intensity and habitat diversity affect components of total arthropod diversity in agricultural landscapes’, Journal of Applied Ecology, 44(2), lgh. 340-351.

(62)  Kettunen, M., Terry, A., Tucker, G.M., et al. (2007), Guidance on the maintenance of landscape connectivity features of major importance for wild flora and fauna. Guidance on the implementation of Article 3 of the Birds Directive (79/409/EEC) and Article 10 of the Habitats Directive (92/43/EEC). Tuarascáil chuig an gCoimisiún Eorpach, an Institiúid um Beartas Comhshaoil san Eoraip, an Bhruiséil / Londain.

(63)  Féach freisin an breithiúnas ón gCúirt Bhreithiúnais i gCás C-418/04 (mír 179).

(64)  Chun tuairisc níos mionsonraithe a fháil ar ghnéithe tírdhreacha faoin Rialachán maidir le hAthchóiriú an Dúlra, féach Iarscríbhinn IV a ghabhann le Rialachán (AE) 2024/1991.

(65)  Alliance Environnement (2017), Literature reviews on the effects of farming practices associated to the CAP greening measures on climate and the environment, Tuarascáil don Choimisiún Eorpach, Alliance Environnement, an Bhruiséil.

(66)  Benton, T. G., Vickery, J A. and Wilson, J D. (2003), ‘Farmland biodiversity: is habitat heterogeneity the key?’, Trends in Ecology & Evolution, Uimh. 18(4), lgh. 182-188.

(67)  Dicks, L. V., Ashpole, J. E., Dänhardt, J., et al. (2013), ‘Farmland Conservation Synopsis: Evidence for the effects of interventions in northern Europe’, Synopses of Conservation Evidence, Imleabhar 3, Pelagic Publishing, Exeter, an Ríocht Aontaithe.

(68)  Alliance Environnement (2019), Evaluation of the impact of the CAP on habitats, landscapes, biodiversity, Tuarascáil don Choimisiún Eorpach, Alliance Environnement, an Bhruiséil.

(69)  Batáry, P., Dicks, L. V., Kleijn, D. agus Sutherland, W. J. (2015), ‘The role of agri-environment schemes in conservation and environmental management’, Conservation Biology, 29(4), lgh. 1006-1016.

(70)  Hoegh-Guldberg, O., Hughes, L., McIntyre, S., et al. (2008), ‘Assisted Colonization and Rapid Climate Change’, Science, 321(5887), lgh. 345-346.

(71)  Lawler, J.J. (2009), ‘Climate change adaptation strategies for resource management and conservation planning’, Annals of the New York Academy of Sciences, 1162(1), lgh. 79-98.

(72)  IUCN agus SSC (2013), Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations, Coimisiún IUCN um Marthanas Speiceas, Gland, an Eilvéis.

(73)  Aitken, S. N. agus Whitlock, M. C. (2013), ‘Assisted Gene Flow to Facilitate Local Adaptation to Climate Change’, Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 44(1), lgh. 367-388.

(74)  Hoegh-Guldberg, O., Hughes, L., McIntyre, S., et al. (2008), ‘Assisted Colonization and Rapid Climate Change’, Science, 321 (5887), lgh. 345-346.

(75)  IUCN agus SSC (2013), Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations, Coimisiún IUCN um Marthanas Speiceas, Gland, an Eilvéis.

(76)  Batson, W G., Gordon, I. J., Fletcher, D. B., et al. (2015), ‘REVIEW: Translocation tactics: a framework to support the IUCN Guidelines for wildlife translocations and improve the quality of applied methods’, Journal of Applied Ecology, 52(6), lgh. 1598-1607.

(77)   https://migforest.nweurope.eu/

IARSCRÍBHINN 5

LEABHARLIOSTA

Príomhthagairtí agus tagairtí breise a úsáideadh chun an treoraíocht seo a fhorbairt agus a mholtar mar fhoinsí faisnéise breise maidir le hoiriúnú don athrú aeráide ar mhaithe leis an mbithéagsúlacht.

