KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 4.12.2023

COM(2023) 786 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Skuteczna ochrona prawna i dostęp do wymiaru sprawiedliwości

Roczne sprawozdanie ze stosowania

Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2023 r.

Skuteczna ochrona prawna i dostęp do wymiaru sprawiedliwości

Roczne sprawozdanie ze stosowania
Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2023 r.

Spis treści

1.Wprowadzenie

2.Prawo Unii dotyczące skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości

3.Środki państw członkowskich mające na celu zapewnienie skutecznej ochrony prawnej

4.Zapewnienie skutecznej ochrony prawnej przez sądy

5.Finansowanie przez UE skutecznej ochrony prawnej

6.Podsumowanie

1.Wprowadzenie

W Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (Karta) zgromadzono prawa podstawowe przysługujące każdemu w Unii Europejskiej (UE). W Karcie podkreśla się wzajemne powiązanie między prawami podstawowymi a podstawowymi wartościami godności osoby ludzkiej, wolności, równości i solidarności oraz zasadami demokracji i państwa prawnego. Jako wiążące prawo pierwotne Karta zapewnia ochronę praw podstawowych w całej UE.

W jakich sytuacjach Karta ma zastosowanie? Od 2009 r. Karta ma taki sam status prawny jak Traktaty, będące prawem Unii, na którym opiera się prawodawstwo UE 1 . Instytucje Unii muszą zawsze działać zgodnie z Kartą, a państwa członkowskie muszą przestrzegać jej postanowień przy wdrażaniu prawa Unii 2 . Państwa członkowskie wdrażają prawo Unii w szczególności wtedy, gdy: – nadają skuteczność przepisom UE w drodze przyjęcia krajowych środków wykonawczych; – przyjmują przepisy w sytuacjach, w których prawo Unii nakłada konkretne obowiązki lub dopuszcza odstępstwa 3 ; – wdrażają unijne programy finansowania zgodnie z zasadami finansowania unijnego.

Jak określono w strategii na rzecz wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych w UE („strategia dotycząca Karty”) 4 , Komisja będzie przedstawiać tematyczne sprawozdania roczne dotyczące stosowania Karty, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów o znaczeniu strategicznym 5 . Tegoroczne sprawozdanie dotyczące stosowania Karty jest poświęcone skutecznej ochronie prawnej i dostępowi do wymiaru sprawiedliwości jako warunkom wstępnym korzystania z praw podstawowych w taki sposób, aby nikt nie został pominięty 6 .

Postępy we wdrażaniu strategii dotyczącej Karty w latach 2022–2023: -W grudniu 2022 r. Komisja przyjęła roczne sprawozdanie ze stosowania Karty za 2022 r. poświęcone roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka w utrzymaniu praw podstawowych 7 . -W 2023 r. Komisja zorganizowała szereg seminariów z udziałem zainteresowanych stron na temat sposobu, w jaki UE i państwa członkowskie mogą zwiększyć swoją rolę w zakresie ochrony, wspierania i wzmacniania pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw człowieka. Na spotkaniu wysokiego szczebla z hiszpańską prezydencją Rady, zorganizowanym w listopadzie 2023 r., omówiono działania następcze. -Dotychczas 25 państwa członkowskie wyznaczyły punkt kontaktowy ds. Karty w celu wspierania współpracy i propagowania skutecznego stosowania Karty we własnym państwie członkowskim. -Komisja rozpoczęła również szkolenia dla pracowników UE na temat stosowania Karty w ocenach skutków. W ramach europejskiej strategii szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości na lata 2021–2024 8 nadal zapewnia się szkolenia dla pracowników wymiaru sprawiedliwości w zakresie stosowania Karty. Europejska platforma szkoleniowa europejskiego portalu „e-Sprawiedliwość” 9 zawiera przeznaczone dla prawników praktyków i pracowników wymiaru sprawiedliwości materiały do e-uczenia się i szkolenia na temat praw podstawowych. -Komisja dokonała oceny wszystkich programów finansowych przedłożonych przez państwa członkowskie w kontekście „horyzontalnego warunku podstawowego” dotyczącego skutecznego stosowania Karty (horyzontalny warunek podstawowy dotyczący stosowania Karty) 10 , aby sprawdzić, czy wprowadzono skuteczne rozwiązania zapewniające przestrzeganie Karty w procesie wdrażania odnośnych Funduszy unijnych. Do tej pory Komisja oceniła, że horyzontalny warunek podstawowy dotyczący stosowania Karty spełniają wszystkie państwa członkowskie, z trzema wyjątkami 11 . Żadne odpowiednie wydatki nie mogą zostać zwrócone, dopóki nie zostaną spełnione – w odniesieniu do realizacji tych programów – warunki określone w horyzontalnym warunku podstawowym dotyczącym stosowania Karty. Komisja również ściśle monitoruje sytuację. -Komisja w dalszym ciągu zapewniała utrzymanie praw podstawowych w drodze postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego 12 . -Zwiększyła również poziom wiedzy na temat praw podstawowych i przekazywała informacje za pośrednictwem kampanii #RightHereRightNow 13 , sekcji „Twoje prawa w UE” na europejskim portalu „e-Sprawiedliwość” 14 oraz strony internetowej Komisji 15 . -Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) kontynuowała aktualizację swojej bazy danych Charterpedia, która zawiera materiały z całej UE dotyczące praw podstawowych 16 . FRA opublikowała również w dziesięciu językach UE „Studia przypadków dotyczących Karty – podręcznik instruktora” 17 , który zawiera wytyczne dotyczące organizacji warsztatów szkoleniowych dotyczących Karty.

Sprawozdanie dotyczące stosowania Karty za 2023 r. jest poświęcone skutecznej ochronie prawnej i dostępowi do wymiaru sprawiedliwości, gdyż prawa te są niezbędne w celu zapewnienia pełnej zgodności z postanowieniami Karty i przepisami prawa Unii propagującymi i chroniącymi ustanowione w niej prawa. Bez skutecznej ochrony prawnej jednostki nie są w stanie skutecznie dochodzić swoich praw, w tym praw podstawowych.

Skuteczna ochrona prawna i dostęp do wymiaru sprawiedliwości utrzymują ponadto kulturę praw podstawowych i praworządności, jak podkreślono w sprawozdaniach rocznych Komisji na temat praworządności 18 . Zapewnienie pełnego stosowania prawa Unii we wszystkich państwach członkowskich i ochrony sądowej praw podmiotowych wywodzonych z prawa Unii należy do sądów i trybunałów krajowych oraz do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) 19 . Zgodnie z art. 19 ust. 1 TUE państwa członkowskie muszą ustanowić środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii 20 .

Sprawozdanie dotyczące stosowania Karty stanowi zatem uzupełnienie sprawozdań rocznych Komisji na temat praworządności 21 , w których w ramach filaru dotyczącego wymiaru sprawiedliwości ocenia się niezależność sądów oraz jakość i skuteczność krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości przez skupienie się na dostępie do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich z wykorzystaniem sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej 22 . Zapewnia ono spojrzenie z perspektywy praw podstawowych na dostęp do wymiaru sprawiedliwości 23 , zdefiniowany jako zdolność każdej osoby do ubiegania się o sprawiedliwe rozstrzygnięcie problemów prawnych i uzyskania takiego rozstrzygnięcia za pośrednictwem szeregu usług prawnych i usług w zakresie wymiaru sprawiedliwości w sposób zgodny z prawami podstawowymi 24 . Sprawozdanie uzupełnia również inne istotne inicjatywy polityczne, takie jak unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości 25 , strategie Unii równości 26 i europejski plan działania na rzecz demokracji 27 .

Niniejsze sprawozdanie ma na celu przedstawienie przeglądu odpowiednich obowiązujących ram prawnych UE w formie opisu najnowszych zmian (2020–2023). Przedstawiono w nim zarówno dotychczasowe osiągnięcia, jak i wyzwania, przed którymi stoją państwa członkowskie, w postaci przeglądu elementów wskazanych przez zainteresowane strony. Przykłady środków krajowych nie są wyczerpujące i zamieszczono je wyłącznie w celach poglądowych.

2.Prawo Unii dotyczące skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości

Po wejściu w życie w grudniu 2009 r. Traktatu z Lizbony 33 UE rozwinęła kompleksowe ramy prawne obejmujące sądowe i pozasądowe środki ochrony prawnej, z których mogą korzystać osoby fizyczne w przypadku, gdy uznają, że naruszono ich prawa określone w prawie Unii. Jednocześnie w szeregu unijnych instrumentów prawodawca poszedł jeszcze dalej, określając minimalne standardy skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Skuteczna ochrona prawna zapewniana na mocy prawa Unii jest przykładem na to, jak prawo UE korzystnie wpływa na codzienne życie obywateli w rozmaitych sytuacjach, umożliwiając im korzystanie z praw podstawowych wynikających z Karty. W tym rozdziale przedstawiono szeroki zakres prawa Unii dotyczącego skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości. W praktyce te przepisy UE często stosuje się w połączeniu z przepisami krajowymi 34 , co podkreśla komplementarność działań UE i państw członkowskich, jak opisano szczegółowo w rozdziale 3.

2.Ułatwianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości dzięki działaniom na rzecz cyfryzacji

Dostęp do wymiaru sprawiedliwości można ułatwić dzięki zwiększeniu cyfryzacji postępowań sądowych, która sprawia, że wymiar sprawiedliwości staje się bardziej dostępny. Możliwość składania dokumentów i komunikowania się z sądami drogą elektroniczną oraz udziału w rozprawach za pośrednictwem wideokonferencji może poprawić dostęp do skutecznego środka prawnego w rozsądnym terminie w rozumieniu art. 47 Karty. Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie cyfryzacji współpracy sądowej 35 zapewnia podstawę prawną korzystania z technologii komunikacji zdalnej na potrzeby przesłuchań w sprawach cywilnych i handlowych o charakterze transgranicznym oraz procedur współpracy sądowej w sprawach karnych.

Cyfryzacja wymiaru sprawiedliwości musi być realizowana ostrożnie przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych, w tym prawa dostępu do bezstronnego sądu, prawa do skutecznego środka prawnego i prawa do ochrony danych osobowych, jak również prawa do obrony w postępowaniu karnym 36 . Aby zapewnić dostępność usług i postępowań sądowych osobom nieposiadającym wystarczających umiejętności cyfrowych lub dostępu do narzędzi cyfrowych, a także osobom, które mogą mieć trudności z dostępem do cyfrowego środowiska wymiaru sprawiedliwości, należy również utrzymać tradycyjne kanały komunikacji i osobistego uczestnictwa 37 . Zastosowania sztucznej inteligencji mogą również wspierać podejmowanie decyzji sądowych, ale ważne jest zapewnienie ich właściwego funkcjonowania i niwelowanie potencjalnej stronniczości, jaka może wyniknąć z ich stosowania, w tym ze względu na płeć, pochodzenie „rasowe” 38 lub etniczne, religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną 39 .

3.Prawa przysługujące w postępowaniu karnym

W unijnym prawie karnym procesowym w sześciu dyrektywach określono minimalne standardy 40 dotyczące gwarancji dla podejrzanych i oskarżonych 41 . Mają one zastosowanie do osób podejrzanych lub oskarżonych o popełnienie przestępstwa i ułatwiają ochronę prawną tych osób. Standardy te obejmują przykładowo prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego podstawowych dokumentów dla osób, które nie mówią językiem, w którym prowadzone jest postępowanie karne lub go nie rozumieją 42 ; prawo do bezzwłocznego otrzymania informacji o przysługujących im prawach oraz o zarzutach i oskarżeniach na mocy prawa krajowego, a także prawo dostępu do materiałów sprawy 43 ; prawo dostępu do adwokata oraz prawo do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności; prawo do zachowania milczenia i do wolności od samooskarżenia; prawo do pomocy prawnej 44 . Dyrektywy te uzupełniają trzy zalecenia w sprawie gwarancji dla osób wymagających szczególnego traktowania 45 ; prawo do pomocy prawnej przysługujące osobom podejrzanym lub oskarżonym 46 oraz prawa procesowe osób podejrzanych i oskarżonych podlegających tymczasowemu aresztowaniu 47 .

W dyrektywach, w szczególności w dyrektywie 2016/343, ustanowiono podstawowe zasady prawa karnego procesowego, takie jak domniemanie niewinności. Przepisy UE 48 zakazują przedwczesnego publicznego przedstawiania osoby podejrzanej lub oskarżonej jako winnej przez organy, stanowią, że ciężar dowodu w celu ustalenia winy powinien spoczywać na oskarżeniu, oraz zapewniają prawo do zachowania milczenia i prawo do nieobciążania samego siebie, a także prawo do obecności na rozprawie 49 . Ponadto podejrzani i oskarżeni, którzy nie dysponują wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty zastępstwa procesowego, są uprawnieni do otrzymania pomocy prawnej 50 .

UE wprowadziła również szczególne zabezpieczenia w przypadkach, w których podejrzany lub oskarżony jest dzieckiem 51 . Zgodnie z art. 24 ust. 2 Karty państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia, aby we wszelkich mających wpływ na dziecko decyzjach podejmowanych w trakcie postępowania uwzględniano najlepszy interes dziecka. Państwa członkowskie muszą ustanowić i stosować bardziej rygorystyczne normy niż te, które mają zastosowanie do osób dorosłych w odniesieniu do kluczowych praw procesowych, takich jak prawo dostępu do adwokata. Państwa członkowskie są również zobowiązane do wprowadzenia specyficznych dla dzieci gwarancji i praw, uwzględniając potrzeby dzieci i konieczność szczególnego ich traktowania, a także ich zdolność do zrozumienia i skutecznego udziału w postępowaniu 52 . Sytuację każdego dziecka należy oceniać indywidualnie, ma ono prawo do obecności osoby sprawującej władzę rodzicielską 53 , a jego przesłuchanie należy – w stosownych przypadkach – nagrywać. Dzieci powinny być również szczególnie traktowane w przypadku pozbawienia wolności 54 . Przeprowadzona przez Komisję ocena krajowych środków transpozycji wykazała duże zróżnicowanie, w szczególności ze względu na istniejące różnice między krajowymi systemami wymiaru sprawiedliwości oraz odmienne normy dotyczące wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku 55 .

4.Instrumenty współpracy sądowej w sprawach karnych

Współpracę wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych reguluje szereg instrumentów, których celem jest zwiększenie skuteczności wymiaru sprawiedliwości w sprawach transgranicznych i zapewnienie skutecznej ochrony sądowej osób fizycznych. Europejski nakaz aresztowania 56 (ENA) ma na celu uniknięcie przedłużającego się zatrzymania danej osoby. Państwa członkowskie są bowiem zobowiązane do szybkiego rozpatrzenia decyzji w sprawie ENA 57 . Komisja zaproponowała niedawno wspólne przepisy przewidujące możliwość przekazywania postępowania karnego z jednego państwa członkowskiego do drugiego 58 , obejmujące przepisy dotyczące prawa do skutecznego środka odwoławczego od decyzji o wyrażeniu zgody na przekazanie. Rozporządzenie w sprawie elektronicznego materiału dowodowego 59 przyspieszy uzyskiwanie elektronicznego materiału dowodowego przez organy ścigania i organy sądowe. Zgodnie z art. 47 Karty w rozporządzeniu tym przyznaje się prawo do skutecznego środka odwoławczego każdej osobie, w odniesieniu do której zażądano danych.

5.Prawa ofiar

UE ustanowiła kompleksowe normy dotyczące praw podstawowych w celu wspierania i ochrony ofiar przestępstw w dyrektywie o prawach ofiar 60 , w której zobowiązano państwa członkowskie do zapewnienia, aby ofiary wszystkich przestępstw były uznawane i traktowane z szacunkiem, w sposób profesjonalny i niedyskryminacyjny. Dyrektywa ta ułatwia ofiarom przestępstw dostęp do wymiaru sprawiedliwości, zobowiązując państwa członkowskie do udzielania informacji na temat postępowań oraz wspierania i ochrony ofiar zgodnie z ich indywidualnymi potrzebami. Ofiary mają na przykład prawo do bycia wysłuchanym podczas postępowania karnego oraz prawo do zgłaszania dowodów, prawo dostępu do pomocy prawnej, jeżeli biorą udział w postępowaniu karnym jako strona, oraz prawo do decyzji w sprawie odszkodowania od sprawcy. Aby jeszcze bardziej wzmocnić prawa ofiar 61 Komisja przyjęła wniosek dotyczący zmiany dyrektywy o prawach ofiar 62 , mając na celu zapewnienie ofiarom lepszego dostępu do informacji, wsparcia i ochrony, na przykład dzięki dostępowi do e-sprawiedliwości, oraz umożliwienie im skuteczniejszego udziału w postępowaniu karnym.

Szczegółowe przepisy UE zawierają ukierunkowane zasady zabezpieczające prawa ofiar określonych rodzajów przestępstw 63 . Dyrektywa w sprawie zwalczania handlu ludźmi 64  zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby ofiary handlu ludźmi były odpowiednio chronione, w tym w ramach programów ochrony świadków, oraz miały dostęp do doradztwa prawnego i zastępstwa procesowego. Dzieci będące ofiarami handlu ludźmi mają ponadto prawo do wyznaczenia przedstawiciela do stosowania podczas przesłuchań i postępowania karnego środków przyjaznych dziecku. Po przeprowadzeniu oceny dyrektywy w sprawie zwalczania handlu ludźmi Komisja zaproponowała unowocześnienie ram zwalczania handlu ludźmi oraz wyeliminowanie luk dotyczących identyfikacji ofiar i kierowania pomocy i wsparcia dla ofiar 65 . Komisja nadal koncentruje się ponadto na wdrażaniu dyrektywy UE w sprawie zwalczania handlu ludźmi oraz strategii UE w zakresie zwalczania handlu ludźmi na lata 2021–2025 66 , w szczególności w odniesieniu do ochrony ofiar w postępowaniu karnym i dostępu do odszkodowania.

Dzieci pokrzywdzone w wyniku niegodziwego traktowania w celach seksualnych lub wykorzystywania seksualnego są chronione na mocy dyrektywy w sprawie niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych 67 , w której zachęca się osoby, które mają wiedzę lub podejrzenie dotyczące niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych lub ich wykorzystywania seksualnego, aby zgłaszały takie sytuacje. W maju 2022 r. Komisja zaproponowała 68 specjalne przepisy dotyczące niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci w internecie, w tym środki mające na celu zgłaszanie i usuwanie treści przedstawiających niegodziwe traktowanie oraz wspieranie ofiar w usuwaniu materiałów przedstawiających ich niegodziwe traktowanie.

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej 69  ma ponadto na celu zwiększenie dostępu ofiar przemocy na tle płciowym i ofiar przemocy domowej do wymiaru sprawiedliwości dzięki zaspokojeniu ich szczególnych potrzeb 70 . Proponuje się w nim również kryminalizację niektórych form przemocy, które w nieproporcjonalnie dużym stopniu dotykają kobiety, takich jak zgwałcenie ze względu na braku zgody, a także okaleczanie żeńskich narządów płciowych oraz niektóre formy przemocy cyberprzemocy na tle płciowym 71 .

6.Pozostałe szczególnie wrażliwe sytuacje 

Osoby, które zgłaszają działania nielegalne lub niemoralne, o których dowiedziały się w miejscu pracy („sygnaliści”), znajdują się w stosunku do swoich pracodawców w sytuacji szczególnie wrażliwej. W dyrektywie o ochronie sygnalistów 72  zakazuje się wszelkich form działań odwetowych i wymaga się nałożenia sankcji karnych z tytułu takich działań oraz zapewnia się sygnalistom solidny zestaw działań prawnych, w tym przywrócenie do pracy lub odszkodowanie za poniesione szkody oraz tymczasowe środki ochrony prawnej w celu powstrzymania gróźb działań odwetowych lub rzeczywistych działań tego rodzaju.

Dziennikarze, obrońcy praw człowieka i inne osoby zaangażowane w debatę publiczną w sprawie leżącej w interesie publicznym znajdują się w podobnej szczególnie wrażliwej sytuacji, gdy stają w obliczu strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej, znanych jako „powództwa typu SLAPP”. Wniosek z 2022 r. 73 umożliwiłby sędziom szybkie oddalenie takich ewidentnie bezpodstawnych powództw i ustanawia szereg gwarancji proceduralnych i środków ochrony prawnej, takich jak pełne zasądzenie kosztów, odszkodowań i kar 74 . Komisja opublikowała również zalecenia dla państw członkowskich w sprawie środków ochrony dziennikarzy i pracowników mediów 75 .

Przedstawiony niedawno wniosek 76 ma na celu zwiększenie ochrony osób dorosłych w sytuacjach transgranicznych i przyczynienie się do zabezpieczenia ich praw podstawowych w przypadku, gdy z powodu zaburzenia lub ograniczenia zdolności osobistych osoby te nie są w stanie chronić swoich interesów. Wniosek ten ma na celu zapewnienie szybkiego uznania środków związanych z ochroną tych osób lub ich zdolnością prawną i zdolnością do czynności prawnych oraz poszanowania woli wyrażonej wcześniej przez przyznanie „uprawnień do reprezentacji”.

Wniosek z 2022 r. w sprawie wzajemnego uznawania pochodzenia dziecka 77 między państwami członkowskimi ma na celu wzmocnienie ochrony praw podstawowych dzieci w sytuacjach transgranicznych, takich jak prawa przysługujące dziecku z tytułu pochodzenia ustalonego w innym państwie członkowskim, w tym prawo do tego, aby jedno z rodziców działało w charakterze przedstawiciela w sprawach takich jak zdrowie i nauka szkolna. W związku z tym rodzice dziecka w jednym państwie członkowskim nadal byliby rodzicami dziecka w innych państwach członkowskich, a obecnie nie zawsze tak jest.

7.Ofiary dyskryminacji 

Skuteczna ochrona prawna ofiar dyskryminacji jest od dziesięcioleci głównym elementem prawa Unii, które obejmuje szereg dyrektyw w sprawie równości 78 przewidujących prawo dostępu do procedur prawnych na potrzeby składania skarg dotyczących dyskryminacji oraz prawo stowarzyszeń do interweniowania w sądzie w imieniu lub w celu wsparcia ofiar. Dyrektywa w sprawie przejrzystości wynagrodzeń 79 umożliwia pracownikom dochodzenie prawa do równego wynagrodzenia dla kobiet i mężczyzn za taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości. Ofiary mogą być reprezentowane w postępowaniach administracyjnych lub sądowych przez stowarzyszenia, przedstawicieli pracowników i inne podmioty, takie jak organy ds. równości lub związki zawodowe. Mogą one pomóc ofiarom w dochodzeniu roszczeń 80 , wspierać „strategiczne postępowania sądowe” 81 lub zbiorowe dochodzenie roszczeń 82 , zwłaszcza że prawo Unii zakazuje również dyskryminacji w przypadku braku zidentyfikowanej konkretnej ofiary 83 .

Zgodnie z dyrektywami w sprawie równości państwa członkowskie muszą wprowadzić w sprawach dotyczących dyskryminacji skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje, takie jak grzywna, odszkodowanie, nakaz sądowy podjęcia lub zaprzestania pewnego działania przez sprawcę, nagłośnienie nadużycia, wymóg przeprosin lub nałożenie sankcji karnych 84 .. 

