KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 10.10.2024

COM(2024) 456 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Finansowanie w celu propagowania, ochrony i egzekwowania praw podstawowych
Roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2024 r.

Finansowanie w celu propagowania, ochrony i egzekwowania praw podstawowych

Roczne sprawozdanie ze stosowania 
Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2024 r.

Spis treści

1.Wprowadzenie

2.Propagowanie i ochrona praw podstawowych w ramach programu CERV

3.Propagowanie i ochrona praw podstawowych za pośrednictwem innych programów finansowania UE

4.Finansowanie na rzecz praw podstawowych w państwach członkowskich

5.Współpraca między UE a innymi darczyńcami publicznymi i prywatnymi

6.Podsumowanie

1.Wprowadzenie

W Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (Karta) zapisano prawa podstawowe przysługujące każdemu w Unii Europejskiej (UE). W 2025 r. przypada 25. rocznica proklamacji Karty, a prawa, wolności i zasady w niej określone są tak samo doniosłe jak zawsze.

W jakich sytuacjach Karta ma zastosowanie? Od 2009 r. Karta ma taki sam status prawny jak Traktaty, będące prawem Unii, na którym opiera się prawodawstwo i polityka UE 1 . Instytucje, organy, urzędy i agencje Unii muszą zawsze działać zgodnie z Kartą, a państwa członkowskie muszą przestrzegać jej postanowień przy wdrażaniu prawa Unii 2 . Państwa członkowskie wdrażają prawo Unii w szczególności wtedy, gdy: - nadają skuteczność przepisom UE w drodze przyjęcia krajowych środków wykonawczych; - przyjmują przepisy w sytuacjach, w których prawo Unii nakłada konkretne obowiązki lub dopuszcza odstępstwa 3 ; - wdrażają unijne programy finansowania zgodnie z zasadami finansowania unijnego.

W swojej strategii na rzecz wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych w UE z 2020 r. (strategia dotycząca Karty 4 ) Komisja Europejska określiła środki służące zwiększeniu wykorzystania Karty 5 w celu wspierania stosowania praw podstawowych we wszystkich obszarach polityki UE. Jednym ze sposobów na prezentowanie przez Komisję stosowania Karty jest przedstawianie rocznych sprawozdań tematycznych dotyczących stosowania Karty 6 . Tegoroczne sprawozdanie dotyczące Karty jest poświęcone finansowaniu w celu propagowania, ochrony i egzekwowania praw podstawowych.

Stosowanie praw podstawowych w finansowaniu unijnym. Na przestrzeni lat Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wyjaśniał związek między finansowaniem unijnym a stosowaniem Karty. Według TSUE państwa członkowskie uznaje się za „wykonujące prawo Unii” i zobowiązane do poszanowania praw i propagowania stosowania Karty podczas wykonywania prawa UE dotyczącego finansowania 7 . Obejmuje to w szczególności opracowywanie dokumentów programowych, ustanawianie systemów zarządzania, monitorowania i kontroli, realizację programów oraz realizację konkretnych działań określonych w opisie projektu 8 . Za podmioty wdrażające prawo UE i związane postanowieniami Karty można uznać, poza krajowymi instytucjami zarządzającymi i instytucjami pośredniczącymi, także niektórych beneficjentów projektów 9 .

Specjalne finansowanie odgrywa kluczową rolę we wspieraniu wdrażania polityki UE w zakresie praw podstawowych w państwach członkowskich 10 . Komisja uznała w szczególności potrzebę wspierania społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, władz krajowych, regionalnych i lokalnych, ustawodawców, sędziów i osób wykonujących inne zawody prawnicze w stosowaniu praw podstawowych. Komisja przypomniała o zgłoszonych przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka trudnościach w dostępie do finansowania 11 i podjęła kroki w celu wsparcia środowiska sprzyjającego działalności organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W swoim zaleceniu w sprawie propagowania zaangażowania obywateli i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w procesy kształtowania polityki publicznej oraz ich skutecznego uczestnictwa w tych procesach 12 Komisja zachęciła państwa członkowskie do przeznaczenia specjalnych środków na rzecz uczestnictwa organizacji społeczeństwa obywatelskiego i do zwiększania odporności tych organizacji w obliczu zagrożeń i ataków 13 . Komisja uznała również, że wraz z państwami członkowskimi musi zapewnić zgodność projektów finansowanych przez UE z wartościami i prawem UE, w tym z Kartą 14 .

Seminarium Komisji Europejskiej w 2023 r. poświęcone wspieraniu społeczeństwa obywatelskiego poprzez finansowanie. W czerwcu 2023 r. Komisja zorganizowała seminarium na temat wspierania organizacji społeczeństwa obywatelskiego poprzez finansowanie. Jako element działań następczych w związku ze sprawozdaniem ze stosowania Karty za 2022 r. dotyczącym dynamicznej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego 15 , seminarium umożliwiło wymianę informacji między społeczeństwem obywatelskim, Komisją i innymi darczyńcami na temat najlepszych praktyk w zakresie finansowania oraz synergii. Dalsze działania zaproponowane przez uczestników obejmowały kontynuację finansowania na rzecz budowania zdolności, odporności i ochrony poprzez fundusze unijne i krajowe. Uczestnicy zachęcili również do regularnego dialogu darczyńców w celu zapewnienia komplementarności i dywersyfikacji finansowania, zwiększenia jego dostępności i elastyczności oraz umożliwienia wzajemnego uczenia się między darczyńcami 16 .

W trakcie obecnej kadencji (2019–2024) Komisja położyła większy nacisk na finansowanie w celu wspierania urzeczywistniania wartości i praw podstawowych UE, m.in. poprzez zarządzanie znacznie zwiększonym budżetem programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” (CERV). Komisja określiła również normy warunkowości związane z prawami podstawowymi w celu zapewnienia, by środki finansowe UE były wydawane w sposób zgodny z prawami podstawowymi i wartościami UE. Kilka ogólnoświatowych kryzysów zaistniałych od czasu przyjęcia obecnych wieloletnich ram finansowych 17 uwypukliło potrzebę wspierania podmiotów, które przyczyniają się do wdrażania i stosowania Karty w całej UE.

Niniejsze sprawozdanie ze stosowania Karty zawiera przegląd zmian w dziedzinie finansowania związanego z prawami podstawowymi. Podobnie jak w poprzednich latach, sprawozdanie ma za zadanie ukazanie elementów, które zainteresowane strony uznały za istotne, przedstawiając osiągnięcia i wyzwania. Podane przykłady nie są wyczerpujące i zamieszczono je wyłącznie w celach poglądowych. W załączniku wymieniono niektóre projekty zgłoszone przez zainteresowane strony jako przykłady promowania praw podstawowych zawartych w Karcie. 

Na jakich materiałach opiera się niniejsze sprawozdanie? Komisja współpracowała z Agencją Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) w celu zebrania danych na potrzeby sprawozdania. Oprócz materiałów zebranych przez Komisję i FRA niniejsze sprawozdanie opiera się na jakościowej ocenie informacji zwrotnych z konsultacji, w tym: ·ukierunkowanych konsultacji z: (i) państwami członkowskimi i punktami kontaktowymi ds. Karty 18 ; (ii) międzynarodowymi darczyńcami publicznymi i prywatnymi oraz (iii) europejską siecią krajowych instytucji praw człowieka (ENNHRI), europejską siecią krajowych organów ds. równości (EQUINET) i członkami tych sieci; ·konsultacji internetowych za pośrednictwem sieci społeczeństwa obywatelskiego FRA, platformy praw podstawowych 19 ; ·uwagi zainteresowanych stron otrzymane w związku z innymi działaniami Komisji, np. w kontekście oceny horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego skutecznego stosowania i wdrażania Karty praw podstawowych (horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty) 20 .

Sprawozdanie ze stosowania Karty stanowi również okazję do podsumowania realizacji strategii dotyczącej Karty. Od ostatniego roku odnotowano następujące postępy:

Jak w ciągu ostatniego roku realizowano strategię dotyczącą Karty? -W grudniu 2023 r. Komisja przyjęła roczne sprawozdanie ze stosowania Karty za 2023 r., poświęcone skutecznej ochronie prawnej i dostępowi do wymiaru sprawiedliwości 21 . -W marcu 2024 r. Komisja wespół z Europejskim Komitetem Ekonomiczno-Społecznym zorganizowała specjalne seminarium uzupełniające, skupiając zainteresowane strony w celu wymiany najlepszych praktyk i informacji o wyzwaniach związanych ze skuteczną ochroną prawną i dostępem do wymiaru sprawiedliwości. -26 państw członkowskich utworzyło punkty kontaktowe ds. Karty w celu wspierania współpracy i propagowania skutecznego stosowania Karty na poziomie krajowym 22 . Komisja organizowała regularne spotkania z punktami kontaktowymi ds. Karty, dzieląc się z nimi odpowiednimi informacjami. -Komisja kontynuowała opracowywanie szkoleń dla pracowników UE na temat stosowania Karty w ocenach skutków. Oferuje ustawiczne szkolenia wewnętrzne na temat uwzględniania Karty w ocenach skutków. Trwa aktualizacja wytycznych operacyjnych w sprawie uwzględniania praw podstawowych w ocenach skutków przeprowadzanych przez Komisję 23 . -Komisja podjęła się również opracowania podręcznika w celu zapewnienia spójnego i skutecznego wdrożenia horyzontalnych warunków podstawowych dotyczących Karty 24 , a także opracowania ogólnodostępnych kursów internetowych. -W ramach europejskiej strategii szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości na lata 2021–2024 kontynuowano szkolenia dla pracowników wymiaru sprawiedliwości w zakresie stosowania Karty 25 , a informacje na temat praw podstawowych są dostępne na europejskim portalu „e-Sprawiedliwość” 26 oraz na stronie internetowej Komisji 27 . -Wspólnie z FRA Komisja zorganizowała w grudniu 2023 r. pierwsze w historii wydarzenie online CharterXchange, które zgromadziło specjalistów i innych uczestników w celu wymiany poglądów na temat stosowania Karty 28 . FRA udostępnia również swoje narzędzia związane z Kartą w językach krajowych 29 .

2.Propagowanie i ochrona praw podstawowych w ramach programu CERV

2.1.Finansowanie w celu wsparcia stosowania praw podstawowych

Program „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” jest jedynym unijnym programem finansowania, który ma na celu konkretnie ochronę i propagowanie praw i wartości zapisanych w Traktatach oraz w Karcie praw podstawowych, aby utrzymać otwarte, pluralistyczne, integracyjne i demokratyczne społeczeństwo oparte na prawach i równości 30 . W ramach programu finansowane są działania zachęcające do udziału w życiu demokratycznym, obywatelskim i społecznym oraz pielęgnujące różnorodność europejskiego społeczeństwa w oparciu o nasze wspólne wartości, historię i pamięć o przeszłości, a także zwiększające zdolności społeczeństwa obywatelskiego oraz wspierające współpracę transgraniczną i budujące zaufanie.

Na wniosek Parlamentu Europejskiego budżet programu CERV na lata 2021–2027 został ponad dwukrotnie zwiększony – do kwoty 1,5 mld EUR. Dzięki temu program stał się największym funduszem UE przeznaczonym na propagowanie fundamentalnych wartości i praw podstawowych w całej Europie oraz na wzmocnienie Unii równości, sprawiedliwości, praw i wartości.

W ramach programu CERV finansuje się szeroką gamę podmiotów w państwach członkowskich i państwach trzecich 31 . Program wspiera w szczególności organizacje społeczeństwa obywatelskiego, a do pozostałych beneficjentów należą sieci europejskie, organy publiczne (w tym krajowe instytucje praw człowieka, organy ds. równości, rzecznicy praw obywatelskich i inne organy ds. praw podstawowych oraz krajowe organy ds. ochrony danych), miasta i gminy, środowiska akademickie i instytuty badawcze, ośrodki analityczne, organizacje międzynarodowe i inne podmioty działające na rzecz propagowania wartości i praw UE.

Program jest realizowany przede wszystkim za pomocą dotacji 32 , ale środki mogą być również przydzielane w drodze zamówień na monitorowanie, kontrolę, audyt i ocenę, na systemy informatyczne, badania, spotkania ekspertów oraz działania komunikacyjne 33 .

Ponadto realizowane są różne działania przy udziale organizacji międzynarodowych, takich jak OECD, OBWE, Rada Europy i UNESCO. Na przykład program CERV wspiera wymianę wiedzy oraz prace służące wyznaczaniu standardów podejmowane przez Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE (ODIHR) w zakresie przestępstw z nienawiści 34 .

2.2.Innowacje w ramach programu służące lepszemu reagowaniu na potrzeby w terenie

W programie CERV wprowadzono nowości i uproszczenia, aby zwiększyć jego skuteczność oraz sprostać wyzwaniom stawianym przez zainteresowane strony, a w szczególności przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego 35 . Obejmują one wprowadzenie wsparcia finansowego dla osób trzecich, opracowanie wieloletnich programów prac, płatności ryczałtowe, a także utworzenie sieci krajowych punktów kontaktowych CERV.

Nowy komponent „Wartości unijne”, którego budżet wynosi 668 mln EUR, wzmocnił rolę programu CERV jako unijnego programu finansowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym organizacji działających na szczeblu lokalnym. W pierwszym roku wdrażania projektów finansowanych w drodze zaproszenia do składania wniosków w ramach komponentu „Wartości unijne” udzielono wsparcia ponad 800 oddolnym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego.

Mechanizm wsparcia finansowego dla osób trzecich umożliwia wydatkowanie unijnych funduszy na wzmacnianie zdolności oddolnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w drodze przekazywania środków z dotacji przez pośredników takich jak duże organizacje społeczeństwa obywatelskiego, ogólnounijne organizacje patronackie i inne sieci europejskie. Program ułatwia zatem dostęp do finansowania UE mniejszym organizacjom o ograniczonym doświadczeniu i zdolnościach. Jak dotąd program ten odegrał zasadniczą rolę we wspieraniu organizacji działających na rzecz ochrony i propagowania wartości Unii, w tym organizacji zwalczających przemoc 36 . Najnowsze zaproszenie do składania wniosków w ramach komponentu „Wartości unijne” 37 ma na celu przyczynienie się do zapewnienia odpowiedniego finansowania oraz wzmocnienia pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego w celu zwiększenia ich zdolności i odporności, między innymi poprzez monitorowanie zagrożeń i ataków oraz reagowanie na nie.

Oprócz przekazywania środków z dotacji przez pośredników program CERV ukierunkowany jest na zwiększenie dostępności i uproszczenie dzięki wykorzystaniu wieloletnich programów prac, które umożliwiają potencjalnym beneficjentom wypracowanie długoterminowej perspektywy kolejnych możliwości finansowania, przy jednoczesnym utrzymaniu elastyczności. Ponadto specjalne zaproszenia do składania wniosków mające na celu wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego umożliwiają dłuższy niż przeciętny czas trwania projektu. Podobnie wprowadzenie kwot ryczałtowych w odniesieniu do większości zaproszeń do składania wniosków w ramach CERV umożliwia dokonywanie płatności zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami dotyczącymi rezultatów.

Program CERV nadal przyznaje również tradycyjne dotacje na działania, w szczególności organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, a także dotacje na działalność dla tzw. partnerów ramowych CERV, którymi są 73 sieci europejskie, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i europejskie ośrodki analityczne działające na szczeblu UE w obszarach wartości unijnych. Ponadto dotacje na działalność przyznaje się 10 sieciom działającym na szczeblu UE w dziedzinie praw osób z niepełnosprawnościami.

Program wykorzystuje również sieć wyznaczonych przez państwa członkowskie krajowych punktów kontaktowych w 21 państwach członkowskich 38 . Krajowe punkty kontaktowe udzielają wytycznych, informacji oraz pomocy potencjalnym wnioskodawcom, beneficjentom i zainteresowanym stronom oraz rozpowszechniają informacje i przyczyniają się do zwiększania widoczności i dostępności programu. W wydarzeniach organizowanych bezpośrednio przez krajowe punkty kontaktowe bierze udział ponad 4000 osób rocznie. Komisja przygotowuje się również do rozpoczęcia kampanii informacyjnej CERV w drugiej połowie 2024 r. w celu zwiększenia wiedzy społeczeństwa na temat programu oraz promowania możliwości finansowania wśród potencjalnych wnioskodawców 39 .

2.3.Osiągnięcia i aktualna sytuacja

Wstępne spostrzeżenia z bieżącej analizy oraz informacje zwrotne od beneficjentów wskazują na wyjątkowy charakter finansowania w ramach CERV. Program jest postrzegany jako strumień finansowania kluczowy dla przetrwania wielu organizacji będących beneficjentami, przyczyniający się do propagowania odpowiednich polityk UE. Program uznaje się za wyjątkowy pod względem priorytetów i rodzajów finansowanych działań, przy czym istnieją synergie z innymi unijnymi programami finansowania; niektóre innowacje poskutkowały większą przewidywalnością i elastycznością oraz uproszczeniem realizacji programu. Beneficjenci częstokroć uważają, że bezpośrednie finansowanie UE w obszarach objętych programem jest jedynym sposobem zapewnienia dostępności, zwiększenia przejrzystości i ograniczenia ryzyka niewłaściwego administrowania. Ponadto promowanie i ochrona wartości na szczeblu europejskim wymagają mechanizmów współpracy transnarodowej, tworzenia sieci kontaktów oraz możliwości wzajemnego uczenia się, których zazwyczaj nie są w stanie zaoferować poszczególne państwa członkowskie. Program wspiera również projekty i organizacje działające na rzecz promowania i ochrony praw i wartości niezależnie od obszarów działalności beneficjentów. Program CERV ma zatem zasadnicze znaczenie dla UE w celu utrzymania i dalszego rozwoju otwartych, równych integracyjnych i demokratycznych społeczeństw opartych na prawach.

Ogólnie rzecz biorąc, program CERV cieszy się dużym zainteresowaniem. Na przykład 41 % respondentów biorących udział w internetowych konsultacjach FRA przeprowadzonych na potrzeby niniejszego sprawozdania złożyło wniosek o finansowanie w ramach programu CERV i otrzymało je, a kolejne 20 % złożyło wniosek, ale nie otrzymało finansowania 40 .

Chociaż program CERV korzysta z wyższego budżetu niż poprzednicy, jego skala wciąż nie jest w pełni dostosowana do zapotrzebowania w terenie. Niektóre zaproszenia do składania wniosków spotkały się z odzewem zbyt wielu wnioskodawców, w związku z czym sfinansowano jedynie od 8 % do 17 % wniosków. Wiele doskonałych wniosków nie może zostać sfinansowanych ze względu na ograniczenia budżetowe.

Jak dotąd organizacje społeczeństwa obywatelskiego stanowią ponad 60 % beneficjentów. Od 2021 r. wsparcie w ramach programu otrzymało prawie 4000 organizacji społeczeństwa obywatelskiego ze wszystkich państw członkowskich. W ramach zaproszeń do składania wniosków mających na celu promowanie wiedzy organizacji społeczeństwa obywatelskiego na temat Karty, budowanie zdolności i wdrażanie Karty 41 ponad 19 mln EUR przyznano na projekty dotyczące budowania zdolności i podnoszenia świadomości na temat Karty, wzmacniania przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, wspierania strategicznych sporów sądowych 42 , zwalczania przestępstw z nienawiści i mowy nienawiści oraz ochrony sygnalistów.

Głównym celem programu CERV jest zapewnienie skutecznego i opartego na dowodach reagowania na pojawiające się wyzwania, które stanowią zagrożenie dla praw podstawowych, aktywności obywatelskiej i wartości UE. Program był w stanie reagować na wyzwania związane na przykład z transformacją cyfrową i sztuczną inteligencją dzięki priorytetowym zaproszeniom do składania wniosków. Przykładem jest wsparcie finansowe na działania krajowych organów ochrony danych mające na celu podnoszenie świadomości społecznej i ułatwianie MŚP przestrzegania prawa do ochrony danych w erze cyfrowej.

W czasie pandemii COVID-19 pojawiły się poważne wyzwania dla projektów CERV – niektóre z nich zostały przedłużone, odroczone lub zastąpione innymi działaniami. Ponadto niektóre aktualnie realizowane projekty dotyczą skutków pandemii, na przykład polegają na badaniu, w jaki sposób pandemia wpłynęła na demokratyczną debatę i korzystanie z praw podstawowych. Podobnie w niektórych zaproszeniach do składania wniosków CERV położono nacisk na przeciwdziałanie skutkom rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie – w ukierunkowanym zaproszeniu do składania wniosków 48 uwzględniono potrzeby i wyzwania dzieci w UE oraz zwrócono uwagę na prawa dzieci znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji, w tym dzieci, które uciekły z Ukrainy.

Kilka projektów CERV koncentruje się na ochronie swobód demokratycznych i korzystaniu z praw podstawowych przez wszystkich, w szczególności przez osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji.

Z konsultacji przeprowadzonych na potrzeby niniejszego sprawozdania wynika, że Komisja powinna nadal wspierać dostępność programu dla potencjalnych wnioskodawców oraz zapewniać ciągłość finansowania dla beneficjentów. Finansowanie powinno pozostać dostosowane do potrzeb politycznych w terenie, z możliwością pokrycia nowych i pojawiających się potrzeb. W związku z tym rozwijanie synergii między finansowaniem krajowym a finansowaniem na szczeblu UE z innych unijnych programów finansowania pozostaje kluczowym elementem optymalizowania realizacji priorytetów politycznych w zakresie praw podstawowych.

3.Propagowanie i ochrona praw podstawowych za pośrednictwem innych programów finansowania UE

Finansowanie unijne przyczynia się do propagowania i ochrony praw podstawowych w różnych obszarach polityki. W niniejszym rozdziale opisano odpowiednie finansowanie udostępnione w ramach programów „Sprawiedliwość”, „Horyzont Europa”, Erasmus+, „Cyfrowa Europa” i innych. Przeanalizowano w nim również nowe mechanizmy finansowania, które uwarunkowują finansowanie unijne przeprowadzeniem krajowych reform, oraz przeanalizowano horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty w kontekście propagowania poszanowania praw podstawowych przy wdrażaniu funduszy UE objętych rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów 51 .

3.1. Program „Sprawiedliwość” 

Krajowi sędziowie i inni pracownicy wymiaru sprawiedliwości odgrywają ważną rolę w rozwijaniu europejskiej przestrzeni sprawiedliwości opartej na praworządności, wzajemnym uznawaniu, wzajemnym zaufaniu i współpracy sądowej. Jak stwierdzono w sprawozdaniu ze stosowania Karty za 2023 r. dotyczącym skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości 52 , odgrywają oni kluczową rolę w zapewnianiu osobom fizycznym możliwości skutecznego dochodzenia swoich praw, w tym praw podstawowych, zgodnie z art. 47–50 Karty.

W ramach programu „Sprawiedliwość” 53 , którego łączny budżet na lata 2021–2027 wyniósł 296,8 mln EUR, finansuje się szkolenia dla pracowników wymiaru sprawiedliwości, a także wspiera się współpracę sądową w sprawach cywilnych 54 i karnych oraz skuteczny dostęp obywateli i przedsiębiorstw do wymiaru sprawiedliwości.

Największa część budżetu jest przeznaczona na szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, realizowane zgodnie ze strategią szkoleniową dla pracowników wymiaru sprawiedliwości na lata 2021–2024 55 . Zaproszenie do składania wniosków o dotacje na działania w celu wsparcia transnarodowych projektów w zakresie szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości obejmujących prawo cywilne, prawo karne lub prawa podstawowe 56 ma przyczynić się do skutecznego i spójnego stosowania unijnego prawa cywilnego i karnego oraz praw podstawowych poprzez zaspokojenie potrzeb szkoleniowych pracowników wymiaru sprawiedliwości. Prawa podstawowe są również uwzględniane w szkoleniach dotyczących innych obszarów prawa UE. Kładzie się nacisk na prawa osób znajdujących się w trudnej sytuacji (takich jak osoby z niepełnosprawnościami, ofiary przemocy ze względu na płeć i przemocy domowej, rasizmu i dyskryminacji z innych względów oraz dzieci). Największa część budżetu na szkolenia trafia do Europejskiej Sieci Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN) 57 . Program „Edukacja w zakresie praw człowieka dla prawników praktyków” również jest współfinansowany z programu „Sprawiedliwość”.

Ponadto zaproszenie do składania wniosków o dotacje na działania w celu wsparcia projektów transnarodowych w dziedzinie e-sprawiedliwości, praw ofiar i praw procesowych 60 ma na celu zapewnienie skutecznego wdrożenia prawa UE dotyczącego praw procesowych i praw ofiar oraz powiązanych praw podstawowych (art. 47 i 48 Karty). W ramach zaproszenia do składania wniosków Komisja finansuje projekty, które ułatwiają wszystkim niedyskryminacyjny dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz skuteczną ochronę sądową, także drogą elektroniczną (e-sprawiedliwość). Nacisk kładzie się na promowanie skutecznych i uczciwych postępowań karnych oraz, w odniesieniu do ofiar przestępstw, powiązanych postępowań cywilnych. Zaproszenie obejmuje działania w zakresie monitorowania i budowania zdolności w celu zapewnienia skutecznego wykonywania praw wszystkich ofiar przestępstw oraz praw procesowych podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym 61 .

Program „Sprawiedliwość” zapewnia również finansowanie badań, grup ekspertów i wydarzeń, a także europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość” 64 – punktu kompleksowej obsługi w zakresie informacji o wymiarze sprawiedliwości w UE. Portal zawiera obszerne informacje na temat praw 65 podstawowych, narzędzie „Czy Karta ma zastosowanie do mojej sprawy?”, samouczek na temat Karty, a także europejską platformę szkoleniową 66 .

Oprócz dotacji na działania w ramach poszczególnych projektów Komisja przyznaje dotacje na działalność – wybór zainteresowanych stron w celu wsparcia ich sprawnego funkcjonowania w ramach programu „Sprawiedliwość”.

