KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 24.11.2021

COM(2021) 743 final

WNIOSEK W SPRAWIE WSPÓLNEGO SPRAWOZDANIA KOMISJI I RADY
O ZATRUDNIENIU

Spis treści

GŁÓWNE PRZESŁANIA    

OGÓLNY ZARYS TENDENCJI NA RYNKU PRACY ORAZ TENDENCJI I WYZWAŃ SPOŁECZNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ    

1.1 Tendencje na rynku pracy    

1.2 Tendencje społeczne    

1.3 Zmieniona tablica wskaźników społecznych: przegląd wyzwań związanych z zasadami filaru    

1.4 Główne cele UE do 2030 r.    

REFORMY W OBSZARZE ZATRUDNIENIA I POLITYKI SPOŁECZNEJ – DZIAŁANIA PODEJMOWANE PRZEZ PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE I OSIĄGANE WYNIKI    

2,1. Wytyczna 5: Pobudzanie popytu na pracę    

2.1.1    Kluczowe wskaźniki    

2.1.2    Rozwiązania polityczne    

2.2 Wytyczna 6: Zwiększanie podaży pracy i poprawa dostępu do zatrudnienia, umiejętności i kompetencji    

2.2.1    Kluczowe wskaźniki    

2.2.2    Rozwiązania polityczne    

2.3 Wytyczna 7: Poprawa funkcjonowania rynków pracy oraz zwiększenie skuteczności dialogu społecznego    

2.3.1    Kluczowe wskaźniki    

2.3.2    Rozwiązania polityczne    

2.4 Wytyczna 8: Promowanie równości szans dla wszystkich, wspieranie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa    

2.4.1    Kluczowe wskaźniki    

2.4.2    Rozwiązania polityczne    

GŁÓWNE PRZESŁANIA

Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu sporządzane przez Komisję Europejską i Radę służy do monitorowania w ujęciu rocznym, zgodnie z art. 148 TFUE, sytuacji zatrudnienia w Unii oraz wdrażania wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia. Sprawozdanie zawiera roczny przegląd kluczowych kwestii dotyczących zatrudnienia i sytuacji społecznej w Unii Europejskiej, jak również podejmowanych w ostatnim czasie przez państwa członkowskie środków z zakresu polityki zgodnie z wytycznymi dotyczącymi polityki zatrudnienia państw członkowskich 1 . Określono w nim również powiązane obszary priorytetowe dla środków z zakresu polityki. Projekt tego sprawozdania sporządzany przez Komisję stanowi część pakietu jesiennego europejskiego semestru; po wymianie opinii między Komisją a jej organami przygotowawczymi ostateczny tekst zostanie przyjęty przez Radę ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (Rada EPSCO).

We wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu za 2022 r. w większym stopniu skupiono się na wdrażaniu Europejskiego filaru praw socjalnych, zgodnie z zobowiązaniami zawartymi w planie działania z marca 2021 r. oraz podjętymi przez przywódców UE w deklaracji z Porto z dnia 8 maja. Jego wdrożenie wzmocni dążenie Unii do zielonej, cyfrowej i sprawiedliwej transformacji oraz przyczyni się do osiągnięcia pozytywnej konwergencji społecznej i gospodarczej oraz sprostania wyzwaniom demograficznym. Pomoże ono również w osiąganiu celów zrównoważonego rozwoju. Niniejsze sprawozdanie wzmacnia monitorowanie filaru na rzecz praw socjalnych, w szczególności poprzez ramki tematyczne obejmujące kluczowe wyzwania w trzech obszarach: równe szanse i dostęp do zatrudnienia, sprawiedliwe warunki pracy oraz ochrona socjalna i integracja społeczna. W sprawozdaniu uwzględniono również trzy nowe główne cele UE na 2030 r. w zakresie zatrudnienia, umiejętności i ograniczania ubóstwa, określone w planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych, które zostały przyjęte przez przywódców UE na Szczycie Społecznym w Porto oraz na czerwcowym posiedzeniu Rady Europejskiej. Unia zobowiązała się do osiągnięcia do 2030 r. następujących głównych celów UE:

·co najmniej 78 % ludności w wieku 20–64 lat powinno mieć zatrudnienie;

·co najmniej 60 % osób w wieku 25–64 lat powinno co roku uczestniczyć w działaniach związanych z uczeniem się; oraz

·liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym powinna zmniejszyć się o co najmniej 15 mln w porównaniu z 2019 r.