Celem nowych wniosków ustawodawczych jest zwiększenie roli organów ds. równości 85 , w szczególności ich niezależności, zasobów i uprawnień, aby mogły skuteczniej zwalczać dyskryminację. Organy ds. równości mają zasadnicze znaczenie pod względem wspierania ofiar dyskryminacji i zapewniania, aby prawo UE w zakresie niedyskryminacji było wdrażane. Organy ds. równości byłyby upoważnione do przyjmowania skarg dotyczących dyskryminacji, prowadzenia dochodzeń, udzielania porad ofiarom, proponowania alternatywnych metod rozstrzygania sporów, wydawania opinii lub decyzji oraz występowania w postępowaniach sądowych w charakterze ekspertów, w imieniu jednej lub kilku ofiar lub w celu ich wsparcia, lub we własnym imieniu 86 .

UE jest również stroną Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, która nakłada obowiązek zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości na równych zasadach z innymi osobami 87 , oraz przyjęła europejski akt prawny w sprawie dostępności 88 .

Uzupełnieniem europejskiego aktu prawnego w sprawie dostępności jest dyrektywa w sprawie dostępności stron internetowych 89 , która zawiera wymóg, aby strony internetowe i aplikacje mobilne organów sektora publicznego, w tym organów sądowych, były dostępne dla osób z niepełnosprawnościami i osób starszych.

Nawoływanie do nienawiści i przestępstwa z nienawiści naruszają prawa podstawowe ofiar do godności i do równości. Aby przyczynić się do skutecznej ochrony prawnej ofiar nawoływania do nienawiści i przestępstw z nienawiści decyzja ramowa Rady w sprawie zwalczania rasizmu i ksenofobii 90 zobowiązuje państwa członkowskie do kryminalizacji publicznego nawoływania do przemocy i nienawiści ze względu na rasę, kolor skóry, wyznawaną religię, pochodzenie, przynależność narodową lub etniczną, oraz do należytego uwzględniania pobudek rasistowskich przy wydawaniu wyroków skazujących sprawców czynów przestępczych 91 . Organy krajowe muszą wszczynać dochodzenia w sprawach domniemanych przestępstw z nienawiści lub nawoływania do nienawiści, ścigać karnie i osądzać takie sprawy. W 2021 r. 92  Komisja zaproponowała ponadto dodanie nawoływania do nienawiści i przestępstw z nienawiści do dziedzin „przestępstw UE” określonych w art. 83 ust. 1 TFUE. Po przyjęciu decyzji przez Radę Komisja będzie miała możliwość zaproponowania przepisów zapewniających zdecydowaną reakcję na szczeblu UE w ramach prawa karnego na nawoływanie do nienawiści i przestępstwa z nienawiści z przyczyn innych niż rasizm i ksenofobia.

8.Ochrona środowiska

Jeżeli chodzi o ochronę środowiska, dostęp do wymiaru sprawiedliwości znacznie wzmocniono 93 dzięki zmienionemu rozporządzeniu w sprawie konwencji z Aarhus 94 , które umożliwia organizacjom ochrony środowiska i innym członkom społeczeństwa zwracanie się do instytucji UE o dopilnowanie, by ich decyzje były zgodne z unijnym prawem ochrony środowiska 95 . Organizacje ochrony środowiska skorzystały już z tej możliwości, zwracając się o dokonanie przeglądu dotyczącego pestycydów, rybołówstwa, systematyki, krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, energii ze źródeł odnawialnych oraz planów rolnych w ramach wspólnej polityki rolnej 96 .

Komisja opublikowała również wytyczne dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska 97 oraz noty informacyjne dotyczące e-sprawiedliwości 98 na temat przepisów mających zastosowanie w poszczególnych państwach członkowskich 99 , a także określiła sposób, w jaki zapewnia się ochronę prawną w przepisach poszczególnych państw członkowskich wdrażających konwencję z Aarhus 100 .

We wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie przestępstw przeciwko środowisku 101  przewidziano ponadto pomoc i wsparcie dla osób zgłaszających przestępstwa przeciwko środowisku. Wnioski dotyczące dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych 102 , dyrektywy w sprawie jakości powietrza 103  i dyrektywy dotyczącej odpadów 104  mogą zapewnić dostęp do odszkodowania z tytułu problemów zdrowotnych spowodowanych naruszeniem odpowiednich przepisów. Wnioski dotyczące dyrektyw w sprawie jakości powietrza, odpadów, monitorowania gleb 105 , odbudowy zasobów przyrodniczych 106 oraz twierdzeń środowiskowych 107 również wzmocniłyby prawo do skutecznego środka prawnego przez wprowadzenie prawa do skorzystania z sądowych środków ochrony prawnej w przypadku każdego naruszenia odpowiednich przepisów prawa Unii 108 .

9.Prawa konsumentów i alternatywne mechanizmy rozstrzygania sporów

Mechanizm zbiorowego dochodzenia roszczeń 109 umożliwia wyznaczonym organizacjom konsumenckim i organom publicznym wytaczanie w imieniu grup konsumentów powództw przedstawicielskich przed sądami krajowymi, w tym powództw transgranicznych dotyczących kilku państw członkowskich. Te zbiorowe powództwa mogą mieć na celu powstrzymanie nielegalnych praktyk i dochodzenie roszczeń, takich jak odszkodowanie, wymiana lub naprawa. Internetowe narzędzie ułatwia ponadto współpracę między państwami członkowskimi, sędziami i przedstawicielami interesów konsumentów w zakresie egzekwowania unijnych praw konsumentów 110 . Dyrektywa w sprawie nieuczciwych postanowień umownych 111 przewiduje również wymóg przyznania konsumentom skutecznych środków prawnych przeciwko stosowaniu nieuczciwych postanowień umownych przez przedsiębiorców.

Niedawny wniosek dotyczący zmiany dyrektywy w sprawie alternatywnych metod rozstrzygania sporów (ADR) 112 przyczyni się również do szybszego i łatwiejszego pozasądowego rozstrzygania sporów dla konsumentów, co może poprawić dostępność zindywidualizowanego wsparcia dla konsumentów, w szczególności tych podatnych na zagrożenia. Punkty kontaktowe w państwach członkowskich mogą ułatwiać komunikację między konsumentami a przedsiębiorcami, pomagać w postępowaniach ADR oraz udzielać informacji na temat praw konsumentów i dochodzenia roszczeń.

SOLVIT, unijna sieć rozwiązywania problemów przedsiębiorstw i konsumentów, zapewnia ponadto alternatywne podejście do rozstrzygania sporów bez konieczności konsultowania się z prawnikiem lub występowania do sądu 113 . W dziedzinie transportu inicjatywa „Lepsza ochrona pasażerów i ich praw” ma na celu zapewnienie lepszych informacji dla pasażerów na temat ich praw, skuteczniejszego systemu rozpatrywania skarg, lepszego egzekwowania praw pasażerów, a także rozszerzenia praw pasażerów na podróże multimodalne (gdy podczas jednej podróży pasażer korzysta z różnych rodzajów transportu) 114 .

10.Uregulowania dotyczące treści w internecie i ochrona danych

Ciągły rozwój cyfryzacji uwydatnia znaczenie zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w związku z działalnością online. Jeżeli chodzi o moderowanie treści w internecie, w akcie o usługach cyfrowych 115 przewidziano możliwość dochodzenia roszczeń przez odbiorców internetowych usług pośrednich. W akcie o usługach cyfrowych ustanowiono mechanizm zgłaszania i działania, który umożliwia użytkownikom sygnalizowanie i zwracanie się o usunięcie nielegalnych treści. W akcie tym zobowiązuje się platformy internetowe do ustanowienia wewnętrznego systemu rozpatrywania skarg umożliwiającego użytkownikom elektroniczne i bezpłatne wnoszenie skarg oraz mechanizmu pozasądowego rozstrzygania sporów 116 . Ustanawia się w nim również prawo do wniesienia skargi przeciwko usługodawcy w państwie członkowskim, w którym odbiorca usługi znajduje się lub ma siedzibę. Użytkownicy mogą upoważnić podmiot, organizację lub zrzeszenie do wykonania tego prawa w ich imieniu. Użytkownicy mogą dochodzić odszkodowania od dostawców usług pośrednich za wszelkie szkody lub straty poniesione w wyniku naruszenia przez tych dostawców ich obowiązków wynikających z aktu o usługach cyfrowych. Dyrektywa o handlu elektronicznym 117 zawiera gwarancje proceduralne dotyczące pozasądowego rozstrzygania sporów i sądowych środków ochrony prawnej w odniesieniu do usług społeczeństwa informacyjnego.

Rozporządzenie w sprawie treści o charakterze terrorystycznym w internecie 118 zobowiązuje dostawców usług hostingowych do informowania dostawców treści o usunięciu ich treści lub zablokowaniu dostępu do nich w następstwie nakazu usunięcia wystosowanego przez właściwy organ krajowy. Dostawcy usług hostingowych są zobowiązani do ustanowienia skutecznych mechanizmów rozpatrywania skarg użytkowników, których treści zostały usunięte lub dostęp do nich został zablokowany w UE.

Ogólne rozporządzenie o ochronie danych (RODO) 119 daje osobom, których dane dotyczą, prawo do złożenia skargi przeciwko administratorowi danych lub podmiotowi przetwarzającemu do krajowego organu nadzorczego lub sądu właściwego, jeżeli osoby te uważają, że przetwarzanie ich danych osobowych odbywało się z naruszeniem przepisów RODO. Osoby, których dane dotyczą, mogą również upoważnić podmiot, organizację lub stowarzyszenie nienastawione na zysk do złożenia skargi w ich imieniu i mają prawo do otrzymania odszkodowania za szkodę materialną lub niematerialną spowodowaną naruszeniem. RODO przyznaje krajowym organom nadzorczym solidne uprawnienia do badania naruszeń i wdrażania środków naprawczych, w tym poprzez nakładanie administracyjnych kar pieniężnych.

Bez uszczerbku dla uprawnień tych organów nadzorczych i w oparciu o prawa chronione na podstawie RODO wniosek w sprawie europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia 120 ustanawia prawo do składania skarg do organów ds. e-zdrowia, czyli organów publicznych, które mają zostać ustanowione przez państwa członkowskie.

11.Azyl i migracja

Prawo UE dotyczące azylu i migracji przewiduje szereg zabezpieczeń zapewniających ochronę prawną osób przyjeżdżających do UE, które ubiegają się o azyl lub status rezydenta. W ramach wspólnego europejskiego systemu azylowego w dyrektywach i rozporządzeniach przewidziano możliwość zaskarżania przez osoby ubiegające się o azyl decyzji podjętych przez organy administracji.

Zgodnie z dyrektywą w sprawie procedur azylowych 121 osoby ubiegające się o azyl, które składają odwołanie od decyzji o odrzuceniu ich wniosku, mają zasadniczo prawo do pozostania na terytorium danego państwa członkowskiego do czasu rozpatrzenia odwołania lub do czasu wydania orzeczenia przez sąd lub trybunał. Państwa członkowskie muszą zapewnić wnioskodawcom prawo do skutecznego środka zaskarżenia w przypadku każdej decyzji podjętej w sprawie ich wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, a także w przypadku odmowy wznowienia rozpatrywania wniosku po jego umorzeniu i decyzji o cofnięciu statusu ochrony międzynarodowej. Wnioskodawcy, których uznano za kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej, mogą ponadto odwołać się od decyzji o uznaniu ich wniosku za bezzasadny w odniesieniu do statusu uchodźcy. Należy ponadto zapewnić skarżącym gwarancje proceduralne równoważne gwarancjom mającym zastosowanie podczas postępowania w pierwszej instancji, takie jak bezpłatna pomoc i reprezentacja prawna świadczone przez właściwe osoby na podstawie prawa krajowego. Rozporządzenie Dublin III 122 zapewnia również wnioskodawcom, wobec których wydano decyzję o przekazaniu, możliwość odwołania się lub złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie, przy czym zapewnia szereg gwarancji proceduralnych, w tym prawo do pozostania na terytorium państwa członkowskiego, w którym przebywa wnioskodawca, zawieszenie przekazania do czasu zakończenia postępowania odwoławczego lub rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpoznanie oraz dostęp do bezpłatnej pomocy prawnej i językowej w trakcie całej procedury odwoławczej lub procedury ponownego rozpoznania.

We wszystkich dyrektywach dotyczących legalnej migracji zobowiązuje się państwa członkowskie, do zapewnienia, przy zachowaniu znacznego marginesu swobody, aby decyzje o odrzuceniu wniosku, cofnięciu zezwolenia lub odmowie odnowienia zezwolenia podlegały zaskarżeniu lub odwołaniu 123 . W dyrektywie powrotowej umożliwia się ponadto obywatelom państw trzecich, którzy nie są uprawnieni do pobytu w państwie członkowskim, zaskarżenie decyzji dotyczących ich powrotu przed właściwym organem sądowym lub administracyjnym lub podmiotem złożonym z bezstronnych i niezależnych członków 124 . Co więcej, w kontekście europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami zgodnie z zaleceniem Komisji „państwa członkowskie powinny opracować i wspierać pod względem operacyjnym krajowy mechanizm monitorowania praw podstawowych w odniesieniu do zarządzania granicami i powrotów”, który powinien służyć „nadzorowaniu istniejących mechanizmów odwoławczych (takich jak mechanizmy zgłaszania incydentów lub skargi) lub wnoszenie do nich wkładu” 125 .

W odniesieniu do zatrudniania obywateli państw trzecich w dyrektywie w sprawie kar wobec pracodawców 126 przyznaje się obywatelom państw trzecich, którzy nie są uprawnieni do pobytu w państwie członkowskim, prawo do domagania się zaległych płac i składania skarg przeciwko pracodawcom w przypadku wyzysku 127 . Dyrektywa w sprawie pracowników sezonowych 128 zawiera przepisy umożliwiające pracownikom sezonowym z państw trzecich wnoszenie skarg przeciwko swoim pracodawcom. Wniosek dotyczący rozszerzenia tego prawa na wszystkich pracowników spoza UE został przewidziano we wniosku dotyczącym zmiany dyrektywy w sprawie jednego zezwolenia 129 . Komisja dokonała również przeglądu dyrektywy w sprawie niebieskiej karty, aby zobowiązać państwa członkowskie do zapewnienia skutecznego sądowego środka ochrony prawnej w odniesieniu do wszystkich odmownych decyzji w sprawie zezwolenia na pobyt i pracę wydanych w odniesieniu do pracowników o wysokich kwalifikacjach 130 .

3.Środki państw członkowskich mające na celu zapewnienie skutecznej ochrony prawnej

Państwa członkowskie mają obowiązek zapewnić praktyczne stosowanie praw podstawowych przez poszczególne podmioty w systemie egzekwowania postanowień Karty z korzyścią dla wszystkich 131 . Zgodnie z art. 19 TUE są one odpowiedzialne za zapewnienie skutecznej ochrony prawnej na swoim terytorium, czy to za pośrednictwem systemów sądowych, czy organów pozasądowych. Wszystkie państwa członkowskie, które uczestniczyły w konsultacjach w ramach przygotowywania niniejszego sprawozdania, odniosły się do różnych dostępnych sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej. W tym rozdziale przedstawiono przegląd ostatnich wydarzeń, o których wspomniało kilka państw członkowskich.

3.1.Ułatwianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości dzięki działaniom na rzecz cyfryzacji

Szereg państw członkowskich uznaje rozwiązania w obszarze e-sprawiedliwości za zasadnicze dla poprawy dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Umożliwiają one użytkownikom szybsze i łatwiejsze korzystanie z przysługujących im praw 132 . Cyfrowe usługi w zakresie wymiaru sprawiedliwości są nowoczesne i umożliwiają większą dostępność, a nawet dostosowanie usług w zakresie wymiaru sprawiedliwości, a także ciągłość ich świadczenia w czasie kryzysów 133 .

Wiele państw członkowskich podejmuje działania na rzecz poprawy dostępności cyfrowej wymiaru sprawiedliwości 134 . Na przykład w Rumunii podczas pandemii COVID-19 przyspieszono cyfryzację systemu sądowego 135 . Słowacja finansuje działania mające na celu przyspieszenie cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, który przygotowuje kraj do przystąpienia do systemu eCodex 136 .

Jako główne wyzwania w tym zakresie wymienia się brak umiejętności cyfrowych, kwestie związane z interoperacyjnością systemów informatycznych i bezpieczeństwo cyfrowe 137 . Szwecja uważa również, że niektóre aspekty cyfryzacji, takie jak przesłuchania w formie wideokonferencji, mogą nie być odpowiednie we wszystkich przypadkach 138 .

W ramach konsultacji przedstawiono również poszczególne funkcje tworzone w ramach inicjatyw dotyczących e-sprawiedliwości 139 . W Niemczech prawnicy, organy i podmioty publiczne mają obowiązek przesyłania dokumentów za pośrednictwem internetowego narzędzia. Każda inna osoba może korzystać z elektronicznych transakcji prawnych dobrowolnie 140 . We Francji aplikacja mobilna pomaga społeczeństwu w wyszukaniu sądów, prawników i notariuszy 141 . Niektórzy respondenci biorący udział w ankiecie na platformie praw podstawowych odnieśli się jednak do złożoności i częściowej niedostępności narzędzi cyfrowych, na przykład ze względu na zwiększone koszty ponoszone przez prawników i klientów, awarie systemu lub ograniczenie dostępności do dyplomowanych prawników 142 .

3.2.Prawa procesowe

Jak zauważono w rozdziale 2, zasadnicze znaczenie dla ułatwienia wszystkim dostępu do wymiaru sprawiedliwości ma dostępność odpowiednich informacji na temat sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej oraz sposobów korzystania z nich. Jeżeli chodzi o informowanie społeczeństwa o systemie sądowym i dostępnych środkach ochrony prawnej, wszystkie państwa członkowskie odniosły się do informacji zamieszczonych na specjalnej oficjalnej stronie internetowej administracji sądowej lub właściwego ministerstwa 143 . Na przykład w Luksemburgu informacje na temat pomocy prawnej, opłat sądowych, praw procesowych i opublikowanych wyroków udostępnia się online wraz z formularzami kontaktowymi lub adresem e-mail na potrzeby zapytań ze strony społeczeństwa 144 .

Jak wynika z odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie na platformie praw podstawowych, informacje są przekazywane głównie stronom postępowań karnych (59 ze 115 respondentów) i administracyjnych (45), a w znacznie mniejszym stopniu stronom postępowań cywilnych (36) lub osobom usiłującym uzyskać dostęp do pozasądowych środków ochrony prawnej (31) 145 .

Zasadnicze znaczenie w kontekście uniknięcia tworzenia barier w dostępie do wymiaru sprawiedliwości dla osób, które nie władają w wystarczającym stopniu językiem urzędowym danego państwa, ma również dostęp do tłumaczenia ustnego i pisemnego. Szereg państw członkowskich, które uczestniczyły w konsultacjach, zapewnia bezpłatne tłumaczenie ustne i pisemne dla osób podejrzanych i oskarżonych w postępowaniach karnych 146 .

Zakres tego prawa jest jednak różny w poszczególnych państwach członkowskich. Poza postępowaniem karnym w niektórych państwach członkowskich tłumaczenie ustne i pisemne odpowiednich pism sądowych jest dostępne również w sprawach cywilnych lub dla stron cywilnych w postępowaniach karnych 147 . Niektóre państwa członkowskie rozszerzają dostępność tłumaczenia ustnego i pisemnego na ofiary przestępstw 148 i postępowania administracyjne 149 . W tym względzie niektóre państwa odnoszą się konkretnie do spraw związanych z imigracją 150 lub małoletnich bez opieki i ich opiekunów 151 . W Chorwacji Rzeczniczka Praw Obywatelskich zaleciła udostępnienie tłumaczenia ustnego i pisemnego w kilku językach w sprawach dotyczących praw pracowniczych lub ochrony międzynarodowej 152 .

W sprawach cywilnych państwa członkowskie zazwyczaj wymagają od osób niebędących rodzimymi użytkownikami języka, aby same pokrywały koszty tłumaczenia ustnego i pisemnego. W zależności od sytuacji finansowej możliwe jest pokrycie tych kosztów w ramach pomocy prawnej, zgodnie z warunkami określonymi w przepisach krajowych. Pomoc prawna jest ogólnie dostępna w celu pokrycia kosztów tłumaczenia ustnego i pisemnego dla osób, które nie dysponują odpowiednimi środkami 153 . W Finlandii wstępne obliczenie w odniesieniu do uprawnień i wniosków dotyczących pomocy prawnej można przeprowadzić za pośrednictwem systemu zarządzania sprawami w ramach pomocy prawnej 154 .

W ankiecie na platformie praw podstawowych 82 ze 115 respondentów potwierdziło, że w ich państwach członkowskich usługi tłumaczenia ustnego i pisemnego są najczęściej wykorzystywanymi środkami służącymi usuwaniu przeszkód w dostępie obywateli do sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej, a kolejne miejsce zajmuje pomoc prawna (79/115) 155 .

3.3.Prawa ofiar

W ramach konsultacji przeprowadzonych na potrzeby niniejszego sprawozdania większość państw członkowskich odniosła się do wdrożenia nowych środków w celu ochrony ofiar przestępstw. Na przykład w Rumunii specjalne służby udzielające wsparcia ofiarom przestępstw świadczą usługi wsparcia dla ofiar przestępstw za pośrednictwem ogólnokrajowej sieci 47 biur 156 . W dwóch z największych sądów pierwszej instancji w Słowenii działają wyspecjalizowane wydziały ds. wsparcia ofiar, w których spotykają się sędziowie i ofiary (głównie przemocy na tle płciowym lub przemocy domowej) w celu uniknięcia niepotrzebnego kontaktu z domniemanym sprawcą i podjęcia decyzji w sprawie środków ochrony 157 .

Austria zapewnia ofiarom bezpłatne wsparcie psychospołeczne podczas postępowań karnych i cywilnych 158 . W Niemczech kodeks postępowania karnego nakłada na sądy obowiązek świadczenia pomocy psychospołecznej. Ofiary poważnych przestępstw z użyciem przemocy lub przestępstw na tle seksualnym mogą również zwrócić się o nieodpłatne wyznaczenie osoby świadczącej pomoc psychospołeczną w ich sprawie 159 . W Szwecji można również nieodpłatnie wyznaczyć adwokata, aby chronić interesy ofiar i dochodzić roszczeń odszkodowawczych w sprawach karnych 160 . W Grecji wsparcie psychospołeczne jest dostępne wyłącznie dla ofiar handlu ludźmi 161 . W Chorwacji Rzeczniczka Praw Obywatelskich zaleciła przeprowadzenie ukierunkowanych szkoleń na temat praw ofiar oraz utworzenie we wszystkich sądach specjalnych wydziałów ds. wsparcia ofiar i świadków 162 .

Prawie jedna trzecia respondentów uczestniczących w ankiecie na platformie praw podstawowych (31/115) przyznała ponadto, że strony narażone na zagrożenia mają dostęp do przyspieszonych postępowań 163 . Na przykład na Cyprze i w Niemczech sprawy dotyczące przemocy seksualnej lub dzieci mogą być rozpatrywane priorytetowo 164 . W Belgii kodeks postępowania sądowego przewiduje środek przyspieszony w sprawach dotyczących transgranicznej odpowiedzialności rodzicielskiej i ochrony dziecka (takich jak sprawy związane z uprowadzeniem dziecka za granicę) 165 .

Jeżeli chodzi o zwalczanie przemocy na tle płciowym i przemocy domowej, niektóre państwa członkowskie umożliwiły niedawno organom ścigania wymianę danych kontaktowych ofiar z ośrodkiem wsparcia, który kontaktuje się z ofiarą z urzędu w celu zaoferowania pomocy po zgłoszeniu przestępstwa 166 . Podjęto również pewne działania w celu zapewnienia dostępności ukierunkowanego wsparcia. Finlandia utworzyła na przykład ogólnokrajową sieć 24 ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy seksualnej 167 . W Szwecji dostępne są oddziały opieki specjalnej dla ofiar przemocy seksualnej i niegodziwego traktowania w celach seksualnych 168 . W Chorwacji Urząd ds. Równości Kobiet i Mężczyzn opracował wytyczne dla pracowników organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości dotyczące ścigania przestępstw na tle seksualnym 169 .