3.2. Program „Cyfrowa Europa”

Inicjatywy dotyczące cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości 67 są częściowo finansowane z programu „Cyfrowa Europa”,  68 który koncentruje się na utrzymaniu i rozwoju zdolności cyfrowych UE w kluczowych dziedzinach obejmujących sztuczną inteligencję (AI), cyberbezpieczeństwo i technologie dla sektorów takich jak energia, zmiana klimatu i środowisko, produkcja, rolnictwo i opieka zdrowotna. Program „Cyfrowa Europa” wykorzystano na przykład do finansowania inicjatyw wspierających przygotowanie i wdrożenie aktu w sprawie sztucznej inteligencji 69 .

Środki z programu „Cyfrowa Europa” zostały również przeznaczone na wsparcia wdrażania strategii „Lepszy internet dla dzieci” (BIK+) 70 , przyczyniającej się do stosowania praw dziecka zapisanych w art. 24 Karty. Ze środków z programu „Cyfrowa Europa” finansowana jest sieć centrów bezpieczniejszego internetu w państwach członkowskich oraz platforma BIK, które zwiększają świadomość na temat cyfrowych praw dzieci i młodzieży. Centra umożliwiają anonimowe zgłaszanie materiałów przedstawiających niegodziwe traktowanie dzieci w celach seksualnych oraz doradzanie dzieciom, jak radzić sobie ze szkodliwymi treściami internetowymi. Program „Cyfrowa Europa” wspierał również wdrażanie dyrektywy w sprawie dostępności stron internetowych 71 i opracowywanie norm dotyczących dostępności cyfrowej, przyczyniając się do stosowania art. 25 Karty praw osób starszych i art. 26 dotyczącego integracji osób z niepełnosprawnościami. 

Dezinformacja i informacje wprowadzające w błąd zagrażają powszechnemu prawu do otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych, zapisanemu w art. 11 ust. 1 Karty. Za pośrednictwem programu „Cyfrowa Europa” Komisja wspiera prace Europejskiego Obserwatorium Mediów Cyfrowych 72 i jego sieci 14 węzłów krajowych lub transgranicznych centrów w 28 państwach UE i EOG. Sieć wzmacnia – na szczeblu europejskim i lokalnym – współpracę w ramach społeczności interesariuszy zwalczających dezinformację w internecie. 

3.3.Kreatywna Europa

Program „Kreatywna Europa” zapewnia środki finansowe na wspieranie różnorodności kulturowej i językowej, promowanie ekspresji artystycznej oraz stymulowanie potencjału gospodarczego sektorów kreatywnych 73 . Program sprzyja poszanowaniu niedyskryminacji, równości kobiet i mężczyzn oraz różnorodności kulturowej i językowej 74 – zapisanych w art. 21, 22 i 23 Karty. Komisja wspierała projekty w sektorze mediów, przyczyniając się do propagowania wolności i pluralizmu mediów (art. 11 ust. 2 Karty).

Kolejnym celem programu „Kreatywna Europa” jest monitorowanie pluralizmu i struktury własności mediów poprzez badania, na potrzeby wniosków ustawodawczych takich jak europejski akt o wolności mediów 76 . Udostępniono również wsparcie w celu wzmocnienia odporności gospodarczej mediów poprzez innowacje, które pomogą im zwiększyć dochody. Organizacje medialne mogą uczestniczyć w szkoleniach, wspólnie opracowywać modele biznesowe lub płacić za prace redakcyjne 77 .

Decyzje podejmowane na szczeblu UE mają wpływ na życie ludzi, ale często informacje o nich są niedostatecznie rozpowszechniane w mediach. W ramach linii budżetowej „Działania multimedialne 78 ” udostępniono finansowanie organizacjom medialnym i krajowym agencjom prasowym w celu zapewnienia niezależnych informacji. Finansowanie może na przykład pomóc w ukierunkowaniu się na obszary o niskim wskaźniku pluralizmu mediów, przyczyniając się do propagowania powszechnego prawa do otrzymywania i przekazywania informacji, zważywszy że 64 % obywateli uważa się za niedostatecznie poinformowanych na temat spraw europejskich. Dostępność i pluralizm mediów wspierano również za pomocą projektów mających na celu walkę z pojawianiem się pustyń informacyjnych oraz pomoc niezależnym pracownikom mediów z Rosji i Białorusi wypędzonym do UE po rozpoczęciu rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie.

3.4.Erasmus+

Program Erasmus+ zachęca młodych ludzi do uczestnictwa w życiu demokratycznym, między innymi poprzez wspieranie działań wnoszących wkład w edukację obywatelską oraz projektów mających na celu angażowanie się w działania społeczeństwa obywatelskiego 80 . Program jest cennym źródłem finansowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego w tych obszarach 81 .

Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie programu Erasmus+ 82 program przyczynia się w szczególności do poszanowania wolności akademickiej zapisanej w art. 13 Karty. W mniejszym stopniu program służy zapewnieniu poszanowania innych praw podstawowych, w tym prawa do równości i niedyskryminacji, skupiając się na prawach podstawowych w niektórych działaniach 83 . Obejmują one działania na rzecz uczestnictwa młodzieży w programie Erasmus+, które wspierają projekty spoza domeny formalnego kształcenia i szkolenia oraz zachęcają do uczestnictwa w demokratycznym życiu 84 . Oczekuje się, że projekty współpracy między organizacjami i instytucjami w ramach programu Erasmus+ przyczynią się do wzmocnienia reakcji systemów kształcenia i szkolenia oraz polityki młodzieżowej na dzisiejsze wyzwania, także w dziedzinie praw podstawowych 85 .

Działania „Jean Monnet” w ramach Erasmus+ odegrały szczególną rolę w propagowaniu praw podstawowych poprzez nauczanie, uczenie się i badania naukowe.

Możliwości programu Erasmus+ można również wykorzystać w projektach realizowanych w państwach trzecich we współpracy z instytucjami UE.

Z myślą o propagowaniu równości szans oraz różnorodności opracowano ramy dotyczące środków włączenia społecznego, a także specjalną „strategię na rzecz włączenia społecznego i różnorodności”, aby przyczynić się do ułatwienia dostępu do finansowania dla szerszego grona organizacji i wnioskodawców. 91 Agencje krajowe są ponadto zobowiązane do opracowania planów włączenia społecznego i różnorodności, zaś organizacjom i uczestnikom o mniejszych szansach udostępniane jest specjalne wsparcie.

3.5. Program „Horyzont Europa”

Program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” dysponuje łącznym budżetem w wysokości 95,5 mld EUR 92 i ma na celu wzmocnienie bazy naukowej i technologicznej UE. Zapewnia doskonałość naukową oraz sprzyja poszanowaniu wolności akademickiej, zapisanej w art. 13 Karty, we wszystkich państwach UE i państwach spoza UE korzystających ze środków programu 93 . Tematy badawcze powinny promować podejście ukierunkowane na człowieka, oparte na poszanowaniu praw podstawowych i zgodne z wartościami etycznymi i społecznymi. Leżą one u podstaw każdego z trzech filarów programu: „Doskonała nauka”; „Globalne wyzwania i europejska konkurencyjność przemysłowa” oraz „Innowacyjna Europa”.

W szczególności w ramach filaru II 94 dotyczącego globalnych wyzwań i europejskiej konkurencyjności przemysłowej działania w zakresie badań naukowych i innowacji w obrębie klastru „Zdrowie” mają na celu opracowanie rozwiązań na rzecz skuteczniejszego propagowania ochrony zdrowia w rozumieniu art. 35 Karty, przy jednoczesnym uwzględnieniu zasad etyki, ochrony godności ludzkiej, równości płci i aspektów etnicznych, a także potrzeb osób znajdujących się w niekorzystnej lub trudnej sytuacji.

Kilka linii badawczych dotyczących kultury, kreatywności i społeczeństwa integracyjnego ma na celu zwiększenie przejrzystości, dostępności, skuteczności i legitymacji demokratycznych rządów, a także zwiększenie skuteczności systemów wymiaru sprawiedliwości w oparciu o niezawisłość sądów oraz sprawiedliwe, skuteczne i przejrzyste procedury w sprawach cywilnych i karnych.

Działania badawcze „Bezpieczeństwo obywatelskie dla społeczeństwa” koncentrowały się na poprawie cyberbezpieczeństwa, prywatności cyfrowej i ochrony danych osobowych, stworzeniu bezpieczniejszej przestrzeni dla dzieci w internecie poprzez opracowanie innowacyjnych narzędzi służących zapobieganiu niegodziwemu traktowaniu dzieci w celach seksualnych i wykorzystywaniu seksualnemu dzieci oraz zwalczaniu rozpowszechniania fałszywych i szkodliwych informacji w celu ochrony stabilności demokratycznej, społecznej i gospodarczej 96 . Obejmują one projekty dotyczące ograniczania skutków klęsk żywiołowych lub katastrof spowodowanych przez człowieka, które mogą stanowić zagrożenie dla funkcji społecznych i infrastruktury krytycznej w dziedzinie zdrowia, żywności, wody pitnej, bezpieczeństwa lub administracji.

Ponadto działania badawcze dotyczące cyfryzacji, przemysłu i przestrzeni kosmicznej wymagają, aby sztuczna inteligencja i robotyka gwarantowały bezpieczeństwo oraz społeczną i środowiskową trafność zastosowań opartych na sztucznej inteligencji oraz zmniejszały ich potencjał do wykorzystania w złej wierze oraz do niezamierzonej dyskryminacji, m.in. ze względu na płeć, rasę lub niepełnosprawność. Prowadzone są również badania nad sposobem utrzymania wiarygodnego środowiska informacyjnego, w którym ludzie mają narzędzia do rozpoznawania prób manipulowania dyskursem obywatelskim.

Ponadto badania nad żywnością, biogospodarką, zasobami naturalnymi, rolnictwem i środowiskiem wykorzystują potencjał badań naukowych i innowacji w celu zagwarantowania produkcji bezpiecznej i zdrowej żywności, propagowania zrównoważonych praktyk w rolnictwie, akwakulturze, rybołówstwie i leśnictwie, zapewnienia wszystkim dostępu do czystej wody, gleby i powietrza, oczyszczania oceanów i wód śródlądowych oraz ochrony i odtwarzania środowiska.

3.6. Wspólna polityka rolna

Wspólna polityka rolna (WPR) jest wspierana przez dwa fundusze: Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji i Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich 99 . Po raz pierwszy cel szczegółowy WPR dotyczy równości płci i udziału kobiet w rolnictwie, dzięki czemu WPR przyczynia się do stosowania zasady równości kobiet i mężczyzn zapisanej w art. 23 Karty 100 . Większość państw członkowskich włącza organizacje praw kobiet do komitetów monitorujących swoje plany strategiczne WPR. Na przykład Hiszpania uwzględniła dopłaty do uzupełniającego wsparcia dochodu dla młodych rolniczek, podczas gdy Irlandia zapewniła wyższe wsparcie dla kobiet w ramach programu inwestycji kapitałowych w gospodarstwie.

WPR przyczynia się do poszanowania prawa pracowników do należytych i sprawiedliwych warunków pracy, o których mowa w art. 31 Karty. Odbywa się to za pomocą mechanizmu warunkowości społecznej, który skutkuje zmniejszeniem płatności w ramach WPR, w przypadku gdy rolnicy naruszają prawodawstwo UE w tej dziedzinie 101 . W niektórych sektorach dostępne jest wsparcie finansowe na poprawę warunków dla rolników.

3.7. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, Instrument Wsparcia Technicznego i Program InvestEU

Za sprawą Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) 103 UE stworzyła nową generację funduszy, których wypłata jest powiązana z osiągnięciem celów szczegółowych i wartości docelowych. RRF udostępnia państwom członkowskim fundusze, aby uczynić ich gospodarki bardziej zrównoważonymi, odpornymi i przygotowanymi na transformację ekologiczną i cyfrową. Środki te dotyczą wyzwań określonych w ramach europejskiego semestru na rzecz koordynacji polityki gospodarczej i społecznej. W ramach RRF wdrażany jest również plan REPowerEU – stanowiący odpowiedź na trudności społeczno-gospodarcze i zakłócenia na rynku energii spowodowane inwazją Rosji na Ukrainę.

RRF opiera się na sześciu filarach: zielonej transformacji; transformacji cyfrowej; inteligentnym, trwałym wzroście gospodarczym sprzyjającym włączeniu społecznemu; spójności społecznej i terytorialnej; opiece zdrowotne oraz odporności gospodarczej, społecznej i instytucjonalnej oraz polityce na rzecz następnego pokolenia 104 . Dzięki tej szerokiej gamie dziedzin przyczynia się do promowania, ochrony i egzekwowania różnych praw podstawowych.

Instrument Wsparcia Technicznego (TSI) uzupełnia wyżej wymienione środki mające na celu zaradzenie gospodarczym skutkom pandemii poprzez zwiększenie zdolności instytucji krajowych do wdrażania reform i ułatwienie wymiany najlepszych praktyk 105 . W obszarze reform sądownictwa w 15 państwach członkowskich wsparto 27 projektów dotyczących dostępności i cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości (narzędzia internetowe, pomoc prawna, gromadzenie danych), alternatywnych metod rozstrzygania sporów (mediacja) i wsparcia dla ofiar. Projekty dotyczą cyberbezpieczeństwa, gromadzenia danych, cyfrowej obsługi obiegu spraw i ewidencji dowodów, a także zwiększenia przejrzystości orzeczeń sądowych. 

Wzmocnienie krajowych strategii oraz ram wsparcia dla ofiar przestępstw w Estonii, Portugalii i na Malcie: projekt koordynowany przez Victim Support Europe wspiera trzy państwa członkowskie w tworzeniu, wdrażaniu i wzmacnianiu strategii i ram wsparcia dla ofiar. Projekt ma na celu wdrożenie jednolitej strategii na rzecz ofiar wszystkich przestępstw, by zwiększyć w ten sposób wskaźniki zgłaszania przestępstw oraz ograniczyć szkodliwy wpływ przestępstw na życie ofiar, a także ogólne koszty dla całego społeczeństwa.

Ponadto program InvestEU mobilizuje inwestycje publiczne i prywatne na potrzeby realizacji najważniejszych priorytetów politycznych UE. W szczególności segment inwestycji społecznych i umiejętności 106 przyczynia się do poszanowania praw podstawowych, takich jak opieka zdrowotna, zabezpieczenie społeczne, prawo do edukacji, równość kobiet i mężczyzn oraz integracja osób z niepełnosprawnościami. Dokonuje się inwestycji w infrastrukturę społeczną (w tym w przystępne cenowo mieszkania socjalne, infrastrukturę zdrowotną i edukacyjną), oraz przeznacza się środki finansowe na działania promujące równouprawnienie płci, integrację osób znajdujących się w trudnej sytuacji oraz na włączenie społeczne osób z niepełnosprawnościami i ułatwienia dostępu dla nich. Ponadto w drodze mikrofinansowania, finansowania etycznego i społecznego wspiera się przedsiębiorczość i gospodarkę społeczną, ze szczególnym uwzględnieniem najsłabszych grup społecznych. W dziedzinie ochrony środowiska InvestEU wspiera zrównoważone inwestycje oraz transformację ekologiczną za pomocą specjalnego segmentu zrównoważonej infrastruktury 107 .

3.8.Fundusze UE objęte rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów

W latach 2021–2027 na ochronę i propagowanie praw podstawowych przeznacza się środki z funduszy UE objętych rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów, z których każdy obejmuje konkretną dziedzinę polityki UE. Państwa członkowskie muszą zapewnić, aby opracowywanie i wdrażanie programów wspieranych z tych funduszy było zgodne z Kartą przez cały okres programowania 108 .

Rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów obejmuje osiem funduszy UE, a mianowicie Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR); Europejski Fundusz Społeczny Plus (EFS+); Fundusz Spójności (FS); Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST); Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA); Fundusz Azylu, Migracji i Integracji (FAMI); Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego (FBW) oraz Instrument Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej (IZGW) (fundusze objęte zakresem rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów).

Kilka funduszy objętych rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów wspiera realizację polityki migracyjnej i polityki spraw wewnętrznych. Inicjatywy finansowane z FAMI 109 , FBW 110 i IZGW 111 wspierają poszanowanie kilku praw podstawowych, takich jak prawo do azylu 112 i prawa dziecka 113 . Finansowane inicjatywy wspierają również środki ochrony przed handlem ludźmi, w tym w celu pracy lub wykorzystywania seksualnego 114 .

Celem projektu IMPROV-EU jest opracowanie protokołu usprawniającego wdrażanie przepisów dotyczących poszanowania praw podstawowych osób znajdujących się w trudnej sytuacji, które przekraczają zewnętrzne granice UE. Projekt Rightlines ma na celu wzmocnienie ochrony praw podstawowych na granicach greckich i cypryjskich 115 . Projekt CSAPE koncentruje się na wzmacnianiu pozycji dzieci za pomocą informacji i pomocy dla młodych osób narażonych na ryzyko 116 .

Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA) wspiera projekty mające na celu zapewnienie zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych i morskich. Ogłoszono dwa zaproszenia do składania wniosków dotyczących inicjatywy „Kobiety w niebieskiej gospodarce” w celu zwiększenia obecności kobiet oraz wzmocnienia ich pozycji w rybołówstwie, akwakulturze, przemyśle stoczniowym i transporcie morskim.

Fundusze polityki spójności, za pośrednictwem Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) 117 i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) 118 , propagują między innymi poszanowanie prawa do edukacji i zdrowia, praw osób starszych, równości kobiet i mężczyzn oraz integracji osób z niepełnosprawnościami.

Projekt e-Szkoły 119 zwiększył kompetencje cyfrowe i wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) w nauczaniu i uczeniu się w 147 szkołach, zapewniając sprzęt ICT oraz narzędzia edukacji cyfrowej dla szkół podstawowych i średnich w Chorwacji. Projekt mobilnych jednostek opieki zdrowotnej 120 przyczyniał się do włączenia społecznego oraz zmniejszania nierówności poprzez rozmieszczenie mobilnych jednostek opieki zdrowotnej, zwiększając tym samym dostępność opieki profilaktycznej oraz diagnostyki i monitorowania chorób w regionie Algarve. Komisja uruchomiła podgrupę ds. wykorzystania funduszy UE w celu włączenia społecznego Romów, w ramach działań następczych w związku z wysłuchaniami ekspertów na temat podejmowania wyzwań związanych z dostępem do funduszy UE i poprawą jakości życia zmarginalizowanych społeczności romskich 121 . Podgrupa przygotowała zestawienie obiecujących praktyk, które udostępniono krajowym punktom kontaktowym ds. Romów, odpowiednim instytucjom zarządzającym i organizacjom społeczeństwa obywatelskiego. Proces ten przyczynia się do przygotowania kolejnych WRF, przyszłego programowania polityki spójności i podobnych procesów w innych odpowiednich funduszach.

Horyzontalny warunek podstawowy Karty

Rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów przyczynia się do ochrony i propagowania praw podstawowych poprzez wprowadzenie „warunków podstawowych” dla wszystkich funduszy objętych rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów, co jest nowością w porównaniu z warunkami ex ante określonymi w rozporządzeniu w sprawie wspólnych przepisów na lata 2014–2020 122 . Warunki podstawowe musi spełnić każde państwo członkowskie, aby zapewnić skuteczne i wydajne wykorzystanie tych funduszy w całym okresie programowania. Istnieją dwa rodzaje warunków podstawowych, tj. horyzontalne warunki podstawowe mające zastosowanie do wszystkich funduszy objętych rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów 123 oraz tematyczne warunki podstawowe mające zastosowanie wyłącznie do EFRR, EFS+ i Funduszu Spójności 124 .

Horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia sprawnych mechanizmów zapewniających skuteczne stosowanie i wdrażanie Karty. Obejmują one ustalenia mające na celu zapewnienie, by programy wspierane przez fundusze objęte rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów i ich realizacja były zgodne z odpowiednimi postanowieniami Karty, a także ustalenia dotyczące sprawozdawczości do komitetu monitorującego, obejmującej przypadki niezgodności operacji wspieranych przez te fundusze z Kartą oraz skargi dotyczące Karty.

Jeżeli nie istnieją skuteczne mechanizmy, uznaje się, że horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty nie został spełniony. W związku z tym Komisja informuje państwo członkowskie, że wydatki związane z celami szczegółowymi nie będą zwracane, dopóki państwo członkowskie nie zapewni wystarczających gwarancji, że istnieją skuteczne mechanizmy 125 . W szczególności państwa członkowskie są zobowiązane do określenia ról i obowiązków różnych organów i podmiotów. Musi ono obejmować wszystkie etapy programowania i wdrażania, a także wskazywać organy lub osoby udzielające pomocy w zakresie praw podstawowych. Państwa członkowskie są również zobowiązane do przekazywania informacji na temat procedur stosowanych w przypadkach niezgodności i skarg oraz na temat składu i regulaminu komitetów monitorujących. Powinny do nich należeć właściwe podmioty reprezentujące społeczeństwo obywatelskie, takie jak podmioty odpowiedzialne za propagowanie włączenia społecznego, praw podstawowych, praw osób z niepełnosprawnościami, równości płci i niedyskryminacji 126 .

W konsultacjach internetowych przeprowadzonych na potrzeby sprawozdania 127 62 % respondentów będących organizacjami społeczeństwa obywatelskiego zdaje sobie sprawę ze zobowiązań wynikających z horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty. Jedna na dwie organizacje respondentów wskazała, że pracowała nad zapewnieniem zgodności z prawami podstawowymi przy wykorzystywaniu funduszy UE, tj. jako członkowie lub obserwatorzy w komitetach monitorujących 128 lub prowadząc szkolenia, zapewniając budowanie zdolności lub wykonując oceny zgodności projektów finansowanych przez UE z prawami podstawowymi 129 .

Państwa członkowskie są również zobowiązane do przekazywania informacji na temat procedur rozpatrywania skarg w przypadku nieprzestrzegania Karty oraz na temat składu i regulaminu komitetów monitorujących oraz dopilnowują, by była zrównoważona reprezentacja odpowiednich i niezależnych partnerów w celu zapewnienia zgodności z Kartą. Aby zapewnić spełnienie horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty, Komisja, zgodnie z zasadą zarządzania dzielonego 130 , prowadzi dialog z państwami członkowskimi w ramach komitetów monitorujących lub w sposób dwustronny.

Horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty przyczynił się do ochrony i poszanowania art. 21 Karty, kiedy do umowy partnerstwa oraz do programów spójności dołączono klauzulę antydyskryminacyjną w celu zapewnienia, aby wnioski projektowe składane przez władze lokalne lub regionalne nie zawierały żadnych działań dyskryminacyjnych (np. ze względu na orientację seksualną). Przyczynił się także do stosowania art. 47 Karty w niektórych państwach członkowskich, które przyjęły środki mające na celu wzmocnienie niezawisłości i bezstronności sądów.

Wciąż jednak istnieją wyzwania związane z wdrażaniem horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty 131 , przy czym najpoważniejszym z nich jest brak zasobów finansowych i ludzkich 132 na potrzeby organizacji uczestniczących w takim wdrażaniu. Wynika to ze wzrostu zapotrzebowania na wsparcie ze strony organów ds. praw podstawowych 133 . Odnosząc się do wymogu wynikającego z zasad paryskich ONZ, zgodnie z którym państwa muszą zapewnić krajowym instytucjom praw człowieka (NHRI) odpowiednie zasoby oraz autonomię finansową, europejska sieć krajowych instytucji praw człowieka (ENNHRI) zabiega o zapewnienie wystarczających zasobów dla swoich członków. Zauważa, że do zaprowadzenia zgodności z prawami podstawowymi wymagane są znaczne zasoby, jakkolwiek zasoby dla krajowych instytucji praw człowieka na wykonywanie ich podstawowego mandatu są ograniczone 134 . Niektóre krajowe instytucje praw człowieka zaradziły brakowi zasobów ludzkich poprzez rekrutację 135 dodatkowego personelu, inne zaś muszą ograniczyć rolę organów lub osób udzielających pomocy w zakresie praw podstawowych odpowiednio do posiadanych zasobów, apelując o dalszy przydział środków na ten cel 136 .

Należy zauważyć, że rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów 137 wyraźnie umożliwia państwom członkowskim przeznaczenie części środków z funduszy na budowanie zdolności partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego zaangażowanych w przygotowanie, wdrażanie i ocenę programów, ale możliwość ta nie jest ani wystarczająco dobrze znana ani wykorzystywana 138 . Ponadto w ramach EFS+ wprowadzono wymóg koncentracji tematycznej w zakresie budowania zdolności partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, aby zapewnić ich znaczący udział w realizacji polityki zatrudnienia, edukacji i włączenia społecznego przy wsparciu z EFS+ 139 . Państwa członkowskie przeznaczyły 400 mln EUR na wsparcie społeczeństwa obywatelskiego i 362 mln EUR na wsparcie partnerów społecznych.

W trakcie konsultacji pojawił się również wyraźny apel o więcej informacji i wytycznych w celu wsparcia organów krajowych we wdrażaniu horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty, w szczególności wymagana jest jasność co do praktycznych skutków 140 oraz pogłębienie wiedzy technicznej fachowej na temat funduszy UE 141 . Zgodnie ze zobowiązaniami wynikającymi ze strategii dotyczącej Karty Komisja przystąpiła do opracowywania podręcznika, który będzie zawierał wytyczne dla władz i organów krajowych w zakresie skutecznego wdrażania horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty.

W 2023 r. słowackie Narodowe Centrum Praw Człowieka opublikowało sprawozdanie na temat roli krajowych organów ds. praw podstawowych w zapewnianiu zgodności funduszy UE z prawami podstawowymi 142 . Według tego sprawozdania kilka czynników wpływa na prawdopodobieństwo osiągnięcia pełnego potencjału horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty. Należą do nich dostępność informacji, budowanie zdolności, współpraca między organami oraz potrzeba uproszczenia dokumentacji zarządczej. Polska NHRI opracowała listę kontrolną zgodności z Kartą na potrzeby wdrażania funduszy UE oraz wytyczne dotyczące stosowania Karty podczas wydatkowania środków unijnych 143 . Finansowany przez CERV projekt ECHOFunds – Zwiększenie zgodności funduszy UE z Kartą służy zapewnieniu przeglądu zainteresowanych stron zaangażowanych we wdrażanie funduszy UE, a także opracowaniu materiałów internetowych opartych na zidentyfikowanych dobrych praktykach w tej dziedzinie 144 .