W połączeniu z funduszami spójności wdrożenie reform i inwestycji przewidzianych w planach odbudowy i zwiększania odporności państw członkowskich wesprze sprawiedliwą, sprzyjającą włączeniu społecznemu i trwałą odbudowę. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności wspiera spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną Unii poprzez poprawę odporności, gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej, zdolności dostosowawczych i potencjału wzrostu gospodarczego państw członkowskich. W ten sposób instrument przyczynia się również do realizacji Europejskiego filaru praw socjalnych, koncentrując się w szczególności na sprostaniu wyzwaniom wskazanym w zaleceniach dla poszczególnych krajów 2 . W tym kontekście istotne są cztery z sześciu filarów, które określają zakres instrumentu, a mianowicie: (i) inteligentny, trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu; (ii) spójność społeczna i terytorialna; (iii) zdrowie oraz odporność gospodarcza, społeczna i instytucjonalna oraz (iv) polityka na rzecz następnego pokolenia, dzieci i młodzieży. Jako część analizy dotyczącej rozwiązań politycznych wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu zawiera również wybrane środki objęte wsparciem przez Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności i inne źródła finansowania unijnego, w tym Europejski Fundusz Społeczny Plus, Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego i Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji.

Zmieniona tablica wskaźników społecznych stanowi podstawę analizy we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu z 2022 r., obejmującym w bardziej kompleksowy sposób zasady filaru. W ramach planu działania na rzecz filaru praw socjalnych z marca 2021 r. Komisja zaproponowała zmianę tablicy wskaźników społecznych, aby umożliwić skuteczniejsze monitorowanie filaru za pomocą zmienionego zbioru wskaźników głównych, co Rada EPSCO zatwierdziła w czerwcu 2021 r. Wspólne sprawozdanie o zatrudnieniu z 2022 r. zawiera zatem ocenę wyników państw członkowskich w odniesieniu do zmienionego zestawu wskaźników podstawowych 3 . Obejmują one obecnie wskaźniki, które pozwalają na uwzględnienie ważnych aspektów, takich jak edukacja dorosłych, integracja osób z niepełnosprawnościami na rynku pracy, zagrożenie ubóstwem i wykluczeniem społecznym dzieci oraz przeciążenie wydatkami mieszkaniowymi. Dane pochodzące ze zmienionej tablicy wskaźników społecznych, wraz z analizą danych i kontekstu politycznego poszczególnych państw, pozwalają na dokładniejsze określenie kluczowych wyzwań w zakresie zatrudnienia i umiejętności oraz wyzwań społecznych w UE i państwach członkowskich (zob. wykres 1). Pozwoliłoby to na dokładniejsze monitorowanie zmian i rozbieżności społecznych. Komitety doradcze Rady EPSCO przeanalizują wnioski Hiszpanii i Belgii w sprawie procedury dotyczącej zakłóceń równowagi społecznej na podstawie art. 148 TFUE w kontekście europejskiego semestru.

Wykres 1: Wyzwania w zakresie zatrudnienia i umiejętności oraz wyzwania społeczne w państwach członkowskich UE według wskaźników podstawowych w zmienionej tablicy wskaźników społecznych 

Uwagi: 1) dane dla wskaźnika dotyczącego uczestnictwa dorosłych w uczeniu się nie są jeszcze dostępne; 2) wskaźnik dotyczący umiejętności cyfrowych odnosi się do danych z 2019 r.; 3) w przypadku niektórych państw brakuje danych dotyczących niektórych wskaźników: legendy dla wszystkich wskaźników przedstawiono w załączniku do sprawozdania.

Wpływ kryzysu związanego z COVID-19 na rynek pracy został złagodzony dzięki szybkim i zdecydowanym środkom z zakresu polityki, które wdrożono na szczeblu państw członkowskich i UE. Można zaobserwować wzrost ożywienia na rynku pracy, jednak zatrudnienie i łączna liczba przepracowanych godzin nie wróciły jeszcze do poziomu sprzed kryzysu 4 . Wskaźnik zatrudnienia – po osiągnięciu najniższego poziomu wynoszącego 71,6 % w II kwartale 2020 r. – częściowo zwiększył się do poziomu 72,8 % w przypadku osób w wieku 20–64 lat w II kwartale 2021 r., będąc jednak poniżej szczytowego poziomu 73,3 %, który odnotowano w IV kwartale 2019 r. Ożywienie gospodarcze będzie wprawdzie sprzyjać tworzeniu miejsc pracy, jednak nie oczekuje się powrotu do poziomu zatrudnienia sprzed kryzysu przed 2022 r. Jak odzwierciedlono w głównym celu UE dotyczącym wskaźnika zatrudnienia, wysoki poziom zatrudnienia jest kluczowym priorytetem na 2030 r., aby móc zapewnić każdemu obywatelowi możliwość pełnego uczestnictwa w gospodarce i społeczeństwie oraz pomóc w zmniejszeniu liczby osób zagrożonych ubóstwem. Ogólnie rzecz biorąc, tempo wzrostu bezrobocia utrzymało się na poziomie niższym, niż można by się spodziewać, biorąc pod uwagę skalę wpływu pandemii COVID-19 na gospodarkę. Wynika to z wprowadzenia przez państwa członkowskie środków z zakresu polityki, również przy pomocy wsparcia w postaci finansowania unijnego (w szczególności europejskiego instrumentu tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej, SURE 5 , oraz Wsparcia na rzecz odbudowy służącej spójności oraz terytoriom Europy REACT-EU 6 ), a w mniejszym stopniu z faktu, że niektóre osoby przynajmniej tymczasowo przeszły w stan bierności zawodowej, gdy znalezienie pracy stało się trudniejsze.