Jak zauważono w strategii dotyczącej Karty i sprawozdaniu dotyczącym stosowania Karty za 2022 r., istotnymi podmiotami w systemie egzekwowania postanowień Karty są również organizacje społeczeństwa obywatelskiego. W trakcie konsultacji przeprowadzonych na potrzeby strategii dotyczącej Karty spośród przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, którzy odpowiedzieli na pytania, 80 % potwierdziło, że obywatele zwracają się do nich o udzielenie informacji na temat przysługujących im praw. Zdecydowana większość (85 %) organizacji społeczeństwa obywatelskiego prowadziła także działania zwiększające wiedzę na temat praw podstawowych 170 . Podczas konsultacji przeprowadzonych na potrzeby niniejszego sprawozdania szereg państw członkowskich odniosło się do znaczącego wkładu organizacji społeczeństwa obywatelskiego w udzielanie pomocy prawnej i innej pomocy osobom potrzebującym 171 . Na przykład w Niemczech władze zawarły umowy o współpracy z ośrodkami doradczych prowadzonymi przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego, które zapewniają wsparcie w sprawach dotyczących handlu ludźmi w prawie wszystkich krajach związkowych 172 .

Organizacja regularnych i ukierunkowanych szkoleń dla prawników praktyków W większości państw członkowskich dostępne są szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości dotyczące sposobu komunikowania się z różnymi grupami ofiar lub osobami o różnym pochodzeniu kulturowym, religijnym, rasowym, etnicznym lub językowym, a także w zakresie środków ochrony, w szczególności w sprawach związanych z przemocą wobec kobiet i przemocą domową, lub praktyk uwzględniających aspekt płci w postępowaniach sądowych 173 . Na przykład na Węgrzech szkolenia dotyczące reagowania na potrzeby grup szczególnie wrażliwych prowadzą psycholodzy w ramach corocznego programu szkoleń dla sądów 174 . W Hiszpanii nowe przepisy nakładają na izby adwokackie obowiązek zapewniania szkoleń na temat praw dziecka w świetle Konwencji o prawach dziecka i przemocy wobec dzieci 175 . W Szwecji prokuratorzy, którzy zajmują się sprawami dotyczącymi dzieci, przechodzą ukierunkowane szkolenie i reprezentują dzieci podczas postępowań 176 . Niektóre państwa członkowskie odniosły się ponadto do działań podejmowanych w celu poprawy skutecznej ochrony prawnej ofiar w drodze zapewnienia ukierunkowanych szkoleń dla innych odpowiednich pracowników. Przekazano jednak niewiele informacji na temat tego, kiedy zapewniane są odpowiednie szkolenia (przy obejmowaniu funkcji lub stale w ramach szkolenia w miejscu pracy) i czy są one obowiązkowe. Szkolenia mogą być również dostępne jedynie w największych sądach lub obejmować jedną grupę szczególnie wrażliwą lub jeden rodzaj przestępstwa.

3.4.Wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku

Jak wynika z konsultacji, państwa członkowskie coraz częściej podejmują specjalne działania mające na celu zagwarantowanie ochrony prawnej w sposób dostosowany do potrzeb dzieci 177 . Niedawne inicjatywy w zakresie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku koncentrowały się na utworzeniu specjalnych sal rozpraw dla dzieci, dostępności pomocy prawnej i informowania dzieci, a także na organizacji specjalistycznych szkoleń dla pracowników wymiaru sprawiedliwości w celu zapewnienia dzieciom będącym podejrzanymi, oskarżonymi, ofiarami i świadkami skutecznego udziału w postępowaniach w sposób odpowiadający ich dojrzałości. W większości państw członkowskich 178 sądy są zobowiązane do poinformowania dziecka o postępowaniu i wyjaśnienia jego konsekwencji w sposób dostosowany do dziecka 179 .

Niektóre państwa członkowskie ustanowiły również wyspecjalizowane sądy lub role prokuratorów na potrzeby spraw dotyczących dzieci. W 2021 r. Cypr zmienił przepisy, aby priorytetowo traktować pozasądowe postępowania w przypadku nieletnich sprawców przestępstw i ustanowił szczególne sądy rozpatrujące sprawy związane z dziećmi 180 . W Niemczech sądy i prokuratorzy zajmujący się sprawami młodzieży zapewniają przydzielanie do spraw związanych z nieletnimi prawników praktyków, którzy odbyli odpowiednie kształcenie i szkolenie 181 .

W ostatnich latach podjęto również inicjatywy mające na celu poprawę możliwości zgłaszania przestępstw przez dzieci. W Hiszpanii wprowadzono środki wczesnego wykrywania w celu identyfikacji przemocy wobec dzieci, w tym zaostrzony obowiązek zgłaszania przypadków domniemanego niegodziwego traktowania przez osoby mające kontakt z dziećmi. W szkołach obowiązkowa stała się ponadto funkcja koordynatora ds. dobrostanu i ochrony 182 .

Podobnie wiele państw członkowskich zwiększyło możliwość zgłaszania przestępstw przez dzieci oraz ich uczestnictwa w postępowaniach sądowych przy wsparciu ze strony pełnomocnika procesowego wyznaczonego przez sąd 183 . Pomoc neutralnej osoby trzeciej jest szczególnie ważna, gdy podejrzanym lub oskarżonym jest rodzic. W Austrii wyznacza się rzecznika dziecka, aby umożliwić dzieciom uczestnictwo bez obciążania ich i ograniczyć konflikty na tle lojalności 184 . Podobnie w Niderlandach można wyznaczyć kuratora dziecka na podstawie kodeksu cywilnego w celu ochrony najlepszego interesu dziecka lub na jego wniosek 185 .

Kilka państw członkowskich odniosło się do zapewnienia w sądach specjalnych pomieszczeń dla dzieci 186 . Na Słowacji tworzone są sale rodzinne w celu ułatwienia przesłuchiwania dzieci lub innych osób szczególnie wrażliwych 187 . We Francji przesłuchania dzieci będących ofiarami mogą być przeprowadzane przez śledczych w ubiorach cywilnych w pokoju wyposażonym w zabawki, mikrofony i kamery. Psychiatra dziecięcy monitoruje i interpretuje zachowanie dziecka, znajdując się w pomieszczeniu kontrolnym 188 .

Państwa członkowskie w coraz większym stopniu uwzględniają też potrzeby dzieci przy organizowaniu służb udzielających wsparcia ofiarom. W Hiszpanii w przypadku postępowania karnego dotyczącego przemocy wobec dziecka lub nastolatka nieletnią ofiarę należy skierować do biura pomocy ofiarom 189 . Rumunia we współpracy z FRA uruchomiła projekt mający na celu zapewnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych dla dzieci będących ofiarami 190 . Podobnie we współpracy z UNICEF 191  Polska stworzyła usługę telefonicznych dyżurów prawnych dla dzieci, w tym dzieci będących uchodźcami z Ukrainy 192 .

Oprócz tych pozytywnych przykładów niektórzy respondenci biorący udział w konsultacjach odnieśli się też jednak do braku przyjaznego dziecku informowania i dostosowanych do wieku udogodnień, aby ułatwić dzieciom udział w postępowaniach, do braku wyspecjalizowanych sądów lub prawników praktyków oraz ochrony nieletnich cudzoziemców pozbawionych opieki 193 . Proponowane usprawnienia obejmują lepsze monitorowanie wdrażania przepisów przyjaznych dzieciom, wzmocnienie prawa dzieci do składania skarg oraz opracowanie protokołów dla pracowników wymiaru sprawiedliwości zajmujących się sprawami dotyczącymi dzieci 194 . 

Szczególnych trudności w dostępie do mechanizmów rozpatrywania skarg doświadczają dzieci migrujące 195 . Komitet Praw Dziecka podkreślił, że dzieci ubiegające się o azyl, dzieci będące uchodźcami i dzieci migrujące, w tym dzieci nieposiadające dokumentów i oddzielone od rodzin, potrzebują bezpłatnej pomocy prawnej, tłumaczenia ustnego i innej pomocy, ponieważ w ten sposób można zagwarantować, że ich zdanie zostanie wzięte pod uwagę w podejmowaniu decyzji ich dotyczących 196 . Potrzebne są również szkolenia i dostępność prawników, w szczególności dla dzieci mieszkających w obozach i ośrodkach recepcyjnych, aby zapewnić dostępu do dostosowanych do wieku, przyjaznych dziecku mechanizmów wymiaru sprawiedliwości i środków ochrony prawnej umożliwiających zaskarżanie wszelkich decyzji związanych ze statusem migracyjnym tych dzieci 197 .

3.5.Prawa ofiar dyskryminacji

Krajowe instytucje praw człowieka (NHRI), organy ds. równości i rzecznicy praw obywatelskich promują prawa podstawowe 198 i są często pierwszymi punktami kontaktowymi dla ofiar dyskryminacji 199 . Zapewniają one wytyczne i bezpłatną pomoc prawną osobom, które rzekomo doświadczyły dyskryminacji, monitorują stosowanie przepisów dotyczących równości i niedyskryminacji oraz postanowień Karty, a także prowadzą działania na rzecz podnoszenia świadomości 200 . Mogą one również badać przypadki dyskryminacji i prowadzić działania szkoleniowe 201 . W jednej trzeciej państw członkowskich organy ds. równości są upoważnione do podejmowania wiążących decyzji w sprawach dotyczących dyskryminacji 202 . Większość NHRI i organów ds. równości posiada ponadto legitymację procesową do wspierania lub reprezentowania ofiar w sądzie 203 . Niektóre NHRI są również uprawnione do wszczynania strategicznego postępowania sądowego i interweniowania przed trybunałami konstytucyjnymi w celu zakwestionowania konstytucyjności aktów prawnych 204 .

W 2022 i 2023 r. ENNHRI zidentyfikowała bariery w dostępie do wymiaru sprawiedliwości dla grup szczególnie wrażliwych w UE, w tym dla osób o niskich dochodach, dzieci, kobiet, ofiar przemocy domowej, handlu ludźmi i wyzysku pracowników, migrantów i osób ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej, a także mniejszości etnicznych 205 . Problemem jest niski poziom zgłaszania; ofiary często niechętnie wnoszą sprawy do sądu ze względu na koszty postępowania sądowego, złożoność procedur i ograniczenia czasowe 206 . 

Niektóre państwa członkowskie odniosły się do przyjętych niedawno środków mających na celu poprawę dostępności środków ochrony prawnej 207 . Na przykład w Bułgarii utworzono regionalne biura ds. ochrony przed dyskryminacją, które pomagają społeczeństwu lepiej zrozumieć pojęcia ochrony i pomocy prawnej 208 .

Niektóre państwa członkowskie ustanowiły mechanizmy zbiorowego dochodzenia roszczeń w dziedzinie przeciwdziałania dyskryminacji. Na przykład we Francji reprezentatywne związki zawodowe i stowarzyszenia na rzecz przeciwdziałania dyskryminacji mogą wnosić powództwa zbiorowe przeciwko praktykom dyskryminacyjnym 209 . Na Węgrzech organizacje społeczeństwa obywatelskiego i organizacje reprezentujące interesy mogą wystąpić z wnioskiem o zbadanie potencjalnych naruszeń zasady równego traktowania 210 .

Starania na rzecz zapewnienia skutecznej ochrony prawnej dla osób z niepełnosprawnościami Dostęp do wymiaru sprawiedliwości oznacza również dostępność postępowań dla osób z niepełnosprawnościami. Około połowa respondentów uczestniczących w ankiecie na platformie praw podstawowych poinformowała, że w ich państwach członkowskich istnieją środki ułatwiające osobom z niepełnosprawnościami dostęp do sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej. Respondenci wskazali jednak również na potrzebę dalszej poprawy 211 . Najważniejszą kwestią w tym kontekście jest fizyczna dostępność budynków. W Słowenii Instytut Planowania Przestrzeni Miejskiej odwiedził wszystkie budynki sądowe w celu dokonania analizy dostępności, która stanowi podstawę przyszłych inwestycji, i udziela porad osobom z niepełnosprawnościami udającym się do sądów 212 . W kilku państwach członkowskich budynki sądowe nie są jednak w pełni dostępne. W Niemczech niektóre kraje związkowe uchwaliły przepisy dotyczące wolnego od barier dostępu, aby stale go poprawiać, w tym za pośrednictwem wind, dostępnych toalet, wieloczułych systemów interkomu, powierzchni do chodzenia o wysokim kontraście lub oznaczeń na stopniach, oznakowania dotykowego i systemów pętli indukcyjnej 213 . Belgia poinformowała, że chociaż znaczna liczba budynków publicznych została dostosowana do przepisów dotyczących dostępności, nie wszystkie siedziby sądów spełniają odpowiednie zasady. W wielu przypadkach wynika to z konieczności dostosowania prac budowlanych do utrzymania wymienionych budynków 214 . W Polsce projekt na rzecz zapewnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla osób z niepełnosprawnościami obejmuje dostosowania i roboty budowlane w 35 budynkach sądowych 215 . Na Węgrzech prace związane z dostępnością budynków sądów są finansowane w ramach wsparcia UE 216 . W 2022 r. Komitet ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami zauważył jednak z zaniepokojeniem, że nadal istnieją bariery w dostępie osób z niepełnosprawnościami do wymiaru sprawiedliwości z różnych powodów, w tym ze względu na niedostępność budynków 217 . Państwa członkowskie wprowadziły również rozwiązania zapewniające, aby niedowidzący, niedosłyszący, nieumiejący dobrze czytać i pisać lub niepiśmienni członkowie społeczeństwa otrzymywali informacje z sądów na równi z innymi osobami 218 . Na przykład w Irlandii Trybunał ds. Odszkodowania za Szkody Poniesione wskutek Przestępstwa udostępnia na wniosek bezpłatne tłumaczenie ustne na irlandzki język migowy 219 . W Bułgarii większość sądów korzysta z oprogramowania do syntezy mowy w celu tłumaczenia dokumentów sądowych na naturalny język 220 . Hiszpański Sąd Najwyższy zażądał niedawno dostosowania dwóch wyroków do formatu umożliwiającego łatwe odczytanie, tak aby były one zrozumiałe dla osób z niepełnosprawnością intelektualną biorących udział w sprawie 221 .

3.6.Prawa konsumentów i alternatywne metody rozstrzygania sporów

W przepisach dotyczących konsumentów państwa członkowskie odnoszą się do dostępności szeregu cywilnych, karnych i administracyjnych środków ochrony prawnej zapewnianych przez sądy i służby ochrony konsumentów 222 , a także do ważnej roli organizacji konsumenckich i organizacji społeczeństwa obywatelskiego 223 . Na przykład w Niemczech organizacje konsumenckie mogą wnieść modelową sprawę przeciwko przedsiębiorcy w celu określenia podstawowych kwestii faktycznych lub prawnych, jeżeli są to warunki wstępne roszczeń kilku konsumentów 224 . We Francji dla ofiar, które zostały poszkodowane w ten sam sposób, dostępne są powództwa zbiorowe 225 . Na Łotwie ustanowiono Sąd Gospodarczy, którego zadaniem jest rozpatrywanie złożonych sporów handlowych, przestępstw gospodarczych i finansowych oraz spraw dotyczących korupcji 226 .

W ramach niedawnych reform legislacyjnych w niektórych państwach członkowskich ustanowiono lub udoskonalono alternatywne mechanizmy rozstrzygania sporów (ADR) 227 . Metody ADR promuje się za pośrednictwem specjalnych zachęt, takich jak publikowanie informacji na temat ADR na rządowych stronach internetowych lub w kampaniach medialnych, udzielanie częściowej lub pełnej pomocy prawnej w zakresie kosztów związanych z ADR oraz stosowanie technologii ułatwiających wnoszenie i rozstrzyganie sporów 228 . W Luksemburgu w sprawach karnych Służby ds. Sprawiedliwości Naprawczej dążą do zainicjowania dialogu między ofiarą a sprawcą na temat wszystkich materialnych i emocjonalnych konsekwencji przestępstwa 229 . W Szwecji, chociaż sędziowie mają swobodę proceduralną w zakresie ADR, próba ugodowego rozstrzygnięcia sporu jest obowiązkowa, o ile nie zostanie to uznane za niewłaściwe w odniesieniu do danej sprawy 230 . W Niderlandach od marca 2023 r. pierwsze dwie i pół godziny mediacji są bezpłatne dla stron postępowania, które nie kwalifikują się do otrzymania pomocy prawnej, podczas gdy osobom do niej uprawnionym mediację zapewnia się nieodpłatnie 231 .

Ocena wpływu przepisów krajowych na skuteczną ochronę prawną 232   W strategii dotyczącej Karty Komisja zachęciła państwa członkowskie do stosowania oceny skutków w celu zapewnienia zgodności inicjatyw mających na celu wdrożenie prawa Unii z postanowieniami Karty 233 . Chociaż istnieją przykłady sposobów, w jakie dokonano oceny wpływu wniosków ustawodawczych dotyczących skutecznej ochrony prawnej na prawa podstawowe, w większości przypadków potrzebę uwzględnienia tych praw podkreślały podmioty inne niż rządy państw członkowskich. W Finlandii Komisja Parlamentarna ds. Prawa Konstytucyjnego zauważyła, że ponieważ w projekcie ustawy zmieniającej ustawę o cudzoziemcach wdraża prawo UE, zgodność z prawami podstawowymi wymaga bardziej szczegółowego określenia kilku elementów tego projektu ustawy. Komisja ta zwróciła również uwagę na konieczność zapewnienia zgodności projektu ustawy z prawem UE z punktu widzenia stosowania procedury granicznej w odniesieniu do małoletnich 234 Na Litwie zaproponowano zmiany w przepisach krajowych wdrażających dyrektywę (UE) 2016/680, ponieważ nie zapewniały one w wystarczającym stopniu prawa do skutecznego środka prawnego zapisanego w art. 47 Karty. Parlament narodowy uznał, że istniejące środki ochrony prawnej są zbyt skomplikowane, co czyni prawo do środka ochrony prawnej niewykonalnym w praktyce, i że przyczyniły się one do powstania nierównych praw procesowych 235 .

4.Zapewnienie skutecznej ochrony prawnej przez sądy 

TSUE i sądy krajowe stosują i interpretują prawo UE, a zatem odgrywają zasadniczą rolę w zapewnianiu skutecznej ochrony prawnej. Za pośrednictwem mechanizm orzekania w trybie prejudycjalnym 236 i postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego 237 TSUE doprecyzował również odpowiednie prawo UE, często wraz z interpretacją praw określonych we wtórnym prawie Unii w świetle art. 47 i 48 Karty.

Jak wynika jednak z art. 47 Karty, skuteczna ochrona sądowa jest czymś więcej niż prawem jednostki do kontroli sądowej. Zgodnie z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE państwa członkowskie muszą zapewnić odpowiednie gwarancje, aby krajowe sądy i trybunały mogły oferować skuteczną ochronę sądową, bez wymogu nowych środków ochrony prawnej. W wyniku przeglądu spraw dotyczących skutecznej ochrony prawnej w tym rozdziale podkreślono zasadniczą rolę TSUE i sądów krajowych w zapewnianiu skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości na podstawie prawa UE. Orzecznictwo TSUE dotyczące skutecznych środków ochrony prawnej

Prawo do skutecznej ochrony prawnej jest często przedmiotem wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczących różnych dziedzin prawa UE, w tym wymogu, zgodnie z którym państwa członkowskie muszą w pełni przestrzegać prawa UE i orzecznictwa TSUE, aby przysługiwało prawo do rzetelnego procesu sądowego przed niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowione na mocy prawa 238 . Sprawnie funkcjonujące i w pełni niezależne systemy wymiaru sprawiedliwości mają podstawowe znaczenie dla zapewnienia, aby wymiar sprawiedliwości działał na korzyść osób fizycznych i przedsiębiorstw 239 , ponieważ powinny one być w stanie egzekwować wszystkie prawa przyznane im na mocy prawa UE poprzez skuteczną ochronę prawną.

TSUE konsekwentnie orzekał, że wobec braku precyzyjnych przepisów UE do każdego państwa członkowskiego należy ustanowienie przepisów proceduralnych mających chronić prawa przyznane na mocy prawa Unii zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej. Państwa muszą jednak przy tym zapewnić, by przepisy te nie były mniej korzystne niż przepisy regulujące podobne sytuacje podlegające prawu wewnętrznemu (zasada równoważności) i że nie czynią one w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień wynikających z prawa Unii (zasada skuteczności) 240 . Oceniając, czy państwa członkowskie zapewniły skuteczny środek prawny w odniesieniu do praw przyznanych na mocy prawa Unii, TSUE odnosi się zwykle do istoty i celu tych praw w świetle art. 47 Karty.

W kontekście postępowania prejudycjalnego pojawiły się pytania dotyczące wykładni prawa do skutecznej ochrony prawnej w różnych dziedzinach prawa Unii 241 .

Znaczna część orzecznictwa TSUE dotyczącego prawa do skutecznej ochrony prawnej dotyczy wykładni dyrektyw dotyczących praw procesowych w sprawach karnych i wyjaśnienia gwarancji określonych w tych dyrektywach. Na przykład pytania prejudycjalne dotyczyły wykładni:

-prawa dostępu do bezstronnego sądu w postępowaniu karnym, w tym zakazu publicznych wypowiedzi o winie 242 , prawa do obecności na rozprawie podczas przesłuchań w ramach wideokonferencji 243 oraz odstępstwa od prawa do obecności na rozprawie 244 ;

-praw procesowych osób, których dotyczy postępowanie w sprawie konfiskaty rzeczowej 245 ;

-prawa dzieci do wsparcia w zakresie usług adwokackich w postępowaniu karnym 246 ;

-prawa do tłumaczenia pisemnego istotnych dokumentów dotyczących podejrzanego lub oskarżonego, który nie rozumie języka postępowania 247 , w tym ram czasowych, w jakich takie prawo ma zastosowanie 248 , dokumentów, które uznaje się za niezbędne do zapewnienia skutecznej obrony, do których ma zastosowanie prawo do tłumaczenia 249 , oraz przypadków, w których można zgłosić naruszenie tego prawa 250 ;

-zakazu ponownego sądzenia lub karania za ten sam czyn zabroniony (zasada ne bis in idem) 251 ;

-skuteczności środków prawnych w przypadku naruszenia praw podejrzanego lub oskarżonego, w tym możliwości uwzględnienia naruszeń obowiązku poinformowania o prawie do obrony z urzędu przez sąd orzekający 252 ;

-prawa dostępu do adwokata i odstępstw od tego prawa 253 ; oraz

-prawa do informacji w postępowaniu karnym 254 , w tym czasu, w którym należy udzielić informacji dotyczących oskarżenia, aby umożliwić podejrzanemu lub oskarżonemu skuteczne przygotowanie obrony 255 .

TSUE zbadał również kwestię skutecznej ochrony prawnej w ramach europejskiej współpracy sądowej, której najważniejszymi przykładami są europejski nakaz dochodzeniowy („END”) 256 oraz europejski nakaz aresztowania („ENA”) 257 . Aby zagwarantować dostępność skutecznych środków prawnych, należy zapewnić, by państwa członkowskie dysponowały środkami prawnymi, które są równoważne środkom dostępnym w podobnych sprawach krajowych.

