W dyrektywie ustanawia się zasady i procedury dotyczące ochrony „sygnalistów”, czyli osób, które zgłaszają1 informacje uzyskane w kontekście związanym z pracą na temat naruszeń2 prawa UE w kluczowych dziedzinach polityki. Naruszenia obejmują zarówno niezgodne z prawem działania lub zaniechania, jak i nadużycia prawa.
KLUCZOWE ZAGADNIENIA
Zakresem dyrektywy objęte są zgłoszenia dotyczące:
naruszeń przepisów w następujących dziedzinach (wymienionych szczegółowo w części I załącznika):
zamówienia publiczne
usługi, produkty i rynki finansowe; zapobieganie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu
bezpieczeństwo produktów i ich zgodność z wymogami
bezpieczeństwo transportu w sektorze kolejowym, drogowym, morskim i żeglugi śródlądowej
ochrona środowiska, począwszy od gospodarowania odpadami aż po chemikalia
ochrona radiologiczna i bezpieczeństwo jądrowe
bezpieczeństwo żywności i pasz, zdrowie i dobrostan zwierząt
zdrowie publiczne, w tym prawa pacjentów i kontrola wyrobów tytoniowych
ochrona konsumentów
ochrona prywatności i danych osobowych, bezpieczeństwo sieci i systemów informacyjnych;
naruszeń mających wpływ na interesy finansowe UE;
naruszeń dotyczących rynku wewnętrznego, w tym naruszeń unijnych zasad konkurencji i pomocy państwa oraz naruszeń krajowych przepisów dotyczących podatku od osób prawnych.
Dyrektywa uzupełnia niektóre sektorowe akty prawa UE, które zawierają już przepisy o sygnalistach (w szczególności akty dotyczące usług finansowych, prania pieniędzy, finansowania terroryzmu, bezpieczeństwa transportu i ochrony środowiska).
Dyrektywa nie:
wpływa na odpowiedzialność rządów państw UE za zapewnienie bezpieczeństwa narodowego;
wpływa na przepisy prawa UE lub prawa krajowego dotyczące ochrony informacji niejawnych, ochrony prawniczej tajemnicy zawodowej i tajemnicy medycznej oraz tajemnicy narady sędziowskiej, a także na przepisy dotyczące postępowania karnego;
wpływa na przepisy krajowe dotyczące przysługującego pracownikom prawa do konsultacji z ich przedstawicielami lub związkami zawodowymi.
Zakresem stosowania dyrektywy objęty jest szeroki krąg osób pracujących w sektorze prywatnym i publicznym, w tym osoby, które dokonują zgłoszenia już po ustaniu stosunku pracy:
pracownicy, osoby prowadzące działalność na własny rachunek, akcjonariusze, osoby będące członkami organu administrującego, zarządzającego lub nadzorczego przedsiębiorstwa, wolontariusze, stażyści i osoby poszukujące pracy;
osoby, które w sposób niejawny pomagają sygnalistom, osoby powiązane z sygnalistami, które mogą doświadczyć działań odwetowych3 w pracy, a także podmioty prawne powiązane z sygnalistą.
Osoby są chronione, jeżeli ujawnią swoje zastrzeżenia, o ile:
dokonały wcześniej zgłoszenia (wewnętrznego i) zewnętrznego, ale nie podjęte zostały żadne działania;
mają uzasadnione podstawy, aby sądzić, że istnieje bezpośrednie lub oczywiste zagrożenie dla interesu publicznego, groźba działań odwetowych lub niewielkie prawdopodobieństwo prawidłowej reakcji na ich zastrzeżenia.
System zgłaszania obejmuje:
kanały wewnętrzne: wszystkie przedsiębiorstwa prywatne zatrudniające co najmniej 50 pracowników oraz, co do zasady, wszystkie podmioty sektora publicznego muszą ustanowić skuteczne kanały dokonywania zgłoszeń pozwalające zapewnić poufność; podmioty sektora publicznego zatrudniające mniej niż 50 pracowników oraz gminy liczące mniej niż 10 000 mieszkańców mogą być zwolnione z tego obowiązku;
procedury następcze i terminy dotyczące załatwiania zgłoszeń otrzymanych kanałami wewnętrznymi i zewnętrznymi. W tym względzie można wymienić:
obowiązek powstrzymania się od ujawnienia tożsamości sygnalisty (ujawnienie tożsamości jest dozwolone jedynie w ściśle ograniczonych przypadkach)
zgodność z przepisami UE dotyczącymi ochrony danych
rejestry wszystkich otrzymanych zgłoszeń ustnych lub pisemnych.
Ochrona prawna
Aby kwalifikować się do objęcia ochroną prawną, osoba musi:
mieć uzasadnione podstawy, aby sądzić, że zgłaszana informacja jest objęta zakresem stosowania dyrektywy oraz że jest prawdziwa w momencie dokonywania zgłoszenia;
dokonać zgłoszenia właściwym organom przy użyciu ustanowionych kanałów wewnętrznych lub zewnętrznych. Sygnalistów zachęca się, aby najpierw dokonywali zgłoszenia wewnętrznego (w ramach organizacji), jeżeli naruszeniu można skutecznie zaradzić wewnątrz organizacji, a sygnaliści uważają, że nie zachodzi ryzyko działań odwetowych. Sygnaliści mogą jednak sami zdecydować, czy chcą najpierw dokonać zgłoszenia wewnętrznego, czy też od razu zgłosić informacje właściwym organom z wykorzystaniem kanałów zewnętrznych.
Sygnaliści:
są chronieni przed wszystkimi formami działań odwetowych, takimi jak zwolnienie z pracy, degradacja, zastraszanie czy umieszczenie na czarnej liście;
mają dostęp do odpowiednich środków wsparcia, przede wszystkim do obiektywnych informacji i porad oraz do pomocy prawnej zgodnie z przepisami UE dotyczącymi pomocy prawnej w postępowaniach karnych i transgranicznych postępowaniach cywilnych;
mają dostęp do odpowiednich środków zaradczych, takich jak tymczasowe środki ochrony prawnej oraz zwolnienie z odpowiedzialności za złamanie klauzul poufności zawartych w ich umowach.
Państwa UE:
zapewniają, że ustanowione zostały odpowiednie wewnętrzne i zewnętrzne kanały dokonywania zgłoszeń;
podejmują niezbędne środki w celu niedopuszczenia do podejmowania jakichkolwiek działań odwetowych wobec sygnalistów;
respektują prawo do skutecznego środka ochrony prawnej i dostępu do bezstronnego sądu, jak również domniemanie niewinności i prawo do obrony osób, których dotyczą zarzuty zawarte w zgłoszeniach;
ustanawiają skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje w przypadku naruszeń określonych przepisów dyrektywy, na przykład wobec osób, które utrudniają dokonywanie zgłoszeń lub podejmują działania odwetowe wobec sygnalistów;
dokonują transpozycji dyrektywy i powiadamiają Komisję Europejską o środkach transpozycji do dnia , przy czym mogą one – na zasadzie odstępstwa – transponować przepisy dotyczące obowiązku ustanowienia wewnętrznych kanałów dokonywania zgłoszeń przez przedsiębiorstwa w sektorze prywatnym zatrudniające od 50 do 249 pracowników do dnia ;
corocznie przekazują Komisji dane o liczbie otrzymanych zgłoszeń, liczbie wszczętych postępowań i ich wyniku oraz o skutkach finansowych.