Réitigh dhúlrabhunaithe a rannchuidíonn le hoiriúnú don athrú aeráide

Brang, P., Schönenberger, W., Frehner, M., et al. (2006), ‘Management of protection forests in the European Alps: an overview’, Forest Snow and Landscape Research, Uimh. 80.

Cooper, R. (2020) Nature-based solutions and water security, GSDRC, Ollscoil Birmingham.

EEA (2021), Nature-based solutions in Europe: Policy, knowledge and practice for climate change adaptation and disaster risk reduction [Réitigh dhúlrabhunaithe san Eoraip: Beartas, eolas agus cleachtas um oiriúnú don athrú aeráide agus um laghdú ar riosca tubaistí], Tuarascáil EEA Uimh. 1/2021, An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Lucsamburg: Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., et al. (2023), ‘Assessing the role of location and scale of Nature Based Solutions for the enhancement of low flows’, International Journal of River Basin Management, 21(4), 743-58.

Gordon, B.A., Dorothy, O. and Lenhart, C.F., (2020), ‘Nutrient Retention in Ecologically Functional Floodplains: A Review’. Water, 12 (10), 2762.

Harrison, I.J., Green, P.A., Farrell, T.A., et al. (2016), ‘Protected areas and freshwater provisioning: a global assessment of freshwater provision, threats and management strategies to support human water security’, Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 26 (S1), lgh. 103-120.

IUCN (2020) Global Standard for Nature-based Solutions. A user-friendly framework for the verification, design and scaling up of NbS. An chéad eagrán. Gland, an Eilvéis: IUCN.

Keesstra, S. Nunes, J., Novara, A., et al. (2018), ‘The superior effect of nature based solutions in land management for enhancing ecosystem services’, Science of The Total Environment, 610–611, 997–100.

Seddon, N., Chausson, A., Berry, P., et al. (2020), ‘Understanding the value and limits of nature-based solutions to climate change and other global challenges’, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375, 20190120.

Falscaithe san Eoraip agus a dtionchair ar an mbithéagsúlacht agus bearta chun iad a laghdú

Barredo., J.I., Mansuy, N. agus Mubareka, S.B. (2023), Primary and old-growth forests are more resilient to natural disturbances – Perspective on wildfires [Tá foraoisí príomhúla agus seanfháis níos athléimní in aghaidh suaití nádúrtha – Peirspictíocht maidir le falscaithe], JRC, an Coimisiún Eorpach.

Castellnou, M., Prat-Guitart, N., Arilla, E., et al. (2019), ‘Empowering strategic decision-making for wildfire management: avoiding the fear trap and creating a resilient landscape’, Fire Ecology, 15 (31), lgh. 1-17.

An Coimisiún Eorpach (2021), Land-based wildfire prevention: Principles and experiences on managing landscapes, forests and woodlands for safety and resilience in Europe [Falscaithe talamhbhunaithe a chosc: Prionsabail agus taithí maidir le tírdhreacha, foraoisí agus coillearnacha a bhainistiú ar mhaithe le sábháilteacht agus athléimneacht san Eoraip].

Fernandes, P.M. (2013), ‘Fire-smart management of forest landscapes in the Mediterranean basin under global change’, Landscape and Urban Planning, lch 110, lgh. 175–182.

An Coimisiún Foraoiseachta (2014), Building wildfire resilience into forest management planning, An Coimisiún Foraoiseachta, Dún Éideann, an Ríocht Aontaithe.

Held, A. agus Pronto, L. (2023), Reducing wildfire risk in Europe through sustainable forest management [Riosca falscaithe san Eoraip a laghdú trí bhainistiú inbhuanaithe ar fhoraoisí], achoimre ar bheartas ón gComhdháil Aireachta um Chosaint Foraoisí san Eoraip.