TSUE potwierdził również, że w decyzji ramowej w sprawie ENA przewidziano kompleksowe gwarancje skutecznej ochrony sądowej. Na przykład środki prawne dostępne w wydającym nakaz państwie członkowskim oraz dostęp do materiałów sprawy po przekazaniu 258 . Ponadto w szeregu spraw dotyczących praworządności TSUE sprecyzował kryteria odmowy lub zawieszenia wykonania ENA, w przypadku gdy prawo osoby, której dotyczy nakaz, do bezstronnego sądu jest zagrożone w sytuacji systemowych lub ogólnych nieprawidłowości dotyczących niezależności sądów w wydającym nakaz państwie członkowskim 259 .

Przeciwdziałanie dyskryminacji jest kolejnym obszarem, którego dotyczyły pytania na temat wykładni prawa do skutecznej ochrony sądowej. Sankcje powinny zapewnić faktyczną i skuteczną ochronę sądową 260 oraz autentycznie odstraszający skutek, aby przyczyniać się do zapobiegania dalszej dyskryminacji. Obejmuje to nałożenie sankcji nawet w przypadku braku możliwego do zidentyfikowania pokrzywdzonego 261 . Kara w czysto symbolicznym wymiarze nie może zostać uznana za wystarczającą 262 .

W dziedzinie zamówień publicznych TSUE orzekł, że w przypadkach, w których postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego zostało wszczęte bez publikacji ogłoszenia o zamówieniu, państwa członkowskie nie mogą wymagać, aby podmiot prawa wskazał postępowanie lub decyzję we wniosku o wydanie zarządzenia tymczasowego lub o zastosowanie środków tymczasowych na mocy dyrektywy 89/665/WE 263 . Państwa członkowskie mogą jednak wymagać, aby oferenci uczestniczący w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego nie mogli zakwestionować zgodności z prawem Unii wyroku najwyższej instancji sądownictwa administracyjnego w drodze odwołania do najwyższej instancji sądownictwa powszechnego tego państwa członkowskiego 264 . W postępowaniu krajowym dotyczącym potencjalnie nieprawdziwych oświadczeń złożonych przez zwycięskiego oferenta instytucja zamawiająca jest ponadto zobowiązana do porównania prawa wnioskującego oferenta do skutecznego środka prawnego z prawem konkurującego oferenta do ochrony jego poufnych informacji handlowych i tajemnic przedsiębiorstwa 265 . Musi istnieć możliwość poddania kontroli sądowej decyzji instytucji zamawiającej o niewszczynaniu postępowania w celu sprawdzenia, czy oferty były rażąco niskie 266 .

Dyrektywa w sprawie nieuczciwych postanowień umownych 267 doprowadziła do powstania bogatego orzecznictwa zapewniającego ochronę przed nieuczciwymi postanowieniami umownymi, co wiąże się również z wymogiem skutecznej ochrony sądowej 268 . Na przykład spoczywający na sądach krajowych obowiązek oceny z urzędu uczciwości warunków umownych leżących u podstaw sporów konsumenckich 269 , istnienie i początek biegu terminów przedawnienia roszczeń konsumentów opartych na nieuczciwych postanowieniach umownych 270 , spoczywający na sądach obowiązek oceny uczciwości konkretnego warunku umownego w sposób uzasadniony, aby wykluczyć późniejsze badanie tego samego warunku w oparciu o zasadę powagi rzeczy osądzonej 271 , oraz podział kosztów 272 .

Podobnie w dziedzinie migracji i azylu skuteczna ochrona sądowa odgrywa ważną rolę, ponieważ zgodnie z orzecznictwem TSUE państwa członkowskie muszą przestrzegać pewnych gwarancji w decyzjach dotyczących powrotu, zakazów wjazdu, wydalenia i środków detencyjnych, takich jak prawo do bycia wysłuchanym oraz prawo dostępu do akt sprawy 273 .

4.2.Orzecznictwo krajowe dotyczące skutecznych środków ochrony prawnej 

Oprócz TSUE za zapewnienie ochrony sądowej w UE na mocy art. 19 TUE odpowiedzialne są sądy i trybunały krajowe 274 .

W związku z tym państwa członkowskie stosują Kartę w sprawach dotyczących wdrażania prawa UE 275 . Karta była najczęściej przywoływana w sprawach, w których orzekały naczelne sądy administracyjne, dotyczących w szczególności podatków, konfiskaty mienia, dyskryminacji w zakresie zatrudnienia, energii i konkurencji, dostępu do informacji, zatrzymywania danych, azylu, a także ENA i wzajemnego uznawania kar pozbawienia wolności 276 . Poniżej przedstawiono kilka istotnych spraw, które niedawno się zakończyły i w których sądy krajowe odwoływały się do Karty, często w połączeniu z przepisami prawa konstytucyjnego lub międzynarodowego.

Wobec braku przepisów krajowych wyraźnie wdrażających gwarancje proceduralne określone w Karcie, roszczenia dotyczące praw podstawowych w sprawach dotyczących prawa Unii opierały się bezpośrednio na Karcie. W tym względzie TSUE przyznał bezpośredni skutek art. 47 Karty, co umożliwia osobom fizycznym bezpośrednie powoływanie się na to prawo przed sądem krajowym 277 .

Na przykład w dwóch sprawach Trybunał Konstytucyjny Austrii 278 orzekł, że naruszono prawo osób ubiegających się o azyl do skutecznego środka prawnego, w szczególności prawo do rozpatrzenia sprawy przysługujące im na mocy art. 47 akapit drugi Karty. W innym przykładzie związanym z postępowaniami dotyczącymi podatku VAT Naczelny Sąd Administracyjny Austrii 279 orzekł, że wobec braku przepisów krajowych wdrażających prawo do skutecznej ochrony prawnej, w tym prawo do pomocy prawnej, wnioskodawca może powołać się na naruszenie jego praw podstawowych na podstawie art. 47 Karty.

Karta jest również stosowana w przypadkach, w których sądy krajowe oceniają zgodność z prawem prawa krajowego. Odnosząc się do art. 7 i 47 Karty, belgijski Trybunał Konstytucyjny uznał szereg przepisów krajowej ustawy o zapobieganiu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu za sprzeczne z obowiązkiem przestrzegania tajemnicy zawodowej prawników, którą uznał za chronioną przez istotne elementy prawa do prywatności i do bezstronnego sądu. Ustawa ta, która wdraża dyrektywę (UE) 2015/849 280 , została częściowo unieważniona 281 .

Podobnie Sąd Najwyższy Estonii 282 zbadał legalność krajowej ustawy o cudzoziemcach, zgodnie z którą decyzji o przedwczesnym zakończeniu pobytu bezwizowego nie można zaskarżyć do sądu. Prawo obywateli państw trzecich do wjazdu i pobytu w Estonii bez wizy wynika z rozporządzenia 2018/1806, a zatem zagwarantowanie prawa do środka odwoławczego było kwestią ochrony prawa podmiotowego wynikającego z prawa Unii. W art. 32 ust. 3 kodeksu wizowego UE w związku z art. 47 Karty nałożono na Estonię obowiązek ustanowienia procedury zaskarżania decyzji o odmowie wydania wizy. Odnosząc się do zasad równoważności i skuteczności, Trybunał orzekł, że taka sama wykładnia powinna mieć zastosowanie do pobytu bezwizowego.

5.Finansowanie przez UE skutecznej ochrony prawnej

Finansowanie budowania zdolności zainteresowanych stron stanowi zasadniczą część wysiłków UE i jej partnerów międzynarodowych na rzecz wspierania skutecznej ochrony prawnej. Komisja Europejska przyczynia się do wzmocnienia ochrony sądowej za pośrednictwem programu „Sprawiedliwość” oraz programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” (CERV).

5.1.Program „Sprawiedliwość” 

Za pośrednictwem programu „Sprawiedliwość” 283 Komisja Europejska wspiera europejską przestrzeń sprawiedliwości opartą na skutecznych i niezależnych systemach wymiaru sprawiedliwości 284 . Finansowanie 285 przyznaje się w celu sprostania wyzwaniom transgranicznym, takim jak brak zaufania między systemami sądowymi w zakresie wzajemnego uznawania i współpracy sądowej, luki w komunikacji cyfrowej, procedurach i przekazywaniu informacji prawnych oraz niedobór zasobów na szkolenia w zakresie prawa UE. Jeden z trzech komponentów programu 286 ma na celu ułatwienie skutecznego i niedyskryminacyjnego dostępu do wymiaru sprawiedliwości i dochodzenia roszczeń dla wszystkich 287 , w tym za pośrednictwem środków elektronicznych, przy czym do obszarów priorytetowych należą między innymi prawa wszystkich ofiar przestępstw i prawa procesowe osób podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym 288 .

Przykłady projektów w ramach programu „Sprawiedliwość”: Prowadzony przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego projekt „Pionierskie szkolenie dotyczące obrony przed strategicznymi powództwami zmierzającymi do stłumienia debaty publicznej – na rzecz wolności wypowiedzi” zapewnia szkolenie dla 200 prawników, którzy prawdopodobnie będą reprezentować dziennikarzy i obrońców praw, których dotyczą strategicznego postępowania sądowego zmierzającego do stłumienia debaty publicznej w 11 państwach członkowskich 289 . Projekt „Skuteczny dostęp elektroniczny do orzeczeń sądowych” usprawnia dostęp do orzecznictwa krajowego i unijnego na Litwie 290 . Projekt „Doskonalenie usług wsparcia ofiarom przemocy ze względu na płeć i dostępu do wymiaru sprawiedliwości dzięki opiece uwzględniającej traumę” wzmacnia usługi wsparcia dla ofiar traumy i zwiększa świadomość na temat podejścia uwzględniającego traumy w pięciu państwach członkowskich 291 .

Dotacje na działalność są przyznawane europejskim sieciom zajmującym się dostępem do wymiaru sprawiedliwości i współpracą sądową w sprawach cywilnych i karnych, a także Europejskiej Sieci Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości. W ramach programu finansuje się również europejski portal „e-Sprawiedliwość” 292 , który zawiera informacje na temat krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości w 23 językach, aby ułatwić dostęp do wymiaru sprawiedliwości w całej UE. Program „Sprawiedliwość” jest również wykorzystywany do finansowania działań UE w zakresie współpracy z Radą Europy, w tym działań na rzecz wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku 293 .

Program HELP Opracowany we współpracy z Radą Europy, Komisją Europejską i Agencją Praw Podstawowych Unii Europejskiej nowy kurs e-uczenia się na temat wzajemnych zależności między Kartą a europejską konwencją praw człowieka 294 umożliwia sędziom, prokuratorom i innym prawnikom szkolenie na temat europejskich standardów w zakresie praw podstawowych i ich stosowania na szczeblu krajowym. Celem kursu jest podniesienie poziomu ochrony praw podstawowych i praworządności w UE dzięki zwiększaniu wiedzy prawników praktyków na temat praw podstawowych i praworządności. W szkoleniach online uczestniczą prawnicy praktycy z kilku państw członkowskich, co stwarza możliwości wymiany między prawnikami praktykami i buduje wzajemne zaufanie.

5.2.Program „Obywatele, równość, prawa i wartości” (CERV)

Za pośrednictwem programu CERV 295 Komisja promuje wdrażanie praw i wartości zapisanych w Traktatach, Karcie i konwencjach międzynarodowych, finansując działania wspierające otwarte, demokratyczne i integracyjne europejskie społeczeństwa, które oparte są na prawach, równości i państwie prawnym.

W ramach komponentu Daphne wsparcie finansowe przyznaje się na projekty dotyczące zapobiegania i zwalczania przemocy na tle płciowym, w tym w kontekście migracji, a także przemocy wobec dzieci 300 .

W ramach współpracy z organizacjami międzynarodowymi Komisja udziela również wsparcia finansowego w ramach programu CERV OBWE/ODIHR na potrzeby prac w zakresie wymiany wiedzy i ustanawiania norm w zakresie przestępstw z nienawiści 301 .

5.3.Wsparcie w ramach innych unijnych programów finansowania

W ramach innych programów finansowania dostępne jest również finansowanie na rzecz poprawy skutecznej ochrony prawnej. Projekty finansowane w ramach programu „Cyfrowa Europa” 302 obejmują projekty dotyczące e-sprawiedliwości 303 , w których koncentrowano się na utrzymaniu i rozwoju systemów informatycznych, cyfryzacji doręczania dokumentów i przeprowadzania dowodu w sprawach cywilnych i handlowych oraz cyfryzacji współpracy sądowej w sprawach cywilnych, handlowych i karnych 304 . Podobnie w ramach finansowania przyznanego na wyposażenie społeczeństwa w wiedzę potrzebną w społeczeństwie cyfrowym, projekty dotyczące skutecznej ochrony sądowej 305 , alternatywnych metod rozstrzygania sporów 306 i wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku 307 otrzymały finansowanie z programu Erasmus+ 308 . Ponadto z Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego 309 finansowane są działania przeciwko terroryzmowi i radykalizacji postaw, poważnej i zorganizowanej przestępczości, cyberprzestępczości oraz ochronie ofiar.

Oprócz RRF reformy państw członkowskich były wspierane w ramach Instrumentu Wsparcia Technicznego w celu „zwiększenia skuteczności systemów sądowych” 312 . Finansowane projekty miały na celu poprawę dostępu do sądów, wspieranie niezależności systemów sądowych oraz zwiększenie efektywności systemów sądowych przez skrócenie czasu trwania postępowań i zmianę sposobu przydzielania spraw w sądach. Szereg projektów koncentrowało się na wzmocnieniu wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku za pomocą modelu Barnahus 313 , poprawie integracji dzieci z niepełnosprawnościami na Słowacji 314 , jakości systemu edukacji w Rumunii 315 , oraz wzmocnieniu wymiaru sprawiedliwości dla nieletnich w Słowenii 316 . Inne projekty skupiają się na modernizacji wymiaru sprawiedliwości 317 .

W ramach instrumentów finansowania działań zewnętrznych UE finansuje projekty mające na celu dostosowanie praktyk sądowych w państwach niebędących członkami UE do najlepszych praktyk wynikających z unijnych i międzynarodowych norm w zakresie praw człowieka oraz zwiększanie możliwości technicznych wymiaru sprawiedliwości 318 . Jednym z priorytetów Planu działania UE dotyczącego praw człowieka i demokracji planu działania UE dotyczącego praw człowieka i demokracji na lata 2020–2024 319 jest ponadto propagowanie wymiaru sprawiedliwości opartego na prawach i uwzględniającego aspekt płci, a także dostępu do wymiaru sprawiedliwości i pomocy prawnej. Plan działania jest realizowany w ramach współpracy wielostronnej, globalnej, regionalnej, a także współpracy dwustronnej i międzynarodowej 320 z krajami partnerskimi oraz organizacjami międzynarodowymi i regionalnymi. W tym kontekście UE propaguje również dialog z Unią Afrykańską 321 na temat sprawiedliwości okresu przejściowego i wdraża program współpracy dwóch regionów w zakresie bezpieczeństwa obywateli i wymiaru sprawiedliwości w Ameryce Łacińskiej 322 . 

Zapewnienie skutecznego środka prawnego i podejmowanie działań mających na celu upowszechnianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości stanowi również ważny aspekt uwzględniany w ramach monitorowania krajów kandydujących do UE i potencjalnych krajów kandydujących 323 . Komisja zachęca wspomniane kraje, aby ustanowiły skuteczne mechanizmy zapewniające ochronę sądową korzystając z programów finansowanych przez UE 324 .

Wspieranie systemów sądowych krajów partnerskich i propagowanie praworządności jest również objęte środkami finansowymi przeznaczonymi na cywilne misje w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony (WPBiO) 325 , a także wchodzi w zakres mandatu niektórych specjalnych przedstawicieli UE 326 , które to działania są finansowane z budżetu WPZiB. Niektóre cywilne misje w dziedzinie WPBiO udzielają również wsparcia władzom m.in. w zakresie wzmacniania systemów wymiaru sprawiedliwości i poprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości 327 .

Jeżeli chodzi o zapewnianie przez inne organizacje międzynarodowe finansowania wspierającego skuteczną ochronę prawną dotacje EOG i Norwegii promują partnerstwa mające na celu uporanie się z wyzwaniami stojącymi przed europejskimi systemami sądowymi 328 .

6.Podsumowanie 

Skuteczna ochrona prawna i dostęp do wymiaru sprawiedliwości są kluczowym elementem demokratycznych mechanizmów kontroli i równowagi i mają zasadnicze znaczenie dla utrzymania podstawowych wartości UE. Skuteczne sądowe i pozasądowe środki ochrony prawnej umożliwiają osobom fizycznym korzystanie z praw przysługujących im na mocy prawa Unii, w tym praw podstawowych, oraz zapobiegają sytuacji, w której prawa te stają się iluzoryczne. Chociaż dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest ważny dla osób fizycznych, ich sprawy w znacznym stopniu przyczyniają się do wykładni prawa Unii i prawa krajowego. Korzystne rozstrzygnięcia sporów sądowych mogą kształtować otoczenie prawne i zapewniać, aby sądy i prawodawcy interpretowali przepisy w sposób zgodny z prawami podstawowymi.

W sprawozdaniu zwrócono uwagę na liczne sądowe i pozasądowe środki ochrony prawnej dostępne w prawie Unii oraz niedawne działania podjęte w celu wzmocnienia skutecznej ochrony prawnej za pośrednictwem przyjęcia szeregu oczekujących na rozpatrzenie wniosków ustawodawczych. Takie prawo Unii przyczynia się do zapewnienia wszystkim skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz zwraca uwagę na potrzebę kontynuowania wspólnych działań UE i państw członkowskich w tej dziedzinie. W związku z tym Komisja wzywa Parlament Europejski i Radę, aby zapewniły utrzymanie w tych wnioskach wysokich standardów skutecznej ochrony prawnej.

Komisja kontynuuje również – w drodze finansowania – budowanie zdolności pracowników wymiaru sprawiedliwości, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron do stosowania Karty w codziennej pracy, prowadzi regularny dialog z ekspertami i zainteresowanymi stronami oraz nadal monitoruje dostępność skutecznej ochrony prawnej w ramach cyklu sprawozdań na temat praworządności.

Jak zauważyła również Rada 329 , rola państw członkowskich w gwarantowaniu praw podstawowych w zakresie skutecznej ochrony prawnej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości ma kluczowe znaczenie. Są one zobowiązane do ustanawiania środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii 330 . Środki krajowe i orzecznictwo, na które zwrócono uwagę w tym sprawozdaniu, wskazują na zasadnicze znaczenie sędziów krajowych i właściwych organów w tym zakresie. Organy krajowe zapewniają wprowadzenie środków ochrony prawnej na szczeblu krajowym, ale jednocześnie nadal istnieją wyzwania. Chociaż próba wykorzystana w ramach konsultacji nie jest wystarczająco duża, aby wyciągnąć ostateczne wnioski, zainteresowane strony wymieniają różne utrzymujące się bariery – obok wyzwań w zakresie skutecznej ochrony sądowej opisanych w sprawozdaniu na temat praworządności za 2023 r. Bariery te, takie jak niewystarczające informacje, w szczególności na temat pozasądowych środków odwoławczych, praktyczne trudności w korzystaniu z rozwiązań w zakresie e-sprawiedliwości, niewystarczające rozwiązania umożliwiające monitorowanie praw dziecka w postępowaniu sądowym oraz różny stopień niedostępności wymiaru sprawiedliwości dla grup szczególnie wrażliwych, w tym ze względów ekonomicznych 331 , mogą uniemożliwić zainteresowanym stronom korzystanie ze środków prawnych.

Ponadto, chociaż coraz częstsze odniesienia do Karty w orzecznictwie TSUE i sądów krajowych wskazują na duże zainteresowanie kształtowaniem skutecznej ochrony prawnej z perspektywy praw podstawowych, mogłoby być wnoszonych do sądów więcej spraw, w których stosuje się Kartę, aby wzmocnić ochronę prawną osoby, której dotyczy naruszenie. Uwypukla to potrzebę zapewnienia, aby prawnicy praktycy odbywali regularne szkolenia w zakresie praw podstawowych i skutecznej ochrony prawnej 332 , oraz umożliwienia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw człowieka wszczynanie strategicznego postępowania sądowego na szczeblu krajowym i unijnym.

Komisja z zadowoleniem przyjmuje aktywne zaangażowanie i wkład zainteresowanych stron i Agencji Praw Podstawowych w przygotowanie tego sprawozdania. Zachęca to prawników praktyków, organy krajowe (w tym punkty kontaktowe ds. Karty), organizacje społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka i inne zainteresowane strony, aby wykorzystywały to sprawozdanie w swoich państwach członkowskich w ramach własnych działań na rzecz poprawy skuteczności ochrony prawnej z perspektywy praw podstawowych. Komisja zachęca również Parlament Europejski i Radę do zorganizowania dyskusji poświęconych temu sprawozdaniu i jest gotowa wspierać wymianę opinii na jego temat.

(1)

Art. 6 TUE.

(2)

Art. 51 ust. 1 Karty.

(3)

Jeżeli państwa członkowskie przyjmują przepisy w dziedzinie, w której UE nie ma kompetencji i w której nie istnieje prawo Unii, nie wdrażają one prawa Unii i Karta nie ma do nich zastosowania. Wiele praw podstawowych zapisanych w Karcie jest jednak również określonych w krajowych konstytucjach i orzecznictwie, a także w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, której wszystkie państwa członkowskie są sygnatariuszami.

(4)

COM(2020) 711 final.

(5)

 Zob. poprzednie sprawozdania: Dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE – roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2022 r., COM(2022) 716; Ochrona praw podstawowych w erze cyfrowej – roczne sprawozdanie za 2021 r. dotyczące stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, COM(2021) 819.

(6)

Strategia dotycząca Karty, s. 1.

(7)

COM(2022)716 final; COM(2021) 819 final.

(8)

Zapewnienie sprawiedliwości w UE – europejska strategia szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości na lata 2021–2024; COM(2020) 713 final.

(9)

  https://e-justice.europa.eu/european-training-platform/home_en

(10)

Art. 9 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2021/1060 (rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów).

(11)

Polska sama oświadczyła, że nie spełnia horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego stosowania Karty, Komisja stwierdziła natomiast, że Węgry nie spełniły jeszcze wspomnianego warunku w odniesieniu do wszystkich Funduszy objętych rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów. Po wstępnym oświadczeniu Cypru, w którym stwierdzono, że kraj ten nie spełnia horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego stosowania Karty w odniesieniu do Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz Instrumentu na rzecz Zarządzania Granicami i Wiz, Komisja ocenia obecnie nowe oświadczenie, że Cypr spełnia horyzontalny warunek podstawowy dotyczący stosowania Karty.

(12)

Zob. na przykład postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego wszczęte w lipcu 2022 r. w związku z węgierską ustawą, która dyskryminuje osoby ze względu na ich orientację seksualną i tożsamość płciową. W opinii Komisji ustawa węgierska systematycznie narusza kilka praw podstawowych. Obejmuje to nienaruszalność godności człowieka, prawo do wolności wypowiedzi i informacji, prawo do życia prywatnego i rodzinnego, a także prawo do niedyskryminacji. Ze względu na wagę tych uchybień kwestionowane przepisy naruszają również wspólne wartości określone w art. 2 TUE; https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_2689 .

(13)

 Kampanię  #RightHereRightNow (europa.eu) prowadzono od grudnia 2021 r. do grudnia 2022 r. w mediach społecznościowych i w ramach wydarzeń medialnych. Do jej partnerów należały organizacje społeczeństwa obywatelskiego, krajowe instytucje praw człowieka i organy ds. równości, Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz inne organy i agencje UE.