Kryzys związany z COVID-19 przerwał pozytywną tendencję współczynnika aktywności zawodowej obserwowaną w ostatnich latach. Współczynnik aktywności zawodowej w UE-27 w grupie osób w wieku 20–64 lat obniżył się nieznacznie w wyniku pandemii, ale w ujęciu kwartalnym odzyskał już wartość sprzed kryzysu. Było to w dużym stopniu spowodowane poziomem współczynnika aktywności zawodowej kobiet oraz osób w wieku 55–64 lat. W ujęciu bezwzględnym liczba ludności UE w wieku produkcyjnym zmniejszyła się jednak w ciągu ostatniej dekady, co jest również czynnikiem wpływającym na rosnące niedobory siły roboczej. W tym kontekście istotne są polityki, które wprowadzają więcej osób na rynek pracy, umożliwiają dłuższe i zdrowsze życie zawodowe oraz poprawiają produktywność w perspektywie średnio- i długoterminowej. Poprawa warunków pracy i ich lepsze dostosowanie do zmieniających się potrzeb pracowników w ciągu ich całego życia miałyby pozytywny wpływ na podaż pracy, a tym samym potencjalnie sprzyjałyby zwiększeniu wskaźników zatrudnienia.

Wraz z ożywieniem gospodarczym następującym po wstrząsie związanym z COVID-19 prawdopodobnie nie wszystkie miejsca pracy zostaną przywrócone i szczególnie ważne stanie się wspieranie zmiany pracy. Od II kwartału 2020 r. najwyższe stopy wzrostu zatrudnienia zanotowano w sektorach budownictwa, administracji publicznej i działalności ICT, natomiast najniższe – w sektorach handlu hurtowego i sprzedaży detalicznej, sztuki i rozrywki oraz rolnictwa. Dla niektórych przedsiębiorstw, które negatywnie odczuły skutki pandemii, będzie ona stanowiła jedynie przejściowy wstrząs. W przypadku innych pandemia może prowadzić do głębokich zmian w modelach biznesowych, częściowo wywołanych zmianą preferencji konsumentów (np. powszechniejsze korzystanie z handlu elektronicznego) oraz zmianą organizacji i praktyk pracy w przedsiębiorstwach (w tym transformacji cyfrowej i dążenia do bardziej zrównoważonych metod produkcji). W tej perspektywie niektóre zadania mogą okazać się zbędne, wymagając restrukturyzacji pod względem metod i nakładów pracy, przy jednoczesnej większej potrzebie wspierania zmiany pracy przez decydentów i przedsiębiorstwa, zgodnie z zaleceniem Komisji w sprawie skutecznego aktywnego wspierania zatrudnienia (EASE). Ożywienie gospodarcze stanowi również okazję do ukierunkowania się na bardziej zrównoważony system społeczno-gospodarczy obejmujący nowe modele biznesowe i zakładający dalekosiężne skutki w zakresie rodzajów oferowanych miejsc pracy i poszukiwanych umiejętności. Szybka realokacja siły roboczej wspierana przez skuteczną aktywną politykę rynku pracy oraz środki na rzecz podnoszenia i zmiany kwalifikacji są konieczne, aby zaradzić niedoborom siły roboczej, wspomóc zwiększenie produktywności, wzrost płac i spójności społecznej oraz usprawnić transformację ekologiczną i cyfrową. W tym względzie pożyteczną rolę mogą odegrać mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy, które ułatwią i wesprą procesy restrukturyzacji. Mechanizmy te powinny należeć do narzędzi polityki w okresie po zakończeniu kryzysu i zmienić swój główny cel, koncentrując się na wsparciu procesów modernizacji gospodarki (na przykład przez powiązane środki na rzecz rozwoju umiejętności), nie opóźniając korekt strukturalnych.