Fís 2020: An tionscadal FIRE-RES, https://fire-res.eu/

Keeley, J.E., Bond, W.J., Bradstock, R.A., et al. (2012), Fire in Mediterranean Ecosystems: Ecology, Evolution and Management, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe.

Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H., et al. (2020), ‘Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed’, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

Neidermeier, A.N., Zagaria, C., Pampanoni, V., et al. (2023), ‘Mapping opportunities for the use of land management strategies to address fire risk in Europe’, Journal of environmental management, 346, 118941.

Pais, S. Aquilué, N., Campos, J., et al. (2020), ‘Mountain farmland protection and fire-smart management jointly reduce fire hazard and enhance biodiversity and carbon sequestration’, Ecosystem Services, 44, 101143.

Plana, E., Font, M., Green, T. (eagarthóirí) (2015), Operational tools and guidelines for improving efficiency in wildfire risk reduction in EU landscapes, An tionscadal FIREfficient, Eagráin CTFC, https://firefficient.ctfc.cat/images/book_guidelines.pdf.

Tionscadal LIFE12ENV/ES/000730 faoin Ionstraim Airgeadais don Chomhshaol (LIFE+), Cost-efficient integration of megafire prevention into forest management in the Mediterranean, Tuarascáil do shaoránaigh, https://cpf.gencat.cat/web/.content/or_organismes/or04_centre_propietat_forestal/03_linies_actuacio/transferencia_de_coneixement/projectes_europeus/life_demorgest/static_files/LAYMAN_ang.pdf

Rouet-Leduc, J., Pe’er, G., Moreira, F., et al. (2021), ‘Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation’, Journal of Applied Ecology, 58 (12), lgh. 2690-2702.

Valor, T., Coll, L., Pique, M., et al. (2023), FIRE-RES: Ecological factors driving resistant and resilient landscapes to high intensity and extreme wildfire events [FIRE-RES: Tosca éiceolaíocha a spreagann tírdhreacha atá frithsheasmhach agus athléimneach in aghaidh teagmhais fhoircneacha falscaithe ard-déine], Tuarascáil insoláthartha D1.11 de chuid an tionscadail FIRE-RES. 10.5281/zenodo.7785271.

An seans go rannchuideoidh réitigh dhúlrabhunaithe le bainistiú tuilte agus le hoiriúnú don athrú aeráide

Burek, P, Mubareka, S., Rojas, R., et al. (2012) Evaluation of the effectiveness of Natural Water Retention Measures, [Meastóireacht ar éifeachtacht Beart Coinneála Uisce Nádúrtha], EUR 25551 EN, an tAirmheán Comhpháirteach Taighde, Lucsamburg.

Collentine D. agus Futter M.N. (2018), ‘Realising the potential of natural water retention measures in catchment flood management: Trade-offs and matching interests’, Journal of Flood Risk Management, 11(1), lgh. 76–84.

EEA (2015) Water-retention potential of Europe’s forests: A European overview to support natural water-retention measures [Acmhainneacht coinneála uisce fhoraoisí na hEorpa. Forbhreathnú Eorpach chun tacú le bearta coinneála uisce nádúrtha], Tuarascáil EEA Uimh. 13/2015, an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Lucsamburg.

EEA (2016) Flood risks and environmental vulnerability — exploring the synergies between floodplain restoration, water policies and thematic policies [Rioscaí tuilte agus leochaileacht comhshaoil — iniúchadh a dhéanamh ar na sineirgí idir athchóiriú tuilemhánna, beartais uisce agus beartais théamacha], Tuarascáil EEA Uimh. 1/2016, an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Lucsamburg.

An Coimisiún Eorpach (2020), The interaction between the Floods Directive and the Nature Directives [An idirghníomhaíocht idir an Treoir maidir le Tuilte agus na Treoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga]. Creatdoiciméad, Meitheal na Comhstraitéise Cur Chun Feidhme um Thuilte faoi na Treoracha Réime maidir le Tuilte agus Uisce.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., et al. (2022), ‘Assessing the role of location and scale of Nature based solutions for the enhancement of low flows’, International Journal of River Basin Management, 21(4), lgh. 743-758.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., et al. (2023), ‘Time variable effectiveness and cost-benefits of different nature-based solution types and design for drought and flood management’, Nature-Based Solutions, 3, 100050.