(14)

  https://e-justice.europa.eu/512/PL/your_rights?init=true

(15)

  https://ec.europa.eu/info/aid-development-cooperation-fundamental-rights/your-rights-eu/eu-charter-fundamental-rights_pl

(16)

Jego zakres obejmuje szeroki wachlarz informacji na temat Karty , w tym odnoszące się do niej orzecznictwo sądów krajowych. FRA udostępniła to narzędzie również w aplikacji Charter-app.

(17)

  https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-2022-charter-case-studies-trainers-manual_pl_0.pdf

(18)

Zob. roczne sprawozdania na temat praworządności .

(19)

Zob. opinia 1/09 (porozumienie ustanawiające jednolity system rozstrzygania sporów patentowych) z dnia 8 marca 2011 r., EU:C:2011:123, pkt 68; opinia 2/13 (Przystąpienie UE do EKPC) z dnia 18 grudnia 2014 r., EU:C:2014:2454, pkt 175; wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C-64/16, EU:C:2018:117, pkt 33 oraz wyrok z dnia 6 marca 2018 r., Achmea, C-284/16, EU:C:2018:158, pkt 36.

(20)

Wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C-64/16, EU:C:2018:117, pkt 34.

(21)

W rocznych sprawozdaniach na temat praworządności analizuje się zmiany w państwach członkowskich w czterech podstawowych obszarach. W ramach filaru dotyczącego wymiaru sprawiedliwości ocenia się skuteczność i niezależność systemów wymiaru sprawiedliwości jako zasadniczych elementów zapewniających ochronę prawną i utrzymanie praworządności. Komisja ocenia zmiany w postrzeganiu niezależności sądów, powoływania i odwoływania sędziów, autonomii i niezależności prokuratury oraz procedur dyscyplinarnych dla sędziów i prokuratorów. Ocena jakości i efektywności wymiaru sprawiedliwości obejmuje czas trwania postępowań, rolę prawników w systemie wymiaru sprawiedliwości oraz inwestycje w fizyczną i techniczną infrastrukturę organów sądowych. Te istotne elementy zapewniania skutecznej ochrony prawnej zostały szeroko omówione w sprawozdaniu na temat praworządności.

(22)

Zob. OECD, Recommendation of the Council on Access to Justice and People-Centred Justice Systems [Zalecenie Rady w sprawie dostępu do wymiaru sprawiedliwości i ukierunkowanego na ludzi systemu wymiaru sprawiedliwości] (2023) oraz OECD Framework and Good Practice Principles for People-Centered Justice [Ramy OECD i zasady dobrych praktyk w zakresie ukierunkowanego na ludzi systemu wymiaru sprawiedliwości] (2021). Informacje przekazane przez OECD, s. 1–2.

(23)

Dzięki dostępowi do wymiaru sprawiedliwości osoby fizyczne mogą się bronić przed naruszeniami ich praw, a rządy są zobowiązane do poszanowania i ochrony praw osób podlegających ich jurysdykcji. Prawo to obejmuje kilka praw podstawowych, takich jak prawo dostępu do bezstronnego sądu i prawo do skutecznego środka prawnego. FRA i Rada Europy, Handbook on European law relating to access to justice [Podręcznik prawa europejskiego dotyczący dostępu do wymiaru sprawiedliwości] (2016), s. 15–16. Także informacje przekazane przez OHCHR, s. 1.

(24)

Access to justice |Government at a Glance 2021 | OECD iLibrary (oecd-ilibrary.org).

(25)

  Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości .

(26)

  Strategie Unii równości .

(27)

COM(2020) 790.

(28)

Informacje przekazane przez państwa członkowskie dostępne są na stronie Roczne sprawozdania ze stosowania karty (europa.eu) .

(29)

Na ukierunkowane konsultacje odpowiedziało 23 z 27 państw członkowskich.

(30)

Rada Europy, Organizacja Narodów Zjednoczonych i Biuro Współpracy Gospodarczej i Rozwoju.

(31)

  https://fra.europa.eu/pl/wspolpraca/spoleczenstwo-obywatelskie-i-platforma-praw-podstawowych (miejsce na streszczenie FRA online) .

(32)

Konsultacje prowadzone przez internet skierowano – za pośrednictwem platformy praw podstawowych (do której dostęp ma 743 odbiorców) – do organizacji pozarządowych i instytucji społeczeństwa obywatelskiego prowadzących działalność w dziedzinie praw podstawowych w całej UE-27 oraz Albanii, Macedonii Północnej i Serbii, a także do innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego i sieci sądowych. W ramach konsultacji zebrano łącznie 115 odpowiedzi, przede wszystkim od organizacji społeczeństwa obywatelskiego prowadzących działalność na szczeblu lokalnym, krajowym, unijnym i międzynarodowym, a także od krajowych instytucji praw człowieka, rzeczników praw obywatelskich, stowarzyszeń prawnych, kancelarii prawnych, naukowców i instytucji szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości.

(33)

Kompetencje UE uległy poszerzeniu w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (Tytuł V Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)).

(34)

Strategia dotycząca Karty, s. 4.

(35)

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie cyfryzacji współpracy sądowej i dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych, handlowych i karnych o charakterze transgranicznym oraz zmieniającego niektóre akty w dziedzinie współpracy sądowej, COM(2021) 759. Rozporządzeniem tym ustanowiono by europejski elektroniczny punkt dostępu, z którego osoby fizyczne i prawne mogłyby korzystać w celu komunikowania się z sądami i innymi organami sądowymi w określonych sprawach cywilnych i handlowych. Także wniosek dotyczący dyrektywy zmieniającej dyrektywę Rady 2003/8/WE, decyzje ramowe Rady 2002/465/WSiSW, 2002/584/WSiSW, 2003/577/WSiSW, 2005/214/WSiSW, 2006/783/WSiSW, 2008/909/WSiSW, 2008/947/WSiSW, 2009/829/WSiSW i 2009/948/WSiSW oraz dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/41/UE w odniesieniu do cyfryzacji współpracy sądowej, COM(2021) 760.

(36)

Cyfryzacja wymiaru sprawiedliwości w UE. Wachlarz możliwości”, COM(2020)710;. Strategia dotycząca Karty, s. 13.

(37)

Komunikat Komisji w sprawie cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości, s. 2–3, 5, w którym jest mowa o potrzebie uwzględnienia osób starszych, dzieci i osób defaworyzowanych, oraz o zapewnieniu przystosowania technologii cyfrowych do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

(38)

Użycie terminu „rasa” w Traktacie o funkcjonowaniu UE i „pochodzenie rasowe” w dyrektywie Rady 2000/43/WE nie oznacza akceptacji przez Unię Europejską teorii potwierdzających istnienie odrębnych ras ludzkich.

(39)

Komunikat Komisji w sprawie cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości, s. 10–11. Także FRA 2020, „Getting the future right – Artificial intelligence and fundamental rights” [„Właściwe zaplanowanie przyszłości – sztuczna inteligencja i prawa podstawowe”]; w którym to dokumencie jest mowa o dostępie do wymiaru sprawiedliwości zgodnie z art. 47 Karty jako kwestii budzącej obawy w kontekście sztucznej inteligencji; FRA 2022, „Bias in algorithms – Artificial intelligence and discrimination” [„Stronniczość algorytmiczna – sztuczna inteligencja a dyskryminacja”].

(40)

Prawa te opierają się na standardach określonych w Karcie, europejskiej konwencji praw człowieka (EKPC) i powiązanym orzecznictwie.

(41)

Dyrektywa 2010/64/UE, Dz.U. L 280 z 26.10.2010; dyrektywa 2012/13/UE, Dz.U. L 142 z 1.6.2012; dyrektywa 2013/48/UE, Dz.U. L 294 z 6.11.2013, s. 1; dyrektywa (UE) 2016/343, Dz.U. L 65 z 11.3.2016; dyrektywa (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r., Dz.U. L 297 z 4.11.2016; dyrektywa (UE) 2016/800, Dz.U. L 132 z 21.5.2016, s. 1 (dyrektywy dotyczące postępowania karnego).

(42)

Dyrektywa 2016/343/UE.

(43)

Dyrektywa 2012/13/UE.

(44)

Dyrektywa 2013/48/UE i dyrektywa (UE) 2016/1919.

(45)

Dz.U. C 378 z 24.12.2013, s. 8.

(46)

Dz.U. C 378 z 24.12.2013, s. 11.

(47)

Dz.U. L 86 z 24.3.2023, s. 44.

(48)

Dyrektywa (UE) 2016/343.

(49)

W Austrii, Belgii, Bułgarii, na Cyprze, Litwie, w Niemczech, Polsce, Portugalii i we Włoszech zidentyfikowano problemy związane ze stosowaniem zasady domniemania niewinności w postępowaniach karnych, jeżeli chodzi o skuteczność środków prawnych, w przypadku gdy pozwanych przedstawia się publicznie jako winnych. Wystąpiły również problemy związane z potencjalnie dyskryminującym zachowaniem organów w stosunku do niektórych pozwanych, a także poświęcania im nadmiernej uwagi w mediach. FRA (2021), „ Presumption of innocence and related rights – Professional perspectives ” [„Domniemanie niewinności i prawa pokrewne – aspekty prawnicze”], s. 51–52, 92.

(50)

Dyrektywa (UE) 2016/1919, Dz.U. L 297 z 4.11.2016. Także zalecenie Komisji w sprawie prawa do pomocy prawnej przysługującego podejrzanym lub oskarżonym w postępowaniu karnym, Dz.U. C 378 z 24.12.2013, s. 11. Ponadto dyrektywa 2003/8/WE, dyrektywa 2013/48/UE i dyrektywa (UE) 2016/1919.

(51)

Dyrektywa (UE) 2016/800 ma zastosowanie do osób, które nie ukończyły 18 lat, i przewiduje przedłużenie zapisanych w niej gwarancji powyżej wieku 18 lat, jeżeli spełnione są warunki określone w art. 2 ust. 3.

(52)

Dyrektywa (UE) 2016/800.

(53)

Lub w szczególnych okolicznościach do obecności innej stosownej osoby dorosłej wskazanej przez dziecko i zaakceptowanej w tej roli przez właściwe organy.

(54)

Pierwsze odesłanie prejudycjalne (C-603/22) dotyczące zakresu stosowania dyrektywy (o tym, kto powinien być traktowany jako dziecko dla celów dyrektywy) oczekuje na rozpatrzenie przez TSUE.

(55)

Trwa ocena wyników oceny zgodności, w tym w odniesieniu do dostępności skutecznych środków prawnych w przypadku naruszenia praw procesowych dzieci. Sprawozdanie z wdrażania zostanie opublikowane w 2024 r.

(56)

Decyzja ramowa Rady z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (2002/584/WSiSW), Dz.U. L 190 z 18.7.2002, s. 1. Dyrektywy w sprawie postępowania mają zastosowanie do osób poszukiwanych na podstawie ENA; https://commission.europa.eu/law/cross-border-cases/judicial-cooperation/types-judicial-cooperation/european-arrest-warrant_pl

(57)

Państwa członkowskie są również zobowiązane do zapewnienia środków ochrony prawnej przed uznaniem i wykonaniem nakazu zabezpieczenia lub nakazu konfiskaty w sprawach transgranicznych. Zob. rozporządzenie (UE) 2018/1805, Dz.U. L 303 z 28.11.2018, s. 1.

(58)

Wniosek w sprawie rozporządzenia dotyczącego przekazywania postępowania w sprawach karnych, COM(2023) 185.

(59)

Rozporządzenie (UE) 2023/1543, Dz.U. L 191 z 28.7.2023, s. 118.

(60)

Dyrektywa 2012/29/UE, Dz.U. L 315 z 14.11.2012, s. 57.

(61)

W 2022 r. Komisja przyjęła ocenę dyrektywy o prawach ofiar . Wykazuje ona, że w ciągu ostatnich dziesięciu lat dyrektywa przyczyniła się do poprawy życia ofiar. Istnieją jednak sytuacje, w których nie wszystkie ofiary mogą w pełni powoływać się na swoje prawa ze względu na brak precyzji w sformułowaniu niektórych praw określonych w dyrektywie. Stwierdzono niedociągnięcia w odniesieniu do pięciu głównych praw. W niektórych państwach członkowskich postępy w odniesieniu do usług wsparcia, zgłaszania przestępstw oraz zapewnienia wszystkim ofiarom możliwości korzystania ze środków ochrony i dysponowania skutecznymi sądowymi środkami ochrony prawnej, umożliwiającymi im zaskarżenie środków ochrony, co ma na celu zabezpieczenie tych osób przed wtórną i ponowną wiktymizacją, były ponadto nadal powolne. FRA (2023), „ Underpinning victims’ rights: support services, reporting and protection ” [„Wzmocnienie praw ofiar: służby udzielania wsparcia, zgłaszanie przestępstw i ochrona”].

(62)

Wniosek dotyczący dyrektywy zmieniającej dyrektywę 2012/29/UE oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW, COM(2023) 424. Zmiana jest następstwem Strategii UE w zakresie praw ofiar (2020–2025), COM(2020) 258, w której Komisja odnotowała potrzebę dalszego wzmocnienia pozycji ofiar przestępstw, aby mogły one zgłaszać przestępstwa, uczestniczyć w postępowaniu karnym, ubiegać się o kompensatę i przezwyciężyć skutki przestępstwa.

(63)

Zob. na przykład dyrektywa 2011/99/UE, Dz.U. L 338 z 21.12.2011, s. 2; rozporządzenie (UE) 606/2013, Dz.U. L 181 z 29.6.2013, s. 4; dyrektywa Rady 2004/80/WE, Dz.U. L 261 z 6.8.2004, s. 15.

(64)

Dyrektywa 2011/36/UE, Dz.U. L 101 z 15.4.2011, s. 1.

(65)

  https://environment.ec.europa.eu/law-and-governance/environmental-implementation-review_pl  

(66)

COM(2021) 171.

(67)

Dyrektywa 2011/93/UE, Dz.U. L 335 z 17.12.2011, s. 1. Również strategia UE na rzecz skuteczniejszej walki z niegodziwym traktowaniem dzieci w celach seksualnych COM(2020) 607.

(68)

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie zapobiegania niegodziwemu traktowaniu dzieci w celach seksualnych oraz zwalczania tego zjawiska COM(2022) 209.

(69)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, COM(2022) 105.

(70)

Chociaż większość zachowań związanych z przemocą wobec kobiet i przemocą domową jest kryminalizowana na poziomie krajowym, utrzymują się nadal luki i rozbieżności w krajowym prawie karnym i na szczeblu unijnym, na przykład w odniesieniu do cyberprzemocy wobec kobiet i cyberprzemocy ze strony partnerów, takich jak uporczywe nękanie za pośrednictwem ICT i rozpowszechnianie bez zgody prywatnych zdjęć. Jeżeli chodzi o przemoc seksualną, w 16 państwach członkowskich, zamiast skupiać się na braku zgody, jako elementu istotnego zgwałcenia wymaga się użycia siły lub groźby, co skutkuje nierówną ochroną ofiar przemocy seksualnej w całej UE. Istnieją również luki w odniesieniu do innych form przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (np. okaleczania żeńskich narządów płciowych, przymusowych małżeństw, przymusowej aborcji i przymusowej sterylizacji). Bardziej szczegółowe informacje zawiera: Sprawozdanie z oceny skutków dołączone do wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, SWD(2022) 62 final. Wniosek ma na celu zapewnienie skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w drodze zbliżenia na szczeblu UE definicji przestępstw i kar związanych ze szczególnie poważnymi formami przemocy wobec kobiet, a także zapewnienia wrażliwości na aspekt płci i poszanowania praw dzieci będących ofiarami przemocy i świadków przemocy.

(71)

UE jest również stroną Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, a zatem obowiązują ją kompleksowe normy w zakresie współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, azylu i zasady non-refoulement, a także w odniesieniu do administracji publicznej UE.

(72)

Dyrektywa (UE) 2019/1937, Dz.U. L 305 z 26.11.2019, s. 17.

(73)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”), COM(2022) 177.

(74)

W uzupełniającym zaleceniu zachęca się państwa członkowskie do zapewnienia niezbędnych gwarancji, aby przeciwdziałać powództwom typu SLAPP również w sprawach krajowych i we wszystkich postępowaniach. Włączenie w zakres stosowania dyrektywy o przeciwdziałaniu powództwom typu SLAPP obrońców środowiska, którzy mogą posiadać cenne informacje dotyczące naruszeń prawa ochrony środowiska, przyczynia się do realizacji międzynarodowych zobowiązań UE wynikających z konwencji z Aarhus.

(75)

Zalecenie Komisji z dnia 16.09.2021 r. w sprawie zapewnienia ochrony i bezpieczeństwa dziennikarzom i innym pracownikom sektora mediów oraz wzmocnienia ich pozycji w Unii Europejskiej, C(2021) 6650.

(76)

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania środków oraz współpracy w kwestiach dotyczących ochrony osób dorosłych, COM(2023) 280.

(77)

Wniosek dotyczący rozporządzenia Rady w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania orzeczeń i przyjmowania dokumentów urzędowych dotyczących pochodzenia dziecka oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia pochodzenia dziecka, COM(2022) 695.

(78)

Dyrektywa Rady 79/7/EWG; dyrektywa Rady 2000/43/WE, Dz.U. L 180 z 19.07.2000, s. 22; dyrektywa Rady 2000/78/WE, Dz.U. L 303 z 2.12.2000, s. 16; dyrektywa Rady 2004/113/WE, Dz.U. L 373 z 21.12.2004, s. 37; dyrektywa 2006/54/WE, Dz.U. L 204 z 26.7.2006, s. 23; dyrektywa 2010/41/UE, Dz.U. L 180 z 15.7.2010, s. 1.

(79)

Dyrektywa (UE) 2023/970, Dz.U. L 132 z 17.5.2023, s. 21. W przeprowadzonej w 2020 r. ocenie unijnych przepisów dotyczących równości wynagrodzeń stwierdzono, że prawo do równego wynagrodzenia kobiet i mężczyzn za taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości nie jest odpowiednio stosowane ani egzekwowane w praktyce oraz że w wielu państwach członkowskich brakuje przejrzystości wynagrodzeń, SWD(2020) 50.

(80)

Zwłaszcza gdy mają legitymację procesową, co oznacza, że mają prawo lub zdolność do wniesienia   sprawy do sądu   lub stawienia się w sądzie .

(81)

Strategiczne postępowanie sądowe odnosi się do stosowania strategii postępowania sądowego w celu wywołania zmiany społecznej, prawnej lub politycznej i często jest przeprowadzane przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego lub prawników.

(82)

Zalecenie Komisji 2013/396/UE w sprawie wspólnych zasad dotyczących mechanizmów zbiorowego dochodzenia roszczeń o zaprzestanie bezprawnych praktyk oraz roszczeń odszkodowawczych w państwach członkowskich, dotyczących naruszeń praw przyznanych na mocy prawa Unii (Dz.U. L 201 z 26.7.2013, s. 60).

(83)

Organizacje działające w interesie publicznym w swoim własnym imieniu mogą wnosić skargi obywatelskie bez konieczności wspierania lub reprezentowania konkretnej ofiary. Wyrok z dnia 10 lipca 2008 r., C-54/07, Feryn, EU:C:2008:397, pkt 15.

(84)

  W sprawozdaniu Komisji dotyczącym stosowania dyrektywy w sprawie równości rasowej oraz dyrektywy w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, COM(2021) 139, zwrócono uwagę na trudności związane z wdrażaniem przepisu dotyczącego sankcji w sprawach dyskryminacji. Również w publikacji pt. „ Study to support the preparation of an EU initiative to address possible gaps in the legal protection against discrimination on grounds of racial or ethnic origin ” [„Badanie wspierające przygotowanie inicjatywy UE na rzecz wyeliminowania ewentualnych luk w ochronie prawnej przed dyskryminacją ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne”] wskazano potencjalne „luki” związane z wdrażaniem wymogów dotyczących sankcji. Komisja rozpocznie badanie mające na celu wsparcie państw członkowskich w zakresie ściślejszego monitorowania stosowania skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji.

(85)

  COM(2022) 688 final i COM(2022) 689 final .

(86)

https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/06/12/standards-for-equality-bodies-council-agrees-its-positions/ .

(87)

Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, art. 13.

(88)

Dyrektywa (UE) 2019/882, Dz.U. L 151 z 7.6.2019, s. 70, w której ustanowiono wymogi w zakresie dostępności niektórych produktów i usług w całej UE. Wymogi te wymienia się we wniosku dotyczącym zmiany dyrektywy o prawach ofiar w celu zapewnienia, aby elektroniczne środki komunikacji, które mają być wykorzystywane w postępowaniach sądowych, a także procedury, usługi wsparcia i środki ochrony, były dostępne dla osób z niepełnosprawnościami. Wniosek dotyczący dyrektywy zmieniającej dyrektywę 2012/29/UE, art. 26c.

(89)

 Dyrektywa (UE) 2016/2102.

(90)

Decyzja ramowa Rady 2008/913/WSiSW.

(91)

Komisja monitoruje transpozycję i wdrażanie tego instrumentu przez państwa członkowskie. Współpracuje również z krajowymi organami ścigania i organami sądowymi w celu zwiększenia ich zdolności w zakresie rozpoznawania przestępstw z nienawiści lub nawoływania do nienawiści, prowadzenia dochodzeń w ich sprawie i ich ścigania oraz wspierania ofiar. Grupa Wysokiego szczebla UE ds. Zwalczania Mowy Nienawiści i Przestępstw z Nienawiści opracowała – we współpracy z Agencją Unii Europejskiej ds. Szkolenia w Dziedzinie Ścigania (CEPOL), Biurem Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE (ODIHR), a także Agencją Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) – odpowiednie wytyczne i normy.

(92)

COM(2021) 777.

(93)

W następstwie ustaleń Komitetu ds. Przestrzegania Konwencji z Aarhus w sprawie ACCC/C/2008/32 przeciwko UE, zakres stosowania rozporządzenia w sprawie konwencji z Aarhus rozszerzono i dostosowano do konwencji i jej art. 9. Komitet ds. Przestrzegania Konwencji z Aarhus stwierdził, że UE nie przestrzegała art. 9 ust. 3 i 4 konwencji w odniesieniu do dostępu członków społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości, ponieważ ani rozporządzenie w sprawie konwencji z Aarhus, ani orzecznictwo TSUE nie zapewniły wdrożenia ani przestrzegania obowiązków wynikających z tych ustępów.

(94)

Rozporządzenie (UE) 2021/1767. W 2022 r. wybrano pierwszego specjalnego sprawozdawcę ds. obrońców środowiska, aby chronić każdą osobę, która jest bezpośrednio zagrożona karą, prześladowaniem lub nękaniem – lub ich doświadcza – w związku z dążeniem do wykonania przysługujących jej na mocy konwencji praw.

(95)

Można to zrobić, składając wniosek o wszczęcie wewnętrznej procedury odwoławczej do instytucji lub organu Unii, które przyjęły akt administracyjny, lub – w przypadku zarzutu zaniechania administracyjnego – które powinny były przyjąć taki akt, wskazując jako podstawę, że taki akt lub takie zaniechanie narusza prawo ochrony środowiska. Ci sami wnioskodawcy, którzy wystąpili z wnioskiem o wszczęcie wewnętrznej procedury odwoławczej zgodnie z art. 10 rozporządzenia w sprawie konwencji z Aarhus, mogą wnieść skargę do Trybunału Sprawiedliwości po powiadomieniu ich o decyzji instytucji Unii w sprawie wewnętrznej procedury odwoławczej.