W wyniku intensywnego dialogu między Komisją a państwami członkowskimi na etapie zatwierdzania programów oraz po ich zatwierdzeniu obecnie 26 państw członkowskich spełnia horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty 145 . Jedno państwo członkowskie jeszcze go nie spełnia w ramach kilku programów, ponieważ nadal istnieją poważne obawy związane z kilkoma prawami podstawowymi 146 .

Komisja stale monitoruje, czy horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty jest nadal spełniany lub czy zmiany w państwach członkowskich mają wpływ na spełnienie warunków podstawowych. Oprócz regularnych kanałów informacji wykorzystywanych przez Komisję, przepisy rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów zapewniają ramy monitorowania, między innymi przewidując spotkania w sprawie rocznego przeglądu wykonania 147 oraz posiedzenia komitetu monitorującego 148 . Podkreślają one prawny obowiązek państw członkowskich dotyczący omawiania z partnerami w ramach komitetów monitorowania lub z Komisją wszelkich kwestii mających wpływ na przestrzeganie horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty.

3.9. Środki mające na celu zapobieganie nadużyciom funduszy UE i łagodzenie skutków takich nadużyć

Podczas wykonywania budżetu UE państwa członkowskie ponoszą ogólną odpowiedzialność za przestrzeganie wspólnych wartości zapisanych w art. 2 TUE i w Karcie. Rozporządzenie finansowe 149 zobowiązuje Komisję do zapewnienia na wszystkich etapach cyklu finansowania (etap poprzedzający podpisanie, etap wdrażania, etap kontroli ex post), aby finansowanie unijne nie było przyznawane organizacjom i projektom, które prowadzą działania niezgodne z wartościami UE 150 .

Przed podpisaniem umowy o udzielenie dotacji Komisja ocenia przedłożone wnioski, aby wybrać te, które mają być finansowane. Na tym etapie przeprowadzane są kontrole w celu sprawdzenia, czy projekty są zgodne z wartościami UE. System wczesnego wykrywania i wykluczania (EDES) – mechanizm ochrony interesów finansowych UE przed niewiarygodnymi osobami i podmiotami, umożliwia wczesne wykrywanie podmiotów stwarzających ryzyko oraz ich wykluczenie. Umożliwia on również nałożenie kary finansowej zgodnie z art. 138 rozporządzenia finansowego 151 . Ponadto sygnatariusze umów o dotacje podpisują oświadczenie, w którym poświadczają, że nie biorą udziału w działaniach sprzecznych z wartościami UE. Szczegółowe kryteria kwalifikowalności dotyczące przestrzegania wartości UE mogą być również zawarte w konkretnych zaproszeniach do składania wniosków.

Na etapie wdrażania wzory korporacyjne umów o udzielenie dotacji 152 przewidują obowiązek przestrzegania przez wybranych beneficjentów wartości UE. Obowiązek ten rozszerza się na partnerów stowarzyszonych, podwykonawców i odbiorców wsparcia finansowego na rzecz osób trzecich. W przypadku stwierdzenia naruszenia wartości UE w trakcie wdrażania działania urzędnik zatwierdzający może podjąć środki, takie jak zawieszenie płatności, zmniejszenie dotacji lub odrzucenie kosztów, wypowiedzenie umowy lub zakończenie uczestnictwa danego beneficjenta.

Po zakończeniu działania dotacja pozostaje przedmiotem kontroli, audytów lub dochodzeń prowadzonych przez organ przyznający dotację, Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) lub Trybunał Obrachunkowy 153 . Ponadto OLAF zarządza unijnym programem zwalczania nadużyć finansowych 154 , który wspomaga państwa członkowskie w walce z nadużyciami finansowymi naruszającymi interesy finansowe UE. Wsparcie udzielane jest w formie pomocy technicznej, szkoleń oraz badań. Niektóre z finansowanych projektów koncentrowały się na zapewnieniu zgodności dochodzeń z prawami podstawowymi i gwarancjami proceduralnymi.

Przepisy dotyczące finansowania sektorowego mogą określać dalsze wymogi dotyczące wartości UE. Na przykład rozporządzenie CERV 156 odnosi się do potrzeby aktywnego pielęgnowania, ochrony i propagowania fundamentalnych wartości i praw podstawowych w czasach, gdy europejskie społeczeństwa zmagają się z ekstremizmem, radykalizmem i podziałami, a przestrzeń dla niezależnego społeczeństwa obywatelskiego się kurczy. Potencjalni wnioskodawcy są zobowiązani do przedstawienia środków, które zamierzają podjąć w celu zagwarantowania pełnej zgodności z wartościami UE i art. 21 Karty 157 .

Od 2024 r. agencje narodowe wdrażające program Erasmus+ w drodze zarządzania pośredniego są również wyraźnie zobowiązane do zapewnienia poszanowania wartości UE 158 . Ponadto kryteria przyznania dotacji obejmują „zakres, w jakim wniosek ma znaczenie dla poszanowania i propagowania wspólnych wartości UE”. Jeżeli beneficjent nie będzie przestrzegał tych postanowień, jego dotacja może zostać cofnięta lub zmniejszona 159 .

Podobnie w programie „Horyzont Europa” 160 wszystkie prowadzone działania w zakresie badań naukowych i innowacji muszą być zgodne z prawem krajowym, unijnym i międzynarodowym, w tym z Kartą oraz europejską konwencją praw człowieka. Postanowienia te przekładają się na zobowiązania umowne zawarte we wzorze umowy o udzielenie dotacji 161 .

Państwa członkowskie i krajowe zainteresowane strony, takie jak krajowe instytucje praw człowieka, organy ds. równości i rzecznicy praw obywatelskich, wdrażają również środki mające na celu ograniczenie ryzyka związanego z przyznawaniem i wypłatą finansowania. Zazwyczaj są one wyszczególnione w umowach o udzielenie dotacji. Zainteresowane strony sięgają również do krajowej polityki antykorupcyjnej, przepisów dotyczących sygnalistów i kodeksów postępowania.

4.Finansowanie na rzecz praw podstawowych w państwach członkowskich

W niniejszym rozdziale opisano, w jaki sposób państwa członkowskie zapewniają finansowanie w celu propagowania poszanowania praw podstawowych, biorąc pod uwagę wzajemnie uzupełniające się role finansowania unijnego i krajowego. Opierając się w szczególności na ukierunkowanych konsultacjach z państwami członkowskimi i innymi zainteresowanymi stronami, opisano przykłady sposobu wykorzystania krajowych możliwości finansowania w celu propagowania stosowania Karty.

W rozdziale tym przeanalizowano również rolę krajowych instytucji praw człowieka, organów ds. równości i rzeczników praw obywatelskich w podnoszeniu wiedzy na temat możliwości finansowania i tworzeniu powiązań między różnymi szczeblami sprawowania rządów oraz społeczeństwem obywatelskim w celu ułatwienia opracowywania i realizacji projektów w państwach członkowskich.

4.1. Finansowanie na rzecz praw podstawowych przez państwa członkowskie

Działania mające na celu promowanie, ochronę i egzekwowanie praw podstawowych są zasadniczo finansowane z budżetów państw członkowskich. Biorąc pod uwagę horyzontalny zakres stosowania praw podstawowych, prawie wszystkie obszary polityki, w tym zdrowie, edukacja i wymiar sprawiedliwości lub sprawy wewnętrzne, obejmują działania istotne dla propagowania praw podstawowych. Wiele państw członkowskich wspiera również poszanowanie praw podstawowych, przyznając dotacje na projekty, oraz uzupełnia wysiłki UE w zakresie finansowania, zapewniając niezbędne współfinansowanie inicjatyw finansowanych przez UE. Ponadto, jak wskazano w rozdziale 5, kilku innych darczyńców niż UE zapewnia finansowanie na rzecz praw podstawowych w państwach członkowskich.

Jeżeli chodzi o finansowanie projektów, państwa członkowskie zapewniają możliwości finansowania projektów w kilku obszarach polityki związanych ze stosowaniem praw podstawowych.

W obszarze równości kobiet i mężczyzn Austria finansuje projekty przeciwdziałania przemocy ze względu na płeć oraz wzmacnia pozycję kobiet i dziewcząt w dziedzinie nauk przyrodniczych, inżynierii i matematyki oraz w świecie cyfrowym, a także rozwija ich wiedzę finansową. Udostępniono również środki finansowe na wzmocnienie pozycji kobiet w wieku powyżej 60 lat, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet z obszarów wiejskich 169 . W dziedzinie wymiaru sprawiedliwości Finlandia przyznała środki finansowe na poprawę sytuacji młodych przestępców recydywistów zagrożonych wyłączeniem społecznym, na zapobieganie radykalizacji i zapobieganie przestępczości lokalnej 170 . Konkretne przykłady projektów obejmują irlandzki fundusz „Irlandia przeciwko Rasizmowi”, który wspiera realizację krajowego planu działania przeciwko rasizmowi poprzez finansowanie prac z mniejszościowymi społecznościami etnicznymi. Finansowanie projektów lokalnych, regionalnych i krajowych w zakresie wspierania równości rasowej 171 . W Austrii projekt zainicjowany przez wiedeńską społeczność żydowską „LIKRAT – Let’s Talk” („LIKRAT – Pozmawiajmy”) 172 skupia młodzież i młodych dorosłych w wieku od 10 do 35 lat z myślą o stworzeniu przestrzeni dla otwartego dialogu służącego przełamywaniu uprzedzeń wobec judaizmu oraz wspieraniu więzi między uczestnikami z różnych środowisk religijnych i etnicznych, a jego celem jest obalanie stereotypów oraz propagowanie zrozumienia międzyreligijnego i praw podstawowych.

Kilka państw członkowskich zgłasza inicjatywy mające zapewnić, by finansowanie na propagowanie i ochronę praw podstawowych docierało do zainteresowanych stron na szczeblu regionalnym i lokalnym.

Rząd Szwecji zapewnia regionom i gminom dodatkowe finansowanie projektów w zakresie świadczenia usług opieki zdrowotnej w obszarach, w których oprócz działań finansowanych z budżetu państwa konieczne jest podjęcie dodatkowych działań 173 . W Hiszpanii 20 % finansowania projektów dotyczących spraw społecznych przeznacza się na działania na szczeblu państwowym, a 80 % – na szczeblu regionalnym 174 .

Z racji istotności finansowania społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka oraz utrzymania otwartej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, organizacje społeczeństwa obywatelskiego są głównymi odbiorcami finansowania w sferze ochrony i propagowania praw podstawowych w kilku państwach członkowskich. Wiele z państw członkowskich 175 finansuje społeczeństwo obywatelskie ze swoich budżetów państwowych, a niektóre ustanowiły dodatkowe, ukierunkowane programy dotacji na projekty.

Luksemburg umożliwił Ministerstwu Sprawiedliwości finansowanie projektów organizacji działających w dziedzinie praw podstawowych. W ramach wybranych projektów zorganizowano warsztaty edukacyjne dla dzieci, by zapoznać je z ich prawami, zapewniono poradnictwo prawne dla migrantów znajdujących się w trudnej sytuacji oraz zorganizowano szkolenia dla podmiotów świadczących pomoc prawną 176 . Estonia wspiera organizacje działające w sferze praw podstawowych, równości i praw kobiet za pomocą trzyletniej dotacji mającej na celu zwiększenie stabilności finansowania oraz zmniejszenie zależności od krótkoterminowych działań projektowych 177 . W 2023 r. Francja przyznała dotacje niemal 1500 stowarzyszeniom odpowiedzialnym za przyjmowanie, zakwaterowanie i integrację osób ubiegających się o azyl oraz migrantów. Beneficjentów wybiera się w drodze corocznych zaproszeń do składania wniosków projektowych na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym.

W 2022 r. koalicja niemieckich organizacji społeczeństwa obywatelskiego uruchomiła inicjatywę im. Hanny Arendt 178 – program ochrony dziennikarzy, pracowników mediów i obrońców wolności słowa. Wsparcie otrzymało prawie 5000 osób z Ukrainy, Rosji, Białorusi, Mjanmy, Sudanu, Afganistanu i innych państw. Program przewiduje stypendia w sytuacjach nadzwyczajnych, szkolenia i działania z zakresu budowania zdolności, programy stypendialne oraz ośrodki zrzeszające dziennikarzy na wygnaniu. Działania obejmują fundusz na rzecz mediów na wygnaniu, granty badawcze i naukowe, stypendia, wsparcie prawne i psychospołeczne oraz programy mieszkaniowe.

Większość wspierających państw członkowskich 179 publikuje informacje na temat dostępnych możliwości finansowania na stronie internetowej rządu, agencji lub w mediach społecznościowych. W niektórych przypadkach informacje te dotyczą jednak tylko jednego źródła finansowania lub źródła z określonego obszaru polityki i nie są dostępne punkty centralnej informacji na temat wszystkich możliwości finansowania.

Hiszpania prowadzi krajową bazę danych o dotacjach wraz ze wszystkimi zaproszeniami do składania wniosków publikowanymi w dzienniku urzędowym i zarejestrowanymi w krajowym systemie informacji o subsydiach i dotacjach ze środków publicznych 180 . Rumunia opracowała również platformę internetową zawierającą informacje na temat możliwości finansowania dostępnych na szczeblu UE i krajowym. Ten pojedynczy punkt dostępu funkcjonuje również jako narzędzie identyfikacji partnerów finansowania i wymiany dobrych praktyk 181 . W Finlandii krajowy punkt kontaktowy CERV współpracuje ze społeczeństwem obywatelskim, organizując szkolenia i sesje informacyjne na temat możliwości finansowania, uczestnicząc w wydarzeniach i współdziałając z istniejącymi strukturami, takimi jak Rada Doradcza ds. Społeczeństwa Obywatelskiego, inne rządowe rady i agencje doradcze oraz sieci organizacji parasolowych.

Jednocześnie organizacje społeczeństwa obywatelskiego donoszą, że ucierpiały z powodu politycznie motywowanych cięć w finansowaniu 182 , co negatywnie wpływa na ich zdolności operacyjne i możliwości przyczyniania się do otwartego, demokratycznego dyskursu. Podobnie jak co roku, w sprawozdaniu ze stosowania Karty zebrano przykłady przedstawione przez państwa członkowskie, punkty kontaktowe ds. Karty, społeczeństwo obywatelskie i inne zainteresowane strony. Oznacza to, że nie gromadzi się porównywalnych informacji na temat wszystkich przypadków ograniczenia finansowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, nieproporcjonalnego zaostrzenia warunków finansowania lub osłabienia sytuacji podmiotów zajmujących się prawami podstawowymi w ciągu ostatniego roku. Z najnowszych danych wynika jednak, że takie zdarzenia nadal mają miejsce w całej UE 183 .

Ponadto w ankiecie skierowanej do społeczeństwa obywatelskiego na potrzeby przygotowania niniejszego sprawozdania stwierdzono dwa główne wyzwania związane z krajowym finansowaniem dla społeczeństwa obywatelskiego: brak dostępnego finansowania ze względu na ukierunkowanie tematyczne działań respondentów (35 %) oraz brak finansowania podstawowego lub finansowania inwestycji infrastrukturalnych (30 %). Inne kwestie postrzegane przez społeczeństwo obywatelskie jako wyzwania obejmują niewystarczające lub trudne do znalezienia informacje (22 %), brak finansowania projektów mniejszych organizacji lub mniejszych projektów (22 %) oraz ograniczony wpływ projektów ze względu na krótkie cykle finansowania lub brak finansowania działań następczych (21 %) 184 .

Ponadto państwa członkowskie informują o współpracy z międzynarodowymi darczyńcami w sferze finansowania na rzecz praw podstawowych. Dotyczy to w szczególności działań zewnętrznych, w ramach których państwa członkowskie wnoszą wkład w finansowanie międzynarodowych i regionalnych organów ds. praw człowieka, a także międzynarodowych organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Niektóre państwa członkowskie w ramach swojej polityki zagranicznej udzielają ponadto dotacji dwustronnych podmiotom zajmującym się prawami człowieka 185 lub realizują dwustronne programy współpracy 186 .

Jeżeli chodzi o korzystanie z możliwości finansowania przez osoby trzecie w państwach członkowskich, Bułgaria połączyła finansowanie z budżetu państwa, programu „Sprawiedliwość” oraz dotacje z funduszy norweskich i EOG na potrzeby budowania zdolności wymiaru sprawiedliwości w dziedzinie praw podstawowych, w tym na szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, projekt wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku oraz zwalczanie przemocy wobec kobiet i przemocy domowej. Polska informuje o kilku inicjatywach w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości, które zostały sfinansowane z programu „Sprawiedliwość” oraz z funduszy norweskich i EOG. W Rumunii sfinalizowano 12 projektów finansowanych z funduszy EOG i funduszy norweskich, dotyczących poprawy dostępu do usług zdrowotnych dla słabszych grup społecznych, w tym Romów 187 . Słowenia donosi o projektach współfinansowanych przez Radę Europy oraz z unijnego programu wspierania reform strukturalnych 188 .

4.2.Rola krajowych instytucji praw człowieka, organów ds. równości i rzeczników praw obywatelskich w finansowaniu praw podstawowych

Konsultacje przeprowadzone na potrzeby niniejszego sprawozdania spotkały się z dużym zainteresowaniem ze strony krajowych instytucji praw człowieka, organów ds. równości i rzeczników praw obywatelskich. Łącznie w ukierunkowanych konsultacjach wzięło udział 20 takich podmiotów oraz ich sieci na poziomie UE 189 .

Krajowe instytucje praw człowieka w ramach strategii dotyczącej Karty – kluczowe znaczenie dla wdrażania postanowień Karty W strategii dotyczącej Karty Komisja uwzględniła kluczową rolę krajowych instytucji praw człowieka w łączeniu rządów i społeczeństwa obywatelskiego. Krajowe instytucje praw człowieka wspierają ochronę wszystkich praw podstawowych poprzez monitorowanie stosowania Karty, udzielanie informacji i wsparcia ofiarom naruszeń praw oraz współpracę z innymi instytucjami krajowymi w celu poprawy stosowania Karty i zwiększenia wiedzy na jej temat. Krajowe instytucje praw człowieka, z racji niezależnego statusu oraz wiedzy fachowej w zakresie organów monitorujących i doradczych, mogłyby przyczyniać się do zapewnienia, by programy finansowane przez UE były opracowywane i wdrażane zgodnie z Kartą 190 .

Jeżeli chodzi o finansowanie na rzecz propagowania i ochrony praw podstawowych, uczestniczące krajowe instytucje praw człowieka, organy ds. równości i rzecznicy praw obywatelskich podkreślili ograniczenia wynikające z ich mandatów. Jak zauważyła również ENNHRI w specjalnym oświadczeniu z 2022 191 r., według zasad paryskich ONZ 192 krajowe instytucje praw człowieka nie powinny zajmować stanowisk decyzyjnych ani dysponować głosami w komitetach monitorujących związanych z wdrażaniem Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ani poświadczać zgodności finansowanych projektów z prawami podstawowymi.

Działalność krajowych instytucji praw człowieka, organów ds. równości i rzeczników praw obywatelskich zasadniczo jest finansowana z budżetu państwa, z możliwością uzupełnienia finansowaniem zewnętrznym (np. dotacje z funduszy EOG/funduszy norweskich). Większość respondentów będących krajowymi instytucjami praw człowieka, organami ds. równości i rzecznikami praw obywatelskich nie wydatkuje środków finansowych na projekty w zakresie praw podstawowych. Ich mandaty nie obejmują działań związanych z finansowaniem.

Istnieją jednak wyjątki. Niemiecka ogólna ustawa o równym traktowaniu umożliwia krajowemu 193 organowi ds. równości finansowanie projektów w interesie federalnym, jeżeli takie projekty nie mogą być skutecznie finansowane przez kraj związkowy. Dlatego organ wydaje zaproszenia do składania wniosków o finansowanie zgodnie ze swoimi wytycznymi dotyczącymi finansowania i rocznym budżetem 194 .

Żaden z respondentów będących krajowymi instytucjami praw człowieka, organami ds. równości lub rzecznikami praw obywatelskich nie informuje potencjalnych wnioskodawców o dostępnych możliwościach finansowania. Grecki rzecznik praw obywatelskich zauważył jednak, że może sformułować zalecenia dla administracji publicznej w sprawie propagowania i ochrony praw podstawowych, w tym poprzez finansowanie.

Niektórzy rzecznicy praw obywatelskich i krajowe instytucje praw człowieka są w inny sposób zaangażowani w finansowanie działań. Chorwacki rzecznik Praw Obywatelskich popiera wnioski o finansowanie od znanych organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Rzecznicy Praw Obywatelskich w Chorwacji, na Cyprze i w Grecji oraz bułgarskie, hiszpańskie i słoweńskie krajowe instytucje praw człowieka uczestniczą w wydarzeniach organizowanych przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego w ramach finansowanych projektów lub w działaniach projektowych w ramach koalicji.

Kilka krajowych instytucji praw człowieka, organów ds. równości oraz rzeczników praw obywatelskich współpracuje z innymi darczyńcami. Obejmuje to współpracę z funduszami norweskimi i EOG (rzecznicy praw obywatelskich Cypru, Czech i Grecji, słoweńska NHRI). Uczestnicy wskazują również dwustronne projekty finansowane przez Niderlandy i US AID, a także współpracę w ramach projektów z Radą Europy i FRA.

Krajowe instytucje praw człowieka, organy ds. równości i rzecznicy praw obywatelskich odnoszą się również do finansowania udostępnionego przez Equinet i ENNHRI. Jednym z działań realizowanych przez ENNHRI w ramach dotacji CERV na działalność jest wsparcie finansowe dla osób trzecich. Dzięki możliwości przekazywania środków z dotacji ENNHRI zdołała przekazać środki finansowe członkowskim krajowym instytucjom praw człowieka w następstwie specjalnego zaproszenia do składania wniosków, a w 2023 r. wdrożono dziewięć projektów dotyczących postępów strategicznych w propagowaniu i ochronie praw podstawowych na szczeblu krajowym.

Oprócz wyzwań napotkanych podczas monitorowania poszanowania Karty przy wydatkowaniu funduszy UE 198  chorwacki rzecznik praw obywatelskich zwraca uwagę na niektóre problemy związane z finansowaniem, takie jak opóźnienia w publikacji zaproszeń do składania wniosków o finansowanie, brak wieloletnich zaproszeń do składania wniosków oraz nadmierne obciążenie administracyjne po stronie organizacji zajmujących się monitorowaniem praw podstawowych, działaniami strażniczymi, rzecznictwem i niedyskryminacją 199 . Słowacka NHRI wskazuje na brak zrównoważonego finansowania dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które nie jest finansowaniem projektów 200 .

5.Współpraca między UE a innymi darczyńcami publicznymi i prywatnymi

Wysiłki finansowe UE w dziedzinie praw podstawowych uzupełniają wysiłki innych międzynarodowych darczyńców publicznych i prywatnych. UE i inne podmioty międzynarodowe zapewniają finansowanie związane z prawami podstawowymi zarówno w UE, jak i w krajach sąsiadujących i krajach kandydujących, a także na całym świecie. W państwach trzecich UE wspiera propagowanie praw człowieka i demokracji w ramach swojej polityki zewnętrznej i przez szerzenie uniwersalnych wartości dla wszystkich. Organizacje charytatywne będące częścią społeczeństwa obywatelskiego wspierają również inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego, uzupełniając inicjatywy rządowe oraz inicjatywy sektora prywatnego 201 .

Opierając się na informacjach uzyskanych w toku ukierunkowanych konsultacji 202 , w niniejszym rozdziale pokazano, w jaki sposób kilka podmiotów udostępnia środki finansowe na projekty w zakresie praw podstawowych oraz dokłada starań, aby ich tematy i metody odpowiadały potrzebom beneficjentów w terenie. Chociaż konsultacje wskazują na ogólną zgodność tych wysiłków, pokazują one również, że można podjąć dalsze działania w celu stworzenia wyraźnych synergii.

5.1.Finansowanie praw podstawowych w UE przez innych darczyńców publicznych i prywatnych

Kilku międzynarodowych darczyńców publicznych i prywatnych zapewnia finansowanie w celu propagowania i ochrony praw podstawowych w UE, w formie finansowania projektowego i bezpośredniego finansowania dwustronnego. W ramach corocznych konsultacji FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, obejmujących doświadczenia w 2023 r. 203 , organizacje społeczeństwa obywatelskiego zgłosiły, że 15 % ich finansowania pochodziło od międzynarodowych lub zagranicznych darczyńców publicznych, 8 % z funduszy norweskich i EOG oraz 7 % z innych źródeł międzynarodowych.

Fundusze norweskie i EOG 204 zapewniają wsparcie finansowe 15 państwom członkowskim UE 205 w celu zmniejszenia różnic gospodarczych i społecznych oraz zacieśnienia współpracy w Europejskim Obszarze Gospodarczym. Działania muszą opierać się na poszanowaniu godności ludzkiej, wolności, demokracji, równości, praworządności i praw człowieka 206 . Środki finansowe przeznacza się na przykład na wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego i pozycji grup znajdujących się w trudnej sytuacji, poprawę zdolności administracji publicznej do przestrzegania praw podstawowych, wzmocnienie pozycji rzeczników praw obywatelskich, krajowych instytucji praw człowieka i organów ds. równości, a także na zwalczanie dyskryminacji, w tym przestępstw z nienawiści i nawoływania do nienawiści 207 . Fundusze te przeznacza się również na włączenie społeczne i wzmocnienie pozycji Romów, ze szczególnym uwzględnieniem krajów o dużej liczbie ludności romskiej (Bułgaria, Czechy, Grecja, Rumunia i Słowacja) 208 .