Iacob, O., Rowan, J.S., Brown, I., et al. (2014), ‘Evaluating wider benefits of natural flood management strategies: An ecosystem-based adaptation perspective’, Hydrology Research, 45(6), lgh. 774–787.

Klijn, F., Asselman, N. agus Wagenaar, D., (2018) ‘Room for rivers: Risk reduction by enhancing the flood conveyance capacity of The Netherlands’ large Rivers’, Geosciences, 8(6), lch. 224.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat/DGWB, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat/Rijkswaterstaat, Unie van Waterschappen, et al. (2022), Eindadvies Beleidstafel wateroverlast en hoogwater: ‘Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag.’ Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag|Rapport|Rijk soverheid.nl (san Ollainnis) – Comhairle deiridh ón mbord beartais maidir le barrachas uisce agus uiscí arda: ‘Ní hindéanta cosc, ach is indéanta ullmhú. Tá sé in am gníomhú le chéile’. Tuarascáil ó rialtas na hÍsiltíre, an Aireacht Bonneagair agus Uisce.

Penning, E., Peñailillo Burgos, R., Mens, M., et al. (2023), ‘Nature-based solutions for floods AND droughts AND biodiversity: Do we have sufficient proof of their functioning?, Cambridge Prisms: Water, 1, e11, lgh. 1–17. Áirítear ann liosta de bhunachair sonraí réiteach dúlrabhunaithe.

Scholz, M., Mehl, D., Schulz-Zunkel, C., et al. (2012), Ökosystemfunktionen von Flussauen: Analyse und Bewertung von Hochwasserretention, Nährstoffrückhalt, Kohlenstoffvorrat, Treibhausgasemissionen und Habitatfunktion, Naturschutz und biologische Vielfalt. Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg.

Somarakis, G., Stagakis S. agus Chrysoulakis, N. (2019), “THINKNATURE HANDBOOK_NATURE-BASED SOLUTIONS”, in: Think Nature (Eagrán 730338).

Foinsí faisnéise agus sonraí breise maidir le breathnuithe agus réamh-mheastacháin ar an athrú aeráide san Eoraip

Bednar-Friedl, B., Biesbroek, R., Schmidt, D.N., et al. (2022) “Europe”, In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Rannchuidiú Mheitheal II leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (eagarthóirí)], Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

Climate-Adapt – taiscéalaí sonraí aeráide https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/knowledge/european-climate-data-explorer.

Clár Copernicus: an tseirbhís um an athrú aeráide https://climate.copernicus.eu/.

Réamh-mheastacháin EEA maidir le hastaíochtaí gás ceaptha teasa – amharcóir sonraí https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/eea-greenhouse-gas-projections-data-viewer-data-viewers.

EEA (2024) Measúnú Eorpach ar Rioscaí Aeráide. Tuarascáil 01/2024 ón nGníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Lucsamburg: Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh.

Éifeachtaí an athraithe aeráide agus tionchair ar an mbithéagsúlacht

Bedford, J., Ostle, C., Johns, D.G., et al. (2020), “Lifeform indicators reveal large-scale shifts in plankton across the North-West European shelf”, Global Change Biology, 26(6), lgh. 3482–3497.

Bowler, D.E., Hof, C., Haase, P., et al. (2017), “Cross-realm assessment of climate change impacts on species” abundance trends’, Nat Ecol Evol, 1(3), lch. 67.

Cahill, A.E., Aiello-Lammens, M.E., Fisher-Reid, M.C., et al. (2013), ‘How does climate change cause extinction?’, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 280 (1750), 20121890.

Chen, I-C., Hill, J.K., Ohlemüller, R., et al. (2011), ‘Rapid range shifts of species associated with high levels of climate warming’, Science, 333: 1024–1026.