(96)

W art. 59 ust. 7 rozporządzenia (UE) 2021/2116, Dz.U. L 435 z 6.12.2021, s. 187, zobowiązuje się państwa członkowskie do ustanowienia mechanizmu rozpatrywania skarg na okres programowania 2023–2027 oraz zapewnienia skutecznego badania skarg objętych zakresem planów strategicznych wspólnej polityki rolnej.

(97)

Komunikat Komisji „Poprawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska w UE i jej państwach członkowskich”, COM(2020) 643.

(98)

https://e-justice.europa.eu/300/PL/access_to_justice_in_environmental_matters?init=true

(99)

Komunikat „Przegląd wdrażania polityki ochrony środowiska 2022 Odwrócenie tendencji dzięki przestrzeganiu prawa ochrony środowiska”. W komunikacie (COM(2022) 438), stwierdzono, że „[w] większości państw członkowskich nadal jednak istnieje pole do poprawy pod względem poprawy dostępu obywateli do sądów w celu zakwestionowania decyzji, działań lub zaniechań, w szczególności w obszarach planowania związanych z wodą, przyrodą lub jakością powietrza”.

(100)

  https://environment.ec.europa.eu/law-and-governance/environmental-implementation-review_en . Dodatkowe przepisy dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawarto w rozporządzeniu w sprawie produktów niepowodujących wylesiania (rozporządzenie (UE) 2023/1115, Dz.U. L 150 z 9.6.2023).

(101)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne i zastępującej dyrektywę 2008/99/WE, 15.12.2021, COM(2021) 851 final.

(102)

Dyrektywa 2010/75/UE, Dz.U. L 334 z 17.12.2010, s. 17. Aby zapoznać się ze zmienionymi ramami, zob. COM(2022) 156 final/3.

(103)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (wersja przekształcona), COM(2022) 542 final.

(104)

Wniosek w sprawie dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych (wersja przekształcona), 26.10.2022, COM(2022) 541 final.

(105)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie monitorowania i odporności gleb (prawo o monitorowaniu gleb), 5.07.2023, COM(2023) 416 final.

(106)

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych, 22.06.2022, COM(2022) 304 final.

(107)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie uzasadniania wyraźnych oświadczeń środowiskowych i informowania o nich (dyrektywa w sprawie oświadczeń środowiskowych), COM(2023) 166 final.

(108)

W oparciu o wspólną interpretację Konwencji z Aarhus i art. 47 Karty w niedawnym orzeczeniu Trybunał Sprawiedliwości potwierdził, że stowarzyszenie ochrony środowiska uprawnione do wszczynania postępowań na podstawie prawa krajowego powinno mieć możliwość zaskarżenia przed sądem krajowym decyzji administracyjnej przyznającej lub zmieniającej homologację typu WE pojazdów, która może być sprzeczna z art. 5 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 715/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie homologacji typu pojazdów silnikowych w odniesieniu do emisji zanieczyszczeń pochodzących z lekkich pojazdów pasażerskich i użytkowych (Euro 5 i Euro 6) oraz w sprawie dostępu do informacji dotyczących naprawy i utrzymania pojazdów. Wyrok z dnia 8 listopada 2022 r., Deutsche Umwelthilfe (Réception des véhicules à moteur), C‑873/19, EU:C:2022:857.

(109)

Dyrektywa (UE) 2020/1828 z dnia 25 listopada 2020 r., Dz.U. L 409 z 4.12.2020, s. 1, https://commission.europa.eu/law/law-topic/consumer-protection-law/representative-actions-directive_pl . Również dyrektywa (UE) 2019/2161, Dz.U. L 328 z 18.12.2019, s. 7; dyrektywa 2013/11/UE, Dz.U. L 165 z 18.6.2013, s. 63.

(110)

  https://representative-actions-collaboration.ec.europa.eu/  

(111)

Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993 L 95, s. 29). We wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie kredytów konsumenckich, COM(2021) 347 final, zapewniono ponadto, aby konsumenci nie byli dyskryminowani w przypadku ubiegania się o kredyt, zawierania lub posiadania umowy o kredyt.

(112)

Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającej dyrektywę 2013/11/UE oraz dyrektywy (UE) 2015/2302, (UE) 2019/2161 i (UE) 2020/1828, COM(2023) 649 final. Według tablicy wyników sytuacji konsumentów z 2023 r. jedna czwarta konsumentów miała do czynienia z problemem, w przypadku którego warto złożyć skargę, ale jedna trzecia z nich nie wniosła skargi ze względu na długi czas trwania procedury, niewielkie związane z tym kwoty lub małe zaufanie w kwestii zadowalającego rozwiązania problemu.

(113)

Dokument roboczy służb Komisji, „SOLVIT’s Helping Hand in the Single Market: celebrating 20 years” [„Pomocna dłoń SOLVIT na jednolitym rynku: 20 lat działalności”], SWD(2022) 325 final. Krajowe centra SOLVIT są dobrze przygotowane do zajmowania się kwestiami zgodności z postanowieniami Karty. Aby pomóc im w pełnieniu tej roli, w 2024 r. Komisja zamierza zorganizować dla centrów SOLVIT dostosowane do potrzeb szkolenia na temat Karty.

(114)

  https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/13290-Travel-better-protection-for-passengers-and-their-rights .

(115)

Rozporządzenie (UE) 2022/2065 w sprawie zmiany dyrektywy 2000/31/WE (akt o usługach cyfrowych), Dz.U. L 277 z 27.10.2022, s. 1. W ocenie skutków za jeden z najpoważniejszych skutków aktu o usługach cyfrowych uznano zapewnienie sprawiedliwego zarządzania i umożliwienie użytkownikom egzekwowania przysługujących im praw. Wszystkie trzy warianty regulacyjne obejmowały mechanizm dochodzenia roszczeń, na który składają się dwa elementy: obowiązek oferowania możliwości składania i rozpatrywania skarg przez usługodawców oraz dostępność pozasądowego rozstrzygania sporów, które zgodnie z oczekiwaniami ma sprawić, że spory nie będą trafiały na drogę sądową, i ma przyczynić się do ich rozwiązywania w sposób szybszy i mniej zasobochłonny niż postępowanie sądowe. Użytkownicy mieliby zawsze możliwość odwołania się do sądów, zgodnie z prawem krajowym. Za istotne elementy skutecznych środków prawnych uznano również udoskonalone przepisy dotyczące przejrzystości mające na celu zwiększanie wiedzy użytkowników na temat polityki stosowanej w odniesieniu do zamieszczanych treści, oferowanych towarów lub usług oraz informowanie użytkowników o podjętych wobec nich działaniach naprawczych. We wszystkich wariantach strategicznych przewidziano również kary za systemowe niewywiązywanie się przez usługodawców z obowiązku naprawienia szkody. Uznano, że zwiększone uprawnienia nadzorcze organów w odniesieniu do bardzo dużych platform internetowych, na których prawa użytkowników mogą zostać w największym stopniu naruszone, dodatkowo uzasadniają prawo użytkowników do skutecznego środka prawnego.

(116)

Zob. Paper on the DSA’s out-of-court dispute settlement mechanism [Artykuł na temat mechanizmu pozasądowego rozstrzygania sporów w ramach aktu o usługach cyfrowych]. Już w ramach tzw. „Platformy dla przedsiębiorstw (P2B)” przewidziano możliwość dochodzenia roszczeń przez użytkowników biznesowych u dostawców usług online: rozporządzenie (UE) 2019/1150, Dz.U. L 186 z 11.7.2019, s. 57.

(117)

Dyrektywa 2000/31/WE, art. 17 i 18.

(118)

Rozporządzenie (UE) 2021/784, Dz.U. L 172 z 17.5.2021, s. 79.

(119)

Rozporządzenie (UE) 2016/679 w sprawie uchylenia dyrektywy 95/46/WE, Dz.U. L 119 z 4.5.2016, s. 1. Skargi można wnosić do niezależnego krajowego organu nadzorczego lub do sądu. Skarga może również zostać złożona w imieniu osoby, której dane dotyczą, przez podmiot, organizację lub stowarzyszenie nienastawione na zysk na wniosek osoby, której dane dotyczą, albo na podstawie prawa krajowego. W przypadku gdy osoba, której dane dotyczą, poniesie szkodę materialną lub niematerialną, ma ona prawo do otrzymania odszkodowania od administratora lub podmiotu przetwarzającego.

(120)

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia, COM(2022) 197 final, 3.05.2022.

(121)

Dyrektywa 2013/32/UE, Dz.U. L 180 z 29.06.2013, s. 60.

(122)

Rozporządzenie (UE) 604/2013, Dz.U. L 180 z 29.6.2013, s. 31.

(123)

Zob.: dyrektywa Rady 2003/86/WE, Dz.U. L 251 z 3.10.2003 i dyrektywa (UE) 2016/801, Dz.U. L 132 z 21.5.2016.

(124)

Dyrektywa 2008/115/WE, Dz.U. L 348 z 24.12.2008, s. 98, art. 13.

(125)

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiający wieloletnią politykę strategiczną w zakresie europejskiego zintegrowanego zarządzania granicami, COM(2023) 146 final , „Element 13” pkt 3. 

Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej (2019/1896) Frontex zatrudnił ponadto wszystkich obserwatorów praw podstawowych i ich liczba wyniosła 46 (w rozporządzeniu w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej określono wymóg 40 obserwatorów). Rozporządzenie w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej umożliwia obserwatorom taki sam dostęp do wszystkich operacji Fronteksu, jaki przyznaje się wszystkim pozostałym oddelegowanym pracownikom tej agencji.

(126)

Dyrektywa 2009/52/WE, Dz.U. L 168 z 30.6.2009, s. 24.

(127)

Komunikat Komisji w sprawie stosowania dyrektywy 2009/52/WE z dnia 18 czerwca 2009 r. przewidującej minimalne normy w odniesieniu do kar i środków stosowanych wobec pracodawców zatrudniających nielegalnie przebywających obywateli krajów trzecich, COM(2021) 592 final. Również FRA, 2021, „Protecting migrants in an irregular situation from labour exploitation – Role of the Employers Sanctions Directive” [„Ochrona migrantów o nieuregulowanym statusie przed wyzyskiem pracowników: rola dyrektywy w sprawie kar wobec pracodawców”]. Komisja wraz z FRA opracowuje instrukcję szkolenia dla inspektorów pracy dotyczącą środków ochronny przewidzianych w dyrektywie.

(128)

Dyrektywa 2014/36/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie warunków wjazdu i pobytu obywateli państw trzecich w celu zatrudnienia w charakterze pracownika sezonowego, Dz.U. L 94 z 28.3.2014, s. 375. Komisja rozpoczęła również badanie w celu zidentyfikowania luk i niedociągnięć w ochronie pracowników sezonowych z państw trzecich w UE.

(129)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie procedury jednego wniosku o jedno zezwolenie dla obywateli państw trzecich na pobyt i pracę na terytorium państwa członkowskiego oraz w sprawie wspólnego zbioru praw dla pracowników z państw trzecich przebywających legalnie w państwie członkowskim (wersja przekształcona), COM(2022) 655 final.

(130)

Dyrektywa (UE) 2021/1883, Dz.U. L 382 z 28.10.2021, s. 1, art. 11 ust. 3.

(131)

Strategia dotycząca Karty, s. 19.

(132)

Zob. tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 31–37.

(133)

Informacje przekazane przez Słowenię, s. 6–7, i Litwę, s. 7–8. Informacje przekazane przez Radę Europy.

(134)

Sprawozdanie na temat praworządności z 2023, s. 9–10, w którym zauważono kontynuację inicjatyw w celu poprawy cyfryzacji i podejmowanie przez państwa członkowskie dalszych kroków w tym zakresie. Cyfryzacja systemu wymiaru sprawiedliwości nadal jest ogólnie na bardzo zaawansowanym etapie w Estonii, Niemczech, na Łotwie, w Polsce, Hiszpanii, na Słowacji, Litwie, Węgrzech i w Austrii. W odniesieniu do Francji, Włoch i Niderlandów wydano zalecenia dotyczące dalszej poprawy cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości w drodze ciągłych działań. Jeżeli chodzi o bieżące działania, w informacjach przekazanych w trakcie konsultacji przez Luksemburg, s. 5, wspomniano o określonych rodzajach informacji dostarczanych w formie cyfrowej oraz o elektronicznym mechanizmie sprawowania wymiaru sprawiedliwości w sprawach administracyjnych, który wszedł w życie po zakończeniu projektu pilotażowego dotyczącego trybu pilnego. Informacje przekazane przez Francję, s. 6–7, dotyczą wzmocnienia sieci, poprawy oprogramowania biznesowego i rekrutacji techników informatycznych. Informacje przekazane przez Grecję, s. 10–12, dotyczą wspierania cyfrowej rejestracji spraw sądowych w sądach pierwszej instancji i sądach apelacyjnych w Atenach, Pireusie i Salonikach. Również informacje przekazane przez Chorwację, s. 7–8. Informacje przekazane przez Finlandię, s. 5–6. Informacje przekazane przez Polskę, s. 17–18. Informacje przekazane przez Węgry, s. 10–12. Informacje przekazane przez Łotwę, s. 6–7.

(135)

Informacje przekazane przez Rumunię, s. 10. Również informacje przekazane przez Radę Europy, odnoszące się do ogólnej sytuacji.

(136)

Informacje przekazane przez Słowację, s. 4, w których jest mowa o systemie eCodex, za którego pośrednictwem można wysyłać europejskie nakazy dochodzeniowe, składać wnioski o pomoc prawną i udostępniać elektroniczny materiał dowodowy.

(137)

Jeżeli chodzi o wyzwania, w informacjach przekazanych przez Rumunię, s. 10, wspomniano o jednoczesnej dostępności czterech wersji akt sądowych w formie elektronicznej oraz o konieczności zapewnienia kompatybilności, cyberbezpieczeństwa i modernizacji infrastruktury informatycznej na szczeblu lokalnym. Informacje przekazane przez Hiszpanię, s. 1 i 5, dotyczą konieczności zagwarantowania wystarczających umiejętności cyfrowych. W sprawozdaniu na temat praworządności z 2023 r., s. 9, uwzględniono znaczenie zapewnienia, aby narzędzia cyfrowe mogły być skutecznie wykorzystywane w praktyce, w tym poprzez odpowiednie szkolenia.

(138)

Informacje przekazane przez Szwecję, s. 6–7.

(139)

Oprócz dostarczania informacji obejmują one elektroniczne składanie raportów policyjnych i wniosków sądowych, administrowanie cyfrowymi aktami spraw do celów przeglądania i pobierania pism sądowych oraz przesyłania dokumentów, a także rozprawy sądowe w formie wideokonferencji i zapis audiowizualny postępowań. Na przykład w informacjach przekazanych przez Belgię, s. 6 i 20, wspomniano o elektronicznym składaniu dokumentów, aktach sądowych dostępnych online oraz internetowych rozwiązaniach w postępowaniu z osobami wymagającymi szczególnego traktowania oraz w wyszukiwaniu uprawnionego tłumacza pisemnego, tłumacza ustnego lub biegłego. W przyszłości powinna również istnieć możliwość wszczynania postępowań sądowych w formie cyfrowej, składanie wniosków drogą elektroniczną, komunikowania się z sądami za pośrednictwem internetu i przeglądania orzeczeń w formie cyfrowej.

(140)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 8.

(141)

Informacje przekazane przez Francję, s. 7.

(142)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 3: „Czy w Twoim państwie członkowskim w celu ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości za pośrednictwem sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej wykorzystuje się narzędzia cyfrowe?” Również sprawozdanie na temat praworządności z 2023 r., s. 9–10, w którym odniesiono się do dalszego wzrostu wykorzystania systemu łączności elektronicznej i włączenia większości pozostałych sądów do jednolitego systemu w Chorwacji. Nadal istnieją jednak istotne problemy związane ze skutecznością i z jakością w odniesieniu do cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości. We Włoszech osiągnięto znaczne postępy w zakresie cyfryzacji systemu wymiaru sprawiedliwości w spraw cywilnych, natomiast zmienione przepisy proceduralne umożliwiające cyfryzację w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych nie zostały jeszcze w pełni wdrożone.

(143)

Informacje przekazane przez Słowację, s. 4, w których jest mowa o specjalnej stronie internetowej Sądu Najwyższego; informacje przekazane przez Bułgarię, s. 19, dotyczące portalu „e-Sprawiedliwość” z bezpłatnym, bezpośrednim i stałym dostępem elektronicznym; informacje przekazane przez Hiszpanię, s. 1 i 5, w których jest mowa o przekazywanych drogą elektroniczną informacjach na temat działań podejmowanych przez system wymiaru sprawiedliwości oraz sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej; informacje przekazane przez Austrię, s. 14–15.

(144)

Informacje przekazane przez Luksemburg, s. 5. W sprawozdaniu na temat praworządności z 2023 r. (s. 10) Komisja wydała jednak w odniesieniu do Luksemburga zalecenie dotyczące oczekiwanej reformy w celu zwiększenia dostępności pomocy prawnej.

(145)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 2: „Czy z Twoich doświadczeń wynika, że w praktyce w Twoim państwie członkowskim podaje się informacje na temat dostępnych środków ochrony prawnej i kroków, które należy podjąć podczas procesu sądowego lub uzyskiwania dostępu do pozasądowych środków ochrony prawnej?”

(146)

Informacje przekazane przez Austrię, s. 16; informacje przekazane przez Belgię, s. 28; informacje przekazane przez Chorwację, s. 7; informacje przekazane przez Finlandię, s. 6–7; informacje przekazane przez Francję, s. 8; informacje przekazane przez Niemcy, s. 9; informacje przekazane przez Grecję, s. 12–14; informacje przekazane przez Węgry, s. 12; informacje przekazane przez Irlandię, s. 2; informacje przekazane przez Łotwę, s. 7; informacje przekazane przez Litwę, s. 8–9; informacje przekazane przez Luksemburg, s. 5; informacje przekazane przez Niderlandy, s. 3; informacje przekazane przez Polskę, s. 18; informacje przekazane przez punkt kontaktowy Portugalii, s. 6; informacje przekazane przez Rumunię, s. 11; informacje przekazane przez Szwecję, s. 7; informacje przekazane przez Słowację, s. 4–5; informacje przekazane przez Słowenię, s. 7. Obecnie przeciwko czterem państwom członkowskim toczą się jednak postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z nieprawidłową transpozycją dyrektywy 2010/64/UE.

(147)

Informacje przekazane przez Grecję, s. 12–14; informacje przekazane przez Francję, s. 3–4; informacje przekazane przez Belgię, s. 28; Informacje przekazane w trakcie konsultacji przez Finlandię, s. 6–7.

(148)

Informacje przekazane przez Francję, s. 3–4, w których jest mowa o prawie ofiary, która nie zna języka francuskiego, do tłumaczenia ustnego i pisemnego tłumaczenia informacji niezbędnych do tego, aby mogła korzystać ze swoich praw. Ofiary mają prawo żądać tłumaczenia pisemnego lub ustnego streszczania rozpraw sądowych; informacje przekazane przez Austrię, s. 16.

(149)

Informacje przekazane przez Węgry, s. 12–13.

(150)

Informacje przekazane przez Niderlandy, s. 3.

(151)

Informacje przekazane przez Chorwację, s. 7.

(152)

Informacje przekazane przez rzecznik Praw Obywatelskich Chorwacji, s. 7.

(153)

Informacje przekazane przez Finlandię, s. 6–7; informacje przekazane przez Łotwę, s. 7; informacje przekazane przez Belgię, s. 21.

(154)

Informacje przekazane przez Finlandię, s. 5–6, w których podkreślono również, że prawnicy, obrońcy oraz tłumacze ustni i pisemni mogą korzystać z systemu w celu ubiegania się o fundusze państwowe, przesyłania faktur i uzyskiwania dostępu do zdalnych usług związanych z pomocą prawną.

(155)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, zob. pytanie 1.

(156)

Informacje przekazane przez Rumunię, s. 11. Na Litwie w 2021 r. ustanowiono procedurę współpracy między służbami interwencyjnymi a podmiotami udzielającymi wsparcia ofiarom. Informacje przekazane przez Litwę, s. 9.

(157)

Informacje przekazane przez Słowenię, s. 10.

(158)

Informacje przekazane przez Austrię, s. 1–2.

(159)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 12–13.

(160)

Informacje przekazane przez Szwecję, s. 8–15.

(161)

Informacje przekazane przez Grecję, s. 15–16.

(162)

Informacje przekazane przez Chorwację, s. 12–15. ENNHRI, s. 3, odnosi się również do zidentyfikowanych przez NHRI luk w zapewnianiu praw ofiar przestępstw (w odniesieniu do ofiar przestępstw z nienawiści i przemocy domowej w Niemczech, prawa do odszkodowania dla ofiar handlu w Luksemburgu i ofiar niebędących obywatelami w Słowenii).

(163)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 1: „Jakie środki stosuje się w Twoim państwie członkowskim w celu usunięcia barier językowych/kulturowych/fizycznych/finansowych/innych w przypadku osób korzystających z sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej? a. Usługi tłumaczenia ustnego i pisemnego (82 pozytywne odpowiedzi); b. Środki ułatwiające dostęp osobom z niepełnosprawnościami, takie jak środki związane z fizyczną dostępnością budynków sądowych (60); c. Pomoc prawna (79); d. Ustalenia dotyczące kierowania bezbronnych ofiar, takich jak ofiary przemocy domowej lub przemocy na tle płciowym, do służb wsparcia (65); e. Przyspieszone postępowania dostępne dla stron szczególnie wrażliwych, np. w sprawach dotyczących przemocy seksualnej lub dzieci (31); f. Inne środki (8)”.

(164)

Informacje przekazane przez punkt kontaktowy Cypru, s. 3. Informacje przekazane przez Niemcy, s. 4, 14 i 18, w których jest również mowa o uproszczonym postępowaniu dla oskarżonych będących nieletnimi. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Litwę, s. 10, postępowanie przygotowawcze może zostać potraktowane priorytetowo, jeżeli podejrzany lub ofiara jest osobą niepełnoletnią lub gdy podejrzany przebywa w areszcie. Na Łotwie priorytetowo traktuje się postępowania karne dotyczące przemocy lub przemocy seksualnej, w tym wobec dzieci. Informacje przekazane przez Łotwę, s. 7.

(165)

Informacje przekazane przez Belgię, s. 26. W informacjach przekazanych w trakcie konsultacji przez Niderlandy, s. 5, wspomniano o projekcie wprowadzającym uproszczoną procedurę prawną, która ma przyczynić się do zmniejszenia liczby konfliktów między rodzicami podczas rozwodów i ma zapobiec wyrządzaniu krzywdy dzieciom.

(166)

Informacje przekazane przez Litwę, s. 9; informacje przekazane przez Austrię, s. 20; informacje przekazane przez Belgię, s. 24–25; informacje przekazane przez Słowację, s. 4–5.

(167)

Informacje przekazane przez Finlandię, s. 7.

(168)

Informacje przekazane przez Szwecję, s. 9–10. Również informacje przekazane przez Portugalię, s. 6–7, w których jest mowa o urzędach wsparcia dla ofiar przemocy na tle płciowym utworzonych lub będących w trakcie tworzenia w ośmiu miastach.

(169)

Informacje przekazane przez Chorwację, s. 5–6, w których jest mowa o procedurze stosowanej w przypadkach przemocy seksualnej.

(170)

Strategia dotycząca Karty, s. 10 i 18, w odniesieniu do uzupełniającej analizy konsultacji z zainteresowanymi stronami, s. 31.