Z funduszy norweskich i EOG finansowane są również inicjatywy dwustronne w państwach będących beneficjentami, a także partnerstwa projektowe z krajami sąsiadującymi z UE. Funkcjonuje współpraca z Radą Europy, FRA i OECD. Te międzynarodowe organizacje partnerskie doradzają w zakresie programów i projektów oraz realizują własne projekty.

USAID 210 również ma na celu utrzymanie i dalszy rozwój otwartych, opartych na prawach, demokratycznych, równych i integracyjnych społeczeństw kierujących się zasadą praworządności. Wspiera inicjatywy organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka i grup strażniczych, a także instytucji odpowiedzialnych, takich jak krajowe instytucje praw człowieka, rzecznicy praw obywatelskich, a także prokuratorzy i sędziowie w Bułgarii, na Węgrzech i w Polsce. Agencja USAID zaczęła udzielać wsparcia aktywistom na rzecz praw człowieka na uchodźstwie, przyznając dotacje w Polsce i Niemczech oraz poza UE, na programy wspierające aktywistów rosyjskich i białoruskich 211 .

Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka (OHCHR) zapewnia finansowanie za pośrednictwem Dobrowolnego Funduszu ONZ na rzecz Ofiar Tortur oraz Dobrowolnego Funduszu Powierniczego ONZ na rzecz Ofiar Współczesnych Form Niewolnictwa. Przyznano finansowanie organizacjom z Belgii, Chorwacji, Czech, Francji, Niemiec, Grecji, Węgier, Irlandii, Włoch, Niderlandów, Rumunii i Hiszpanii 212 , udzielającym bezpośredniego wsparcia osobom, które doświadczyły tortur i niewolnictwa.

Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) i Bank Rozwoju Rady Europy (CEB) udzielają długoterminowych pożyczek na inwestycje w infrastrukturę w kilku sektorach objętych Kartą. EBI inwestuje w projekty w dziedzinie infrastruktury społecznej, energii ze źródeł odnawialnych, finansowania sprzyjającego włączeniu społecznemu i rozwoju obszarów miejskich, a także łączy pożyczki z dotacjami i wspiera projekty inwestycyjne. CEB finansuje głównie infrastrukturę mieszkaniową, edukacyjną i zdrowotną 213 . Pożyczki i dotacje są również oferowane członkom CEB spoza UE, głównie z Bałkanów Zachodnich i wschodniego sąsiedztwa.

Wszyscy darczyńcy przekazujący informacje zwracają się do zainteresowanych stron o informacje zwrotne na temat opracowywania i wdrażania programu 214 . Międzynarodowi darczyńcy organizują konsultacje i sesje informacyjne w państwach będących beneficjentami 215 oraz angażują partnerów w podejmowanie decyzji co do sposobów wykorzystania środków na projekty, w dostosowywanie do zmian politycznych i ustalanie terminów 216 . Według FRA konsultacje z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w celu opracowania nowych programów finansowania częściej odbywają się z większymi organizacjami 217 . Darczyńcy oferują również inne formy wsparcia, a mianowicie budowanie zdolności, wiedzę techniczną i opiekę mentorską 218 . Operatorów funduszy rekrutuje się z państw beneficjentów na podstawie ich wiedzy na temat społeczeństwa obywatelskiego w tych krajach, aby zapewnić zaspokojenie potrzeb beneficjentów 219 .

Darczyńcy przekazujący informacje dostrzegają też możliwości dalszego uproszczenia w celu zmniejszenia obciążeń administracyjnych i zapewnienia dodatkowej elastyczności. Nawiązują także do rozważań nad tym, jak zapewnić zgodność między finansowanymi działaniami a wartościami dotacji 220 . Istnieje również potrzeba wsparcia w celu poprawy zdolności uczestników w zakresie praw podstawowych w ujęciu ogólnym 221 , a także potrzeba szkoleń i mentoringu poprzedzających złożenie wniosku, aby pomóc zwłaszcza mniejszym organizacjom w ubieganiu się o finansowanie 222 .

OHCHR nawiązuje do luki w finansowaniu dotyczącej dwóch funduszy. Duża liczba wniosków, na które nie był w stanie przyznać finansowania, oznacza, że tysiące ofiar pozostają bez wsparcia, mimo że go potrzebują. Świadczy to o potrzebie dywersyfikacji źródeł finansowania, również w przypadku prywatnych darczyńców.

CEB podkreśla kluczową rolę dotacji w rozwoju projektów w zakresie infrastruktury społecznej i opieki społecznej, ponieważ projekty w tych obszarach zazwyczaj nie generują dochodów. Są one często realizowane na szczeblu regionalnym i lokalnym, gdzie zapotrzebowanie na fachową wiedzę techniczną może być większe. Przyznawanie finansowania z poszanowaniem praw podstawowych może również mieć korzystny wpływ, jako zachęta do prowadzenia działań w ramach projektów tak, aby propagować te prawa.

Fundacje charytatywne odpowiadają na potrzeby w zakresie finansowania, przyznając dotacje na projekty i budowanie zdolności, finansując podstawową działalność organizacji oraz wspierając organizacje oddolne poprzez przekazywanie środków z dotacji przez organizacje pośredniczące i mikrodotacje 223 .

Jeżeli chodzi o wspólne finansowanie, OHCHR prowadzi „działania z udziałem wielu darczyńców”, w ramach których wkład finansowy UE łączy się z finansowaniem od innych darczyńców na ten sam cel 225 . USAID informuje, że w współpracował z UE, Fundacją Oaka, Civitatesami i innymi darczyńcami w celu zapewniania finansowania 226 , a Rada Europy w coraz większym stopniu wspiera reformy w państwach członkowskich UE, oferując wiedzę fachową w zakresie projektów finansowanych z mechanizmu Instrumentu Wsparcia Technicznego 227 .

Niniejsze sprawozdanie pokazuje, że wysiłki UE i innych darczyńców w zakresie finansowania w dziedzinie praw podstawowych wzajemnie się wzmacniają. W następstwie seminarium w 2023 r. na temat wspierania społeczeństwa obywatelskiego poprzez finansowanie 228 , zorganizowano nieformalne sesje wymiany informacji na temat finansowania praw podstawowych między darczyńcami publicznymi i prywatnymi, z udziałem Komisji 229 . Konieczna jest dalsza wymiana informacji, aby zapewnić zbieżność wysiłków oraz wymiany informacji i najlepszych praktyk w zakresie finansowania z potrzebami beneficjentów.

5.2.Finansowanie na rzecz praw człowieka w polityce zewnętrznej

W swoich działaniach zewnętrznych UE wykorzystuje szereg narzędzi do ochrony praw człowieka, demokracji i praworządności zarówno w stosunkach dwustronnych, jak i na międzynarodowych forach, głównie z Instrumentu Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej – (ISWMR) – Globalny Wymiar Europy. ISWMR obejmuje program na rzecz praw człowieka i demokracji w ramach instrumentu „Globalny wymiar Europy” o łącznej wartości 1,5 mld EUR na lata 2021–2027. Przyczynia się do realizacji priorytetów planu działania UE dotyczącego praw człowieka i demokracji na lata 2020–2027 230 , celów zrównoważonego rozwoju ONZ 231 oraz celów Zielonego Ładu dotyczących wpływu degradacji środowiska i zmiany klimatu na prawa człowieka, a także wspiera misje obserwacji wyborów. 

Około połowa tych środków jest zarządzana przez delegatury UE. Projekty mają na celu propagowanie praw obywatelskich, politycznych i społecznych, gospodarczych i kulturalnych w krajach partnerskich oraz wspierają organy zajmujące się prawami człowieka 232 i demokrację na całym świecie. W ramach kolejnych programów tematycznych ISWMR finansowane są działania wspierające prawa dziecka, równouprawnienie płci, prawa socjalne, prawa migrantów i osób przesiedlonych, zdrowie i edukację 233 . Jest też program, który wspiera utrzymanie środowiska sprzyjającego społeczeństwu obywatelskiemu 234 .

Zarządzanie funduszami opiera się na podejściu opartym na prawach człowieka, obejmującym analizę zagrożeń w zakresie praw człowieka oraz środki zapewniające udział posiadaczy praw, a także środki ograniczające zagrożenia w razie potrzeby 235 .

UE finansuje również działania, które przyczyniają się do propagowania i ochrony praw podstawowych w krajach objętych polityką rozszerzenia i europejską polityką sąsiedztwa 237 . Odpowiednie projekty są finansowane na przykład w Bośni i Hercegowinie, Kosowie, Czarnogórze, Serbii, Turcji i Mołdawii, a także w południowym regionie Morza Śródziemnego.

Ponadto UE finansuje wspólne programy UE i Rady Europy 238 . Na przykład w ramach instrumentu horyzontalnego na rzecz Bałkanów Zachodnich i Turcji udziela się wsparcia krajom kandydującym i potencjalnym krajom kandydującym do przystąpienia do UE w realizacji ich programów reform i przestrzeganiu norm europejskich, również w dziedzinie praw podstawowych.

6.Podsumowanie 

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono znaczenie finansowania UE dla ochrony, propagowania i egzekwowania praw podstawowych w ramach unijnej polityki zewnętrznej i wewnętrznej. Ukazano, w jaki sposób UE przyczynia się do propagowania praw, wolności i zasad Karty za pośrednictwem specjalnych programów finansowania i programów sektorowych.

Jak podkreślono w strategii dotyczącej Karty, istnieje potrzeba budowania zdolności tych, którzy odgrywają rolę w stosowaniu Karty w codziennym życiu. Finansowanie jest jednym z głównych środków do realizacji tej ważnej misji. Projekty finansowane zarówno przez UE, jak i państwa członkowskie sprawiają, że przepisy dotyczące praw podstawowych stają się praktycznymi rozwiązaniami przynoszącymi korzyści obywatelom, w tym osobom znajdującym się w trudnej sytuacji 239 .

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw człowieka są niezbędni dla otwartych, demokratycznych społeczeństw, które stoją na straży podstawowych wartości Unii. Wysiłki UE i innych darczyńców w zakresie finansowania odzwierciedlały zatem obawy dotyczące zawężenia przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE i na świecie. Jak stwierdzono w sprawozdaniu ze stosowania Karty z 2022 r. w sprawie dynamicznej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego 240 , organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw należy zapewnić możliwość pracy w środowisku, w którym nie są zagrożone ich własne prawa podstawowe oraz prawa podstawowe ich członków. Ważnym priorytetem Komisji pozostaje potrzeba wspierania i wzmacniania pozycji sektora aktywnego społeczeństwa obywatelskiego w całej Unii.

Pomimo znacznych środków finansowych udostępnionych przez UE oraz przez międzynarodowych darczyńców publicznych i prywatnych do podmiotów zajmujących się prawami podstawowymi nie trafia dostateczne finansowanie. Wyzwania, na które zwrócono uwagę w niniejszym sprawozdaniu, obejmują trudności w znalezieniu informacji na temat dostępnego finansowania, brak zdolności do ubiegania się o finansowanie oraz skomplikowane procedury składania wniosków i sprawozdawczości, ograniczone możliwości uzyskania długoterminowego finansowania i finansowania działalności podstawowej lub działalności w niektórych sektorach 241 .

Jednocześnie w sprawozdaniu przedstawiono, w jaki sposób UE i międzynarodowi darczyńcy niedawno podjęli działania w celu zaradzenia tym niedociągnięciom w granicach przewidzianych wymogami należytego zarządzania finansami i ograniczania ryzyka. Zwiększono ilość informacji na temat możliwości finansowania i opracowano różne metody finansowania, aby lepiej zaspokoić potrzeby w terenie.

W przypadku znacznej części podmiotów zajmujących się prawami podstawowymi głównym źródłem finansowania pozostaje finansowanie krajowe, regionalne lub lokalne. Państwa członkowskie odgrywają zatem ważną rolę, zarówno uzupełniając finansowanie unijne, jak wspierając udzielanie finansowania unijnego poprzez dostarczanie informacji na temat możliwości finansowania oraz uczestnictwo w projektach UE jako podmioty współfinansujące. Współpraca z państwami członkowskimi pozostanie centralnym elementem wdrażania finansowania UE. Równocześnie konieczne jest zapewnienie, aby do organów na poziomie regionalnym i lokalnym docierały informacje o dostępnym finansowaniu.

Komisja docenia szerokie zaangażowanie zainteresowanych stron w przygotowanie niniejszego sprawozdania. Zainteresowane strony, takie jak organy krajowe, punkty kontaktowe ds. Karty, organizacje społeczeństwa obywatelskiego, krajowe instytucje praw człowieka i inni obrońcy praw człowieka, prawnicy praktycy i inni, zachęca się do rozpowszechniania niniejszego sprawozdania oraz wykorzystywania go w celu informowania o dostępnych środkach finansowych UE w dziedzinie praw podstawowych. Komisja zachęca również Parlament Europejski i Radę do zorganizowania dyskusji poświęconych temu sprawozdaniu i jest gotowa wspierać wymianę opinii na jego temat.

(1)

Art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE).

(2)

Art. 51 ust. 1 Karty.

(3)

Jeżeli państwa członkowskie przyjmują przepisy w dziedzinie, w której UE nie ma kompetencji i w której nie istnieje prawo Unii, nie wdrażają one prawa Unii i Karta nie ma zastosowania. Wiele praw podstawowych zapisanych w Karcie jest jednak również określonych w krajowych konstytucjach i orzecznictwie, a także w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, której wszystkie państwa członkowskie są sygnatariuszami.

(4)

COM(2020) 711.

(5)

  Analiza ukierunkowanych konsultacji w sprawie nowej strategii Komisji dotyczącej Karty , s. 24.

(6)

Sprawozdania dotyczące Karty mają umożliwić dokładniejsze przyjrzenie się jej stosowaniu w danej dziedzinie o znaczeniu strategicznym, regulowanej prawem UE. Podobnie jak roczne sprawozdania na temat praworządności, sprawozdania dotyczące Karty zawierają informacje na temat urzeczywistniania niektórych wartości leżących u podstaw UE w rozumieniu art. 2 TUE. Sprawozdania dotyczące Karty przyczyniają się do przestrzegania podstawowych wartości UE, praworządności, demokracji i poszanowania praw podstawowych. Zob. poprzednie sprawozdania: Skuteczna ochrona prawna i dostęp do wymiaru sprawiedliwości - roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2023 r., COM(2023) 786; Dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE - roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2022 r., COM/2022/716; Ochrona praw podstawowych w erze cyfrowej – roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2021 r., COM(2021) 819.

(7)

Zob. w tym kontekście wyrok TSUE z dnia 17 września 2014 r., Liivimaa Lihaveis MTÜ, C-562/12, EU:C:2014:2229.

(8)

Zawiadomienie Komisji — Wytyczne dotyczące zapewnienia poszanowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej przy wdrażaniu europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, („fundusze ESI”), 2016/C 269/01, pkt 3 i Załącznik I.

(9)

Ma to miejsce na przykład w przypadku, gdy państwo członkowskie powierza beneficjentom finansowania odpowiedzialność za wykonywanie usług użyteczności publicznej pod kontrolą państwa, co oznacza szczególną rolę zbliżoną do władzy państwowej, zob. zawiadomienie Komisji 2016/C 269/01, pkt 2.2.1. Państwa członkowskie nie wykonują jednak automatycznie prawa Unii, gdy zarządzają programami wspieranymi z funduszy UE i je realizują (zob. sprawa C-198/13, Hernández i in./Hiszpania, pkt 33–37). Wsparcie z funduszy Unii nie wystarcza samo w sobie do stwierdzenia, że dany środek wiąże się ze wykonywaniem prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 karty. Należy zbadać, czy w konkretnym przypadku właściwe środki krajowe mają na celu wykonywanie prawa Unii. Zob. sprawa C-117/14, Grima Janet Nisttahuz Poclava/Jose María Ariza Toledano, pkt 42, oraz zawiadomienie Komisji 2016/C 269/01, sekcja 2.

(10)

Strategia dotycząca Karty, s. 8–9.

(11)

  Społeczeństwo obywatelskie | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) ; COM(2022) 716, s. 16, zawierający odniesienie do środków odstraszających, takich jak kontrole, dochodzenia w sprawie finansowania oraz przeszkody w dostępie do finansowania.

(12)

C(2023) 8627. Ponadto COM(2023) 630 final, w którym Komisja wspomniała o szerokim wachlarzu możliwości finansowania w celu zwiększenia uczestnictwa obywateli, zaangażowania obywatelskiego i zaufania do demokracji, a także podkreśliła, że należy nie ograniczać działalności organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka korzystających z finansowania z zagranicy.

(13)

C(2023) 8627, motyw 23, s. 10 i 19.

(14)

Strategia dotycząca Karty, s. 8–9.

(15)

COM (2022) 716.

(16)

Komisja Europejska Sprawozdanie końcowe – dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE , 19 marca 2024 r.

(17)

Rozporządzenie Rady 2020/2093, Dz.U. L 433I z 22.12.2020, s. 11. W wieloletnich ramach finansowych określono przepisy, z którymi musi być zgodny roczny budżet UE.

(18)

Odpowiedzi otrzymano od Austrii, Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Irlandii, Luksemburga, Łotwy, Malty, Niemiec, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Szwecji, Węgier i Włoch, a także od punktów kontaktowych ds. Karty w Chorwacji i Rumunii.

(19)

  Społeczeństwo obywatelskie i platforma praw podstawowych | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) . W okresie od 27 marca do 13 maja 2024 r. otrzymano łącznie 109 odpowiedzi (103 kompletne i 6 częściowych odpowiedzi). Konsultacje zostały udostępnione za pośrednictwem platformy praw podstawowych FRA organizacjom społeczeństwa obywatelskiego uczestniczącym w platformie. Aby zapewnić maksymalny zasięg na szczeblu krajowym, ankietę rozesłano także do organizacji patronackich uczestniczących w platformie, zrzeszonych w krajowych sieciach. W skład platformy wchodzi ponad 1000 organizacji społeczeństwa obywatelskiego, związków zawodowych, organizacji wyznaniowych, ekspertów reprezentujących środowiska akademickie i instytucje badawcze oraz indywidualnych obrońców praw człowieka. Jest to główna sieć współpracy FRA ze społeczeństwem obywatelskim w 27 państwach członkowskich UE oraz w Albanii, Serbii i Macedonii Północnej.

(20)

Art. 15 rozporządzenia (UE) 2021/1060 i załącznik III do tego rozporządzenia.

(21)

COM(2022) 716 final; COM(2021) 819 final.

(22)

 Słowenia jest jedynym państwem członkowskim, które tego nie uczyniło. Estonia uczestniczy w działaniach realizowanych przez punkty kontaktowe, mimo iż formalnie nie powołała takiego punktu kontaktowego

(23)

  https://commission.europa.eu/system/files/2017-09/opperational-guidance-fundamental-rights-in-impact-assessments_en.pdf .

(24)

Art. 15 i załącznik III do rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(25)

Zapewnienie sprawiedliwości w UE – europejska strategia szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości na lata 2021–2024; COM(2020).

(26)

  Europejski portal „e-Sprawiedliwość” - Twoje prawa (europa.eu) .

(27)

  Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Komisja Europejska (europa.eu) .

(28)

  I coroczne unijne wydarzenie CharterXchange | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) .

(29)

  Materiały i zasoby FRA dotyczące Karty | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) ; Strona główna | FRA – wsparcie w postaci systemu zarządzania nauczaniem (europa.eu) . Studia przypadków dotyczące Karty – podręcznik instruktora i e-kursy dotyczące Karty zostały udostępnione w

nowych wersjach językowych (bułgarska, chorwacka, czeska, łotewska, polska, rumuńska, słoweńska, słowacka i włoska). Zob. Strona główna | FRA – wsparcie w postaci systemu zarządzania nauczaniem (europa.eu) ; Studia przypadków dotyczących Karty – podręcznik instruktora | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) .

(30)

Rozporządzenie 2021/692, Dz.U. L 156 z 5.5.2021, s. 1.

(31)

Albania, Bośnia i Hercegowina, Kosowo*, Serbia i Ukraina uczestniczą w programie CERV na podstawie układów o stowarzyszeniu. W lipcu 2024 r. zakończono negocjacje z Czarnogórą i Mołdawią w ramach przygotowań do ich uczestnictwa, zaś negocjacje z Macedonią Północną w sprawie uczestnictwa były w toku. Jak określiły Parlament Europejski i Rada w art. 14 rozporządzenia (UE) 2021/692, państwa trzecie nie mogą uczestniczyć w komponencie „Wartości unijne”.

(32)

Dotacje stanowią wkład finansowy Komisji na rzecz beneficjenta lub beneficjentów w celu: sfinansowania działania mającego przyczynić się do osiągnięcia jednego z celów polityki Unii („dotacje na działania” – zob. art. 180 ust. 2 lit. a) rozporządzenia finansowego); sfinansowania funkcjonowania organu, który realizuje cel należący do polityki Unii („dotacje na działalność” – art. 2 ust. 33 i art. 180 ust. 2 lit. b) rozporządzenia finansowego) lub wsparcia dla osób trzecich w celu przekazywania środków organizacjom oddolnym (system przekazywania środków z dotacji przez pośredników – zob. art. 7 ust. 9 rozporządzenia CERV).

(33)

W ramach programu finansuje się również wsparcie techniczne i organizacyjne w celu wdrożenia rozporządzenia nr 211/2011, Dz.U. L 65 z 11.3.2011, s. 1. Działania w zakresie zamówień obejmowały na przykład organizację warsztatów na temat zwalczania nawoływania do nienawiści i przestępstw z nienawiści, działania w zakresie wzajemnego uczenia się i wymiany dobrych praktyk w zakresie równouprawnienia płci, wydarzenie tematyczne „30 lat praw obywatelskich” lub badania Eurobarometr.

(34)

  Załącznik do decyzji wykonawczej Komisji w sprawie finansowania programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” oraz przyjęcia programu prac na lata 2023–2024. Działania te obejmują finansowanie mające na celu poprawę wsparcia dostępnego dla ofiar przestępstw z nienawiści oraz reakcję struktur wymiaru sprawiedliwości na przestępstwa z nienawiści.

(35)

Zob. na przykład COM(2022) 716 final, s. 20–21, odnoszący się do sprawozdania podsumowującego ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 22; oraz publikacja Europejskiego Forum Obywatelskiego Towards vibrant European civic and democratic space [W kierunku dynamicznej europejskiej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i przestrzeni demokratycznej] (2022), s. 37, w której omówiono wyzwania, przed którymi stoją niektóre organizacje społeczeństwa obywatelskiego, w zakresie dostępu do europejskich funduszy strukturalnych.

(36)

Zaproszenie do składania wniosków w ramach komponentu „Wartości unijne” z 2022 r. (CERV-2022-CITIZENS-VALUES), zaproszenie do składania wniosków z 2023 r. na zapobieganie przemocy ze względu na płeć i przemocy wobec dzieci oraz zwalczania tych zjawisk: zaproszenie dla pośredników (zapewnienie wsparcia finansowego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego będącym osobami trzecimi) (CERV-2023-DAPHNE), zaproszenia do składania wniosków o dotacje na działalność dla partnerów ramowych działających w obszarze wartości unijnych.

(37)

  Zaproszenia do składania wniosków | Portal „Środki unijne i przetargi” (europa.eu) .

(38)

  https://commission.europa.eu/about-european-commission/departments-and-executive-agencies/justice-and-consumers/justice-and-consumers-funding-tenders/funding-programmes/citizens-equality-rights-and-values-programme/cerv-national-contact-points_pl .  

(39)

W kampanii wykorzystywane będą rozmaite narzędzia komunikacji, w tym strona internetowa, przekazy w mediach tradycyjnych i społecznościowych, materiały wideo, artykuły na temat udanych projektów, komunikaty prasowe oraz identyfikacja wizualna. Narzędzia te będą dostępne we wszystkich 24 językach urzędowych UE oraz we wszystkich 27 państwach członkowskich.

(40)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 2: „Czy w ciągu ostatnich pięciu lat Państwa organizacja złożyła wniosek o/otrzymała finansowanie z programów/funduszy UE?” CERV był programem finansowania, z którego najczęściej otrzymywano finansowanie unijne (41 % organizacji udzielających odpowiedzi zgłosiło, że ubiegało się o finansowanie i je otrzymało). Następne były: Erasmus+ (39 %), dawne programy „Prawa, równość i obywatelstwo” i „Europa dla obywateli” (21 %) oraz program „Sprawiedliwość” (11 %).

(41)

CERV-2022-CHAR-LITI; CERV-2023-CHAR-LITI; CERV-2024-CHAR-LITI.

(42)

Projekty mają zwiększyć zdolność organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka, prawników praktyków i niezależnych organów ochrony praw człowieka w zakresie skutecznego uczestniczenia w praktykach rozstrzygania sporów na poziomie krajowym i europejskim oraz poprawy dostępu do wymiaru sprawiedliwości i egzekwowania praw zgodnie z prawem Unii, w tym Kartą.

(43)

  Uruchomienie działań monitorujących na rzecz przestrzeni obywatelskiej (MACS) | ECNL .

(44)

  Europejskie obserwatorium nienawiści w internecie (eooh.eu) .

(45)

  Portal „Środki unijne i przetargi” (europa.eu) . Organizacje uczestniczące pochodzą z Niemiec, Czech, Francji, Irlandii, Litwy, Niderlandów, Portugalii i Słowacji.

(46)

Dyrektywa 2019/1937, Dz.U. L 305 z 26.11.2019, s. 17.

(47)

  Mniejszości, odpowiedzialność, prawa, niezależność i rozwój organizacyjny (MARIO) – Grupa Praw Mniejszości . Państwami członkowskimi uczestniczącymi w projekcie są Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Estonia, Łotwa, Litwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry.

(48)

Prawa dziecka i uczestnictwo dzieci; CERV-2024-CHILD.

(49)

  Wzmocnienie uczestnictwa dzieci na Malcie – projekt współfinansowany w ramach unijnego programu Obywatele, równość, prawa i wartości (gov.mt) .

(50)

  Zmiana przekazu: Płeć, media i polityka – IFJ .

(51)

Rozporządzenie 2021/1060, Dz.U. L 231 z 30.6.2021, s. 159.

(52)

COM(2023) 786 final.

(53)

  Program Sprawiedliwość - Komisja Europejska (europa.eu) .