Climate-ADAPT – Bithéagsúlacht https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/eu-adaptation-policy/sector-policies/biodiversity.

Cooley, S., Schoeman, D., Bopp, L., et al. (2022), ‘Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services’, in: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [Athrú Aeráide 2022: Tionchair, Oiriúnú agus Leochaileacht], Rannchuidiú Mheitheal II leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (eagarthóirí)], Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

Comte, L. and Grenouillet, G. (2013), ‘Do stream fish track climate change? Assessing distribution shifts in recent decades’, Ecography, 36(11), lgh. 1236–1246.

Devictor, V., Van Swaay, C., Brereton, T., et al. (2012), ‘Differences in the climatic debts of birds and butterflies at a continental scale’, Nature climate change, 2(2), lgh. 121-124.

EEA (2017) Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2016: An indicator-based report [An t-athrú aeráide, tionchair agus leochaileacht san Eoraip 2016: Tuarascáil táscaire-bhunaithe], Tuarascáil EEA Uimh. 1/2017, an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

EEA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018. [Staid an Dúlra san Aontas Eorpach: Torthaí ón tuairisciú faoi na Treoracha AE maidir le hÉin agus Gnáthóga 2013-2018], Tuarascáil EEA Uimh. 10/2020, an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil, Cóbanhávan.

Frei, E., Bodin, J. and Walther, G-R. (2010), ‘Plant species’ range shifts in mountainous areas–all uphill from here?’, Botanica Helvetica, 120 (2), lgh. 117-128.

Gozlan, R.E., Karimov, B.K., Zadereev, E., et al. (2019), ‘Status, trends, and future dynamics of freshwater ecosystems in Europe and Central Asia’, Inland Waters, 9(1), lgh. 78–94.

Grewe, Y., Hof, C., Dehling, D.M., et al. (2013), ‘Recent range shifts of European dragonflies provide support for an inverse relationship between habitat predictability and dispersal’, Global Ecology and Biogeography, 22(4), lgh. 403–409.

Hickling, R., Roy, D.B., Hill, J.K., et al. (2006), ‘The distributions of a wide range of taxonomic groups are expanding pole-wards’, Global Change Biology, Uimh. 12 (3), lgh. 450-455.

Huntley, B., Collingham, Y.C., Willis, S.G., et al. (2008), ‘Potential Impacts of Climatic Change on European Breeding Birds’, PLoS ONE, Uimh. 3 (1), e1439.

Menéndez, R., Megías, A.G., Hill, J.K, et al. (2006), ‘Species richness changes lag behind climate change’, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 273(1593), 1465–1470.

Menzel, A., Yuan, Y., Matiu, M., et al. (2020), ‘Climate change fingerprints in recent European plant phenology’, Global Change Biology, 26(4), lgh. 2599–2612.

Montero-Serra, I., Edwards, M. agus Genner, M.J. (2015), ‘Warming shelf seas drive the subtropicalization of European pelagic fish communities’, Global Change Biology, 21(1), lgh. 144–153.

Noce, S., Cipriano, C. agus Santini, M. (2023), ‘Altitudinal shifting of major forest tree species in Italian mountains under climate change’, Frontiers in Forests and Global Change, 6, 1250651.

Ockendon, N., Baker, D.J., Carr, J.A., et al. (2014), ‘Mechanisms underpinning climatic impacts on natural populations: altered species interactions are more important than direct effects’, Global Change Biology, Uimh. 20 (7), 2221-2229.

Parmesan, C., Morecroft, M. D., Trisurat, Y., et al. (2022), ‘Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services’, in: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Rannchuidiú Mheitheal II leis an Séú Tuarascáil Mheasúnachta ón bPainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (eagarthóirí)], tuarascáil cheardlainne faoi chomhurraíocht IPBES-PIAA maidir le bithéagsúlacht agus an t-athrú aeráide, Cambridge University Press, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Nua-Eabhrac, SAM.