Kryzys uwidocznił trudniejszą sytuację osób młodych na rynku pracy
13,7 % młodzieży NEET (w wieku 15–29 lat) w 2020 r. +1,3 punktu procentowego stopy bezrobocia młodzieży w latach 2019–2020 Na umowę na czas określony o charakterze wymuszonym zatrudnionych jest dwa razy więcej osób młodych niż osób w wieku 25–64 lat.	Młodzież niekształcąca się, niepracująca ani nieszkoląca się (%, 15–29, 2020)	Uwaga: niektóre jednostki administracyjne znajdujące się na wyspach i w regionach najbardziej oddalonych nie są reprezentowane. Źródło: Eurostat, badanie aktywności ekonomicznej ludności [edat_lfse_35]. Granice administracyjne – © EuroGeographics.

Kryzys związany z COVID-19 dotknął w większym stopniu osoby młode, w szczególności osoby rozpoczynające pracę – sytuacja ta wymaga wprowadzenia szybkich i zdecydowanych środków z zakresu polityki. Stopa bezrobocia młodzieży (15–24 lat) w UE wykazywała początkowe oznaki ożywienia w pierwszej połowie 2021 r., ale w II kwartale 2021 r. nadal wynosiła 17,4 %, czyli prawie trzykrotnie więcej niż stopa bezrobocia w grupie osób w wieku 25–74 lat. Wstrząs związany z COVID-19 odwrócił sześcioletnią tendencję spadku liczby młodzieży niekształcącej się, niepracującej ani nieszkolącej się (młodzież NEET), częściowo w wyniku niepewnej sytuacji osób młodych na rynku pracy. Wymaga to zdecydowanych środków z zakresu polityki, aby zapobiec ryzyku wystąpienia długotrwałych negatywnych skutków dla ich dobrostanu i perspektyw zawodowych. Zmniejszenie liczby młodzieży niekształcącej się, niepracującej ani nieszkolącej się jest w istocie jednym z celów uzupełniających UE, który Komisja Europejska przedstawiła w planie działania na rzecz filaru praw socjalnych. Wzmocniona gwarancja dla młodzieży usprawnia działania mające na celu zapewnienie dobrej jakości oferty zatrudnienia, dalszego kształcenia, przygotowania zawodowego lub stażu w ciągu czterech miesięcy od uzyskania statusu osoby bezrobotnej lub zakończenia kształcenia formalnego 7 . Inicjatywa ALMA (ang. Aim, Learn, Master, Achieve) 8 pomoże defaworyzowanej młodzieży NEET zdobyć doświadczenie zawodowe za granicą, zapewniając jej również niezbędne wsparcie społeczne, w celu włączenia tej grupy do systemu edukacji, szkolenia zawodowego lub wysokiej jakości zatrudnienia.

Z uwagi na nierównomierny wpływ kryzysu na różne grupy pracowników dostosowana do potrzeb aktywna polityka rynku pracy jest istotna dla zapewnienia zrównoważonej i sprzyjającej włączeniu społecznemu odbudowy gospodarki. Pracownicy zatrudnieni niestandardowo ucierpieli najbardziej, zwłaszcza ci zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas określony w państwach członkowskich, w których praca na czas określony ma większy udział w zatrudnieniu ogółem 9 . Osoby urodzone poza UE doświadczyły spadku zatrudnienia w większym stopniu niż ludność miejscowa. Ponadto istnieje znaczny potencjał zwiększenia zatrudnienia wśród osób z niepełnosprawnościami: różnica między wskaźnikiem zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami i innych osób wynosiła w UE w 2020 r. 24,5 punktu procentowego.

Pandemia uwydatniła ponadto długotrwałe wyzwania związane ze współczynnikiem aktywności zawodowej kobiet. Chociaż dowody nie wskazują na silniejszy negatywny wpływ pandemii na wskaźniki zatrudnienia kobiet w porównaniu z mężczyznami, kobiety doświadczyły gwałtowniejszego spadku liczby godzin pracy niż mężczyźni w okresach, w których obowiązywały ograniczenia w przemieszczaniu się. Za tymi zmianami kryją się różnice w reprezentacji kobiet i mężczyzn w sektorach i zawodach dotkniętych kryzysem, różnice w korzystaniu z telepracy ze względu na płeć oraz fakt, że kobiety wzięły na siebie większą część obowiązków opiekuńczych. Ponadto w czasie kryzysu samotne kobiety z dziećmi doświadczyły większego spadku zatrudnienia niż kobiety bezdzietne. Podkreśla to znaczenie usług w zakresie opieki nad dziećmi i opieki długoterminowej dla zwiększenia współczynnika aktywności zawodowej kobiet. Również w tym względzie dyrektywa w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym 10 , którą państwa członkowskie muszą transponować do dnia 2 sierpnia 2022 r., ma na celu zapewnienie równego dostępu i zrównoważonego korzystania z urlopów przez mężczyzn i kobiety. Umożliwi to rodzicom z dziećmi oraz pracownikom mającym niesamodzielnych krewnych lepsze godzenie obowiązków opiekuńczych i zawodowych. Jednocześnie w wielu państwach członkowskich struktura systemów podatkowych nadal zniechęca do udziału w rynku pracy drugich żywicieli rodziny (którymi najczęściej są kobiety).