(54)

JUST-2021-JCOO; JUST-2022-JCOO; JUST-2023-JCOO; JUST-2024-JCOO.

(55)

COM(2020) 713 final.

(56)

JUST-2021-JTRA; JUST-2022-JTRA; JUST-2023-JTRA; JUST-2024-JTRA.

(57)

Członkowie EJTN reprezentują instytucje szkoleniowe dla pracowników wymiaru sprawiedliwości i organizacje międzynarodowe państw członkowskich. EJTN promuje programy szkoleniowe o wymiarze europejskim dla pracowników wymiaru sprawiedliwości w Europie. Katalog szkoleń obejmuje takie tematy jak „Prawa człowieka i dostęp do wymiaru sprawiedliwości”, „Prawa podstawowe małoletnich w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych”, „Zastosowanie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej do praw podstawowych w postępowaniach krajowych i jej wpływ” oraz cyfryzacja („Wolność wypowiedzi w erze cyfrowej”, „AI i ochrona danych”, „Transgraniczna wymiana dowodów elektronicznych”); Europejska Sieć Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN) .

(58)

  Strona główna | Rada Europy HELP (coe.int) .

(59)

  Projekt JuLIA| JuLIA (julia-project.eu) .

(60)

JUST-2021-JACC; JUST-2021-EJUSTICE; JUST-2022-EJUSTICE; JUST-2023-JACC-EJUSTICE. W ramach tego zaproszenia do składania wniosków udziela się dotacji na działania i dotacji na działalność. Od 2023 r. dotacje na działania są przyznawane dwa razy w roku.

(61)

Jednym z celów szczegółowych priorytetu dotyczącego praw ofiar jest przyczynienie się do skutecznego i spójnego stosowania dorobku prawnego UE w dziedzinie praw ofiar przestępstw zgodnie z priorytetami określonymi w strategii UE w zakresie praw ofiar (2020–2025).

(62)

  Strona główna | Projekt DigiRIGHTS . Projekt jest realizowany od grudnia 2022 r. do lutego 2025 r., a uczestniczącymi uczelniami są: KU Leuven, Uniwersytet w Tartu, Uniwersytet w Göttingen, Uniwersytet w Genui, Uniwersytet w Zagrzebiu i Uniwersytet Luksemburski.

(63)

  Infovictims III – Wsparcie dla ofiar w Europie (victim-support.eu) . Projekt trwał od 1 listopada 2020 r. do 31 grudnia 2022 r.

(64)

  Europejski portal „e-Sprawiedliwość” (europa.eu) .

(65)

  Europejski portal „e-Sprawiedliwość” - Prawa podstawowe (europa.eu) .

(66)

  O platformie | Europejska platforma szkoleniowa (europa.eu) .

(67)

E-CODEX (rozporządzenie 2022/850) jest narzędziem zapewniającym skuteczną współpracę systemów wymiaru sprawiedliwości drogą cyfrową. Został on opracowany przez konsorcjum państw członkowskich i organizacji przy wsparciu finansowym z programu „Cyfrowa Europa”. Program ten posłużył również do finansowania prac nad rozwojem systemów informatycznych związanych z innymi niedawnymi inicjatywami ustawodawczymi, a mianowicie rozporządzeniem 2023/2844, rozporządzeniem w sprawie cyfryzacji usług dokumentów i rozporządzeniem o przeprowadzaniu dowodów oraz platformą współpracy wspólnych zespołów dochodzeniowo-śledczych.

(68)

  Program „Cyfrowa Europa” | Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy (europa.eu) .

(69)

Finansowane działania obejmują pomoc przedsiębiorstwom, w szczególności MŚP, w ułatwianiu przestrzegania przepisów aktu, opracowanie unijnej bazy danych na potrzeby rejestracji systemów sztucznej inteligencji wysokiego ryzyka oraz działanie pilotażowe w celu utworzenia unijnych ośrodków testowych w dziedzinie sztucznej inteligencji. Zob. rozporządzenie (UE) 2024/1689, Dz.U. L 2024/1689 z 12.7.2024. Akt zapewni wysoki poziom ochrony praw podstawowych, m.in. poprzez przeciwdziałanie ryzyku błędnych lub stronniczych decyzji podejmowanych przy wsparciu sztucznej inteligencji.

(70)

COM(2022) 212 final, Strona główna - Portal BIK (betterinternetforkids.eu) .

(71)

Dyrektywa 2016/2102, Dz.U. L 327 z 2.12.2016, s. 1.

(72)

  EDMO – Zjednoczeni przeciwko dezinformacji .

(73)

  Kreatywna Europa – kultura i kreatywność” (europa.eu) .

(74)

Rozporządzenie 2021/818, Dz.U. L 189 z 28.5.2021, s. 34, motywy 2 i 61.

(75)

  Inicjatywa NEWS | Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy (europa.eu) .

(76)

Europejski akt o wolności mediów ma na celu ułatwienie świadczenia usług medialnych ponad wewnętrznymi granicami w UE oraz umożliwienie dziennikarzom i mediom wykonywania ich zadań z zachowaniem pełnej niezależności; Rozporządzenie 2024/1083, Dz.U. L 2024/1083 z 17.4.2024.

(77)

  Trzecia generacja wspieranych przez UE partnerstw dziennikarskich gotowych pomóc sektorowi informacyjnemu | Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy (europa.eu) .

(78)

  Działania multimedialne | Kształtowanie cyfrowej przyszłości Europy (europa.eu) .

(79)

  Europe Beyond Access - Disability Arts International - organizacja działająca na rzecz poszerzania dostępu do kultury i nadania międzynarodowego wymiaru sztuce osób z niepełnosprawnościami. Obecnie trwający projekt opiera się na doświadczeniach pierwszej generacji Europe Beyond Access z lat 2018–2023.

(80)

Rozporządzenie 2021/817, Dz.U. L 189 z 28.5.2021, motyw 28.

(81)

W konsultacjach internetowych FRA przeprowadzonych za pośrednictwem platformy praw podstawowych, w odpowiedzi na pytanie 2 („Czy w ciągu ostatnich pięciu lat Państwa organizacja złożyła wniosek o/otrzymała finansowanie z programów/funduszy UE?”) 39 % respondentów będących organizacjami społeczeństwa obywatelskiego wskazało, że ubiegały się o finansowanie z programu Erasmus+ i je otrzymały.

(82)

Rozporządzenie 2021/817, Dz.U. L 189 z 28.5.2021, motyw 64.

(83)

Od rozpoczęcia obecnego programu Erasmus+ w 2021 r., na platformie wyników projektów Erasmus+ wyodrębniono 605 projektów z szerokiej dziedziny praw podstawowych i praworządności.

(84)

Przewodnik po programie Erasmus+ 2024, s. 180.

(85)

Przewodnik po programie Erasmus+ 2024, s. 226.

(86)

  Inicjatywa „Uniwersytety Europejskie” .

(87)

Między innymi Katedra im. Jeana Monneta na hiszpańskim Narodowym Uniwersytecie Edukacji Zdalnej – „Integracja poprzez prawa podstawowe UE” (2022–2025) oraz kilka modułów „Jean Monnet” w instytucjach takich jak Uniwersytet w Lublanie – „Karta praw podstawowych Unii Europejskiej: perspektywa antropologiczna” (2024–2027), Uniwersytet eCampus we Włoszech – „Historia wartości UE i Karty praw podstawowych Unii Europejskiej” (2022–2025), Uniwersytet w Lizbonie – „Prawa podstawowe i praworządność jako wartości europejskie w globalnym świecie po Konferencji w sprawie przyszłości Europy” (2022–2025), Uniwersytet Narodowy i Kapodistrski w Atenach – „Praworządność i ochrona praw podstawowych w UE” (2023–2026) oraz Uniwersytet w Salerno – „Aktywizacja praw UE: przeszłość i teraźniejszość podstawowych praw człowieka” (2022–2025).

(88)

Moduły „Jean Monnet” na takich uczelniach jak Uniwersytet w Mariborze – „Prawa podstawowe w prawie i polityce gospodarczej UE” (2022–2025), Uniwersytet w Turynie – „Prawa podstawowe w Europie: Zwiększanie wrażliwości kulturowej na potrzeby włączenia społecznego” (2023–2026), Katolicki Uniwersytet w Louvain – „Kliniki praw cyfrowych UE, prawa i projektowania cyfrowego” (w sprawie praw podstawowych w środowisku internetowym) (2022–2025), Uniwersytet w Osijek – Unia Europejska a równouprawnienie płci (2023–2026) oraz katedra Jeana Monneta na Uniwersytecie Suor Orsola Benincasa w Neapolu – „Europejskie prawa ekologiczne: Przekształcanie praw podstawowych dla kolejnych pokoleń” (2022–2025).

(89)

Między innymi katedra im. Jeana Monneta na ukraińskim Sumskim Uniwersytecie Państwowym – „Normy UE w zakresie wolności wypowiedzi i informacji” (2023–2026).

(90)

  Projekt ACT (project-act.eu) .

(91)

Wytyczne dotyczące wdrażania strategii na rzecz włączenia społecznego i różnorodności w ramach programów Erasmus+ i „Europejski Korpus Solidarności” z 2021 r., Wytyczne dotyczące wdrażania strategii na rzecz włączenia społecznego i różnorodności w ramach programów Erasmus+ i „Europejski Korpus Solidarności” – Erasmus+ (europa.eu) . W przewodniku po programie Erasmus + z 2024 r. podkreślono również, że „[i]stotą programu jest zbliżenie się do osób o mniejszych szansach”, co odnosi się do osób, „które z przyczyn ekonomicznych, społecznych, kulturowych, geograficznych lub zdrowotnych, ze względu na pochodzenie ze środowiska migracyjnego lub z powodów takich jak niepełnosprawność i trudności w nauce lub z innych powodów, w tym z powodów mogących prowadzić do dyskryminacji wymienionych w art. 21 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, zmagają się z trudnościami stojącymi na przeszkodzie w skutecznym dostępie do możliwości oferowanych w ramach Programu”. Erasmus+. Przewodnik po programie, 2024 r., s. 4.

(92)

W 2023 r. w ramach śródokresowego przeglądu WRF dokonano cięć w budżecie o 2,1 mld EUR. Budżet obejmuje kwotę 5,4 mld EUR z instrumentu Next Generation EU na wsparcie ekologicznej i cyfrowej odbudowy po kryzysie związanym z COVID-19.

(93)

Program przyczynia się do stosowania prawa do poszanowania życia prywatnego, prawa do ochrony danych osobowych, prawa osoby do nienaruszalności cielesnej i psychicznej, prawa do niedyskryminacji oraz do konieczności zapewnienia ochrony środowiska i wysokiego poziomu ochrony zdrowia ludzi, jak zapisano w Karcie, zob. art. 19 ust. 1 rozporządzenia 2021/695, Dz.U. L 170 z 12.5.2021, s. 1.

(94)

Zob. załącznik I do decyzji Rady 2021/764, Dz.U. L 167I z 12.5.2021, s. 1.

(95)

  Elastyczne podejścia do wspierania ochrony zdrowia poprzez finansowanie | FLASH | Projekt | Arkusz informacyjny | HORYZONT | CORDIS | Komisja Europejska (europa.eu) .  

(96)

  Tworzenie bezpieczniejszej przestrzeni dla dzieci w internecie – Komisja Europejska (europa.eu) .

(97)

  Zaawansowane rozwiązania technologiczne w połączeniu ze zrozumieniem i świadomością społeczną w celu zwalczania handlu ludźmi | . VANGUARD | Projekt | Arkusz informacyjny | HORYZONT | CORDIS | Komisja Europejska (europa.eu) .  

(98)

  Europejskie Partnerstwo na rzecz Bioróżnorodności | Biodiversa-plus | Projekt | Arkusz informacyjny | HORYZONT | CORDIS | Komisja Europejska (europa.eu) .  

(99)

  Fundusze WPR – Komisja Europejska (europa.eu) .

(100)

Realizacja WPR na lata 2023–2027 rozpoczęła się dopiero niedawno, a pierwszych rezultatów można spodziewać się na początku 2026 r.

(101)

Warunkowość społeczna nawiązuje do dyrektywy (UE) 2019/1152 w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy oraz dwóch dyrektyw w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy (dyrektywa ramowa 89/391/EWG i dyrektywa 2009/104/WE). Mechanizm ten będzie opierał się na systemach obowiązujących w ramach prawa socjalnego UE. Organy krajowe muszą informować krajowe rolne agencje płatnicze o wynikach działań następczych dotyczących płatności w ramach WPR i ewentualnych sankcjach. Państwa członkowskie muszą zapewnić wprowadzenie tego mechanizmu najpóźniej w 2025 r. Sześć państw członkowskich już wdraża ten mechanizm (Francja, Austria, Luksemburg, Włochy, Hiszpania i Portugalia).

(102)

  Europejskie Partnerstwo na rzecz Bioróżnorodności | Biodiversa-plus | Projekt | Arkusz informacyjny | HORYZONT | CORDIS | Komisja Europejska (europa.eu) .  

(103)

RRF jest tymczasowym instrumentem finansowania ustanowionym w 2021 r. w celu złagodzenia gospodarczych i społecznych skutków pandemii poprzez finansowanie reform i inwestycji; Rozporządzenie 2021/241, Dz.U. L 57 z 18.2.2021, s. 17.

(104)

  Tabela wyników w zakresie odbudowy i zwiększania odporności (europa.eu) .

(105)

Komisja Europejska zapewnia państwom członkowskim wiedzę techniczną w zakresie opracowywania i wdrażania reform. Zob. Instrument Wsparcia Technicznego (TSI) (europa.eu).

(106)

 Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2021/1078 z dnia 14 kwietnia 2021 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/523 poprzez określenie wytycznych inwestycyjnych dotyczących Funduszu InvestEU.

(107)

Na poziomie programu co najmniej 30 % łącznego wolumenu operacji z zakresu finansowania i inwestycji powinno przyczyniać się do osiągnięcia celów klimatycznych, a co najmniej 60 % łącznego wolumenu operacji z zakresu finansowania i inwestycji w ramach segmentu zrównoważonej infrastruktury powinno przyczyniać się do realizacji unijnych celów w dziedzinie klimatu i środowiska, jak określono w art. 8 ust. 8 rozporządzenia InvestEU w odniesieniu do modułu unijnego.

(108)

Zgodnie z art. 9 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów państwa członkowskie i Komisja zapewniają poszanowanie praw podstawowych i przestrzeganie Karty w procesie wdrażania funduszy.

(109)

FAMI ma na celu przyczynianie się do skutecznego zarządzania przepływami migracyjnymi, wzmocnienie i rozwój wspólnej polityki azylowej oraz wspólnej polityki imigracyjnej. Więcej informacji na temat Funduszu Azylu, Migracji i Integracji – Komisja Europejska (Europa.eu).

(110)

FBW ma na celu przyczynienie się do wysokiego poziomu bezpieczeństwa w Unii, w szczególności poprzez zapobieganie terroryzmowi i radykalizacji postaw, poważnej i zorganizowanej przestępczości, cyberprzestępczości a także zwalczanie tych zjawisk. Więcej informacji na stronie funduszy bezpieczeństwa wewnętrznego – Komisja Europejska (europa.eu) .

(111)

IZGW ma na celu zapewnienie skutecznego zarządzania granicami zewnętrznymi Unii, wysokiego poziomu bezpieczeństwa wewnętrznego w Unii oraz swobodnego przepływu osób. Więcej informacji na stronie Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – Instrument Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej – Komisja Europejska (europa.eu).

(112)

W ramach FAMI Komisja wsparła projekty obejmujące około 1 800 000 obywateli państw trzecich w okresie programowania 2019–2023 w ramach wspólnego europejskiego systemu azylowego, z czego prawie 200 000 osób znajdowało się w szczególnie trudnej sytuacji. W ramach IZGW Komisja wspiera współpracę mającą na celu wzmocnienie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej, w tym realizację jej strategii w zakresie praw podstawowych (ostatnia wersja) (europa.eu) .

(113)

Finansowanie z Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego przyczyniło się do ochrony praw dzieci w obliczu problemu niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych, a także praw użytkowników internetu, w tym prawa do prywatności.

(114)

Więcej informacji można znaleźć w portalu „Środki unijne i przetargi” (europa.eu) . Zob. również zaproszenie do składania wniosków z 2024 r. na projekty zwalczania handlu ludźmi, w następstwie strategii UE w zakresie zwalczania handlu ludźmi na lata 2021–2025, COM(2021) 171.

(115)

Zob. IMPROV-EU-project i projekt Rightlines .

(116)

  Zapobieganie niegodziwemu traktowaniu dzieci w celach seksualnych i edukacja, projekt CSAPE 2022–2024 – Pelastakaa Lapset .

(117)

EFS+ wspiera wdrażanie Europejskiego filaru praw socjalnych, przyczyniając się do realizacji unijnej polityki zatrudnienia, polityki społecznej, edukacji i umiejętności. EFS+ wspiera spójność gospodarczą, terytorialną i społeczną w UE poprzez zmniejszanie dysproporcji między państwami członkowskimi i regionami.

(118)

EFRR ma na celu wzmocnienie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej poprzez niwelowanie dysproporcji między regionami oraz umożliwianie inwestycji w bardziej inteligentną, ekologiczną, lepiej skomunikowaną i społeczną Europę.

(119)

  Inforegio -– Projekt e-Szkoły wprowadza chorwackie dzieci i nauczycieli w edukację cyfrową (europa.eu) .

(120)

  ARS | Algarve (min-saude.pt) .

(121)

Wysłuchania z udziałem Romów i proromskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego zorganizowano w lutym 2023 r. Obecne były organizacje społeczeństwa obywatelskiego z Bułgarii, Czech, Węgier, Rumunii i Słowacji.

(122)

Rozporządzenie (UE) 1303/2013, Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 320; zob. w szczególności art. 19 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów na lata 2014–2020.

(123)

Aby zapoznać się z zestawieniem horyzontalnych warunków podstawowych, zob. załącznik III do rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(124)

Aby zapoznać się z zestawieniem tematycznych warunków podstawowych, zob. załącznik IV do rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(125)

Art. 15 ust. 4 i 5 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(126)

Art. 8 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(127)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytania 8 i 9: „Czy znają Państwo zobowiązania dotyczące praw podstawowych w związku z finansowaniem unijnym?” oraz „Czy Państwa organizacja pracuje nad zapewnieniem zgodności wykorzystania funduszy UE z prawami podstawowymi?”.

(128)

W Belgii, Niemczech, na Malcie i w Niderlandach organ ds. równości jest zapraszany do różnych komitetów monitorujących w roli obserwatora; na Cyprze Rzecznik Praw Obywatelskich sprawuje niezależną funkcję doradczą w komitecie monitorującym, bez prawa głosu; w Grecji Krajowa Komisja Praw Człowieka uczestniczy w komitetach monitorujących z prawem głosu; w Chorwacji i Portugalii Rzecznik Praw Obywatelskich uczestniczy w różnych komitetach monitorujących; w Irlandii Komisja Praw Człowieka i Równouprawnienia jest zapraszana do udziału w komitecie monitorującym umowę o partnerstwie Irlandii oraz w komitetach monitorujących przestrzeganie Karty.

(129)

W Bułgarii Komisja ds. Ochrony przed Dyskryminacją jest reprezentowana we wszystkich organach ds. funduszy UE, które doradzają i podejmują decyzje w sprawie przygotowania i realizacji wszystkich programów operacyjnych; w Czechach Rzecznik Praw Obywatelskich jest zapraszany do Rady ds. Funduszy Unii Europejskiej, która jest stałym ponadresortowym organem eksperckim i doradczym rządu zapewniającym właściwą koordynację wszystkich funduszy UE; w Grecji Krajowa Komisja Praw Człowieka jest organem właściwym do zapewnienia spełnienia horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty, udziela pomocy zaangażowanym organom oraz monitoruje i zapewnia zgodność procedur i działań indywidualnych z Kartą; w Chorwacji Rzecznik Praw Obywatelskich zorganizował między innymi krajowe warsztaty diagnostyczne, w których uczestniczyli przedstawiciele instytucji zarządzających, organu koordynującego, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i organów rzeczniczych w Chorwacji, a także innych organów rządowych zajmujących się prawami człowieka, w tym krajowego punktu kontaktowego ds. Karty w celu omówienia wyzwań oraz dalszych działań dotyczących funduszy UE i Karty; w Irlandii Komisja Praw Człowieka i Równouprawnienia ściśle współpracowała z instytucjami zarządzającymi, aby opracować „narzędzie przewodnie”, „listę kontrolną funduszy UE”, „wzór sprawozdania” i „listę kontrolną sprawozdawczości” oraz przeprowadzić szkolenia.

(130)

Komisja i państwa członkowskie wspólnie zarządzają finansowaniem, finansowanie UE według trybów zarządzania (europa.eu) .

(131)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 11: „Jakie napotykają Państwa wyzwania, zajmując się kwestią zgodności funduszy UE z prawami podstawowymi?”. Zob. również sprawozdanie FRA Fundusze UE:   zapewnienie zgodności z prawami podstawowymi | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) , 19 grudnia 2023 r.

(132)

Belgijski organ ds. równości, cypryjski rzecznik praw obywatelskich, chorwacki rzecznik praw obywatelskich, niemiecka NHRI, maltański organ ds. równości, portugalska NHRI, słowacka NHRI.

(133)

Zob. sprawozdanie FRA Fundusze UE: zapewnienie zgodności z prawami podstawowymi | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) , 19 grudnia 2023 r.

(134)

Informacje przekazane przez ENNHRI.

(135)

Na przykład cypryjski Rzecznik Praw Obywatelskich.

(136)

Na przykład maltański organ ds. równości.

(137)

Art. 8 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów

(138)

Przykładami działań są tworzenie sieci kontaktów, wzmacnianie dialogu społecznego oraz działania podejmowane przez partnerów społecznych.

(139)

Art. 9 rozporządzenia 2021/1057, Dz.U. L 231 z 30.6.2021, s. 21.

(140)

Portugalska NHRI, czeski Rzecznik Praw Obywatelskich.

(141)

Belgijski organ ds. równości, chorwacki rzecznik praw obywatelskich, portugalska NHRI, słowacka NHRI, ENNHRI.

(142)

Słowackie Narodowe Centrum Praw Człowieka: Rola krajowych organów zajmujących się prawami człowieka w zapewnianiu zgodności funduszy UE z prawami podstawowymi – Słowacja .

(143)

  Stosowanie Karty Praw Podstawowych w toku wdrażania projektów finansowanych z funduszy UE (brpo.gov.pl) .

(144)

  ECHOFunds – Zwiększenie zgodności funduszy UE z kartą – LBI für Grund- und Menschenrechte (lbg.ac.at) .

(145)

Przedkładając Komisji programy do zatwierdzenia, Polska i Cypr wskazały, że nie spełniają one horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty, zaś programy zostały przyjęte z zaznaczeniem, że horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty HEC nie został spełniony. W dniach 17 i 25 stycznia 2024 r. Polska i Cypr złożyły oficjalny wniosek o uznanie horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego Karty za spełniony, dołączywszy zmienioną samoocenę oraz uzasadnienie spełnienia warunku. Komisja potwierdziła, że horyzontalny warunek podstawowy dotyczący Karty został spełniony 29 lutego 2024 r. w przypadku Polski i 19 kwietnia 2024 r. w przypadku Cypru (FAMI i IZGW), co umożliwia zwrot powiązanych wydatków od wskazanej daty.

(146)

W szczególności w odniesieniu do realizacji na Węgrzech niektórych celów szczegółowych trzech programów spójności oraz Funduszu Azylu, Migracji i Integracji. Chociaż poczyniono postępy w dziedzinie niezależności sądów oraz innych rozwiązań instytucjonalnych i proceduralnych, to nadal nie zaradzono poważnym zagrożeniom, które mają konkretny i bezpośredni wpływ na zachowanie zgodności z Kartą przy realizacji niektórych celów szczegółowych, w szczególności jeżeli chodzi o poszanowanie nienaruszalności godności ludzkiej (art. 1), prawa do życia prywatnego i rodzinnego (art. 7), prawa do wolności wypowiedzi i informacji (art. 11), prawa do niedyskryminacji (art. 21), a także wolności akademickiej (art. 13) oraz prawa do azylu (art. 18) (według stanu na sierpień 2024 r.).

(147)

Zgodnie z art. 41 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(148)

Zgodnie z art. 38 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(149)

Rozporządzenie 2018/1046, Dz.U. L 193 z 30.7.2018, s. 1.

(150)

Urzędnicy zatwierdzający mogą podjąć środki w przypadku stwierdzenia naruszenia wartości UE, które można uznać za poważne wykroczenie zawodowe lub naruszenie zobowiązań umownych beneficjenta. Rozporządzenie finansowe zostało zmienione poprzez wprowadzenie nowych przepisów, zob. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2024/2509 z dnia 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii (wersja przekształcona). W wersji przekształconej zawarto ogólne odniesienie do spoczywającego na Komisji i państwach członkowskich obowiązku poszanowania wartości UE i Karty przy wykonywaniu budżetu UE, a także przewidziano podstawę wykluczenia odnoszącą się do nawoływania do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy wobec grupy osób lub członka grupy, bądź do podobnych działań, które są sprzeczne z wartościami zapisanymi w art. 2 TUE.

(151)

  EDES – Komisja Europejska (europa.eu)  

(152)

Zob. na przykład wzór umowy o udzielenie dotacji w ramach programu „Horyzont Europa" .

(153)

Urzędnik zatwierdzający może zmniejszyć ostateczną kwotę dotacji w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości, nadużyć finansowych lub naruszenia obowiązków. Zob. art. 131 rozporządzenia finansowego.

(154)

Budżet programu w obecnych WRF wynosi 181 mln EUR; Program UE w zakresie zwalczania nadużyć finansowych (UAFP) – Komisja Europejska (europa.eu) .

(155)

  Strona główna | Nonincrimina .

(156)

Rozporządzenie 2021/692, Dz.U. L 156 z 5.5.2021, s. 1.

(157)

Formularz wniosku CERV, 2022 r., Etyka i wartości.