Pörtner, H.O., Scholes, R.J., Agard, J. et al. (2021), Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change, Rúnaíocht IPBES, Bonn, an Ghearmáin, DOI:10.5281/zenodo.4659158.

Sajwaj, T., Tucker, G.M., Harley, M. agus de Soye, Y. (2011) Impacts of climate change and selected renewable energy infrastructures on EU biodiversity and the Natura 2000 network: An assessment framework for climate change vulnerability – methodology and results [Tionchair an athraithe aeráide agus bonneagar roghnaithe fuinnimh in-athnuaite ar bhithéagsúlacht an Aontais agus ar líonra Natura 2000: Creat um measúnú ar leochaileacht i leith an athraithe aeráide – modheolaíocht agus torthaí]. Tuarascáil Chúram 2a don Choimisiún Eorpach faoi Chonradh ENV.B.2/SER/2007/0076 Gníomhaíochtaí Ullmhúcháin Natura 2000 – Beart 5: An tAthrú Aeráide agus an Bhithéagsúlacht i ndáil le Líonra Natura 2000, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP & WCMC, an Bhruiséil.

Scheffers, B.R., De Meester, L., Bridge, T.C. et al. (2016), ‘The broad footprint of climate change from genes to biomes to people’, Science, 354(6313), aaf7671.

Termaat, T., van Strien, A.J., van Grunsven, R.H. et al. (2019), ‘Distribution trends of European dragonflies under climate change’, Diversity and Distributions, 25(6), lgh. 936-950.

Thackeray, S.J., Sparks, T.H., Frederiksen, M., et al. (2010), ‘Trophic level asynchrony in rates of phenological change for marine, freshwater and terrestrial environments’, Global Change Biology, Uimh. 16 (12), lgh. 3304-3313.

Thuiller, W., Lavergne, S., Roquet, C., et al. (2011), ‘Consequences of climate change on the tree of life in Europe’, Nature, 470 (7335), lgh. 531-534.

Walther, G-R. (2010), ‘Community and ecosystem responses to recent climate change’, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365 (1549), 2019-2024.

Wernberg, T., Bennett, S., Babcock, R.C., et al. (2016), ‘Climate-driven regime shift of a temperate marine ecosystem’, Science, 353 (6295), lgh. 169-172.

Yang, L.H. agus Rudolf, V. (2010), ‘Phenology, ontogeny and the effects of climate change on the timing of species interactions’, Ecology Letters, Uimh. 13 (1), lgh. 1-10.

Tuilleadh treoraíochta maidir le measúnuithe leochaileachta i leith an athraithe aeráide a dhéanamh

Brodie, S., Smith, J.A., Muhling, B.A., et al. (2022), ‘Recommendations for quantifying and reducing uncertainty in climate projections of species distributions’, Global change biology, 28(22), 6586-6601.

Duffield, S.J, Morecroft, M.D., Pearce-Higgins, J.W., et al. (2024), ‘Species or habitat-based assessments of vulnerability to climate change? Informing climate change adaptation in Special Protection Areas for birds in England’, Biological Conservation, 291, 110460.

EcoCommons, Ardán céadrogha na hAstráile chun anailís agus samhaltú a dhéanamh ar dhúshláin éiceolaíocha agus chomhshaoil, https://www.ecocommons.org.au/

Estrada, A., Morales-Castilla, I., Caplat, P., et al. (2016), ‘Usefulness of species traits in predicting range shifts’, Trends in Ecology & Evolution, 31 (3), lgh. 190-203.

Foden, W.B. and Young, B.E. (2016), IUCN SSC guidelines for assessing species’ vulnerability to climate change, IUCN, Cambridge, an Ríocht Aontaithe agus Gland, an Eilvéis.

Foden, W.B., Young, B.E., Akçakaya, H.R., et al. (2019), ‘Climate change vulnerability assessment of species’, WIREs Climate Change, Uimh. 10 (1), e551.

