Bunaítear leis córas trádála astaíochtaí (ETS) an Aontais Eorpaigh (AE). Is é sin bunchloch bheartas de chuid AE maidir le dul i ngleic leis an athrú aeráide trí astaíochtaí gás ceaptha teasa (GCT) a laghdú ar bhealach atá costéifeachtach agus éifeachtúil ó thaobh an gheilleagair de. Tá sé bunaithe ar an bprionsabal teorannaithe agus trádála1.
Leasaíodh an reachtaíocht bhunaidh cúpla uair de réir mar a tháinig an córas chun cinn. Glacadh na hathruithe is déanaí i dTreoir (AE) 2023/958 agus i dTreoir (AE) 2023/959 mar chuid de thionscnamh an Aontais atá “oiriúnach do 55”, tionscnamh arb é is aidhm dó a áirithiú go bhfuil beartais an Aontais i gcomhréir le spriocanna aeráide agus gealltanais an Dlí Aeráide Eorpaigh faoin gComhaontú Glas don Eoraip agus faoi Chomhaontú Pháras.
PRÍOMHPHOINTÍ
Beidh an chéim (an ceathrú céim) reatha den ETS i bhfeidhm ó 2021 go 2030. Don tréimhse sin, leag AE sprioc nua méadaithe amach chun astaíochtaí GCT a laghdú 62% i gcomparáid le leibhéil 2005.
Tá feidhm ag an scéim maidir le:
gléasraí cumhachta;
réimse leathan earnálacha tionsclaíocha atá dian ó thaobh fuinnimh de;
eitiltí laistigh de AE agus den Limistéar Eorpach Eacnamaíoch (LEE), agus eitiltí a imeacht chuig an Eilvéis agus chuig an Ríocht Aontaithe;
iompar muirí (tabharfar oibleagáidí maidir le breathnóireacht isteach de réir a chéile idir 2024 agus 2026);
astaíochtaí de:
dé–ocsaíd charbóin (CO2),
ocsaíd nítriúil,
sárfhluaracarbóin,
meatán.
Tá scéim nua maidir le Trádáil Astaíochtaí bunaithe chun foirgnimh, iompar ar bhóthar agus breoslaí a chumhdach le haghaidh earnálacha breise a chomhfhreagraíonn do ghníomhaíochtaí tionsclaíocha nach gcumhdaítear ag ETS.
Lamháltais
Ón 1 Eanáir 2005i leith, ní mór d’oibreoirí na ngníomhaíochtaí go léir a chumhdaítear sa reachtaíocht líon iomchuí lamháltas astaíochtaí a thabhairt suas chun a gcuid astaíochtaí GCT den bhliain roimhe sin a chumhdach (astaíocht amháin in aghaidh tona den ocsaíd charbóin (CO2) nó suim choibhéiseach na ndaoine gníomhach eile).
Tá líon iomlán na lámhaltas a eisítear san Aontas á laghdú de réir a chéile: faoi 1.74% idir 2013 agus 2020, agus 2.2 % idir 2021 agus 2023. Idir 2024 agus 2027 laghdófar é de 4.3% in aghaidh na bliana, agus ó 2028 4.4% in aghaidh na bliana.
Rinneadh an córas lamháltas saor in aisce a athbhreithniú chun dul i ngleic leis an tsaincheist maidir le sceitheadh carbóin2 trí dhíriú ar earnálacha atá i mbaol a dtáirgeadh a leathnú amach lasmuigh den Aontas Eorpach. Maidir leis sin:
Déanfar lamháltais saor in aisce a chéimniú amach de réir a chéile bunaithe ar rátaí laghdaithe níos airde;
cuireadh sásra coigeartaithe trasteorann ar bun (ar a dtugtar CBAM) (is córas praghsála carbóin é seo a bhaineann le táirgí nach bhfuil chomh dian céanna a allmhairítear isteach in AE — beidh leithdháileadh saor in aisce in ETS á chéimniú amach de réir a chéile go dtí 2034 go ndéanfar ceann de na hearnálacha sin atá cumhdaithe ag an sásra coigeartaithe trasteorann).