(158)

Szczegółowe zasady określono w przewodniku dla agencji krajowych (załącznik VI do umowy o przyznanie wkładu).

(159)

Erasmus+. Przewodnik po programie, 2024 r., s. 11.

(160)

Rozporządzenie 2021/695, Dz.U. L 170 z 12.5.2021, s. 1.

(161)

  Ogólny wzór umowy o udzielenie dotacji w ramach programu „Horyzont Europa” .  

(162)

Obejmuje ona procedurę oceny etycznej przeprowadzaną przed rozpoczęciem projektu, a także kontrole etyczne, przeglądy i audyty w trakcie realizacji projektu. Wymaga się przeprowadzenia samooceny etycznej wniosku, począwszy od wypełnienia tabeli dotyczącej kwestii etycznych.

(163)

Zob. dokument internetowy o tym, jak przeprowadzić samoocenę etyczną ” []. Także: dokument o rozpoznawaniu poważnych i złożonych kwestii etycznych w badaniach finansowanych przez UE ; o etyce a ochronie danych oraz etyce w naukach społecznych i humanistycznych .

(164)

Wnioski o udzielenie dotacji ocenia zespół złożony z personelu IHERC i niezależnych ekspertów zewnętrznych. Wyselekcjonowani kandydaci muszą przedłożyć dokumenty finansowe oraz wypełnić oświadczenie finansowe zawierające szczegółowe informacje na temat sposobu wydatkowania środków.

(165)

 Konsultacje internetowe za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 1 „Jakie były trzy najważniejsze źródła finansowania działalności Państwa organizacji w zakresie praw podstawowych w latach 2019–2024?” Innymi źródłami były prywatne fundacje (13 %) i składki członkowskie (11 %). 25 % respondentów nie udzieliło odpowiedzi.

(166)

Sprawozdanie z najważniejszych ustaleń po konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego obejmujących 2023 r., rys. 18, s. 17, report-key-findings-fra-civic-space-consultation-covering-2023.pdf (europa.eu) .

(167)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 3: „Jaka jest Państwa zdaniem główna wartość dodana finansowania Unii Europejskiej na rzecz praw podstawowych?”

(168)

Sprawozdanie z najważniejszych ustaleń po konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego obejmujących 2023 r., rys. 24, s. 21–22, report-key-findings-fra-civic-space-consultation-covering-2023.pdf (europa.eu) .

(169)

Zob. Frauenprojektförderungen - Bundeskanzleramt Österreich .

(170)

Dostępne są również środki finansowe na projekty dotyczące ochrony środowiska, w tym na zapobieganie szkodom w środowisku naturalnym oraz na krajowe i regionalne projekty edukacji ekologicznej promujące zrównoważony rozwój. Projekty dotyczące promocji zdrowia i opieki społecznej mogą korzystać z dotacji Centrum Finansowania Organizacji Opieki Społecznej i Zdrowia (STEA).

(171)

  gov - Minister Joe O’Brien announces Ireland Against Racism funding call (www.gov.ie) [gov – minister Joe O’Brien zapowiada zaproszenie do składania wniosków na projekt funduszu „Irlandia przeciwko rasizmowi”]. Podobnie w Hiszpanii Ministerstwo ds. Równości przyznaje dotacje na działania dotyczące praw podstawowych, by wspierać inicjatywy związane z prawami osób LGBTIQ+ oraz zwalczaniem przemocy ze względu na płeć i handlu ludźmi. Każde ministerstwo jest zobowiązane do zatwierdzenia planu szczegółowo określającego dotacje, które mają być przez nie przyznane ( https://transparencia.gob.es/transparencia/transparencia_Home/index/PublicidadActiva/Contratos/PlanesSubvenciones.html?imprimir=1 ). W Bułgarii Agencja ds. Osób z Niepełnosprawnościami przyznaje finansowanie na podstawie specjalnej metodyki na projekty rehabilitacji i integracji osób z niepełnosprawnościami (https://ahu.mlsp.government.bg/portal/page/86 ) .

(172)

  Likrat: Israelitische Kultusgemeinde Wien (ikg-wien.at) ; Home - Simon Wiesenthal Prize (wiesenthalpreis.at) .

(173)

 Szwecja wspiera również prace agencji przeciwdziałających dyskryminacji na szczeblu lokalnym. Jako kryterium przyznawania dotacji należy wziąć pod uwagę zakres geograficzny usług w kraju. Rozporządzenia rządowe upoważniają do finansowania projektów dotyczących propagowania i ochrony praw podstawowych. Zob. np. rozporządzenie (2002:989) ( Reeringskansliets rättsdatabaser (gov.se) ).

(174)

Dotacje przyznawane na szczeblu regionalnym i lokalnym są również ujęte w Krajowej Bazie Dotacji zawierającej wszystkie zaproszenia do składania wniosków ( SNPSAP (hacienda.gob.es) ).

(175)

Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Danię, Chorwację i Francję.

(176)

Ustawą z dnia 23 grudnia 2022 r. wprowadzono nowy artykuł dotyczący planu dochodów i wydatków państwa na rok budżetowy 2023 w celu ułatwienia finansowania projektów w dziedzinie praw człowieka w Luksemburgu. Do zaproszenia do składania wniosków na 2023 r. wybrano siedem projektów ( Appel à projets 2023 - Promouvoir les droits humains - Projets sélectionnés - Ministère de la Justice // Le gouvernement luxembourgeois ).

(177)

Podobnie w Austrii romskie organizacje pozarządowe realizują projekty mające na celu ułatwienie dostępu Romów do rynku pracy. Dania finansuje organizacje społeczeństwa obywatelskiego celem wdrożenia planów działania, strategii i inicjatyw politycznych na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. W Chorwacji przewidziano finansowanie stowarzyszeń osób z niepełnosprawnościami i instytucji kulturalnych w celu zwiększenia dostępności treści kulturowych. W Szwecji rząd udziela dotacji wyraźnie przeznaczonych na wspieranie społeczeństwa obywatelskiego (zob. rozporządzenie (2021:227)) oraz dotacji dla zrzeszeń emerytów, które wspierają swoich członków w kilku obszarach (rozporządzenie (2003:752)).

(178)

  Inicjatywa im. Hanny Arendt (hannah-arendt-initiative.de) . Inicjatywa ta jest finansowana przez niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych i niemieckiego federalnego komisarza ds. kultury i mediów i realizowana we współpracy z Deutsche Welle Academy, Europejskim Funduszem na rzecz Dziennikarzy na Wygnaniu, MICT – Media in Cooperation and Transition (media we współpracy i transformacji), Europejskim Centrum Wolności Prasy i Mediów oraz innymi podmiotami.

(179)

Austria, Finlandia, Niemcy, Dania, Estonia, Irlandia, Włochy, Luksemburg, Łotwa, Polska, Rumunia, Szwecja, Słowenia, Słowacja.

(180)

Ponadto Państwowa Rada ds. Organizacji Pozarządowych Działających Społecznie ma zapewniać wymianę informacji z administracją państwową na temat finansowania organizacji pozarządowych w sektorze socjalnym ( Plataforma de ONG de Acción Social | Convenios y Alianzas. Alianzas estatales (plataformaong.org) ).

(181)

Na podstawie przepisów art. 5 nadzwyczajnego rozporządzenia rządu nr 122/2022 Ministerstwo Inwestycji i Projektów Europejskich koordynuje komunikację i rozpowszechnianie informacji publicznych związanych z dostępem do finansowania zewnętrznego ( Oportunități de finanțare UE (gov.ro) ).

(182)

Ogółem ponad 30 % organizacji biorących udział w konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego zgłosiło, że ucierpiało z powodu politycznie motywowanych cięć w finansowaniu w 2023 r. (zob. Sprawozdanie z najważniejszych ustaleń

po konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego obejmujących 2023 r. , rys. 11, s. 9) i w 2022 r. (zob. FRA 2023, Protecting civil society - update 2023 [FRA 2023, Ochrona społeczeństwa obywatelskiego – aktualizacja 2023], rys. 5, s. 28).

(183)

  Sprawozdanie z najważniejszych ustaleń po konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego obejmujących 2023 r. , rys. 13 i rys. 15, s. 12 i 14.

(184)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 7: „Jakie są Państwa główne wyzwania związane z krajowymi środkami finansowymi na rzecz praw podstawowych przyznawanymi przez Państwa państwo członkowskie?”.

(185)

Zgodnie z informacjami przekazanymi m.in. przez Chorwację, Włochy i Szwecję.

(186)

Np. szwajcarsko-chorwacki program współpracy.

(187)

  776-lista-proiecte-apel-1-ro-sanatate.pdf (eeagrants.ro) .

(188)

  Barnahus v Sloveniji (skupni projekt Evropske unije in Sveta Evrope) ; Poprawa systemów wymiaru sprawiedliwości dla nieletnich oraz doskonalenie kształcenia i szkolenia personelu więziennego w Słowenii.

(189)

Otrzymano odpowiedzi od ENNHRI i Equinet.

(190)

Strategia dotycząca Karty, s. 9–11.

(191)

  ENNHRI-Statement-on-NHRIs-Monitoring-Fundamental-Rights-Compliance-Of-EU-Funds.pdf .

(192)

Zasady dotyczące statusu i funkcjonowania krajowych instytucji powołanych do ochrony i propagowania praw człowieka („zasady paryskie”), przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją 48/134 z dnia 20 grudnia 1993 r.

(193)

Federalna Agencja Antydyskryminacyjna (Antidiskriminierungsstelle des Bundes) (FADA).

(194)

  Antidiskriminierungsstelle - Homepage - Der Link war falsch, die Adresse ist die richtige! ; Ustawa generalna o równym traktowaniu (Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz – AGG) (gesetze-im-internet.de)

(195)

Strategia na lata 2022–2024 – IHREC – Irlandzka Komisja Praw Człowieka i Równouprawnienia .

(196)

Finansowany z programu CERV na podstawie zaproszenia do składania wniosków CERV-2022-CHAR-LITI. Projekt był realizowany od stycznia 2023 r. do czerwca 2024 r.; Rooting for Rights - aditus foundation [Utrwalenie praw - fundacja aditus].

(197)

  Wspieranie krajowych instytucji praw człowieka w zakresie monitorowania praw podstawowych i aspektów praworządności związanych z prawami podstawowymi | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej | Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (europa.eu) ; Wzmocnienie krajowych instytucji praw człowieka w celu propagowania wspólnych wartości UE i Karty praw podstawowych Unii Europejskiej: wyniki konferencji FRA na temat krajowych instytucji praw człowieka – ENNHRI .

(198)

Zob. pkt 3.8.2 powyżej.

(199)

 Wkład chorwackiego rzecznika praw obywatelskich w ukierunkowane konsultacje przeprowadzone na potrzeby niniejszego sprawozdania, s. 5. W rocznym sprawozdaniu na temat praworządności z 2024 r., Rozdział sprawozdania na temat praworządności w Chorwacji, s. 31, stwierdzono, że - zdaniem rządu - w 2023 r. zmieniły się tendencje w finansowaniu: w miejsce wsparcia krótkoterminowego pojawiło się systematyczne i ciągłe finansowanie wieloletnie. Mimo to niektóre organizacje społeczeństwa obywatelskiego mówiły o coraz większym obciążeniu administracyjnym przy ubieganiu się o środki finansowania, a także o wyzwaniach przy decydowaniu o priorytetowych potrzebach w zakresie finansowania.

(200)

 Wkład słowackiego Narodowego Centrum Praw Człowieka w ukierunkowane konsultacje przeprowadzone na potrzeby niniejszego sprawozdania, s. 4. W rocznym sprawozdaniu na temat praworządności z 2024 r., Rozdział sprawozdania na temat praworządności w Słowacji, s. 35, stwierdzono, że pogorszyły się warunki działania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, szczególnie organizacji nadzorujących działania państwowe lub pracujących w obszarze praw człowieka. Wprowadzono działania, aby zakończyć finansowanie przeznaczone dla niektórych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza tych działających na rzecz społeczności LGBTIQ i w obszarach takich jak walka z dyskryminacją lub ochrona praw człowieka.

(201)

Według Philei w Europie istnieje ponad 186 000 organizacji charytatywnych. Chociaż nie są dostępne dokładne dane na temat finansowania zapewnianego w obszarze praw podstawowych, szacuje się, że łączne roczne środki finansowe na ten cel wynoszą 54,5 mld EUR.

(202)

W konsultacjach uczestniczyły Rada Europy, Bank Rozwoju Rady Europy, Biuro Mechanizmu Finansowego funduszy norweskich i EOG, Europejski Bank Inwestycyjny, Biuro ONZ ds. Praw Człowieka, US AID, Philanthropy Europe Association (Philea) i Stiftung Mercator.

(203)

Sprawozdanie z najważniejszych ustaleń po konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego obejmujących 2023 r. , rys. 18, s. 17.

(204)

  Strona główna | Fundusze EOG .

(205)

Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Estonia, Grecja, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry.

(206)

  Protokół 38C w sprawie Mechanizmu Finansowego EOG (2014–2021) , art. 1 ust. 2. Także Rada zgadza się na porozumienia w sprawie mechanizmów finansowych EOG i Norwegii na lata 2021–2028 - Rada Unii Europejskiej (europa.eu) .

(207)

Informacje przekazane przez fundusze norweskie i EOG dotyczące finansowania przyznanego w ramach priorytetu „Kultura, społeczeństwo obywatelskie, dobre rządy oraz podstawowe prawa i wolności”.

(208)

Informacje przekazane przez fundusze norweskie i EOG dotyczące finansowania przyznanego w ramach priorytetu „Włączenie społeczne, zatrudnienie ludzi młodych i ograniczanie ubóstwa”, który zapewnia również finansowanie w celu promowania korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia, również przez dzieci i osoby znajdujące się w trudnej sytuacji, a także osoby z obszarów dotkniętych ubóstwem. W ramach priorytetu „Wymiar sprawiedliwości i sprawy Wewnętrzne” fundusze norweskie i EOG wspierały projekty mające na celu umożliwienie ubiegania się o ochronę międzynarodową, poprawę funkcjonowania służb penitencjarnych zgodnie z normami międzynarodowymi i europejskimi, międzynarodową współpracę policyjną, a także projekty mające na celu zwiększenie wydajności i skuteczności wymiaru sprawiedliwości oraz przeciwdziałanie przemocy domowej i przemocy ze względu na płeć.

(209)

  Projekty pomagające społecznościom romskim wydostać się ze slumsów | . Fundusze EOG .

(210)

  Agencja ds. Rozwoju Międzynarodowego Stanów Zjednoczonych (usaid.gov) .

(211)

Informacje przekazane przez USAID. Wsparcie obejmuje pomoc techniczną i finansową w celu budowania zdolności organizacyjnych i wspierania dywersyfikacji finansowej, zaangażowania i komunikacji publicznej, budowania koalicji, wspierania reform demokratycznych, a także reform mających na celu poprawę całego środowiska działalności społeczeństwa obywatelskiego. USAID w coraz większym stopniu wspiera również nieformalne inicjatywy i ruchy obywatelskie w krajach takich jak Armenia, Ukraina i Mołdawia. Agencja ta zorganizowała szkolenia wspierające grupy znajdujące się w trudnej sytuacji w Serbii, Kosowie i Macedonii Północnej, a także wspierała społeczności LGBTI+.

(212)

Informacje przekazane przez OHCHR.

(213)

Celem CEB jest dotarcie ze wsparciem do grup znajdujących się w trudnej sytuacji, dzieci, osób starszych i osób z niepełnosprawnością. Zapewnia dotacje na projekty we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem Austrii, która nie jest członkiem. CEB bada wnioski do celów przyszłego monitorowania, aby zidentyfikować beneficjentów znajdujących się w trudnej sytuacji.

(214)

Informacje przekazane przez fundusze norweskie i EOG; informacje przekazane przez OHCHR, zarówno w odniesieniu do zastosowania metodyki partycypacyjnej w przygotowaniu zarządzania projektami i ich opracowywaniu, jak i wsparcia w zakresie opracowywania projektów dla potencjalnych beneficjentów.

(215)

Informacje przekazane przez fundusze norweskie i EOG o organizowaniu sesji poświęconych składaniu wniosków, zwiększeniu zasięgu działań związanych z obszarami geograficznymi o niedostatecznym pokryciu, udzielaniu dotacji bez wymogu współfinansowania, organizowaniu sesji poświęconych składaniu wniosków oraz o specjalnych zaproszeniach do składania wniosków dotyczących konkretnych zagadnień, takich jak włączenie społeczne Romów i wzmocnienie ich pozycji.

(216)

Informacje przekazane przez USAid; informacje przekazane przez Phileę, s. 6. Philea zauważa, że organizacje charytatywne oferują wsparcie inne niż dotacje, m.in. wsparcie rozwoju organizacyjnego i tworzenia sieci kontaktów, a także nagrody i gratyfikacje.

(217)

Sprawozdanie z najważniejszych ustaleń po konsultacjach FRA dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego obejmujących 2023 r., rys. 25, s. 23, report-key-findings-fra-civic-space-consultation-covering-2023.pdf (europa.eu) . Rodzaje finansowania uznane przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego za istotne obejmują finansowanie działalności rzeczniczej wśród decydentów politycznymi, finansowanie rozwoju organizacyjnego, a także finansowanie publicznego rzecznictwa i kampanii, finansowanie rozwoju zdolności personelu i wolontariuszy oraz finansowanie działań strażniczych.

(218)

Informacje przekazane przez USAid.

(219)

Informacje przekazane przez fundusze norweskie i EOG dotyczące Funduszu Aktywni Obywatele.

(220)

Informacje przekazane przez fundusze norweskie i EOG.

(221)

Informacje przekazane przez EBI.

(222)

Informacje przekazane przez USAid.

(223)

Informacje przekazane przez Phileę, s. 6.

(224)

Informacje przekazane przez Phileę, s. 6–10. Według Philei potrzeba więcej dialogu między podmiotami publicznymi i charytatywnymi w różnych dziedzinach polityki, w tym w dziedzinie klimatu, demokracji, równości i partnerstw na rzecz rozwoju. Philea wspiera zróżnicowany i inkluzywny ekosystem fundacji, organizacji charytatywnych i sieci działających dla wspólnego dobra.

(225)

Informacje przekazane przez OHCHR. Umowy o przyznanie wkładu UE-OHCHR zawarte w celu wsparcia propagowania i ochrony praw człowieka w Azerbejdżanie, Burkina Faso, Czadzie, Kambodży, Kolumbii, Gruzji, Gwatemali, Mauretanii, Meksyku, Mołdawii, Nigrze, okupowanych terytoriach palestyńskich, Peru, Filipinach, Sudanie, Syrii, Tajlandii, Ukrainie, Wenezueli i Jemenie. OHCHR współpracuje również z UE, współorganizując wydarzenia publiczne i zapewniając darczyńcom rozpoznawalność w mediach społecznościowych.

(226)

USA AID wespół z CERV finansuje projekt „Engaging Central Europe”, którego celem jest wzmocnienie pozycji społeczeństwa obywatelskiego w zakresie ochrony, ożywienia i odnowy demokracji w sercu Europy; Engaging Central Europe | German Marshall Fund of the United States (gmfus.org) [Zaangażowanie Europy Środkowej - Fundusz Niemiecki Marshalla Stanów Zjednoczonych].

(227)

Ponadto EBI współpracuje z krajowymi bankami prorozwojowymi państw członkowskich UE w celu wspierania projektów w dziedzinie praw podstawowych, m.in. dotyczących mieszkalnictwa socjalnego we Francji oraz, wraz z CEB, projektów dotyczących słabszych grup społecznych na Bałkanach Zachodnich. Podobnie CEB uczestniczy w unijnych platformach finansowania, propagując łączenie różnych źródeł finansowania w celu zwiększenia stabilności finansowej projektów. Partneruje także innym międzynarodowym instytucjom finansowym w zakresie współfinansowania i wymiany najlepszych praktyk.

(228)

  Wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka poprzez finansowanie . Zob. rozdział 1.

(229)

Pierwsze posiedzenie odbyło się w czerwcu 2024 r. z inicjatywy Philei.

(230)

https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/documents/2024/Action-Plan-EN_2020-2027.pdf (przedłużony do 2027 r. na podstawie konkluzji Rady z 27 maja 2024 r. (ST 9508 2024 INIT)).

(231)

  17 celów | zrównoważony rozwój (un.org) .

(232)

Takie jak Międzynarodowy Trybunał Karny i OHCHR.

(233)

Odpowiednie działania są finansowane z programu tematycznego „Globalne wyzwania”.

(234)

Odpowiednie działania są finansowane z programu „Organizacje społeczeństwa obywatelskiego”. Z filaru szybkiego reagowania ISWMR również wspiera się działania związane z prawami człowieka.

(235)

W przypadku stwierdzenia poważnych problemów w zakresie praw podstawowych finansowanie może zostać zawieszone lub zakończone. Delegatury realizują obecnie cel, jakim jest 15 % programów geograficznych, w których odnotowano wkład w prawa człowieka.

(236)

Inicjatywa służy reagowaniu na wszelkie formy przemocy wobec kobiet i dziewcząt, ze szczególnym uwzględnieniem przemocy domowej, przemocy ze względu na płeć i szkodliwych praktyk, kobietobójstwa, handlu ludźmi oraz wykorzystywania seksualnego i wyzysku ekonomicznego.

(237)

Finansowanie pochodzi z programów tematycznych ISWMR – „Globalny wymiar Europy”, Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej oraz regionalnych i dwustronnych pul środków finansowych ISWMR – „Globalny wymiar Europy”.

(238)

  Projekty UE z Radą Europy | ESDZ (europa.eu) .

(239)

Przykłady projektów podano w załączniku do niniejszego sprawozdania.

(240)

COM (2022) 716.

(241)

Ankieta FRA, pytanie 4.

KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 10.10.2024

COM(2024) 456 final

ZAŁĄCZNIK

do

Sprawozdania Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów

Finansowanie w celu propagowania, ochrony i egzekwowania praw podstawowych
Roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2024 r.

ZAŁĄCZNIK

Przykłady projektów finansowanych w ramach programów UE, związanych z propagowaniem praw

określonych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej

TYTUŁ I

GODNOŚĆ

Artykuł 1

Godność człowieka

PRO HUMAN BIOLAW [Bioprawo na rzecz człowieka]: Bioprawo jako globalne narzędzie ochrony praw człowieka	PROGRAM „ERASMUS+”	https://www.biolaw.eu https://www.biolaw.eu/
Celem projektu jest zapewnienie specjalistom narzędzi umożliwiających im łączenie wiedzy naukowej z wymogiem poszanowania godności ludzkiej. Konsorcjum składające się z sześciu uniwersytetów skupia instytucje i specjalistów w celu pogłębienia i konsolidacji nauczania oraz badań w dziedzinie bioprawa z perspektywy praw człowieka.

Artykuł 4

Zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania

United Against Torture [Zjednoczeni przeciwko torturom]: Konsorcjum obejmujące całe spektrum działań zwalczających stosowanie tortur	FFPA	https://www.eeas.europa.eu/eeas/united-against-torture_en
Konsorcjum składające się z sześciu organizacji społeczeństwa obywatelskiego skupia zainteresowane strony, aby wspierać realizację zobowiązań UE w zakresie zwalczania stosowania tortur. Cel ten osiąga się poprzez budowanie partnerstw oraz zachęcanie do współpracy większej liczby organizacji.

European NPM Forum [Europejskie forum krajowych mechanizmów prewencji]: Wsparcie w regionie Rady Europy, ze szczególnym uwzględnieniem unijnej sieci organów nadzoru penitencjarnego	Program „Sprawiedliwość”	https://rm.coe.int/project-summary-european-npm-forum-v/1680b048ec
Projekt ma na celu poprawę warunków pozbawienia wolności na szczeblu krajowym, regionalnym i międzynarodowym, m.in. poprzez zacieśnienie współpracy sądowej w UE oraz poprzez wspieranie europejskiego forum krajowych mechanizmów prewencji. Obejmuje to wypracowanie wspólnej interpretacji norm dotyczących traktowania osób zatrzymanych w UE, w regionie Rady Europy i poza nim, w tym zalecenia Komisji (UE) 2023/681 z dnia 8 grudnia 2022 r. w sprawie praw procesowych osób podejrzanych i oskarżonych podlegających tymczasowemu aresztowaniu oraz materialnych warunków pozbawienia wolności.

Artykuł 5

Zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej

VoiceOver: Wsparcie i wzmocnienie pozycji ofiar handlu ludźmi za pomocą modelu zaangażowania liderów spośród osób, które były ofiarami tego procederu	FAMI	http://www.unescochair-iuav.it/voiceover/
Projekt służy budowaniu zdolności organizacji do angażowania w swoje działania osób, które doświadczyły handlu ludźmi, oraz wspieraniu wychodzenia z traumy poprzez uznanie ich roli jako ekspertów. Zapewni organizacjom zajmującym się zwalczaniem handlu ludźmi wiedzę oraz narzędzia umożliwiające angażowanie osób, które doświadczyły tego procederu, jako partnerów.

TRAFFICKER [Przemytnik]: Przemytnicy stojący za handlem ludźmi – układy społeczne handlu ludźmi i międzynarodowej przestępczości zorganizowanej	Program „Horyzont Europa”	https://cordis.europa.eu/project/id/101068833
W ramach projektu zbadane zostaną operacje biznesowe i stosunki społeczne handlarzy ludźmi. Projekt opiera się na etnograficznych badaniach terenowych dotyczących krajów pochodzenia i krajów przeznaczenia przemytników. Prace w projekcie będą dotyczyć Gałacza, miasta we wschodniej Rumunii, oraz zakładów karnych w Lizbonie w Portugalii, a ich celem jest wyjaśnienie, w jaki sposób przemytnicy realizują transakcje handlu ludźmi oraz jak krajowe sieci przestępcze czynią z tego procederu biznes o charakterze ponadnarodowym, a także analiza roli relacji społecznych oraz życia handlarzy ludźmi podczas odbywania kary oraz po wyjściu z więzienia.