Chociaż istnieje potencjał do zwiększenia zatrudnienia w niektórych grupach, rosnące niedobory siły roboczej w wielu państwach członkowskich wskazują na kluczowe znaczenie podnoszenia i zmiany kwalifikacji. Spadek aktywności gospodarczej spowodowany COVID-19 doprowadził do zmniejszenia niedoborów siły roboczej prawie we wszystkich państwach członkowskich. W 2021 r. po złagodzeniu ograniczeń w przemieszczaniu się i stopniowym ożywieniu gospodarczym w większości państw członkowskich ponownie zaczęła zwiększać się liczba wolnych miejsc pracy. Sektory takie jak budownictwo, ochrona zdrowia i opieka długoterminowa, a także technologie informacyjno-komunikacyjne zgłosiły największe niedobory siły roboczej, spowodowane między innymi długotrwałym niedoborem wykwalifikowanej siły roboczej. Ponadto w wyniku transformacji ekologicznej i cyfrowej można spodziewać się zwiększonego popytu na pracę w sektorach związanych z energią odnawialną, budownictwem, rolnictwem i leśnictwem, przy czym będzie on odnosić się głównie do pracowników o średnich kwalifikacjach.

Praca nie zawsze zapewnia godziwy dochód pozwalający na utrzymanie. Ubóstwo pracujących wzrosło z 8,5 % w 2010 r. do 9 % w 2019 r. w UE-27. Zasadniczo pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas określony są bardziej narażeni na ubóstwo pracujących niż pracownicy zatrudnieni na podstawie umów na czas nieokreślony (odpowiednio 16,2 % i 5,9 %), podobnie jak pracownicy o niskich umiejętnościach w porównaniu z pracownikami o wysokich umiejętnościach (odpowiednio 19 % i 4,9 %). Ponadto pracownicy urodzeni poza UE są znacznie bardziej narażeni na ubóstwo pracujących niż osoby urodzone w UE. Pomimo niedawnych podwyżek minimalnych wynagrodzeń w wielu państwach członkowskich ustawowe wynagrodzenie minimalne często utrzymuje się na niskim poziomie w porównaniu z innymi płacami w gospodarce. Zgodnie z wnioskiem Komisji dotyczącym dyrektywy w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej 11 negocjacje zbiorowe odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu ochrony adekwatnego minimalnego wynagrodzenia w Unii.

Poziom zatrudnienia na czas określony zmniejsza się od początku pandemii, co odzwierciedla fakt, że więcej osób zwolniono wśród pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę na czas określony niż wśród pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę na czas nieokreślony, jednak w kilku państwach członkowskich forma zatrudnienia na czas określony nadal zajmuje znaczącą pozycję. Umowy o pracę na czas określony są nadal szczególnie rozpowszechnione wśród kobiet, osób młodych i pracowników urodzonych poza UE. Umowy o pracę na czas określony, które stanowią punkt wyjścia do bardziej stałych miejsc pracy, mają kluczowe znaczenie dla poprawy ogólnej jakości pracy. W niektórych państwach członkowskich podstawowym powodem zawierania przez pracowników umów o pracę na czas określony jest niemożność znalezienia stałego zatrudnienia. Pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas określony o charakterze wymuszonym często zgłaszają niższy poziom satysfakcji z pracy, co może mieć wpływ na ich wydajność i nabywanie umiejętności. Udział zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy w UE zmniejszył się w 2020 r. w porównaniu z rokiem poprzednim, lecz znaczny odsetek pracowników jest nadal zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy o charakterze wymuszonym. 