Earnáil na heitlíochta
Go dtí deireadh 2026, beidh praghsáil carbóin an Aontais Eorpaigh i bhfeidhm ar eitiltí laistigh de AE / LEE, agus eitiltí ag imeacht chuig an Eilvéis agus chuig an Ríocht Aontaithe, ag coinneáil an raon feidhme geografach srianta reatha maidir le cur i bhfeidhm idirnáisiúnta na rialacha. Faoin 1 Iúil 2026, ní mór don Choimisiún Eorpach tuarascáil a chur i láthair ina ndéantar measúnú ar shláine comhshaoil na Scéime maidir le Socrú agus Laghdú na Eitlíochta Sibhialta Idirnáisiúnta (CORSIA) a bhunaigh an Eagraíocht Eitlíochta Sibhialta Idirnáisiúnta. Ní mór togra reachtach a bheith ag gabháil leis an tuarascáil lena gcoimeádfar nó lena leathnaítear raon feidhme ETS chuig eitiltí a imeacht i bhfianaise shláine chomhshaoil agus ian na Libia i ndáil leis na spriocanna faoi Chomhaontú Pháras. Beidh feidhm ag CORSIA maidir le heitiltí lasmuigh den Eoraip chuig agus ó thíortha atá rannpháirteach in CORSIA.
Leis na rialacha nuashonraithe, cuirtear dlús le cur chun feidhme an phrionsabail gurb é údar an truaillithe a íocfaidh as3 trí liúntais saor in aisce a chéimniú amach de réir a chéile d’earnáil na heitlíochta le ceantáil iomlán in 2026.
Ón 1 Eanáir 2024 go dtí an 31 Nollaig 2030, forchoimeádfar 20 milliún lamháltas mar dhreasacht d’oibreoirí aerárthaí imeacht ó bhreoslaí iontaise a úsáid.
Chun an dreasacht sin a chur chun feidhme, leagtar síos i Rialachán Tarmligthe (AE) 2025/723 na rialacha mionsonraithe maidir le ríomh bliantúil na ndifríochtaí praghais idir na breoslaí eitlíochta inbhuanaithe incháilithe agus ceirisín iontaise, agus maidir le leithdháileadh lamháltais do na haerlínte a úsáideann na breoslaí sin:
an mheicníocht, ar fiú thart ar €1.6 billiún í, cabhraíonn sí leis an mbearna chostais idir breoslaí iontaise agus breoslaí inbhuanaithe incháilithe a dhúnadh;
ní mór d’aerlínte tuairisc a thabhairt ar úsáid breosla faoi 31 Márta, agus ina dhiaidh sin foilsíonn an Coimisiún difríochtaí i bpraghsanna breosla faoi 31 Bealtaine agus leithdháileann sé liúntais faoi 31 Lúnasa gach bliain.
Córas trádála astaíochtaí ar leithligh d’fhoirgnimh, d’iompar de bhóthar agus d’earnálacha breise
Chun dreasachtaí a thabhairt do laghduithe astaíochtaí in earnálacha an iompair de bhóthar agus na bhfoirgneamh – nach raibh cumhdaithe ag an ETS atá ann cheana – chomhaontaigh na comhreachtóirí ETS ar leithligh ach comhthreomhar – ar a dtugtar ETS2 – a bhunú, ó 2027 ar aghaidh, le haghaidh astaíochtaí ó bhreoslaí a dhóitear san earnáil ábhartha. Murab ionann agus ETS atá ann cheana, leis an ETS2, mar a thugtar air, cuirtear an pointe rialála go réamhtheachtach, i.e. maidir le daoine atá faoi dhliteanas dleachtanna máil a íoc ar fhuinneamh (amhail trádstórais chánach agus soláthróirí breosla) seachas ar thomhaltóirí deiridh breoslaí. Beidh ar eintitis rialáilte atá cumhdaithe ag ETS2 lamháltais a thabhairt suas dá n-astaíochtaí fíoraithe a fhreagraíonn do na cainníochtaí breoslaí atá scaoilte acu lena dtomhaltas. Cé nach dtosóidh tabhairt suas lamháltais faoi ETS2 ach in 2028 i gcás astaíochtaí 2027, cuireadh tús le monatóireacht agus tuairisciú astaíochtaí an 1 Eanáir 2025. Ní bheidh na lamháltais in ETS2 idirmhalartach le lamháltais a thrádáiltear sa ETS atá ann cheana agus ní chuirfear ar an margadh iad ach amháin trí cheantáil (gan leithdháileadh saor in aisce). Déanfar líon iomlán na lamháltas a eisítear in ETS2 a laghdú 5.10 % in aghaidh na bliana ag tús an chórais agus déanfar laghdú 5.38 % ar an líon sin ó 2028.