Guisan, A., Thuiller, W. agus Zimmermann, N.E. (2017), Habitat suitability and distribution models: with applications in R, Cambridge University Press, an Ríocht Aontaithe.

Hallgren, W., Beaumont, L., Bowness, A., et al. (2016), ‘The biodiversity and climate change virtual laboratory: where ecology meets big data’, Environmental Modelling & Software, 76, lgh. 182-186.

Johnson, K.A. (2014), Climate change vulnerability assessment for natural resources management: Toolbox of methods with case studies, U.S. Fish and Wildlife Service, Arlington, Virginia.

Lu, W.X., Wang, Z.Z., Hu, X.Y., et al. (2024), ‘Incorporating eco-evolutionary information into species distribution models provides comprehensive predictions of species range shifts under climate change’, Science of The Total Environment, 912, 169501.

Mancini, G., Santini, L., Cazalis, V., et al. (2023), ‘A standard approach for including climate change responses in IUCN Red List assessments’, Conservation Biology, e14227.

Nila, M.U.S., Beierkuhnlein, C., Jaeschke, A., et al. (2019), ‘Predicting the effectiveness of protected areas of Natura 2000 under climate change’, Ecological Processes, 8, lgh. 1-21.

Pacifici, M., Foden, W.B., Visconti, P., et al. (2015), ‘Assessing species vulnerability to climate change’, Nature Climate Change, 5 (3), lgh. 215-224.

Santini, L., Benítez-López, A., Maiorano, L., et al. (2021), ‘Assessing the reliability of species distribution projections in climate change research’, Diversity and Distributions, 27(6), lgh. 1035-1050.

Oiliúint ar líne ón tSaotharlann Fhíorúil um Bithéagsúlacht agus Athrú Aeráide (BCCVL), https://bccvl.org.au/training/, a bhfuil EcoCommons tagtha ina hionad anois

Treoirphrionsabail agus bearta praiticiúla maidir leis an mbithéagsúlacht a oiriúnú

Adam, M.M., Lenzner, B., Van Kleunen, M., & Essl, F. (2022). ‘Call for integrating future patterns of biodiversity into European conservation policy’, Conservation Letters, 15(5), e12911.

Bowgen, K. M., Kettel, E.F., Butchart, S.H.M., et al. (2022), ‘Conservation interventions can benefit species impacted by climate change’, Biological Conservation, 269, 109524.

Climate-ADAPT – Bithéagsúlacht https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/eu-adaptation-policy/sector-policies/biodiversity.

Cook, C.N., Beever, E.A., Thurman, L.L., et al. (2021), ‘Supporting the adaptive capacity of species through more effective knowledge exchange with conservation practitioners’, Evolutionary Applications, 14: 1969– 1979.

Coudurier C., Petit, L., Tissot, A. et al. (2023), Natur’Adapt climate change adaptation process – A methodological guide to developing a vulnerability and opportunities assessment and an adaptation plan for a protected area (leagan arna oiriúnú dá dháileadh san Eoraip), LIFE Natur’Adapt – Réserves Naturelles de France. https://naturadapt.com/groups/communaute/documents/776/get.

Cross, M.S., Zavaleta, E.S., Bachelet, D., et al. (2012), ‘The Adaptation for Conservation Targets (ACT) framework: a tool for incorporating climate change into natural resource management’, Environmental management, 50, lgh. 341-351.

EUROPARC (2023). White Paper: Climate Change & Nature Protected Areas, CC-BY-SA LIFE Natur’Adapt, EUROPARC Federation.

Gillingham, P.K., Britton, J.R., Jones, G., et al. (2024), ‘Climate change adaptation for biodiversity in protected areas: An overview of actions’, Biological Conservation, 289, 110375.

Greenwood, O., Mossman, H.L., Suggitt, A.J., et al. (2016), ‘Using in situ management to conserve biodiversity under climate change’, Journal of Applied Ecology, 53: 885-894.

Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L.A., et al. (2016), ‘Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners’, Best Practice Protected Area Guidelines Series, Uimh. 24, IUCN, Gland, an Eilvéis.