Nagły i znaczny wzrost liczby osób podejmujących się telepracy unaocznił zarówno zalety, jak i wyzwania związane z pracą zdalną. W stanie zagrożenia zdrowia telepraca okazała się ważna dla wielu przedsiębiorstw, aby zapewnić ciągłość działania i chronić zdrowie swoich pracowników. W normalnych okolicznościach telepraca pozwala również na skrócenie czasu dojazdu do pracy, zapewnia większą elastyczność i możliwości zachowania równowagi między życiem zawodowym a prywatnym dla pracowników, a także pozwala zwiększyć wydajność i produktywność przedsiębiorstw. Telepraca może jednak niekiedy zacierać granice między życiem zawodowym a prywatnym, narzucając większą intensywność pracy oraz powodując trudności w zapewnieniu zbiorowej reprezentacji, a także w niektórych przypadkach w zapewnieniu udziału w procesach decyzyjnych w miejscu pracy i udziału w szkoleniach. Technologie cyfrowe umożliwiły zwiększenie skali telepracy i przyczyniły się do lepszego dopasowania popytu na pracę do jej podaży, stanowiąc jednocześnie wyzwanie dla niektórych grup, zwłaszcza osób o niskich umiejętnościach lub osób starszych, w zakresie pełnego uczestnictwa w rynku pracy i w społeczeństwie. To z kolei może zwiększyć ryzyko wystąpienia przepaści cyfrowej oraz wykluczenia z rynku pracy i wykluczenia społecznego, stąd też ważne jest umożliwienie wszystkim zdobycia umiejętności cyfrowych niezbędnych do czerpania korzyści z transformacji cyfrowej.

Pandemia przyspieszyła obecne tendencje w zakresie transformacji cyfrowej, w tym poprzez zwiększenie pracy za pośrednictwem platform cyfrowych, co wymaga wprowadzenia środków z zakresu polityki w celu zarządzania powiązanymi przekształceniami – w szczególności w odniesieniu do warunków pracy i dostępu do ochrony socjalnej. Technologie cyfrowe oferują nowe sposoby uczenia się i pracy, jak również nowe możliwości dla przedsiębiorstw i konsumentów. Przyczyniają się one do tworzenia możliwości zatrudnienia na rynku pracy oraz lepszego dopasowania pracodawców do pracowników. Technologie cyfrowe mogą jednak również stanowić zagrożenie dla istniejących miejsc pracy oraz dla jakości zatrudnienia, w szczególności dla osób wykonujących pracę polegającą w dużej mierze na czynnościach rutynowych oraz dla osób o niższych umiejętnościach. Równolegle z realokacją siły roboczej w kierunku zawodów wymagających umiejętności cyfrowych może nastąpić realokacja w kierunku zawodów związanych z gospodarką opartą na cyfrowej platformie pracy. W czasie pandemii znacząco wzrósł popyt na pracę online (przy pięciokrotnym wzroście przychodów w ciągu ostatnich pięciu lat), co jeszcze bardziej podkreśliło znaczenie określenia statusu prawnego i poprawy warunków pracowników wykonujących pracę za pośrednictwem platform internetowych.

Przejście na zieloną gospodarkę oraz zobowiązanie do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. stanowią wyjątkową okazję do ożywienia gospodarki UE w sposób zrównoważony, sprzyjający włączeniu społecznemu i odporny. Pod warunkiem wprowadzenia odpowiednich towarzyszących strategii politycznych transformacja w kierunku neutralności klimatycznej mogłaby przyczynić się do stworzenia nawet miliona dodatkowych miejsc pracy do 2030 r., choć oczekuje się, że skutki będą zróżnicowane w zależności od zawodów, sektorów i regionów. Miejsca pracy będą tworzone głównie dla grupy osób o średnich kwalifikacjach, co może pomóc w złagodzeniu tendencji do polaryzacji rynku pracy. Transformacja ekologiczna nie wpłynie jednak na wszystkich Europejczyków w równym stopniu i dla niektórych będzie miała negatywne skutki, powodując utratę miejsc pracy i restrukturyzację w niektórych sektorach (zwłaszcza w sektorach zasobów wydobywczych i sektorach wysoce energochłonnych), a także zwiększając presję na dochody gospodarstw domowych. Ponadto w wielu sektorach istniejące miejsca pracy będą wymagały zdobycia dodatkowych umiejętności w celu wsparcia transformacji ekologicznej. Zmiany te mogą stanowić wyzwanie, zwłaszcza dla osób w najtrudniejszej sytuacji oraz dla niektórych regionów, zwłaszcza tych, które ucierpiały w wyniku przemian przemysłowych lub zmian struktury konsumpcji, a także regionów wydobywających węgiel. Jednocześnie wiele działań związanych z przejściem na gospodarkę o bardziej zamkniętym obiegu stanowi istotny potencjał przyczyniający się do rozwoju gospodarki społecznej i tworzenia lokalnych miejsc pracy. Podnoszenie kwalifikacji, przekwalifikowanie oraz wsparcie przy zmianie pracy będą miały zasadnicze znaczenie dla przezwyciężenia tych wyzwań. Działania te mogą zapewnić obywatelom odpowiednie umiejętności i sprzyjać szybkiej realokacji siły roboczej, która przyczynia się do przyrostu wydajności, produktywności i wzrostu wynagrodzeń. Jak zapowiedziano w europejskim programie na rzecz umiejętności, wzmocnione zostanie monitorowanie ekologizacji zawodów oraz określanie sposobu dostosowania umiejętności potrzebnych w konkretnych zawodach i sektorach.