ANTtc: Wspólny projekt UE i Rady Europy wspierający Maltę w opracowywaniu i wdrażaniu nowej strategii zwalczania handlu ludźmi	TSI	https://www.coe.int/en/web/anti-human-trafficking/malta1
Projekt przyczynia się do reformy polityki zwalczania handlu ludźmi na Malcie. Komisja Europejska i Rada Europy zapewniają organom wsparcie techniczne w opracowywaniu i wdrażaniu nowej strategii i planu działania w zakresie zwalczania handlu ludźmi.

TYTUŁ II

WOLNOŚCI

Artykuł 6

Prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego

PRE-TRIAD: Alternatywne środki wobec tymczasowego aresztowania: Świadomość i współpraca sądowa w celu ustanowienia wspólnych norm	Program „Sprawiedliwość”	https://www.pretrial-detention.org/ https://prisonsystems.eu/projects/pre-triad/
Projekt ma na celu promowanie współpracy sądowej między państwami członkowskimi, poprzez uświadamianie decydentom politycznym i zainteresowanym stronom wyzwań związanych z tymczasowym aresztowaniem. Obejmuje prace nad ustanowieniem wspólnych norm dotyczących ochrony praw podstawowych podczas tymczasowego aresztowania (i środków alternatywnych) oraz wspieranie wdrażania decyzji ramowej Rady 2009/829/WSiSW.

Artykuł 7

Poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego

Sieć COPE: Dzieci więźniów w Europie	Program CERV	https://childrenofprisoners.eu/
COPE to ogólnoeuropejska sieć współpracująca z dziećmi oraz – w ich imieniu – z rodzicami pozbawionymi wolności. Misja programu polega na zapewnieniu włączenia społecznego, politycznego oraz dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla takich dzieci oraz ich rodziców. Program sprzyja również wymianie wiedzy na temat dobrych praktyk i zwiększa zrozumienie rozwoju psychologicznego, emocjonalnego i społecznego takich dzieci.

Artykuł 8

Ochrona danych osobowych

GDPR4CHLDRN – Zapewnienie ochrony danych w związku z hobby	Program CERV	https://tieke.fi/en/projects/gdpr4chldrn/
Celem projektu jest dostarczenie informacji na temat przetwarzania danych osobowych stowarzyszeniom, które organizują zajęcia rekreacyjne dla dzieci, a także samym dzieciom i młodzieży oraz ich rodzicom. Jednym z głównych celów projektu jest poprawa zrozumienia RODO przez dzieci oraz wyposażenie klubów i stowarzyszeń, które wchodzą z nimi w interakcję, w zestaw narzędzi służących stosowaniu RODO krok po kroku.

ARC II: Kampania uświadamiająca dla MŚP	Program CERV	https://arc-rec-project.eu/introducing-arc/
Projekt ma na celu zwiększenie wśród MŚP świadomości i zrozumienia ich obowiązków w zakresie ochrony danych, wynikających z RODO oraz krajowych ram prawnych dotyczących technologii informacyjnych i spraw kadrowych. Głównym celem projektu jest opracowanie innowacyjnego i ogólnodostępnego narzędzia cyfrowego na potrzeby stosowania RODO, dostosowanego do szczególnych potrzeb MŚP. Narzędzie to będzie oparte na otwartym oprogramowaniu, tak aby inne krajowe organy ochrony danych mogły z niego korzystać, dostosowując je do krajowego ustawodawstwa i języka narodowego.

Artykuł 9

Prawo do zawarcia małżeństwa i prawo do założenia rodziny

DEMFAM: Demokratyzacja rodziny? Równość płci, prawa rodzicielskie i dobro dziecka we współczesnej historii świata	Program „Horyzont Europa”	https://cordis.europa.eu/project/id/101087820
W dzisiejszym szybko zmieniającym się świecie hierarchiczne struktury rodzinne ustępują miejsca bardziej egalitarnym ideałom. W ramach projektu bada się rolę praw rodzicielskich we współczesnych realiach, w których kwestie płci, seksualności i rodziny przecinają się z tożsamością narodową i religijną, liberalizmem i demokracją. Projekt obejmuje różne systemy polityczno-ekonomiczne i prawne, dzięki czemu zapewnia unikalne globalne spojrzenie na transformację płci i rodziny.

Artykuł 10

Wolność myśli, sumienia i religii

NOA: Networks Overcoming Antisemitism [Sieci zwalczające antysemityzm]	Program CERV	https://www.noa-project.eu/
Projekt ma na celu zwalczanie rosnącego antysemityzmu w Europie poprzez ocenę polityki państw członkowskich oraz pomoc w opracowaniu krajowych planów działania na potrzeby zapobiegania antysemityzmowi i przeciwdziałania mu. Partnerami projektu jest 756 podmiotów stowarzyszonych, które mają na celu zwiększenie oddziaływania na poziomie lokalnym poprzez opracowanie narzędzi edukacyjnych i szkoleń dla społeczności, klubów sportowych, szkół i władz, a także stworzenie centrum internetowego.

ENMA: Europejska sieć monitorowania antysemityzmu	Program CERV	https://enma.eu/
ENMA to koalicja żydowskich i nieżydowskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego, której celem jest dostarczanie porównywalnych na szczeblu międzynarodowym danych na temat incydentów antysemickich. Dąży do stworzenia infrastruktury sprawozdawczej, która będzie służyć społecznościom żydowskim oraz osobom dotkniętym problemem antysemityzmu. Stanowi również punkt dostępu do danych na temat antysemityzmu dla społeczności żydowskich, decydentów, pracowników naukowych i dziennikarzy.

Artykuł 11

Wolność wypowiedzi i informacji

Facing Facts Network [sieć „stawić czoła faktom”] Opracowanie kompleksowego, wielostronnego podejścia do monitorowania przestępstw z nienawiści, reagowania na nie i zapobiegania im	Program CERV	https://www.facingfacts.eu/
Sieć działa na rzecz zmiany sposobu rozumienia przestępstw z nienawiści i mowy nienawiści oraz reagowania na nie – w Europie i poza nią, z korzyścią dla ofiar, społeczności i społeczeństwa. W ramach sieci odbywają się szkolenia na platformie e-uczenia się, udostępniane są wyniki badań naukowych oraz wywierany jest wpływ na szczeblu UE w celu zapewnienia skutecznego wsparcia, ochrony i sprawiedliwości dla ofiar.

TYTAN: Zwalczanie dezinformacji za pomocą krytycznego myślenia i sztucznej inteligencji	Program „Horyzont Europa”	https://www.titanthinking.eu/
Projekt ma na celu stworzenie opartego na sztucznej inteligencji ekosystemu coachingu obywatelskiego chroniącego przed dezinformacją. Chatbot pomaga obywatelom sprawdzać rzetelność i wiarygodność treści internetowych. Chatbot będzie działał w oparciu o procesy weryfikacji faktów i podejście ukierunkowane na człowieka.

MFRR: Ogólnoeuropejski mechanizm szybkiego reagowania w celu wykrywania naruszeń wolności prasy i mediów, reagowania na nie i zapobiegania im	CREA	https://www.mfrr.eu/
Projekt ma na celu śledzenie i monitorowanie naruszeń wolności prasy i mediów w państwach członkowskich i krajach kandydujących oraz reagowanie na takie naruszenia. Zapewnia wsparcie prawne i praktyczne, rzecznictwo i informacje w celu ochrony pracowników mediów.

Artykuł 12

Wolność zgromadzania się i stowarzyszania się

Catalyst of Change [Katalizator zmian]	Program CERV	https://www.nhc.nl/catalyst-of-change-supporting-a-vibrant-civil-society-in-europe/
Projekt przyczynia się do stworzenia sprzyjającego środowiska dla społeczeństwa obywatelskiego w Rumunii, Bułgarii, Chorwacji, Słowenii i Portugalii. Umożliwi organizacjom społeczeństwa obywatelskiego zajmującym się prawami kobiet, sprawiedliwością środowiskową i zwalczaniem korupcji skuteczniejsze propagowanie wartości UE, zwiększenie odporności na zagrożenia oraz reagowanie na obawy dotyczące przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Przyczynia się do lepszej ochrony, krzewienia i uznawania praw podstawowych oraz do poszanowania wartości UE.

ImpactAS: Wzmocnienie oddziaływania słowackich organizacji społeczeństwa obywatelskiego	Program CERV	https://www.nadaciapontis.sk/projekty/impact-lab/impactas-impact-lab/
Projekt zwiększa zdolność organizacji społeczeństwa obywatelskiego do pracy na szczeblu lokalnym, regionalnym i krajowym oraz zwiększa potencjał innowacyjny sektora non-profit. Programy inkubatorów i akceleratorów oraz wsparcie finansowe pomagają rozwijać skuteczne i odporne organizacje społeczeństwa obywatelskiego oraz wspierają je w budowaniu partnerstw. Główną grupą docelową jest 70 organizacji społeczeństwa obywatelskiego na Słowacji. Większość wspieranych organizacji to oddolne organizacje z regionów oddalonych.

PROTEUS: Ochrona wartości UE i praw podstawowych poprzez obywatelskie uczestnictwo oraz wsparcie społeczeństwa obywatelskiego w Europie Środkowej	Program CERV	https://www.gmfus.org/proteus-0
Postępująca erozja demokracji, polaryzacja i postawy nieliberalne osłabiają społeczeństwo obywatelskie. Aby przeciwdziałać negatywnym tendencjom, konsorcjum postuluje ochronę i propagowanie wartości i praw podstawowych UE oraz podnoszenie wiedzy na ich temat. Projekt zapewni dotacje lokalnym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego oraz zwiększy ich zdolności w zakresie gromadzenia funduszy, zarządzania i rzecznictwa, ze szczególnym uwzględnieniem podmiotów obywatelskich na obszarach peryferyjnych i wiejskich.

Artykuł 13

Wolność sztuki i nauki

Keychange [Zmiana tonacji]: Globalna sieć oraz ruch dążący do całkowitej restrukturyzacji przemysłu muzycznego w celu osiągnięcia pełnej równości płci	CREA	https://www.keychange.eu/about-us
Keychange to globalna sieć działająca na rzecz pełnej równości płci w przemyśle muzycznym. W jej skład wchodzą partnerzy z 12 krajów, którzy aktywnie pracują, aby doprowadzić do tej zmiany.
Explore Sciencenter [Centrum nauki „Odkrywaj”]: Jak sprawić, by młodzi ludzie odkrywali naukę	EFS+		https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/how-make-young-people-discover-science
Projekt oferuje kursy pozaszkolne i wakacyjne dla młodych ludzi w wieku od 6 do 14 lat, służące odkrywaniu nauki. Promuje edukację w zakresie nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki oraz nawiązuje współpracę ze szkołami, uniwersytetami i przedsiębiorstwami. Ma stać się pozaprogramowym ośrodkiem badawczym i doświadczalnym zapewniającym zasoby i wsparcie.

Artykuł 14

Prawo do nauki

Further Studies Made Affordable+ [Studia wyższe przystępne cenowo+]: Sprawienie, aby studia stały się bardziej przystępne cenowo dla maltańskich studentów	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/making-studies-more-affordable-maltese-students
Celem programu jest wspieranie rozwoju kapitału ludzkiego i zaspokojenie potrzeb finansowych studentów. Kwalifikujący się studenci otrzymują wsparcie na pokrycie czesnego, kosztów zakwaterowania, kosztów utrzymania i innych wydatków na kontynuowanie studiów na Malcie i za granicą. Inicjatywa ta umożliwiła dotychczas prawie 530 maltańskim studentom realizację celów akademickich, niezależnie od poziomu zamożności.

Wsparcie w celu zwiększenia równości systemu edukacji w Rumunii	TSI	https://www.unicef.org/eca/reports/enhancing-equity-education-through-preventing-and-combating-school-segregation
Projekt realizowany we współpracy z UNICEF-em służy poprawie dostępu do edukacji poprzez zapobieganie segregacji szkolnej i zwalczanie jej. Wspiera wejście w życie krajowego rozporządzenia zakazującego segregacji szkolnej. Przyczyni się także do budowania zdolności Ministerstwa Edukacji do krzewienia równości w edukacji poprzez monitorowanie, zapobieganie i zwalczanie segregacji szkolnej.

Local School Support Contract: [Lokalne wsparcie na rzecz nauki w szkole] Wczesne wsparcie umożliwia dzieciom pozostanie w szkole	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/early-support-ensures-kids-stay-school
Projekt ma na celu zapobieganie wczesnemu kończeniu nauki we Francji poprzez wspieranie uczniów za pomocą metod uczenia się oraz wzbudzanie entuzjazmu do nauki poprzez pracę w małych grupach. W ramach projektu edukowano rodziców na temat tego, jak wspierać nauczanie dzieci, zapewniając, że korzyści z niej płynące wykraczają poza szkolne mury. Dzięki pielęgnowaniu umiejętności i postaw projekt pomaga uczniom osiągać długoterminowe sukcesy akademickie i wspiera włączenie społeczne.

Artykuł 15

Wolność wyboru zawodu i prawo do podejmowania pracy

Territoires Zéro Chômeur de Longue Durée: odmiana życia i społeczności	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/transforming-lives-and-communities-french-territoires-zero-chomeur-de-longue-duree
Projekt przeciwdziała długotrwałemu bezrobociu, koncentrując się na osobach, które są bezrobotne od ponad roku. Ocenia ich umiejętności i aspiracje oraz dopasowuje je do potrzeb społeczności lokalnej w zakresie tworzenia odpowiednich miejsc pracy. Działania w projektu pozwoliły ożywić lokalne gospodarki i zapewniły zatrudnienie prawie 3200 osobom. Dzięki współpracy z przedsiębiorstwami, gminami i organami ds. zatrudnienia projekt wzmacnia poczucie wspólnoty. Początkowo inicjatywa obejmowała 10 terytoriów we Francji, a obecnie jest rozszerzana na inne kraje.

KNOW and DO! [Wiedzieć i działać!]: Zachęcanie młodych ludzi do postępów	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/encouraging-young-people-keep-moving-forward
Projekt dotyczy wyzwań stojących przed młodymi ludźmi na początku ich życia zawodowego. Pomaga młodym osobom poszukującym pracy w kształceniu lub szkoleniu zawodowym. W latach 2016–2021 około 4000 uczestników skorzystało z mentoringu, doradztwa i zindywidualizowanych programów rozwojowych na Łotwie. Projekt będący elementem unijnej gwarancji dla młodzieży ma na celu zmniejszenie bezrobocia młodzieży oraz zwiększenie ich konkurencyjności na rynku pracy.

Artykuł 16

Wolność prowadzenia działalności gospodarczej

Be an Entrepreneur: [Być przedsiębiorcą] Litewski projekt pomaga młodym przedsiębiorcom odnieść sukces	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/lithuanian-project-helps-young-entrepreneurs-succeed
Projekt ułatwia podejmowanie wyzwania, jakim jest rozpoczęcie działalności gospodarczej, poprzez wspieranie bezrobotnych młodych ludzi i osób z niepełnosprawnościami na Litwie. Jego celem jest zapewnienie umiejętności oraz zasobów umożliwiających wejście na rynek pracy lub rozpoczęcie działalności gospodarczej. Pomógł prawie 1400 osobom w znalezieniu zatrudnienia lub rozpoczęciu działalności gospodarczej i może pomóc wielu innym.

EUSIC: Europejski Konkurs na Innowację Społeczną	Program „Horyzont Europa”	https://eic.ec.europa.eu/eic-prizes/european-social-innovation-competition_en
W ramach Europejskiego Konkursu na Innowację Społeczną (EUSIC) przyznaje się trzy nagrody za najlepsze projekty innowacji społecznej, które przyczyniają się do bardziej inkluzywnej, sprawiedliwej i zrównoważonej Europy. Inicjatywa wspiera innowatorów w rozwijaniu ich pomysłów do postaci działających rozwiązań i ułatwia tworzenie sieci innowatorów. Innowacje społeczne uznaje się za skuteczne podejście do reagowania na wyzwania społeczne.

Artykuł 18

Prawo do azylu

ASYKNOW: Orientowanie się w zawiłościach wiedzy o azylu	Program „Horyzont Europa”	https://www.uib.no/en/asyknow/166092/about-asyknow-project
Celem projektu jest opracowanie narzędzi pozwalających zrozumieć rolę wiedzy eksperckiej w zarządzaniu azylem. W ramach projektu przeanalizowano sprawy dotyczące azylu prowadzone przez Norwegię, Szwecję, Danię i Niemcy. Projekt dostarczy informacji na temat tego, w jaki sposób wypowiedzi stwierdzające zyskują autorytet, jak ewoluują strategie prawne i jak różne rodzaje wiedzy ułatwiają lub podważają władzę państwa.

AIDA: Asylum Information Database [Baza danych dotyczących azylu]	FAMI	https://asylumineurope.org/
AIDA jest narzędziem gromadzenia i analizowania informacji na temat krajowych systemów azylowych w Europie. Ogólnym celem jest wspieranie prawidłowego wdrażania unijnego prawa azylowego oraz dostarczanie informacji o polityce. Baza danych AIDA umożliwia dostarczanie informacji o systemach azylowych w państwach członkowskich nią objętych.

Artykuł 19

Ochrona w przypadku usunięcia z terytorium państwa, wydalenia lub ekstradycji

IMPROV-EU: Innowacje w zakresie poszanowania praw podstawowych osób znajdujących się w trudnej sytuacji, przekraczających zewnętrzne granice UE	IZGW	https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101137969/program/43251530/details
Celem projektu jest usprawnienie wdrażania strategii Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej w zakresie praw podstawowych w kilku państwach członkowskich, poprzedzone odpowiednimi badaniami, w szczególności w odniesieniu do osób znajdujących się w trudnej sytuacji. Zostanie opracowany protokół wdrożeniowy oparty na najlepszych praktykach. Będą publikowane ustalenia.

MORE: Motywacja, doświadczenia i następstwa polityki powrotów i readmisji: odkrywanie i opracowywanie skutecznych rozwiązań alternatywnych	Program „Horyzont Europa”	https://www.moreproject-horizon.eu/
MORE to wspólna inicjatywa akademicka, w ramach której analizuje się politykę UE i Zjednoczonego Królestwa w zakresie powrotów i readmisji. Bada się konsekwencje dla życia migrantów o nieuregulowanym statusie, ich rodzin, społeczności i całego społeczeństwa. Analizuje się alternatywne podejścia wychodzące poza sam powrót, które eliminują strukturalne przyczyny nieuregulowanego statusu.

TYTUŁ III

RÓWNOŚĆ

Artykuł 20

Równość wobec prawa

RTP-AVF: Remembering the Past - Avoiding the Future [Pamięć o przeszłości – unikanie błędów w przyszłości]	Program CERV	https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101143794/program/43251589/details
W Europie Środkowej i Wschodniej przepisy i kampanie nawoływania do nienawiści skierowane są do osób LGBTQ+ i Romów. Celem projektu jest budowanie zdolności demokratycznych społeczeństw do ochrony społeczności i mniejszości przed pozbawianiem ich praw podstawowych i przed stawaniem się celem nawoływania do nienawiści i przestępstw. Projekt ma na celu umożliwienie społecznościom dążenia do solidarności i walki o równość, a ostatecznie wzmocnienie demokracji w całej Europie.

Artykuł 21

Niedyskryminacja

AHEAD: Against Hate speech towards Roma Community, Migrants, Ethnic minorities and Any vulnerable groups Discrimination [Przeciwko nawoływaniu do nienawiści wobec społeczności romskiej, migrantów, mniejszości etnicznych i dyskryminacji wszelkich grup szczególnie wrażliwych]	PROGRAM „ERASMUS+”	https://projectahead.eu/our-project/
Projekt AHEAD ma na celu propagowanie niedyskryminacji, włączenia społecznego, tolerancji, wzajemnego i wielokulturowego zrozumienia oraz zwalczanie rasizmu, ksenofobii i innych form nietolerancji wobec Romów, społeczności romskich i innych mniejszości etnicznych. Obejmuje badania, szkolenia, wymianę dobrych praktyk, spotkania z zainteresowanymi stronami, organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i stowarzyszeniami młodzieżowymi oraz kampanie informacyjne.

Butterfly effect [Efekt motyla]: Zmiana postaw w celu zmiany świata	Program CERV	https://www.butterflyeffect-project.eu/
Projekt prowadzony przez konsorcjum organizacji ma na celu przeciwdziałanie incydentom na tle rasowym, których często doświadczają młodzi ludzie w wieku od 14 do 19 lat z mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych. Projekt koncentruje się na budowaniu zdolności młodzieży, społeczności edukacyjnych, organizacji młodzieżowych i organów oświatowych w celu znalezienia nowych i innowacyjnych rozwiązań oraz uznania, że zwalczanie nienawiści jest powszechnym obowiązkiem.

Projekt Kirjava: pomaga osobom urodzonym za granicą rozwijać się w Finlandii	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/kirjava-helps-foreign-born-people-thrive-finland
Projekt dotyczy wyzwań, z którymi mierzą się w Finlandii osoby urodzone za granicą, w szczególności osoby zagrożone wykluczeniem społecznym. Zapewnia wsparcie w integracji z nowymi społecznościami. Oferując indywidualne szkolenia, działania grupowe i warsztaty, przyczynia się do poprawy umiejętności językowych, umiejętności czytania i pisania oraz umiejętności cyfrowych i zawodowych. To z kolei zwiększa szanse na zatrudnienie i pomaga zapobiegać izolacji. Do tej pory w ramach projektu Kirjava udzielono pomocy ponad 50 osobom.

Artykuł 22

Różnorodność kulturowa, religijna i językowa

ROMHERITAGE: European Itineraries of Roma Cultural Heritage [Europejskie szlaki romskiego dziedzictwa kulturowego]	CREA	https://romheritage.eu/
Celem projektu jest stworzenie sieci instytucji, osób fizycznych oraz podmiotów społecznych, kulturalnych i gospodarczych, które chcą przyczynić się do poznawania i upowszechniania europejskiego romskiego dziedzictwa kulturowego.

REACT-MEM: Rescue Memory - Activism, Arts and Public Remembrance [Ocalić pamięć – aktywizm, sztuka i pamięć publiczna]	Program CERV	https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101143883/program/43251589/details
13 multidyscyplinarnych partnerów bada nowe sposoby pracy z przekazem historycznym (np. na temat skutków II wojny światowej, Holokaustu, reżimów totalitarnych i przeszłości kolonialnej). Celem projektu jest zgromadzenie osób, społeczności, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i instytucji, które w ramach 65 inicjatyw badają dynamikę między ruchami aktywistycznymi a narracjami obecnymi w pamięci publicznej, kształtując i przekształcając kulturę pamięci we współczesnej Europie.

Artykuł 23

Równość kobiet i mężczyzn

100 Percent - Gender equality pays off [100 % – Równość płci się opłaca]: Pomoc austriackim przedsiębiorstwom w likwidacji zróżnicowania wynagrodzeń ze względu na płeć	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/helping-austrian-firms-close-gender-pay-gap
Projekt wspiera przedsiębiorstwa w opracowywaniu przejrzystych systemów wynagradzania i zwiększaniu szans kobiet w miejscu pracy. Podnosi świadomość zróżnicowania wynagrodzeń ze względu na płeć i pokazuje, w jaki sposób można promować innowacje poprzez lepsze wykorzystanie różnorodności siły roboczej.

BUDGET IT [Budżet transformacji instytucjonalnej]: Budowanie równości płci poprzez budżetowanie z uwzględnieniem płci na potrzeby transformacji instytucjonalnej	Program „Horyzont Europa”	https://budget-it.eu/ https://cordis.europa.eu/project/id/101094391
Projekt ma na celu osiągnięcie równowagi płci w instytucjach badawczych w Bośni, Serbii i Turcji. Projekt, wspierany przez uniwersytety z Hiszpanii i Włoch, będzie wykorzystywał budżetowanie z uwzględnieniem płci+ jako narzędzie do realizacji planów na rzecz równości płci. Do końca realizacji projektu instytucje partnerskie opracują zintegrowany, inkluzywny plan równości płci+ oraz budżet z uwzględnieniem płci+.

Línea Dona - Employment and Training Programme [Línea Dona -Program na rzecz zatrudnienia i szkolenia]: droga powrotu do zatrudnienia dla kobiet znajdujących się w niekorzystnej sytuacji	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/employment-disadvantaged-women
Projekt ten ma na celu wspieranie kobiet bezrobotnych i znajdujących się w niekorzystnej sytuacji w Katalonii poprzez zapewnienie możliwości zatrudnienia i szkoleń. Uwzględniając bariery wskazane w ocenie z 2016 r., projekt oferuje 12-miesięczne umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, a także szkolenia w zakresie umiejętności cyfrowych, języków itp. Projekt jest skierowany do kobiet stojących w obliczu poważnych wyzwań, w tym ofiar przemocy ze względu na płeć, kobiet starszych i kobiet z niepełnosprawnościami.

Artykuł 24

Prawa dziecka

Daphne-CHILD: Kształtowanie przyszłych instytucji ds. ochrony dzieci z udziałem dzieci	Program CERV	https://eurochild.org/initiative/daphne-child-shaping-tomorrows-child-protection-services-with-children/
Ten trzyletni program dotacji w systemie kaskadowym i budowania zdolności ma wspierać oddolne organizacje społeczeństwa obywatelskiego w walce z przemocą wobec dzieci. Pozwoli uwzględnić punkt widzenia dzieci w kontekście świadczenia usług poprzez promowanie ich znaczącego uczestnictwa.

ARICA: Ocena wskaźników ryzyka niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych	Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego - ISF	https://www.aricaproject.eu/
Celem projektu jest wspieranie organów ścigania w walce z niegodziwym traktowaniem dzieci w celach seksualnych (CSAM). Zostaną opracowane technologie mające na celu zwiększenie zdolności ww. organów w zakresie postępowań obejmujących materiały przedstawiające niegodziwe traktowanie dzieci w celach seksualnych w internecie. Technologie te pozostaną w użyciu po zakończeniu projektu.