Handler, S.D., Ledee, O.E., Hoving, C.L., et al. (2022), ‘A menu of climate change adaptation actions for terrestrial wildlife management’, Wildlife Society Bulletin, 46:e1331.

Heller, N.E. agus Zavaleta, E.S. (2009), ‘Biodiversity management in the face of climate change: A review of 22 years of recommendations’, Biological Conservation, 142, lgh. 14-32.

Huntley, B. (2007) Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies [An t-athrú aeráide agus caomhnú bhithéagsúlacht na hEorpa: I dtreo straitéisí oiriúnúcháin a fhorbairt], an Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa, an 27ú cruinniú den Bhuanchoiste, Strasbourg, 26-29 Samhain 2007, Comhairle na hEorpa, Strasbourg.

Keeley, A.T., Ackerly, D.D., Cameron, D.R. et al. (2018), ‘New concepts, models, and assessments of climate-wise connectivity’, Environmental Research Letters, 13(7), 073002.

Lawler, J.J. (2009), ‘Climate change adaptation strategies for resource management and conservation planning’, Annals of the New York Academy of Sciences, 1162 (1), lgh. 79-98.

LEDee, O.E., Handler, S.D., Hoving, C.L., et al. (2021), ‘Preparing Wildlife for Climate Change: How Far Have We Come?’, Journal of Wildlife Management, 85: lgh. 7-16.

Natural England & RSPB (2014), Climate Change Adaptation Manual: Evidence to support nature conservation in a changing climate.

Oliver, T.H., Smithers, R.J., Bailey, S., et al. (2012), ‘A decision framework for considering climate change adaptation in biodiversity conservation planning’, Journal of Applied Ecology, lgh. 1247-1255.

Opdam, P. agus Wascher, D. (2004), ‘Climate change meets habitat fragmentation: linking landscape and biogeographical scale levels in research and conservation’, Biological Conservation, 117 (3), lgh. 285-297.

Prober, S.M., Doerr, V.A.J., Broadhurst, L.M., et al. (2019), ‘Shifting the conservation paradigm: a synthesis of options for renovating nature under climate change’, Ecological Monographs, 89(1), e01333.

Prutsch, A., Grothmann, T., Schauser, I., et al. (2010), Guiding principles for adaptation to climate change in Europe [Treoirphrionsabail maidir le hoiriúnú don athrú aeráide san Eoraip], Páipéar Teicniúil ETC/ACC 2010/6, Bilthoven: Lárionad Téamach Eorpach maidir le hAer agus an tAthrú Aeráide.

Rannow, S. agus Neubert, M. (2014), ‘Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change’, Advances in Global Change Research 58, Springer Netherlands.

Schloss, C.A., Cameron, D.R., McRae, B.H., et al. (2022), ‘“No-regrets” pathways for navigating climate change: planning for connectivity with land use, topography, and climate’, Ecological Applications, 32 (1), e02468.

Stein, B.A., Glick, P., Edelson, N., et al. (2014), Climate-smart conservation: putting adaptation principles into practice, National Wildlife Federation.

Verboom, J., Schippers, P., Cormont, A., et al. (2010), ‘Population dynamics under increasing environmental variability: implications of climate change for ecological network design criteria’, Landscape Ecology, 25 (8), lgh. 1289-1298.

Vos, C.C., Berry, P., Opdam, P., et al. (2008), ‘Adapting landscapes to climate change: examples of climate-proof ecosystem networks and priority adaptation zones’, Journal of Applied Ecology, 45 (6), lgh. 1722-1731.

Wilke, C., Rannow, S. agus Bilz, M. (2013), HABIT-CHANGE Management Handbook – A guideline to adapt protected areas management to climate change, Tuarascáil Habit-CHANGE 5.3.2, Institiúid Leibniz um Fhorbairt Éiceolaíoch agus Réigiúnach (IOER) agus comhpháirtithe, an Ghearmáin.