Sásraí cistiúcháin ísealcharbóin
Leis an gCiste don Nuachóiriú, tacaítear le tionscadail infheistíochta a nuachóiriú in earnáil na cumhachta agus i gcórais fuinnimh níos leithne i mBallstáit a raibh a n-olltáirgeacht intíre in aghaidh an duine ag praghsanna an mhargaidh in 2013 faoi bhun 60% de mheán an Aontais. Cuireadh trí Bhallstát ar ioncam íseal a raibh a n-olltáirgeacht intíre in aghaidh an duine ag praghsanna an mhargaidh faoi bhun 75% de mheán an Aontais ó 2016 go 2018.
Leis an gCiste don Nuálaíocht, tacaítear le teicneolaíochtaí nuálacha agus nuálaíocht cheannródaíoch a thaispeáint in earnálacha a chumhdaítear le EU ETS, lena n-áirítear foinsí in-athnuaite fuinnimh nuálacha, gabháil agus úsáid carbóin, agus stóráil fuinnimh agus béim níos láidre á leagan ar theicneolaíochtaí nua a mhéadú.
Beidh an Ciste Aeráide Sóisialta arna bhunú le Rialachán (AE) 2023/955 (féach achoimre) ag gabháil le tabhairt isteach an phraghais carbóin in earnálacha na bhfoirgneamh agus an iompair de bhóthar agus cuirfidh sé cistiú tiomnaithe ar fáil do na Ballstáit chun tacú leis na grúpaí leochaileacha is mó a ndéantar difear dóibh, go háirithe teaghlaigh i mbochtaineacht fuinnimh nó iompair agus micrifhiontair.
Ról na mBallstát
Tá na Ballstáit freagrach as na cúraimí a leanas.
lamháltais a eisiúint;
a áirithiú go ndéanfaidh oibreoirí, oibreoirí aerárthaí, cuideachtaí loingseoireachta agus eintitis rialáilte faireachán agus tuairisciú ar a gcuid astaíochtaí go bliantúil agus go dtabharfaidh siad suas roinnt lamháltas arb ionann iad agus a n-astaíochtaí iomlána le linn na bliana féilire roimhe sin;
na lamháltais uile nach leithdháiltear saor in aisce nó nach gcuirtear i gcúlchiste cobhsaíochta margaidh a chur ar ceant;
cinneadh a dhéanamh conas ioncam ó cheantanna a úsáid ar chuspóirí aeráide, fuinnimh agus sóisialta;
tuarascáil bhliantúil a chur ar fáil don Choimisiún maidir le cur i bhfeidhm na reachtaíochta;
a chinntiú gur féidir lamháltais a aistriú idir suiteálacha san Aontas agus chuig tíortha nach bhfuil san Aontas ina n-aithnítear na liúntais;
pionóis éifeachtacha as sáruithe ar bith ar an dlí a leagan amach.