Ubóstwo energetyczne stanowi coraz częstszą formę ubóstwa, która wymaga podjęcia ukierunkowanych działań. Zjawisko to dotyka obecnie w UE nawet 34 mln osób, przy czym około jedna na pięć osób o dochodach poniżej progu ubóstwa zgłasza niemożność utrzymania odpowiedniego poziomu ocieplenia w swoim domu. W październiku 2021 r. Komisja przyjęła komunikat „Reakcja na rosnące ceny energii” 12 , w którym podkreślono, że sprawiedliwe systemy podatkowe i zabezpieczenia społecznego, ukierunkowane środki wsparcia dochodu i polityka renowacji sprzyjająca włączeniu społecznemu są kluczowymi elementami zestawu narzędzi służących złagodzeniu ubóstwa energetycznego i przeciwdziałaniu bezpośrednim skutkom niedawnego wzrostu cen. Sprawiedliwa społecznie transformacja ekologiczna wymaga towarzyszących jej środków w zakresie zatrudnienia, umiejętności i polityki społecznej, które pozwolą sprostać temu wyzwaniu. W grudniu 2021 r. Komisja zamierza przedstawić zalecenie Rady w sprawie społecznych i pracowniczych aspektów transformacji klimatycznej.

Wysokiej jakości i skuteczne zaangażowanie partnerów społecznych jest warunkiem wstępnym dobrego funkcjonowania europejskiej społecznej gospodarki rynkowej, zapewniającym bardziej zrównoważone i sprzyjające włączeniu społecznemu wyniki polityki. Ponad połowa wszystkich środków w dziedzinie aktywnej polityki rynku pracy i ochrony dochodów, wprowadzonych od czasu pojawienia się pandemii, została uzgodniona albo wynegocjowana z organizacjami partnerów społecznych. W wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia wzywa się państwa członkowskie do zapewnienia terminowego i rzeczywistego zaangażowania partnerów społecznych w opracowywanie i realizację reform i polityk w dziedzinie zatrudnienia i kwestii społecznych oraz, w stosownych przypadkach, reform i polityk gospodarczych, w tym przez wspieranie wzmacniania potencjału partnerów społecznych. Zgodnie z krajowymi praktykami i ramami instytucjonalnymi zaangażowanie partnerów społecznych na wszystkich szczeblach ma na celu ulepszenie procesu opracowywania reform oraz zapewnienie odpowiedzialności za reformy. Ogólnie rzecz biorąc, jakość zaangażowania partnerów społecznych w krajową politykę zatrudnienia i politykę społeczną pozostała stabilna lub nieznacznie się poprawiła w ciągu ostatnich lat, ale nadal znacznie różni się w poszczególnych państwach członkowskich. W kwestii tej ważne i kluczowe jest również zaangażowanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Jest to szczególnie ważne w czasie, gdy potrzebne jest silne porozumienie, aby zapewnić stabilną odbudowę i wsparcie dla ekologicznych i cyfrowych transformacji. W przyszłości odpowiednie zaangażowanie partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego we wdrażanie planów odbudowy i zwiększania odporności będzie miało istotne znaczenie dla zapewnienia skutecznego wykonania zaplanowanych środków.