(171)

Jako szczególne rozwiązanie w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla osób narażonych na dyskryminację i osób starszych 16 państw członkowskich zapewnia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego lub organom ds. równości prawo do wszczęcia postępowania sądowego lub uczestniczenia w nim w imieniu lub na rzecz jednej lub kilku ofiar. Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 25. Różne organizacje społeczeństwa obywatelskiego w Słowenii prowadzą działania na rzecz zwalczania dyskryminacji i na rzecz wspierania ofiar, w tym z grup szczególnie wrażliwych. Organizacje te udzielają porad prawnych, świadczą rzecznictwo i pomoc w korzystaniu ze środków ochrony prawnej w sprawach dotyczących dyskryminacji. Informacje przekazane przez Słowenię, s. 3–4. Informacje przekazane przez punkt kontaktowy Słowenii, s. 3.

(172)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 12–13.

(173)

Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 24–25 i 31.

(174)

Informacje przekazane przez Węgry, s. 16–17, w których mowa o 932 sędziach, 601 asesorach sądowych i 102 aplikantach uczestniczących w szkoleniach. Do grup szczególnie wrażliwych, których szkolenia dotyczyły, należą dzieci, osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami oraz ofiary przemocy domowej i handlu ludźmi. Również informacje przekazane przez Litwę, s. 8 i 13, w których jest mowa o szkoleniach i ukierunkowanych zaleceniach dla adwokatów udzielających wsparcia prawnego objętego pomocą prawną. Informacje przekazane przez Bułgarię, s. 19, dotyczące zorganizowania przez Krajowy Instytut Sprawiedliwości Bułgarii szkoleń dla sędziów w zakresie skutecznej ochrony przed dyskryminacją.

(175)

Informacje przekazane przez Hiszpanię, s. 2 i 4, w których jest również mowa o szkoleniach organizowanych dla pracowników w urzędach ds. wsparcia dla ofiar przestępstw na temat potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w tym o sesji na temat dostępności; informacje przekazane przez Francję, s. 9, dotyczące zapewnienia międzyregionalnego szkolenia w zakresie przyjmowania osób z niepełnosprawnościami; informacje przekazane przez Litwę, s. 8 i 13, w których jest mowa o szkoleniach dla sędziów na temat komunikacji z osobami z niepełnosprawnościami.

(176)

Informacje przekazane przez Szwecję, s. 11–12.

(177)

Odnosi się to do wymiaru sprawiedliwości, który jest dostępny, dostosowany do wieku, szybki, staranny, dopasowany do potrzeb i praw dziecka oraz skoncentrowany na nich. Zob.: Wytyczne Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom (przyjęte przez Komitet Ministrów 17 listopada 2010 r. podczas 1098 spotkania wiceministrów), 17.11.2010.

(178)

Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., wykres 32, s. 28.

(179)

Informacje przekazane przez Słowację, s. 7; informacje przekazane przez Luksemburg, s. 8.

(180)

Informacje przekazane przez punkt kontaktowy Cypru, s. 4, w których podkreślono, że zatrzymywanie dzieci jest środkiem ostatecznym. Sądy ds. dzieci mogą również nakładać alternatywne kary, takie jak nagany, grzywny, pracę na cele społeczne w odniesieniu do dzieci w wieku powyżej 16 lat, skierowanie do centrum leczenia uzależnień itp.

(181)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 6, 14 i 16, w których jest mowa o ustawie o sądach dla nieletnich. W przekazanych informacjach, s. 5–6, OHCHR odniosło się jednak do uwag końcowych Komitetu Praw Dziecka, w których zalecił on Niemcom zapewnienie wszystkim dzieciom, w tym dzieciom poniżej 14. roku życia, możliwości wyrażania opinii i bycia wysłuchanym w trakcie podejmowania decyzji, które ich dotyczą, oraz ustanowienie norm prawnych w celu zagwarantowania postępowań przyjaznych dzieciom. Komitet z uznaniem odnotował również środki wdrożone w celu dostosowania krajowego systemu wymiaru sprawiedliwości dla nieletnich do postanowień Konwencji, w tym przez transpozycję do prawa krajowego dyrektywy (UE) 2016/800 (CRC/C/DEU/CO/5–6, pkt 17 lit. a)).

(182)

Informacje przekazane przez Hiszpanię, s. 3.

(183)

Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., wykres 31, s. 28.

(184)

Informacje przekazane przez Austrię, s. 21–25; informacje przekazane przez Francję, s. 12, w których zaznaczono, że dziecku może towarzyszyć przed sądem przedstawiciel ustawowy, wybrana przez nie osoba pełnoletnia lub pracownik certyfikowanego stowarzyszenia udzielającego wsparcia ofiarom.

(185)

Informacje przekazane przez Niderlandy, s. 7; informacje przekazane przez Szwecję, s. 12, w których jest mowa o ustawie o specjalnych przedstawicielach dzieci. Również informacje przekazane przez Finlandię, s. 9, dotyczące trwającego przeglądu legislacyjnego, który obejmuje proponowane zmiany w powoływaniu powierników ds. dzieci.

(186)

Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., wykres 31, s. 28. Na przykład w Luksemburgu przesłuchiwanie dzieci musi odbywać się w przyjaznym dla nich środowisku, informacje przekazane w trakcie konsultacji przez Luksemburg, s. 8.

(187)

Informacje przekazane przez Słowację, s. 7.

(188)

Informacje przekazane przez Francję, s. 12, w których stwierdzono, że przesłuchania dzieci muszą odbywać się w obecności psychologa, pediatry, członka rodziny, komisarza wyznaczonego ad hoc lub osoby upoważnionej przez sędziego zajmującego się sprawami dzieci.

(189)

Informacje przekazane przez Hiszpanię, s. 4.

(190)

Informacje przekazane przez Rumunię, s. 13; informacje przekazane przez punkt kontaktowy Portugalii, s. 10–12, dotyczące planów wyposażenia 117 budynków w pomieszczenia do przyjmowania i przesłuchiwania dzieci.

(191)

Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci, https://www.unicef.org/.

(192)

Informacje przekazane przez Polskę, s. 27.

(193)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych FRA, pytanie 4: „Czy z Twojego doświadczenia wynika, że w Twoim państwie członkowskim wprowadzono rozwiązania w celu ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla dzieci za pośrednictwem sądowych i pozasądowych środków ochrony prawnej?” W informacjach przekazanych przez ENNHRI, s. 3, również jest mowa o stwierdzonych przez NHRI lukach w ochronie prawnej wszystkich osób ubiegających się o azyl i migrantów w Belgii, Czechach, Grecji i na Łotwie.

(194)

Informacje przekazane przez punkt kontaktowy Słowenii, s. 5–6.

(195)

Informacje przekazane przez ENNHRI, s. 3, w których jest mowa o lukach zidentyfikowanych przez NHRI w postępowaniach z zakresu prawa rodzinnego i postępowaniach dotyczących dzieci w Bułgarii, Niemczech, Irlandii, Luksemburgu i Słowenii.

(196)

Informacje przekazane przez OHCHR, s. 4, w odniesieniu do CRC/C/HRV/CO/5–6, s. 17, 25 i 41.

(197)

Informacje przekazane przez OHCHR, s. 6, w odniesieniu do CRC/C/GRC/CO/4–6, pkt 40 (lit. f)–g)). Informacje przekazane przez Grecję, s. 19–20, dotyczące prawa do pomocy prawnej dla dzieci będących ofiarami niegodziwego traktowania w celach seksualnych, wykorzystywania seksualnego i pornografii dziecięcej, a także dotyczące gwarancji proceduralnych dla osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniach karnych. Również uwagi (CRC/C/CYP/CO/5–6, pkt 19–20 i 37–38), w których Komitet zalecił Cyprowi zapewnienie włączenia do ustawodawstwa i wdrożenia prawa dziecka do bycia wysłuchanym w postępowaniu sądowym. Komitet zalecił również, aby w trakcie procedury azylowej dzieci oddzielone od rodzin i bez opieki były reprezentowane przez kompetentnych prawników oraz aby ustanowiono formalną procedurę określania najlepszego interesu dziecka.

(198)

Strategia dotycząca Karty, s. 11–12.

(199)

Definiowane jako instytucje publiczne ustanowione na podstawie odpowiednich dyrektyw w celu zwalczania dyskryminacji ze względu na rasę, pochodzenie etniczne i płeć. W wielu państwach członkowskich uprawnienia organów ds. równości obejmują również inne zakazane przesłanki, takie jak wiek, niepełnosprawność, religia i przekonania, orientacja seksualna lub inne przesłanki. Informacje przekazane przez EQUINET, s. 1.

(200)

Informacje przekazane przez ENNHRI, s. 4., w których jest mowa o kampaniach informacyjnych dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości organizowanych przez NHRI z Austrii, Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Cypru, Czech, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Irlandii, Luksemburga, Łotwy, Niemiec, Portugalii, Rumunii, ze Słowacji, Słowenii i z Węgier.

(201)

Informacje przekazane przez EQUINET, s. 1–3 i 5 informacje przekazane przez ENNHRI, s. 1–2 i 5. Uprawnienia organów ds. równości w zakresie udzielania pomocy ofiarom dyskryminacji. Również tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., wykres 19, w odniesieniu do uprawnień organów ds. równości – lub w niektórych przypadkach innych określonych organów – jakie organy te posiadają w każdym państwie członkowskim w celu rozwiązywania przypadków dyskryminacji. Są to m.in. oferowanie stronom możliwości poszukiwania alternatywnego rozwiązania sporu (np. mediacja lub postępowanie pojednawcze), wydawanie wiążących decyzji w sprawach o dyskryminację, występowanie przed sądem w sprawach o dyskryminację w imieniu ofiar albo we własnym imieniu, czy przedstawianie sądowi uwag jako amicus curiae lub ekspert w sprawach dotyczących dyskryminacji.

(202)

Informacje przekazane przez EQUINET, s. 4.

(203)

Informacje przekazane przez EQUINET, s. 2, w których jest mowa o przeprowadzonej przez tę sieć ankiecie „Litigation powers of Equality Bodies” [„Uprawnienia procesowe organów ds. równości”] z 2023 r., z której wynika, że 34 z 47 ankietowanych organów ds. równości miało pewną legitymację procesową przed sądami. Spośród nich 23 organy mogły działać jako amicus curiae (będąca ekspertem osoba trzecia uprawniona do wspierania sądu w drodze oferowania informacji lub spostrzeżeń), 18 organów mogło wnosić do sądów zanonimizowane skargi za zgodą ofiary, 13 było w stanie wnieść skargę obywatelską we własnym imieniu, a 8 – skargi zbiorowe.

(204)

Informacje przekazane przez ENNHRI, s. 2.

(205)

Informacje przekazane przez ENNHRI, s. 2–3, w których jest mowa o sprawozdaniach ENNHRI, „State of the rule of law in the European Union” [„Stan praworządności w Unii Europejskiej”] z lat 2022 i 2023. Zgodnie z zasadami paryskimi ONZ NHRI są również odpowiedzialne za składanie sprawozdań oraz doradzanie rządom i odpowiednim organom w zakresie praw człowieka.

(206)

Informacje przekazane przez EQUINET, s. 3, w odniesieniu do pozycji: Vincenzi Tudisco, Emma Lantschner, „Preventing and reacting to discrimination through sanctions and remedies” [„Zwalczanie dyskryminacji i odpowiadanie na nią poprzez sankcje i środki ochrony prawnej”] oraz Marie Mercat-Bruns, „A comparative study of collective redress in France, Norway and Romania: the challenges of strategic litigation”, [„Analiza porównawcza zbiorowego dochodzenia roszczeń we Francji, Norwegii i Rumunii: wyzwania związane ze strategicznymi postępowaniami sądowymi”]. European Equality Law Review – wyd. 1/2020, s. 21; Equinet 2013, s. 13. Inne przyczyny niezgłaszania dyskryminacji mogą obejmować wątpliwości co do poważnych szans powodzenia, nieświadomość własnych praw lub istnienia organów ds. równości, trudności z zebraniem dowodów, niepewność co do wyniku sprawy, perspektywę niskiego poziomu odszkodowania lub obawę przed odwetem; COM(2021) 139 final .

(207)

Inne przykłady dobrych praktyk na szczeblu krajowym zob. tamże, s. 6.

(208)

Informacje przekazane przez Bułgarię, s. 3 i 17. Również w informacjach przekazanych przez Hiszpanię, s. 5, wspomniano o gminnych organach wymiaru sprawiedliwości pomagających obywatelom w kontaktach z wymiarem sprawiedliwości. Informacje przekazane przez Luksemburg, s. 2, dotyczące Centre d’égalité de traitement, organizacji udzielającej porad w zakresie praw ofiar, przepisów, orzecznictwa i środków ochrony prawnej.

(209)

Informacje przekazane przez Francję, s. 3–4.

(210)

Informacje przekazane przez Węgry, s. 4–6.

(211)

Konsultacje prowadzone przez internet za pośrednictwem platformy praw podstawowych, pytanie 1 (60 twierdzących odpowiedzi na 115 udzielonych).

(212)

Informacje przekazane przez Słowenię, s. 8–9.

(213)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 9–10.

(214)

Informacje przekazane przez Belgię, s. 21; informacje przekazane przez punkt kontaktowy Portugalii, s. 6.

(215)

Informacje przekazane przez Polskę, s. 20–21.

(216)

Informacje przekazane przez Węgry, s. 12–13. Również informacje przekazane przez Polskę, s. 20–21.

(217)

Informacje przekazane przez OHCHR, s. 6, w odniesieniu do CRPD/C/HUN/CO/2–3, s. 26–27.

(218)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 9; informacje przekazane przez Litwę, s. 8–9; informacje przekazane przez Niderlandy, s. 3; informacje przekazane przez Chorwację, s. 11–12; informacje przekazane przez Węgry, s. 12–13.

(219)

Informacje przekazane przez Irlandię, s. 2.

(220)

Informacje przekazane przez Bułgarię, s. 11, w których jest mowa o organizowaniu szkoleń na temat oprogramowania dla większości urzędników sądowych.

(221)

Sąd odniósł się do Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych i do przepisów krajowych dotyczących równego traktowania i niedyskryminacji, które przewidują wymóg rozsądnych dostosowań procedury w celu optymalizacji praw osób z niepełnosprawnościami do uczestnictwa i uzyskania informacji. Dostosowanie języka sądowego w taki sposób, aby można było go zrozumieć, było wymogiem w odniesieniu do systemu wymiaru sprawiedliwości. Konieczność informowania wnioskodawców o wyroku wynikała z dyrektywy o prawach ofiar. C.G.P.J – Judicial News (poderjudicial.es) , informacje przekazane w trakcie konsultacji przez Hiszpanię, s. 5.

(222)

Informacje przekazane przez Cypr, s. 1, Niemcy, s. 4, Grecję, s. 5–6, i Niderlandy, s. 1. Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 17–18. Również informacje przekazane przez Radę Europy, odnoszące się do Europejskiej Komisji na rzecz Efektywności Wymiaru Sprawiedliwości (CEPEJ); Promoting mediation to resolve administrative disputes in Council of Europe member states [Promowanie mediacji jako sposobu rozwiązywania sporów w państwach członkowskich Rady Europy] – grudzień 2022 r.

(223)

Informacje przekazane przez Słowenię, s. 5.

(224)

Informacje przekazane przez Niemcy, s. 18–19.

(225)

Informacje przekazane przez Francję, s. 3–4; informacje przekazane przez Luksemburg, s. 3, w których stwierdzono, że projekt ustawy ma wprowadzić mechanizm zbiorowego dochodzenia roszczeń, aby umożliwić dużej liczbie konsumentów wspólne wniesienie sprawy, jeżeli doznali takiej samej lub podobnej szkody; informacje przekazane przez Szwecję, s. 2, w których jest mowa o prawie grupy konsumentów do wytaczania powództw przedstawicielskich przeciwko przedsiębiorcy.

(226)

Informacje przekazane przez Łotwę, s. 1–2.

(227)

Informacje przekazane przez Luksemburg, s. 2, Niemcy, s. 4, Belgię, s. 6–7, Litwę, s. 3–5, punkt kontaktowy Portugalii, s. 1–4, Finlandię, s. 1–3, i Austrię, s. 8 i 12–13.

(228)

Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 24.

(229)

Informacje przekazane przez Luksemburg, s. 2. W sprawach cywilnych mediacja jest dostępna w organizacji Centre de Médiation, która wyznacza mediatora zgodnie ze sporem i z życzeniem stron.

(230)

Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 24. Podobnie w Słowenii w przypadku organów innych niż sądy ADR nie są powszechnie stosowane, ale ich znaczenie rośnie. Sądy przedstawiają ADR jako wariant, z wyjątkiem sytuacji, w których sędzia uzna to za niewłaściwe. Informacje przekazane w trakcie konsultacji przez Słowenię, s. 3. Ustawa o arbitrażu umożliwia stronom cywilnym upoważnienie trybunału arbitrażowego do wydania wiążącej decyzji równoważnej decyzji sądu. Mediację reguluje ustawa o mediacji w sprawach cywilnych i handlowych. Ustawa o alternatywnych metodach rozstrzygania sporów w sprawach sądowych przyczynia się do większego wykorzystania alternatywnych metod rozstrzygania sporów w stosunkach korporacyjnych, pracowniczych, rodzinnych i innych stosunkach cywilnoprawnych w odniesieniu do roszczeń, które strony mogą swobodnie rozstrzygać i rozliczać. Środki przeznaczone na finansowanie programów dotyczących ARD pochodzą z budżetów sądów.

(231)

Informacje przekazane w trakcie konsultacji przez Niderlandy, s. 1. Tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 24, w której zauważono, że na Słowacji stosowanie ADR do celów administracyjnych nie jest wspierane i że w Hiszpanii ADR są obowiązkowe w sprawach z zakresu prawa pracy.

(232)

Zob. tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2023 r., s. 31–37.

(233)

Strategia dotycząca Karty, s. 5, w której jest również mowa o niskim stopniu wykorzystania Karty i niskim poziomie jej znajomości w parlamentach.

(234)

Informacje przekazane przez FRA, w których jest mowa o oświadczeniu Komisji ds. Prawa Konstytucyjnego Parlamentu Finlandię (PeVL 44/2022) dotyczącym rządowego projektu ustawy nr 103/2022 w sprawie zmiany ustawy o cudzoziemcach. Komisja ta wezwała do zapewnienia bardziej precyzyjnych przepisów dotyczących ewentualnego krajowego marginesu swobody we wdrażaniu dyrektywy 2013/32/UE, ograniczeń swobody przemieszczania się oraz prawa do podważenia decyzji w sprawie wniosku o zezwolenie na opuszczenie ośrodka recepcyjnego. Również informacje przekazane przez FRA, w których jest mowa o wniosku rządu Estonii w sprawie zmian w ustawie o cudzoziemcach (prawo do odwołania się od decyzji w sprawie zakwestionowania wizy), 328 SE (Välismaalaste seaduse muutmise seaduse (viisavaide otsuse kohtukaebeõigus) eelnõu 328 SE), 8 lutego 2021 r.

(235)

Informacje przekazane przez FRA, w których jest mowa o Nocie wyjaśniającej parlamentu Republiki Litewskiej w sprawie zmiany art. 5 i art. 22 ust. 2 ustawy o wywiadzie kryminalnym Republiki Litewskiej nr XI-2234 oraz zmiany art. 10 ustawy o tajemnicy państwowej i urzędowej Republiki Litewskiej.

(236)

Art. 267 TFUE.

(237)

Art. 258 TFUE.

(238)

Zob.: wyrok z dnia 18 maja 2021 r. w sprawie Asociația „Forumul Judecătorilor din România” i in., C-83/19, C-127/19, C-195/19, C-291/19, C-355/19, EU:C:2021:393; wyrok z dnia 20 kwietnia 2021 r. w sprawie Repubblika, C-896/19, EU:C:2021:311; wyrok z dnia 2 marca 2021 r. w sprawie A.B. i in. (Powołanie sędziów Sądu Najwyższego – Odwołanie), C-824/18, EU:C:2021:153; wyrok z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawie AK (niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), C-585/18, C-624/18 i C-625/18, EU:C:2019:982; oraz wyrok z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C-64/16, EU:C:2018:117.

(239)

Sprawozdanie na temat praworządności z 2023 r., s. 3.

(240)

Wyrok z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Conditions d’accès aux données relatives aux communications électroniques), C-746/18, EU:C:2021:152, pkt 42. Również wyrok z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in., C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 223 i przywołane tam orzecznictwo.

(241)

Również strategia dotycząca Karty, s. 5 oraz przywołane w niej źródła, w których zauważono, że coraz większy dorobek prawny Unii świadczy o tym, że postanowienia Karty mają zastosowanie do coraz większej liczby spraw i obszarów. Znajduje to odzwierciedlenie w szczególności w orzecznictwie TSUE dotyczącym egzekwowania prawa do skutecznego środka prawnego w dziedzinach takich jak opodatkowanie, azyl i migracja lub równe traktowanie w zatrudnieniu.

(242)

Wyrok z dnia 19 września 2018 r., Milev C‑310/18, EU:C:2018:732.

(243)

Sprawa w toku C-760/22, FP i in.

(244)

Wyrok z dnia 13 lutego 2020 r., Spetsializirana prokuratura (Rozprawa pod nieobecność oskarżonego), C‑688/18, EU:C:2020:94; wyrok z dnia 23 listopada 2021 r., IS (Illégalité de l’ordonnance de renvoi), C-564/19, EU:C:2021:949; wyrok z dnia 19 maja 2022 r., Spetsializirana prokuratura, C-569/20, EU:C:2022:401; wyrok z dnia 15 września 2022 r., HN (Procès d’un accusé éloigné du territoire), C‑420/20, EU:C:2022:679. Również wyrok z dnia 19 maja 2022 r., Spetsializirana prokuratura, C-569/20, EU:C:2022:401.

(245)

Sprawy w toku C-767/22 i C-49/23, 1Dream i in., oraz sprawa w toku C-265/23, Volieva.

(246)

Sprawa w toku C-603/22, M.S. i in. (Droits procéduraux d'une personne mineure).

(247)

Wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., TL () i de traduction), C-242/22 PPU, EU:C:2022:611.

(248)

Wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Balogh, C‑25/15, EU:C:2016:423.

(249)

Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Covaci, C‑216/14, EU:C:2015:686; wyrok z dnia 12 października 2017 r., Sleutjes, C‑278/16, EU:C:2017:757; wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., TL () i de traduction) C‑242/22, EU:C:2022:611.

(250)

Wyrok z dnia 1 sierpnia 2022 r., TL, C‑242/22, EU:C:2022:611.

(251)

Zob.: wyrok z dnia 14 września 2023 r., Bezirkshauptmannschaft Feldkirch, C-55/22, EU:C:2023:670, i wyrok z dnia 19 października 2023 r., C-147/22, EU:C:2023:790.

(252)

Wyrok z dnia 22 czerwca 2023 r., K.B. i F.S. (Relevé d’office dans le domaine pénal), C-660/21, EU:C:2023:498.

(253)

Wyrok z dnia 12 marca 2020 r., VW (Prawo dostępu do obrońcy w wypadku niestawiennictwa), C‑659/18, EU:C:2020:201. TSUE sprecyzował również, że dyrektywa ma zastosowanie do postępowań sądowych umożliwiających umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym i dopuszcza obowiązek wyłączenia z udziału obrońcy wbrew woli pozwanego w przypadku konfliktu interesów, zgodnie z definicją zawartą w prawie krajowym (wyrok z dnia 5 czerwca 2018 r., Kolev i in., C‑612/15, EU:C:2018:392).