Rialacha maidir le lamháltais a chur ar ceant
Le gníomh tarmligthe, Rialachán (AE) 2023/2830, forlíontar Treoir 2003/87/CE lena leagtar amach na rialacha maidir le huainiú, riarachán agus gnéithe eile a bhaineann le lamháltais a chur ar ceant. Aisghairtear leis agus cuirtear in ionad na rialacha a leagadh síos roimhe seo i Rialachán (AE) No 1031/2010, ag cur san áireamh na rialacha agus na heilimintí nua a tugadh isteach i dTreoir 2003/87/CE, amhail leathnú raon feidhme an ETS reatha ar iompar muirí agus tabhairt isteach ETS úr agus ar leithligh le haghaidh foirgnimh, iompar de bhóthar agus gníomhaíochtaí tionsclaíocha nach bhfuil cumhdaithe ag an ETS atá ann cheana.
Le Rialachán Tarmligthe (AE) 2023/2830 déantar plé ar ghnéithe amhail:
ceapadh ceantála (táirgí ceant, formáid ceantála, tairiscintí a chur isteach agus a aistarraingt, praghas imréitigh ceant agus réiteach tairiscintí a bhaineann leo),
féilirí ceant (uainiú, minicíocht agus dáileadh mhéid na lamháltas, imthosca a chuireann cosc ar cheantanna tarlú, méideanna bliantúla lamháltas ceantáilte);
rochtain ar cheantanna,
ceantálaí(í) a cheapadh agus tascanna gaolmhara;
lamháltais a cheantáil don Chiste Nuálaíochta, don Chiste Nuachóirithe, don tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta agus don Chiste Aeráide Sóisialta;
nósanna imeachta maidir le lamháltais a chealú,
ceapachán ardáin cheantála choitinn agus seirbhísí a sholáthraíonn an t-ardán do na Ballstáit agus don Choimisiún;
ceapachán agus cúraimí ardáin cheantála rogha an diúltaithe (i gcás nach nglacann Ballstát páirt i gceapadh an ardáin cheantála choitinn);
tuairisciú ar idirbhearta,
íocaíocht agus aistriú fáltas ceant,
na lamháltais ar ceant a chur ar fáil,
bainistíocht comhthaobhachta,
táillí agus costais,
faireachas ceantála, bearta feabhais agus smachtbhannaí;
B’éigean Treoir 2003/87/CE a thrasuí sa dlí náisiúnta faoin 31 Nollaig 2003.
Ní mór do na Ballstáit na hathruithe a tugadh isteach le hathbhreithniú 2023 ar Threoir (AE) 2023/958 agus ar Threoir (AE) 2023/959 maidir le suiteálacha do-aistrithe, eitlíocht agus muirí a thrasuí faoin 31 Nollaig 2023.
Mar sin féin, ní bheidh ar na Ballstáit roinnt forálacha a bhaineann le leithdháileadh saor in aisce a chur i bhfeidhm ach amháin ón 1 Eanáir 2026.
Ba é an 30 Meitheamh 2024 an spriocdháta chun rialacha an ETS nua a thrasuí le haghaidh foirgneamh, iompar de bhóthar agus earnálacha breise.
An prionsabal teorannaithe agus trádála. Feidhmíonn EU ETS de réir an phrionsabal sin. Cuirtear teorainn le méid iomlán gás ceaptha teasa áirithe a bhfuil cead ag na monarchana, na gléasraí cumhachta agus na suiteálacha eile sa scéim iad a astú. Laghdaítear an teorainn le himeacht ama ionas go laghdófar iomlán na n-astaíochtaí gás ceaptha teasa. Leis an gcóras seo is féidir lamháltais astaíochtaí a thrádáil ionas go bhfanfaidh astaíochtaí iomlána na suiteálacha agus na ngníomhairí aerárthaí laistigh den teorainn,agus is féidir na bearta is cost-éifeachtaí a dhéanamh chun astaíochtaí a laghdú.