CADRE: Children’s Alternatives to Detention protecting their Rights in Europe [Alternatywy dla środków detencyjnych dla dzieci, chroniące ich prawa w Europie]	FAMI	https://www.dei-belgique.be/index.php/projets/acheves/projet-cadre.html
Projekt ma na celu propagowanie skutecznych alternatyw dla przetrzymywania dzieci migrantów w ośrodkach detencyjnych. Przyczynia się do zaprzestania stosowania środków o charakterze detencyjnym poprzez promowanie rozwiązań zapewniających dobrostan dzieci oraz poszanowanie praw wynikających z prawa UE i prawa międzynarodowego.

Artykuł 25

Prawa osób w podeszłym wieku

KIFI: Ośrodki opieki dziennej dla osób starszych	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/day-care-centres-help-older-persons-meet-day-day-needs
We współpracy z gminami i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego ośrodki KIFI zapewniają przyjęcie i opiekę osobom starszym, które nie są w stanie zatroszczyć się o siebie. Dzięki usługom obejmującym zajęcia pielęgniarskie i rekreacyjne KIFI umożliwiają osobom starszym życie z rodzinami, w środowisku społecznym, unikając instytucjonalizacji i wykluczenia. Ośrodki KIFI działają w 13 regionach Grecji.

Data-driven wellbeing service design [Projekt usług w zakresie dobrostanu oparty na danych]: Poprawa usług w zakresie dobrostanu dla osób starszych w południowo-wschodniej Finlandii	EFRR	https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/Finland/improving-wellbeing-services-for-south-eastern-finlands-elderly-population
Na podstawie badań oraz gromadzonych danych w ramach projektu utworzono platformę rozwoju usług w zakresie dobrostanu dla osób starszych w Sawonii Południowej. Opracowano dziesięć nowych usług w zakresie dobrostanu oraz dwa programy edukacyjne mające na celu zapewnienie osobom starszym pozytywnych i długoterminowych korzyści fizycznych.

Make a wish for Vukovar [Życzenie dla Vukovaru]: Łączenie osób starszych i bezrobotnych kobiet poprzez opiekę	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/bringing-together-older-and-unemployed-women-through-care
Projekt wspiera wzajemne wsparcie między osobami znajdującymi się w niekorzystnej sytuacji a osobami starszymi w Chorwacji. Łączy kobiety zmagające się z trudnościami społecznymi i związanymi z zatrudnieniem z osobami starszymi wymagającymi pomocy. 10 kobiet znajdujących się w trudnej sytuacji znalazło pracę jako asystentki dla 50 seniorów, przyczyniając się do włączenia społecznego i ograniczając izolację. Projekt skutecznie łączy tworzenie miejsc pracy z usługami wsparcia, poprawiając jakość życia obu grup.

Artykuł 26

Integracja osób niepełnosprawnych

Active and Needed [Aktywni i potrzebni] Smak włączenia społecznego: Wspieranie zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami na Litwie	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/taste-social-inclusion-lithuanias-drive-promote-people-disabilities-workplace
Projekt ma na celu rozwiązanie problemu bezrobocia wśród osób z niepełnosprawnościami poprzez określenie ich mocnych stron i pomoc w znalezieniu możliwości zatrudnienia. Kierownicy projektów oceniają potrzeby każdego uczestnika i zapewniają usługi dostosowane do potrzeb, takie jak poradnictwo zawodowe, rozwój umiejętności miękkich, a także poszukiwanie pracy i wsparcie emocjonalne.

Step Forward [Krok naprzód]: Pomoc rodzinom dzieci z niepełnosprawnościami	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/helping-hand-families-children-disabilities
Projekt zapewnił dzieciom z niepełnosprawnościami rozwojowymi wsparcie psychospołeczne i oraz wpłynął na lepszą integrację społeczną. Celem projektu było ograniczenie uprzedzeń społecznych poprzez normalizację postaw wśród dzieci i rodzin bez wcześniejszego doświadczenia niepełnosprawności. Dzięki projektowi 70 dzieci uzyskało dostęp do działań integracyjnych i terapii.

Go to school with a smile [Z uśmiechem do szkoły]: Pomoc uczniom z niepełnosprawnościami rozwojowymi w wykorzystaniu ich potencjału	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/helping-pupils-developmental-disabilites-realise-their-potential
Projekt promuje edukację włączającą i polepsza interakcje społeczne uczniów z niepełnosprawnościami rozwojowymi w Chorwacji. Oferuje wsparcie dostosowane do potrzeb każdego ucznia w 21 szkołach powszechnych. Dzięki zwiększeniu zaangażowania w edukację i poprawie dobrostanu uczniów z niepełnosprawnościami projekt pomaga wykorzystywać ich potencjał, wspiera ich niezależność i buduje poczucie własnej wartości.

TYTUŁ IV

SOLIDARNOŚĆ

Artykuł 27

Prawo pracowników do informacji i konsultacji w ramach przedsiębiorstwa

UMN: UnionMigrantNet i Cities Together for Integration [Sieć UnionMigrantNet i Miasta razem na rzecz integracji]	FAMI	https://www.unionmigrantnet.eu/
W ramach projektu wsparto punkty kontaktowe europejskich związków zawodowych, które udzielają migrantom informacji i pomocy niezależnie od ich narodowości, statusu migracyjnego lub statusu pobytu.

Civilhood [Obywatelskość]: Wspieranie małoletnich pozbawionych opieki przy wchodzeniu w etap wczesnej dorosłości poprzez edukację obywatelską i integrację na rynku pracy	FAMI	https://civilhood.eu/
Edukacja obywatelska jest ważnym narzędziem integracji migrantów na rynku pracy, zwłaszcza małoletnich bez opieki wchodzących w dorosłość. Aby wspierać ich wchodzenie na rynek pracy w nowym kraju i wyposażyć ich w niezbędne umiejętności obywatelskie, w ramach projektu zostaną przeszkoleni specjaliści w Grecji, we Włoszech, na Cyprze, w Słowenii i Austrii. Projekt przyczynia się do traktowania małoletnich bez opieki jako posiadaczy praw, z zapewnieniem troski o dobro dziecka.

Artykuł 31

Należyte i sprawiedliwe warunki pracy

Time2Grow: ochrona pracowników opieki przed wypaleniem zawodowym	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/protecting-care-workers-against-burnout
Projekt ten podejmuje problem stresu związanego z pracą wśród pracowników opieki w Belgii, Finlandii i Polsce. Opracowano metody zapobiegania wypaleniu zawodowemu i promowania dobrostanu, w tym narzędzie autodiagnostyczne i stronę internetową dla pracowników w celu monitorowania odporności i poszukiwania wsparcia. Narzędzie autodiagnostyczne jest gotowe do wykorzystania w innych sektorach i krajach.

Browar Spółdzielczy w Pucku: tworzenie nowych miejsc pracy dla osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji w Polsce	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/brewing-new-jobs-polands-most-vulnerable
Projekt ten ma na celu wspieranie osób z niepełnosprawnością intelektualną poprzez zapewnienie możliwości zatrudnienia. Browar Spółdzielczy pomaga osobom, które mają trudności ze znalezieniem pracy, w rozwijaniu tradycyjnych umiejętności piwowarskich oraz podstawowych umiejętności rozumowania matematycznego, umiejętności czytania i pisania oraz umiejętności organizacyjnych, a także umiejętności biznesowych i umiejętności tworzenia sieci kontaktów.

T4DW: Trade for Decent Work Project [Projekt „Handel na rzecz godnej pracy”]	Partnerstwo UE-MOP	https://www.ilo.org/projects-and-partnerships/projects/trade-decent-work-0
Projekt ma na celu poprawę stosowania podstawowych konwencji MOP w krajach będących partnerami handlowymi UE poprzez poprawę stosunków pracy i warunków pracy.

Artykuł 33

Życie rodzinne i zawodowe

Seminarium poświęcone dyrektywie w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym – EQUINET	Program CERV	https://equineteurope.org/seminar-work-life-balance-directive/
Celem seminarium było zbudowanie zdolności organów ds. równości w zakresie wdrażania dyrektywy w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. W trakcie seminarium przedstawiono analizę wdrażania dyrektywy oraz argumenty przemawiające za zacieśnieniem współpracy między inspektoratami pracy a organami ds. równości w celu ochrony rodziców i opiekunów przed dyskryminacją.

RAFFAEL: Redesigning Activities in a Family Friendly Way in Viterbo’s Workplaces [Reorganizacja w sposób przyjazny rodzinie miejsc pracy w prowincji Viterbo]	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/welcome-relief-overworked-parents
Projekt ten pomógł 100 rodzinom w pogodzeniu życia zawodowego z rodzicielstwem we Włoszech. Zapewniono nieodpłatną/odpłatną infolinię na potrzeby organizacji opieki nad dziećmi, dostaw artykułów spożywczych i wizyt, a także zaoferowano usługi w zakresie opieki nad dziećmi. Podczas pandemii oferowano wsparcie w pracy zdalnej i pomagano rodzinom radzić sobie ze stresem.

Back2Job - engineers wanted [Back2Job – poszukiwani inżynierowie]	EFS+	https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/germany/back2job-fishing-from-the-silent-reservoir-of-germanys-stem-skills
W ramach projektu opracowano plan powrotu do pracy kobiet posiadających kwalifikacje w zakresie nauk ścisłych, technologii, inżynierii i matematyki. Jego celem jest ułatwienie życia zawodowego kobietom z wykształceniem technicznym poprzez umożliwienie im kariery w odpowiednich dziedzinach.

ActiveMoms [Aktywne mamy]: włączenie społeczne kobiet pozostających w domu z dziećmi w wieku przedszkolnym, poprzez zatrudnienie, przedsiębiorczość, tworzenie sieci kontaktów i wolontariat na Łotwie i w Estonii	EFRR	https://database.centralbaltic.eu/project/113
Projekt ma na celu promowanie włączenia społecznego kobiet pozostających w domu z dziećmi w wieku przedszkolnym poprzez wejście na rynek pracy. Projekt przewiduje stworzenie modelu zwiększającego ich szanse na zatrudnienie i przedsiębiorczość za pośrednictwem interaktywnej platformy ICT i serii wydarzeń wspierających.

Artykuł 34

Zabezpieczenie społeczne i pomoc społeczna

Housing First [Najpierw mieszkanie]	EFS+	https://romodrom.cz/en/our-activities/housing/housing-first/
Dwie organizacje społeczeństwa obywatelskiego zapewniały Romom dostęp do mieszkań w jednym z regionów w Czechach. Celem było pozyskanie i utrzymanie stałych mieszkań oraz poprawa ogólnej sytuacji beneficjentów. Ze względu na ramy projektu i współpracę z prywatnymi właścicielami mieszkań, stałe zakwaterowanie zapewniano w regionie, w którym Romowie często nie spełniają warunków otrzymania mieszkań komunalnych lub nie posiadają środków na mieszkanie.

Housing First Trieste [Najpierw mieszkanie - Triest]: Jak Włoch znajduje dom w Trieście po latach życia na ulicach Rzymu	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/housing-first-italy
W ramach projektu zapewniono stałe mieszkania oraz szerokie wsparcie bezdomnym, w tym osobom z uzależnieniami. W 2019 r. zaoferowano dziesięć mieszkań dla 30 mieszkańców. Projekt ewoluował, by stać się uzupełnieniem dla tradycyjnych schronisk dla osób bezdomnych. W 2021 r. projekt został uznany za skuteczne podejście do reintegracji w ramach konkursu „Ending Homelessness Awards” [Położyć kres bezdomności].

Desegregacja i relokacja marginalizowanych rodzin w okręgu madryckim w Hiszpanii	EFRR	https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/042f7559-fd3f-11ee-a251-01aa75ed71a1/language-en  (s. 39)
Program poprawił sytuację mieszkaniową wielu rodzin. Agencja Mieszkalnictwa Społecznego w Madrycie otrzymała środki finansowe na programy relokacji i wsparcia dla rodzin z odizolowanych osiedli, w tym Romów. Umożliwiło to zakup 422 mieszkań socjalnych. Agencja wynajęła je na potrzeby zakwaterowania rodzin z obszarów odizolowanych oraz wspierała te rodziny w dostępie do głównego nurtu edukacji, zatrudnienia i usług społecznych.

Artykuł 35

Opieka zdrowotna

JACARDI: Joint Action on Cardiovascular Diseases and Diabetes [Wspólne działanie w sprawie chorób układu krążenia i cukrzycy]	EU4Health	https://jacardi.eu/
Działanie to będzie wspierać 21 krajów w zmniejszaniu obciążenia chorobami układu krążenia i cukrzycą. W ramach inicjatywy uruchomione zostaną 142 projekty pilotażowe w całej Europie. Obejmuje ono inicjatywy mające na celu poprawę świadomości zdrowotnej, poprawę profilaktyki pierwotnej wśród grup wysokiego ryzyka oraz działania informacyjne skierowane do osób cierpiących na choroby i ich świadczeniodawców, a także poprawę ścieżek świadczenia usług, samozarządzania, dostępności danych i uczestnictwa w rynku pracy.

DYNAMO: Modelowanie i dynamiczna ocena zintegrowanych ścieżek opieki zdrowotnej i społecznej zwiększających zdolność reagowania systemów opieki zdrowotnej	Program „Horyzont Europa”	https://dynamo-pcp.eu/
Projekt ma na celu umożliwienie szybkiego planowania ścieżek opieki w sytuacjach zagrożenia systemów opieki zdrowotnej. Buduje ich odporność w UE i zwiększa ich zdolność do reagowania na zagrożenia dla zdrowia publicznego. Zostanie przeanalizowane, w jaki sposób procesy świadczenia usług dostosowują się do zmian, udostępniają i integrują dane międzysektorowe oraz ułatwią planowanie. Analiza obejmuje organizacje i organy z różnych systemów opieki zdrowotnej.

Modernizacja, rozwój i realizacja programów profilaktyki w podstawowej opiece zdrowotnej i w społecznościach lokalnych: 25 ośrodków promujących zdrowe życie	EFS+	https://european-social-fund-plus.ec.europa.eu/en/projects/25-centres-promotion-healthy-living
Projekt ma na celu poprawę zdrowia publicznego i zmniejszenie nierówności zdrowotnych w Słowenii. Projekt jest realizowany przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Ma on zreformować usługi profilaktyki zdrowotnej poprzez zwiększenie ich dostępności i przydatności dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji i dzieci, zapewnienie kompleksowych interwencji w ośrodkach zdrowia oraz przeciwdziałanie ryzyku chorób przewlekłych.

Artykuł 36

Dostęp do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym

SHAPE-EU: Europejskie konsorcjum mieszkalnictwa przystępnego cenowo	Program na rzecz jednolitego rynku	https://shape-affordablehousing.eu/
Celem projektu jest wspieranie dostawców mieszkań socjalnych, organów publicznych i MŚP w zapewnianiu mieszkań socjalnych oraz mieszkań przystępnych cenowo. Projekt koncentruje się na renowacjach w sektorze mieszkalnictwa socjalnego i promuje wykorzystanie inteligentnych technologii o obiegu zamkniętym oraz nowych podejść – tworzonych i zarządzanych wspólnie ze społecznościami lokalnymi.

Artykuł 37

Ochrona środowiska

YOUTHCLIMATEJUSTICE: Child-friendly justice for the climate crisis - post-paternalist judgments, litigation, participation [Wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku w kontekście kryzysu klimatycznego – wyroki, postępowania sądowe i uczestnictwo w dobie postpaternalistycznej]	Program „Horyzont Europa”	https://cordis.europa.eu/project/id/101088453   https://www.ucc.ie/en/youthclimatejustice/
W ramach projektu bada się dynamikę międzypokoleniową w kontekście sprawiedliwości klimatycznej. Będzie to odbywać się poprzez analizę wyroków, postępowań sądowych i uczestnictwa młodzieży. W projekcie wykorzystane zostanie modelowanie danych z orzecznictwa, badania oraz badania partycypacyjne mające na celu określenie powiązań między prawami dziecka a działaniami młodzieży w dziedzinie klimatu.

A2J EARL: Access to Justice for a greener Europe [Dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla bardziej ekologicznej Europy]	LIFE	https://www.clientearth.org/projects/access-to-justice-for-a-greener-europe/
Projekt ma na celu poprawę wdrażania i egzekwowania prawa ochrony środowiska w państwach UE poprzez wspieranie zdolności społeczeństwa do wnoszenia spraw dotyczących środowiska do sądu.

FactCRICIS: Europejska weryfikacja faktów w związku z kryzysami klimatycznymi	Działanie przygotowawcze	https://efcsn.com/projects/factcricis/
Działanie to ma na celu zwiększenie zdolności organizacji weryfikujących fakty do identyfikowania i usuwania dezinformacji związanych ze zmianą klimatu i sytuacjami kryzysowymi. Zostanie utworzony pakiet zasobów, łączący najnowocześniejsze narzędzia technologiczne z wiedzą fachową w dziedzinie klimatu. Ma służyć zwiększeniu gotowości europejskich weryfikatorów informacji do reagowania na wprowadzanie w błąd/dezinformację klimatyczną oraz do wspierania współpracy transgranicznej.

Artykuł 38

Ochrona konsumentów

Consumer Law Ready [Gotowość w zakresie prawa konsumentów]	Program na rzecz jednolitego rynku	https://www.consumerlawready.eu/
Projekt przewiduje szkolenia dla MŚP w zakresie unijnego prawa konsumenckiego. Został opracowany we współpracy z organizacjami konsumenckimi i branżowymi i jest realizowany we współpracy z Europejską Organizacją Konsumentów BEUC, SME United i Eurochambres. Główni instruktorzy z każdego państwa członkowskiego szkolą krajowych instruktorów, zwiększając ogólny stan wiedzy. Treści online i offline uwzględniają specyfikę krajową w językach narodowych. W ramach projektu przeszkolono ponad 2500 MŚP.

ConsumerPro	Program na rzecz jednolitego rynku	https://www.beuc.eu/consumer-pro-boosting-professionals-consumer-protection
Projekt ma na celu budowanie zdolności organizacji konsumenckich i innych zainteresowanych stron do ochrony konsumentów w poszczególnych krajach. Wdrażanie projektu powierzono BEUC. Od czasu uruchomienia projektu w 2019 r. zorganizowano ponad 100 działań w zakresie budowania zdolności i przeszkolono ponad 2000 specjalistów ds. konsumentów z 325 organizacji.

TYTUŁ V

PRAWA OBYWATELSKIE

Artykuł 39

Prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego

AP8: Activ8 and Particip8 [Aktywność i uczestnictwo]	Program CERV	https://cesie.org/en/project/ap8/
Projekt jest skierowany w szczególności do młodych ludzi w wieku od 16 do 25 lat oraz do kadry dydaktycznej. Wspiera zaangażowanie młodzieży i uczestnictwo demokratyczne, oferując broszury cyfrowe i możliwości e-uczenia się, oraz promuje zainteresowanie Parlamentem Europejskim i wyborami w 2024 r. W projekcie wykorzystuje się innowacyjne podejścia do wspierania demokracji i szkolenia kadry nauczycielskiej.

TEA: Zgromadzenia Transeuropa	Program CERV	https://euroalter.com/projects/transeuropa-assemblies/
W następstwie Konferencji w sprawie przyszłości Europy, w ramach projektu przetestowano prototyp zgromadzeń obywatelskich, organizując serię takich zgromadzeń z udziałem uczestników z ponad 15 krajów. Rozmawiali oni o swoich priorytetach w odniesieniu do wyborów europejskich w 2024 r. Angażowali obywateli z grup, których prawdopodobieństwo udziału w wyborach jest najmniejsze. Zalecenia wywarły wpływ na programy wyborcze partii politycznych. W projekcie uczestniczyli posłowie do Parlamentu Europejskiego i eksperci, którzy dostarczyli dokładnych informacji na temat inicjatyw UE.

IMMUNE 2 INFODEMIC: Uodpornianie obywateli na dezinformację	Program CERV	https://immune2infodemic.eu/index.html
Projekt ma na celu uodpornienie obywateli UE na dezinformację i informacje wprowadzające w błąd. W jego ramach opracowuje się instrumenty w zakresie umiejętności cyfrowych, umiejętności korzystania z mediów i krytycznego myślenia, stosowane podczas 20 wydarzeń. Projekt jest skierowany do szczególnie narażonych mieszkańców o ograniczonej wiedzy na temat informacji wprowadzających w błąd/dezinformacji, młodzieży i seniorów, którzy mogą uczestniczyć w serii wydarzeń na żywo i w internecie. Wsparcia udzielają specjaliści ds. mediów, influencerzy mediów społecznościowych i organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

Artykuł 45

Swoboda przemieszczania się i pobytu

EURECA: European Citizenship Accelerator [Akcelerator obywatelstwa europejskiego]	Program CERV	https://ecas.org/projects/european-citizenship-accelerator-eureca/
Projekt ma na celu wzmocnienie obywatelstwa Unii i unijnej tożsamości poprzez zaangażowanie obywateli, wspieranie swobody przemieszczania się w UE po pandemii COVID-19 oraz propagowanie praw przemieszczających się obywateli UE. Cel ten zostanie osiągnięty poprzez budowanie zdolności organizacji i organów, kampanie uświadamiające i zalecenia polityczne na rzecz bardziej sprzyjającego otoczenia dla praw obywateli UE.

TYTUŁ VI

WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

Artykuł 47

Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu

InfoComPWDs: Informacja i komunikacja: Kluczowe elementy wymiaru sprawiedliwości dla ofiar przestępstw z niepełnosprawnościami	Program „Sprawiedliwość”	https://validity.ngo/wp-content/uploads/2020/10/FINAL_ToR_International-Consultant-InfoComPWDs.pdf
Przedstawiciele zawodów prawniczych, w tym sędziowie, prokuratorzy i organy ścigania, otrzymali wytyczne dotyczące znoszenia barier, na jakie napotykają osoby z niepełnosprawnościami w dostępie do informacji oraz skutecznej komunikacji z wymiarem sprawiedliwości. Przyczyniło się to do lepszego wdrożenia dyrektywy o prawach ofiar.

WithYou: pomoc dla ofiar i świadków w systemie wymiaru sprawiedliwości	Program „Sprawiedliwość”	https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/878609/program/31070247/details
W ramach projektu usprawniono egzekwowanie prawa ofiary do obecności pracowników udzielających wsparcia w trakcie postępowania karnego. Propagowanie poszanowania prawa ofiar przestępstw do obecności osób udzielających wsparcia pomogło w rozwiązaniu problemu wtórnej wiktymizacji w trakcie postępowania, a także wzmocniło pozycję ofiar i świadków podczas udziału w postępowaniu.

Modernizacja wymiaru sprawiedliwości w Portugalii	TSI	https://www.oecd.org/en/publications/modernisation-of-the-justice-sector-in-portugal_cbde9a7a-en.html
Komisja Europejska i OECD wspierają modernizację sektora wymiaru sprawiedliwości w Portugalii, pomagając im w przejściu na projektowanie zorientowane na użytkownika oraz zwiększone wykorzystanie technologii cyfrowych i danych. Projekt pomaga w realizacji priorytetów UE w dziedzinie technologii cyfrowych. Zmniejszy bariery w dostępie do wymiaru sprawiedliwości, również dla kobiet.

Artykuł 48

Domniemanie niewinności i prawo do obrony

DigiRIGHTS: DIGItalisation of defence RIGHTS in criminal proceedings [Cyfryzacja praw do obrony w postępowaniu karnym]	Program „Sprawiedliwość”	https://research.kuleuven.be/portal/en/project/3H220711
Projekt ma na celu poprawę zrozumienia praw procesowych w świecie cyfrowym w sposób zgodny z normami UE dotyczącymi prawa do rzetelnego procesu sądowego i prawa do obrony. W ramach projektu ocenia się, na ile cyfrowe prawa procesowe są równoważne ich klasycznemu rozumieniu. Zapewnia wytyczne dla interpretacji przepisów UE dotyczących praw osób podejrzanych i oskarżonych, przyczynia się do ich skutecznego i spójnego stosowania oraz ustanawia nowe normy dla środowiska cyfrowego.

Arisa 2 – Assessing the Risk of Social Isolation of Suspects and Accused: The Impact of the Media [Ocena ryzyka izolacji społecznej podejrzanych i oskarżonych: wpływ mediów]	Program „Sprawiedliwość”	https://arisa-project.eu/
Projekt przyczynia się do wdrożenia dyrektywy (UE) 2016/343 w sprawie wzmocnienia domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie. W ramach projektu przeanalizowano wpływ przekazu medialnego na podejrzanych i oskarżonych. Zbadano przepisy dotyczące publicznego rozpowszechniania informacji na temat postępowań karnych w Bułgarii, Grecji, we Włoszech i w Hiszpanii, a także opracowano wytyczne dla organów sądowych i organów ścigania oraz normy etyczne dla mediów dotyczące ujawniania informacji przy jednoczesnym poszanowaniu zasady domniemania niewinności.

Wykaz akronimów używanych w odniesieniu do programów UE

Akronim	Program UE
FAMI	Fundusz Azylu, Migracji i Integracji
IZGW	Fundusz Zintegrowanego Zarządzania Granicami – Instrument na rzecz Zarządzania Granicami i Wiz
Program CERV	Program „Obywatele, równość, prawa i wartości”;
CREA	„Kreatywna Europa”
EFMRA	Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury
PROGRAM „ERASMUS+”	Erasmus+ – unijny program na rzecz kształcenia i szkolenia, młodzieży i sportu.
EFRR	Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
EFS+	Europejski Fundusz Społeczny Plus
EU4Health	Program UE dla zdrowia
Partnerstwo UE-MOP	Partnerstwo UE-MOP – współpraca na rzecz partnerstwa i rozwoju
FFPA	Ramy finansowe i umowa o partnerstwie
Program „Horyzont Europa”	Program „Horyzont Europa”
Program „Sprawiedliwość”	Program „Sprawiedliwość”
LIFE	Program LIFE
Działanie przygotowawcze	Działanie przygotowawcze UE „Innowacje na rzecz transformacji ukierunkowanej na konkretny obszar”
Program na rzecz jednolitego rynku	Program na rzecz jednolitego rynku
SRSP	Program wspierania reform strukturalnych
TSI	Instrument Wsparcia Technicznego