(254)

Wyrok z dnia 15 października 2015 r., Covaci, C‑216/14, EU:C:2015:686; wyrok z dnia 13 czerwca 2019 r., Moro, C‑646/17, EU:C:2019:489.

(255)

Wyrok z dnia 5 czerwca 2018 r., Kolev i in., C‑612/15, EU:C:2018:392; wyrok z dnia 19 września 2019 r., Rayonna prokuratura Lom, C‑467/18, EU:C:2019:765.

(256)

Dyrektywa 2014/41/UE.

(257)

Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi, Dz.U. L 190 z 18.7.2002, s. 1.

(258)

Wyrok z dnia 28 stycznia 2021 r., Spetsializirana prokuratura (Déclaration des droits), C-649/19, EU:C:2021:75.

(259)

Wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (nieprawidłowości w systemie sądownictwa), C-216/18 PPU, EU:C:2018:586, oraz wyrok z dnia 17 grudnia 2020 r., Openbaar Ministerie (Indépendance de l’autorité judiciaire d’émission), C-354/20 PPU, EU:C:2020:1033 i C-412/20 PPU, L i P. Również wyrok z dnia 13 stycznia 2021 r., MM, C-414/20 PPU, EU:C:2021:4, w którym TSUE zauważył, że decyzja ramowa 2002/584 rozpatrywana w świetle art. 47 Karty stanowi, że sąd wzywający musi mieć możliwość skontrolowania przesłanek wydania tego ENA.

(260)

     Zob. wyrok z dnia 31 maja 2013 r., Asociaţia Accept, C-81/12, EU:C:2013:275, pkt 63.

(261)

     Zob. wyrok w sprawie Feryn, pkt 38; wyrok w sprawie Asociaţia Accept, pkt 62. W szeregu państw członkowskich (np. Austria, Belgia, Czechy, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Rumunia, Słowenia i Włochy) przepisy krajowe zezwalają na nakładanie kar w przypadku braku konkretnego poszkodowanego pod pewnymi warunkami.

(262)

     Zob. wyrok w sprawie Asociaţia Accept, pkt 64.

(263)

Wyrok z dnia 14 lipca 2022 r., EPIC Financial Consulting, C-274/21 i C-275/21, EU:C:2022:565; dyrektywa Rady 89/665/EWG, Dz.U. L 395 z 30.12.1989, s. 33.

(264)

Wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Randstad Italia, C-497/20, EU:C:2021:1037.

(265)

Wyrok z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras, C-927/19, ECLI:EU:C:2021:700.

(266)

Wyrok z dnia 15 września 2022 r., Veridos, C-669/20, EU:C:2022:684 odnoszący się do postępowań na podstawie dyrektywy 2009/81/WE, Dz.U. L 216 z 20.8.2009, s. 76.

(267)

Dyrektywa Rady 93/13/EWG, Dz.U. 1993 L 95, s. 29.

(268)

Wyrok z dnia 22 kwietnia 2021 r., Profi Credit Slovakia, C‑485/19, EU:C:2021:313, pkt 54; wyrok z dnia 4 czerwca 2020 r., Kancelaria Medius SA, C‑495/19, EU:C:2020:431, pkt 32; wyrok z dnia 17 maja 2022 r., Ibercaja Banco, C‑600/19, EU:C:2022:394, pkt 45; wyrok z dnia 17 maja 2022 r., SPV Project 1503 Srl i Banco di Desio e della Brianza SpA, C‑693/19 i C‑831/19, EU:C:2022:395, pkt 61; wyrok z dnia 17 maja 2022 r., Unicaja Banco, C‑869/19, EU:C:2022:397 pkt 29; wyrok z dnia 17 maja 2022 r., Impuls Leasing România IFN SA, C‑725/19, EU:C:2022:396, pkt 46; wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., BNP Paribas Personal Finance SA, od C‑776/19 do C‑782/19, EU:C:2021:470, pkt 29; wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH S.A, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 92; wyrok z dnia 8 września 2022 r., D.B.P. (Crédit hypothécaire libellé en devises étrangères), od C‑80/21 do C‑82/21, pkt. 88; wyrok z dnia 22 września 2022 r., Servicios Prescriptor y Medios de Pagos EFC SAU, C‑215/21, EU:C:2022:723, pkt 36.

(269)

Wyrok w sprawie Impuls Leasing România IFN SA; wyrok z dnia 22 września 2022 r., Vicente (Action en paiement d’honoraires d’avocat), C‑335/21, EU:C:2022:720; wyrok z dnia 4 czerwca 2020 r., Kancelaria Medius SA, C‑495/19, EU:C:2020:431.

(270)

Wyrok w sprawie BNP Paribas Personal Finance SA; wyrok w sprawie Profi Credit Slovakia; wyrok w sprawie D.B.P. (Crédit hypothécaire libellé en devises étrangères).

(271)

Wyrok w sprawie Ibercaja Banco; wyrok w sprawie SPV Project 1503 Srl i Banco di Desio e della Brianza SpA.

(272)

Wyrok w sprawie Servicios Prescriptor y Medios de Pagos EFC SAU.

(273)

Wyrok z dnia 10 września 2013 r., G. i R., C-383/13 PPU, EU:C:2013:533, i wyrok z dnia 11 grudnia 2014 r., Boudjlida, C-249/13, EU:C:2014:2431.

(274)

Zob.: Wyrok w sprawie Randstad Italia, pkt 46; wyrok w sprawie Repubblika, pkt 49 oraz wyrok w sprawie A.B. i in. (Powołanie sędziów Sądu Najwyższego – Odwołanie), pkt 108.

(275)

Zgodnie z art. 51 ust. 1 Karty.

(276)

FRA, sprawozdanie na temat praw podstawowych z 2023 r., s. 48–50. Również sprawozdanie na temat praw podstawowych z 2022 r., s. 33–34 i 37, sprawozdanie na temat praw podstawowych z 2021 r., s. 46.

(277)

W wyroku z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger, C-414/16, EU:C:2018:257, pkt 78 TSUE określił bezpośredni skutek art. 47 Karty, który potwierdzono na przykład w: wyroku z dnia 6 października 2020 r., État luxembourgeois (Ochrona prawna przed wnioskami o przekazanie informacji w prawie podatkowym), C-245/19 i C-246/19, EU:C:2020:795, pkt 55; wyroku w sprawie AK (niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), pkt 162; wyroku z dnia 29 lipca 2019 r., Torubarov, C-556/17, EU:C:2019:626, pkt 56.

(278)

Informacje przekazane przez FRA dotyczące Trybunału Konstytucyjnego Austrii, sprawa E4359/2021, orzeczenie z dnia 17 marca 2022 r., i sprawa E4123/2020, orzeczenie z dnia 8 czerwca 2021 r. W pierwszym przypadku Federalny Sąd Administracyjny nie przesłuchał skarżącego i błędnie przyjął, że wnioskodawca jest szyitą. Orzeczenie Federalnego Sądu Administracyjnego zostało uchylone. W drugim przypadku odstąpienie od przesłuchania było arbitralne, ponieważ nie było możliwe ustalenie okoliczności faktycznych sprawy w sposób wystarczająco precyzyjny. Trybunał Konstytucyjny uchylił zaskarżony wyrok.

(279)

Informacje przekazane przez FRA, odnoszące się do Naczelnego Sądu Administracyjnego Austrii, orzeczenie z dnia 23.6 2021, Mag. B; Federal Finance Court, Ra 2019/13/0111.

(280)

Dyrektywa (UE) 2015/849.

(281)

Informacje przekazane przez FRA dotyczące belgijskiego Trybunału Konstytucyjnego, sprawa 114/2020, wyrok z dnia 24 września 2020 r., francuskojęzyczna i niemieckojęzyczna izba adwokacka, flamandzka izba adwokacka oraz instytut księgowych i doradców podatkowych i inni.

(282)

Informacje przekazane przez FRA dotyczące Sądu Najwyższego Estonii, wyrok z dnia 20 kwietnia 2021 r., Kanclerz Sprawiedliwości, Minister Sprawiedliwości, Minister Spraw Wewnętrznych, Minister Spraw Zagranicznych, Policja i Straż Graniczna, Rostyslav Polishchuk, Mykola Ishchenko, Tulundusühistu Loreta, Hobulane OÜ.

(283)

Rozporządzenie (UE) 2021/693 uchylające rozporządzenie (UE) 1382/2013.

(284)

  https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/programmes/just2027  

(285)

Dostępny budżet na lata 2021–2027 wynosi około 305 mln EUR. Budżet na 2023 r. wynosi 41 125 000 EUR, a na 2024 r. – 40 691 000 EUR, przy czym podział między komponentami programu jest następujący: współpraca sądowa w sprawach cywilnych i karnych (27 %), szkolenie kadr wymiaru sprawiedliwości (36 %) oraz dostęp do wymiaru sprawiedliwości (27 %) (udział procentowy na podstawie podstawy prawnej programu).

(286)

Pozostałe dwa komponenty mają na celu 1) ułatwianie współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach cywilnych i karnych oraz propagowanie państwa prawnego, niezależności i bezstronności wymiaru sprawiedliwości ( Zaproszenie do składania wniosków o dotacje na działania mające na celu propagowanie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i karnych , w tym przez wspieranie starań na rzecz zwiększenia skuteczności krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości i poprawy skutecznego wykonywania orzeczeń) oraz 2) wspieranie szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości w celu pielęgnowania wspólnej kultury prawnej i sądowej opartej na państwie prawnym oraz wspieranie spójnego i skutecznego wdrażania prawa Unii Zaproszenie do składania wniosków o dotacje na działania wspierające transnarodowe projekty dotyczące szkolenia pracowników wymiaru sprawiedliwości z zakresu prawa cywilnego, prawa karnego lub praw podstawowych .

(287)

Zaproszenie do składania wniosków o dotacje na działania wspierające projekty międzynarodowe w dziedzinie e-sprawiedliwości, praw ofiar i praw procesowych .

(288)

  https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/criminal-justice/rights-suspects-and-accused_en  

(289)

https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101051559/program/43252386/details  

(290)

  https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101087157/program/43252386/details  

(291)

  https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101056671/program/43252386/details  

(292)

  https://e-justice.europa.eu/home.do?plang=pl&action=home  

(293)

Rada Europy opracuje również wytyczne i szkolenia dla pracowników wymiaru sprawiedliwości dotyczące zalecenia Komisji w sprawie praw procesowych osób podejrzanych i oskarżonych podlegających tymczasowemu aresztowaniu oraz materialnych warunków pozbawienia wolności, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/ip_22_7570 .

(294)

  Europejski Program Edukacji w zakresie Praw Człowieka dla Prawników (Program HELP) w Unii Europejskiej (HELP in the EU III). Kurs obejmuje Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, (zmienioną) Europejską kartę społeczną, Kartę praw podstawowych UE oraz inne odpowiednie przepisy UE i Rady Europy, a także odpowiednie orzecznictwo.

(295)

Rozporządzenie (UE) 2021/692. Szacunkowy budżet programu na lata 2021–2027 wynosi 1,5 mld EUR.

(296)

Finansowane działania ułatwiają wdrażanie priorytetów UE w dziedzinie praw podstawowych, praworządności i demokracji, jak podkreślono w sprawozdaniach na temat praworządności, w komunikacie „Bardziej inkluzywna i bezpieczna Europa: rozszerzenie wykazu przestępstw UE o nawoływanie do nienawiści i przestępstwa z nienawiści”, sprawozdaniach na temat obywatelstwa UE, europejskim planie działania na rzecz demokracji, zaleceniu Komisji w sprawie ochrony dziennikarzy i obrońców praw człowieka, którzy angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi oraz strategii dotyczącej Karty.

(297)

Strategia dotycząca Karty, s. 11.

(298)

  Załącznik do decyzji wykonawczej Komisji w sprawie finansowania programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” oraz przyjęcia programu prac na lata 2023–2024. Zaproszenie do składania wniosków w sprawie propagowania zwiększania stopnia znajomości postanowień Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, budowania zdolności w zakresie ich stosowania i wdrażania tych postanowień wśród organizacji społeczeństwa obywatelskiego .

(299)

  Zaproszenie do składania wniosków w sprawie propagowania budowania zdolności w zakresie stosowania postanowień Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i zwiększania stopnia znajomości tych postanowień oraz działań w zakresie strategicznego postępowania sądowego związanego z demokracją, praworządnością i naruszeń praw podstawowych . Zob. projekty „ Making the EU Charter a leading human rights litigation tool in Hungary ” [„Karta praw podstawowych UE głównym narzędziem w sporach dotyczących praw człowieka na Węgrzech”], „ Strategic Litigation as a Gateway to address the rights of Persons with Disabilities in the European Union ” [„Strategiczne postępowanie sądowe jako sposób na zajęcie się prawami osób z niepełnosprawnościami w Unii Europejskiej”], „ Developing Information, Guidance, and Interconnectedness for (Charter) Rights Integration in Strategies for Enforcement ” [„Rozwój informacji, wytycznych i wzajemnych powiązań w celu włączenia praw (wynikających z Karty) do strategii egzekwowania prawa”].

(300)

  Zaproszenie do składania wniosków w sprawie zwalczania przemocy na tle płciowym i przemocy wobec dzieci: zaproszenie skierowane do pośredników .

(301)

  Załącznik do decyzji wykonawczej Komisji w sprawie finansowania programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” oraz przyjęcia programu prac na lata 2023–2024. Działania te obejmują finansowanie mające na celu poprawę wsparcia dostępnego dla ofiar przestępstw z nienawiści oraz reakcję struktur wymiaru sprawiedliwości na przestępstwa z nienawiści.

(302)

  Program prac na lata 2023–2024 w ramach programu „Cyfrowa Europa” (.pdf) .

(303)

  Zaproszenie do składania wniosków dotyczących transformacji cyfrowej . Przykładem finansowanego projektu jest „ Ciągłe zarządzanie systemem e-CODEX, rozwój i utrzymanie tego systemu ” wykorzystywanego przez szereg państw członkowskich do cyfrowej wymiany danych dotyczących spraw w sprawach cywilnych, handlowych i karnych.

(304)

  Program prac na lata 2023–2024 w ramach programu „Cyfrowa Europa” (.pdf) .

(305)

Projekt „ Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w wielopoziomowym europejskim systemie konstytucyjnym ”.

(306)

Projekt „ EU Studies for Human Rights Protection and Alternative Dispute Resolution ” [„Unijne badania dotyczące ochrony praw człowieka i alternatywnych metod rozstrzygania sporów”].

(307)

Projekt „Wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku w praktyce” finansowany w ramach akcji kluczowej Erasmus+ dotyczącej współpracy na rzecz innowacji i wymiany dobrych praktyk.

(308)

https://erasmus-plus.ec.europa.eu.

(309)

  https://commission.europa.eu/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/internal-security-fund_pl  

(310)

  https://commission.europa.eu/business-economy-euro/economic-recovery/recovery-and-resilience-facility_pl  

(311)

  https://ec.europa.eu/economy_finance/recovery-and-resilience-scoreboard/milestones_and_targets.html?lang=pl  

(312)

Dysponując budżetem całkowitym w wysokości 864 mln EUR na lata 2021–2027 w ramach Instrumentu Wsparcia Technicznego, Komisja wsparła 20 projektów w dziedzinie reform sądownictwa w 14 państwach członkowskich na łączną kwotę 10 580 000 EUR.

(313)

Barnahus (domy dziecka) działają jako punkt obsługi, w którym pod jednym dachem współpracują organy ścigania, organy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, służby ochrony dzieci, a także pracownicy socjalni i pracownicy służby zdrowia. Projekt „ Ensure child-friendly justice through effective operation of the Barnahus-units in Finland ” [„Zapewnienie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku przez skuteczne działanie placówek Barnahus w Finlandii”] przyczynia się do poprawy dostępu dzieci będących ofiarami przemocy do systemu wymiaru sprawiedliwości i poprawy jakości tego systemu. Usprawniono funkcjonowanie pięciu Barnahus, aby zapewnić reagowanie na przypadki niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych. Podobnie projekt „ Strengthening child-friendly justice through effective co-operation and coordination among different Barnahus-type services in the regions of Spain ” [„Wzmocnienie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku dzięki skutecznej współpracy i koordynacji poszczególnych służb typu Barnahus w regionach Hiszpanii”] ma na celu przygotowanie zaleceń oraz opracowanie strategii i planu działania na rzecz zwiększenia skali działań typu Barnahus w uczestniczących regionach. W Słowenii w wyniku projektu „Barnahus Slovenia: wspieranie dzieci będących ofiarami przemocy” po przeprowadzeniu szkolenia wstępnego otwarto placówkę Barnahus. Projekt pomógł zaplanować działania i przygotować projekt ustawy w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dziecku, którą przyjęto w czerwcu 2021 r. W ramach projektu przeprowadzono ogólnokrajową kampanię informacyjną oraz włączono dzieci w projektowanie placówki Barnahus. Celem projektu „Implementing the Barnahus model in Croatia” [„Wdrażanie modelu Barnahus w Chorwacji”] jest wzmocnienie ram prawnych w wyniku zwiększenia potencjału specjalistów.

(314)

Celem projektu jest lepsza integracja społeczna dzieci z niepełnosprawnościami i poprawa jakości usług, które zapewnia im system ochrony socjalnej i prawnej dziecka oraz opieki społecznej, i powiązane z nim usługi.

(315)

W ramach tego projektu upowszechnia się jednolitą, włączającą i wysokiej jakości wczesną edukację.

(316)

Projekt ten ma na celu zmniejszenie zaległości w sądach karnych i skrócenie czasu trwania postępowań karnych w sprawach z udziałem osób młodych. Dzięki szkoleniu personelu zakładów karnych wspiera również lepsze traktowanie i reintegrację młodych więźniów.

(317)

We Francji projekt „FranceJustice” ma na celu poprawę dostępu do wymiaru sprawiedliwości dzięki ustanowieniu narzędzia informatycznego do prowadzenia konsultacji między obywatelami a prawnikami praktykami, w tym przedstawicielami służb udzielających informacji na temat praw podstawowych i wymiaru sprawiedliwości oraz stowarzyszeniami wspierającymi ofiary przestępstw. Projekt „Modernising the Civil Procedure Rules in Cyprus” [„Modernizacja regulaminu postępowania cywilnego na Cyprze”] wspierał Sąd Najwyższy w modernizacji zasad postępowania cywilnego w 2021 r. Podobnie projekt „ Support to the implementation of e-communication in Croatian judiciary ” [„Wsparcie wdrożenia komunikacji elektronicznej w chorwackim sądownictwie”], współfinansowany przez Radę Europy, wspiera Ministerstwo Sprawiedliwości w ocenie obecnego systemu w świetle informacji zwrotnej od zainteresowanych stron i najlepszych praktyk oraz zawiera zalecenia dotyczące dalszej poprawy.

(318)

Na przykład w ramach zaproszenia do składania ofert NEAR/SJJ/2023/EA-OP/0056 na dostawę sprzętu i zasobów technicznych dla instytucji wymiaru sprawiedliwości podpisano w 2023 r. pięć zamówień na specjalistyczne pojazdy policyjne do transportu osób pozbawionych wolności o łącznej wartości 3,94 mln EUR; specjalistyczny autobus policyjny do transportu zatrzymanych; środki zapobiegające przekierowaniu, systemy ochrony technicznej budynków sądowych oraz serwery dla instytucji sądowych w Bośni i Hercegowinie.

(319)

  https://www.eeas.europa.eu/eeas/eu-action-plan-human-rights-and-democracy-0_en?s=264 .

(320)

Współpraca dwustronna z szeregiem krajów partnerskich, w tym na przykład z Mongolią, Nigerią, Filipinami, Kolumbią, Gambią, Gwineą Bissau i Angolą. Inicjatywa Drużyny Europy na rzecz demokracji (TED) to uruchomiona w 2021 r. międzynarodowa inicjatywa tematyczna Drużyny Europy obejmująca 15 państw członkowskich, mająca na celu upowszechnianie na całym świecie demokracji i praw człowieka. Kluczowymi priorytetami są rozliczalność i praworządność, a grupa robocza zajmuje się dostępem do wymiaru sprawiedliwości i wymiarem sprawiedliwości ukierunkowanym na ludzi.

(321)

Odbywa się to w drodze wspierania – przez delegaturę Unii przy Unii Afrykańskiej wraz z konsorcjum wyspecjalizowanych agencji – wdrażania funduszu okresu przejściowego na rzecz Unii Afrykańskiej.

(322)

  https://www.elpaccto.eu/en/ Drugi etap, który ma rozpocząć się w 2023 r., będzie największym programem wspierającym realizację inicjatywy Drużyny Europy na rzecz sprawiedliwości i bezpieczeństwa , skupiającym się przykładowo na wspieraniu działań związanych z dostępem do wymiaru sprawiedliwości i wymiarem sprawiedliwości ukierunkowanym na ludzi.

(323)

Egzekwowanie orzeczeń sądowych i wdrażanie wyroków ETPCz zgłasza się na przykład w sprawozdaniach krajowych w ramach rocznego pakietu rozszerzeniowego.

(324)

Przykładami działań w ramach wspólnych programów UE i Rady Europy są (i) Partnerstwo na rzecz dobrych rządów dla krajów Partnerstwa Wschodniego, którego celem jest zwalczanie dyskryminacji i ochrona praw grup szczególnie wrażliwych i kobiet w Gruzji, Mołdawii i Ukrainie w drodze budowania zdolności i upowszechniania narzędzi lub wskazówek dotyczących dostępu do wymiaru sprawiedliwości; (ii) instrument horyzontalny na rzecz Bałkanów Zachodnich i Turcji, który uwzględnia kwestie różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn w systemach sądowych w Albanii, Czarnogórze i Macedonii Północnej, (iii) Program na rzecz Południa, w ramach którego dostosowano 31 edycji wspomnianego powyżej programu HELP do krajowych kontekstów prawnych, a w lipcu 2023 r. zgromadzono opiekunów dydaktycznych programu HELP i przedstawicieli krajowych punktów kontaktowych z południowego regionu Morza Śródziemnego w celu omówienia wspólnych priorytetów dla tego regionu i sposobów zacieśnienia współpracy.

(325)

https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/performance-and-reporting/programme-performance-statements/common-foreign-and-security-policy-performance_en

(326)

Na przykład Specjalny Przedstawiciel Unii Europejskiej ds. Praw Człowieka.

(327)

EULEX KOSOVO, misja doradcza UE na rzecz reformy cywilnego sektora bezpieczeństwa na Ukrainie (EUAM Ukraine), Misja Policyjna Unii Europejskiej na Terytoriach Palestyńskich (EUPOL COPPS) misja Unii Europejskiej w dziedzinie WPBiO w Mali (EUCAP Sahel Mali).

(328)

  https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/judicial-cooperation . Wykaz dotacji przyznanych przez Radę Europy w ramach wspólnych programów UE – Rada Europy oraz dobrowolnych wkładów .

(329)

Konkluzje Rady w sprawie wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych w Unii Europejskiej z dnia 8 marca 2021 r., 6795/21.

(330)

Art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.

(331)

Zob. FRA 2023, Civil society consultation on access to justice. Summary of replies to an online survey carried out between 30 June and 21 August 2023 [Konsultacje ze społeczeństwem obywatelskim na temat dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Podsumowanie odpowiedzi udzielonych w badaniu online przeprowadzonym w dniach 30 czerwca–21 sierpnia 2023 r.].

(332)

Zob. strategia dotycząca Karty, s. 12–13, w której jest mowa o niewielkiej wiedzy krajowych przedstawicieli zawodów prawniczych na temat Karty, mimo że sądy krajowe korzystają z niej coraz częściej.