Sceitheadh carbóin. Tagraíonn sceitheadh carbóin don chás a d’fhéadfadh tarlú, ar chúiseanna na gcostas a bhaineann le beartais aeráide, gurbh éigean do ghnóthais táirgeadh a aistriú chuig tíortha eile ag a raibh srianta astaíochtaí níos déine. D’fhéadfadh méadú ar a gcuid astaíochtaí iomlána a bheith mar thoradh air sin. D’fhéadfadh an riosca sceitheadh carbóin a bheith níos airde i dtionscail áirithe atá dian ar fhuinneamh.
An prionsabal gurb é údar an truaillithe a íocfaidh as. Éilíonn an prionsabal seo ar thruaillitheoirí costas an truaillithe a chruthaíonn siad a sheasamh.
PRÍOMHDHOICIMÉAD
Treoir 2003/87/EC ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an lena mbunaítear scéim i ndáil le trádáil ar lamháltais i gcomhair astaíochtaí gás ceaptha teasa laistigh den Chomhphobal agus lena leasaítear Treoir 96/61/CE ón gComhairle (IO L 275, , lgh 32–46).
Rinneadh leasuithe comhleanúnacha ar Treoir (AE) 2003/87/EC a chorprú sa bhundoiciméad. Níl de luach ar an leagan comhdhlúite seo ach luach doiciméadach amháin.
DOICIMÉID GHAOLMHARA
Rialachán Tarmligthe (AE) 2025/723 ón gCoimisiún an lena bhforlíontar Treoir 2003/87/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle trí rialacha mionsonraithe a leagan síos maidir le ríomh bliantúil na ndifríochtaí sa phraghas idir breoslaí eitlíochta incháilithe agus ceirisín iontaise agus maidir le leithdháileadh lamháltas CTA AE le haghaidh úsáid breoslaí eitlíochta incháilithe (IO L, 2025/723, ).
Rialachán (AE) 2023/955 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an lena mbunaítear Ciste Aeráide Sóisialta agus lena leasaítear Rialachán (AE) 2021/1060 (IO L 130, , lgh. 1–51).
Rialachán (AE) 2023/2405 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an maidir le cothrom na Féinne a áirithiú d’aeriompar inbhuanaithe (ReFuelEU Aviation) (IO L, 2023/2405, ).
Rialachán Tarmligthe (AE) 2023/2830 ón gCoimisiún an lena bhforlíontar Treoir 2003/87/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle trí rialacha a leagan síos maidir le huainiú, riarachán agus gnéithe eile a bhaineann le ceantáil lamháltas astaíochtaí gás ceaptha teasa (IO L, 2023/2830, ).
Rialachán (AE) 2021/1119 ó Pharlaimint na h Eorpa agus ón gComhairle lena mbunaítear an creat chun aeráidneodracht a bhaint amach agus lena leasaítear Rialacháin (CE) Uimh. 401/2009 agus (AE) 2018/1999 (“An Dlí Aeráide Eorpach”) (IO L 243, , lgh. 1-17)
Cinneadh (AE) 2020/954 ón gComhairle an maidir leis an seasamh atá le glacadh thar ceann an Aontais Eorpaigh laistigh den Eagraíocht Eitlíochta Sibhialta Idirnáisiúnta maidir leis an bhfógra a thabhairt faoi rannpháirtíocht shaorálach sa Scéim Fritháirithe agus Laghdaithe Carbóin don Eitlíocht Idirnáisiúnta (CORSIA) ón agus an rogha a roghnaíodh chun ceanglais fritháirithe ar oibreoirí aerárthaí a ríomh le linn na tréimhse 2021-2023 (IO L 212, , lgh. 14-17)
Rialachán Cur Chun Feidhme (AE) 2019/1842 ón gCoimisiún lena leagtar síos rialacha maidir le cur i bhfeidhm Threoir 2003/87/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle a mhéid a bhaineann le socruithe breise le haghaidh coigeartuithe ar leithdháileadh saor in aisce lamháltas astaíochtaí de bharr athruithe ar an leibhéal gníomhaíochta (IO L 282, , pp. 20–24).