Wyniki kształcenia pozostają silnie skorelowane ze statusem społeczno-ekonomicznym. Pandemia COVID-19 wywarła silną presję na systemy kształcenia i szkolenia państw członkowskich. Odsetek osób wcześnie kończących naukę nadal się zmniejszał w czasie pandemii, choć w wolniejszym tempie, ponadto wciąż występują także znaczne różnice między państwami. Pierwsze badania i ankiety przeprowadzone w państwach członkowskich wskazują na znaczne straty edukacyjne podczas pandemii, przy czym sytuację tę szczególnie odczuli uczniowie pochodzący ze środowisk o niższym statusie społeczno-ekonomicznym lub ze środowisk migracyjnych spoza UE. Oprócz nierównego dostępu do edukacji cyfrowej online w nauce przeszkadzało im na przykład mniej wspierające środowisko edukacyjne w domu. Abstrahując od pandemii, status społeczno-ekonomiczny uczniów lub pochodzenie ze środowisk migracyjnych jest również silnym czynnikiem wpływającym na poziom ich umiejętności cyfrowych. Jeśli chodzi o umiejętności podstawowe, mimo pewnych postępów w przeszłości odsetek słabo radzących sobie piętnastolatków ponownie wzrasta. Podkreśla to znaczenie zapewnienia edukacji o wysokiej jakości od najwcześniejszych lat. Pomimo wzrostu odsetka osób z wykształceniem wyższym w większości państw członkowskich różnice społeczne w uczestnictwie w szkolnictwie wyższym utrzymują się na przestrzeni pokoleń. Istniejące niedopasowanie umiejętności wskazuje także na potrzebę lepszego dostosowania kształcenia do potrzeb rynku pracy i dalszego zwiększania liczby osób podejmujących studia wyższe, w szczególności w sektorach, na które jest coraz większe zapotrzebowanie, takich jak technologie informacyjno-komunikacyjne (TIK) oraz nauki przyrodnicze, technologia, inżynieria i matematyka (STEM). Zapobieganie nierównościom w wynikach kształcenia związanych ze statusem społeczno-ekonomicznym lub pochodzeniem ze środowisk migracyjnych oraz zmniejszanie tych nierówności ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia wszystkim równych szans, co ma korzystny wpływ na poziom umiejętności poszczególnych osób i potencjał wzrostu gospodarczego.

W kwestii rozwijania umiejętności osób dorosłych nie można wyodrębnić standardowych metod stosowanych w całej UE, biorąc pod uwagę znaczne różnice w poszczególnych państwach i poważne skutki pandemii; w ramach głównego celu UE do 2030 r. wspierane będą dalsze starania niezbędne w tym wymiarze. Zapewnienie, aby siła robocza posiadała umiejętności potrzebne na przyszłych rynkach pracy, pozostaje zatem głównym wyzwaniem. Prognozowanie zapotrzebowania na umiejętności wskazuje na zmiany w profilach umiejętności na rynku pracy w świetle szybkiego rozwoju technologicznego, w tym w związku z transformacją cyfrową i ekologiczną, oraz na dalszy spadek liczby zawodów wymagających niskich kwalifikacji. Stwarza to pilną potrzebę podnoszenia i zmian kwalifikacji. W tym kontekście główny cel UE w zakresie edukacji dorosłych (w stosunku do roku poprzedniego) ustalono na poziomie 60 %, w porównaniu ze wskaźnikiem z 2016 r. wynoszącym 37,4 %. Uczestnictwo w edukacji dorosłych wśród osób o niskich kwalifikacjach i migrantów pozostało znacznie poniżej średniej. Zwiększenie uczestnictwa w edukacji dorosłych wymaga zintegrowanego podejścia, które w spójny sposób wyeliminuje poszczególne bariery, w tym poprzez gromadzenie informacji na temat umiejętności i prognozowanie w partnerstwie z odpowiednimi zainteresowanymi stronami. Oznacza to połączenie wsparcia finansowego na pokrycie kosztów bezpośrednich, takich jak indywidualne uprawnienia do szkoleń, z płatnym urlopem szkoleniowym i usługami poradnictwa zawodowego, a także przeglądem możliwości szkoleniowych o zapewnionej jakości oraz informacjami na temat potwierdzania i poświadczania umiejętności.

Podnoszenie i zmiana kwalifikacji siły roboczej jest kluczem do ułatwienia zmiany pracy i wsparcia transformacji ekologicznej i cyfrowej
9,2 %  dorosłych uczestniczyło w uczeniu się (w ciągu ostatnich 4 tygodni) w UE w 2020 r. W tym tylko 3,4 % dorosłych o niskich kwalifikacjach  89 %  dorosłych w UE zgadza się, że lepsze warunki finansowe zachęciłyby do udziału w szkoleniach	Wskaźnik uczestnictwa w edukacji dorosłych ludności ogółem i osób bezrobotnych w 2020 r. (w %, wiek 25–64 lat, ostatnie 4 tygodnie)	Źródło: Eurostat, BAEL [trng_lfse_02].

Państwa członkowskie UE odnotowały ograniczone postępy w zapewnianiu podstawowych umiejętności cyfrowych osobom dorosłym; konieczne są również istotne dalsze starania w zakresie zaawansowanych umiejętności cyfrowych. Pandemia wpłynęła na znaczący wzrost zapotrzebowania na umiejętności cyfrowe na wszystkich poziomach, czyniąc z nich przekrojowy wymóg w wielu zawodach i sektorach. Z najnowszych danych ujętych we wskaźniku podstawowym w tablicy wskaźników społecznych wynika, że tylko 56 % dorosłych posiadało w 2019 r. przynajmniej podstawowe umiejętności cyfrowe. Ze wskaźnika tego wynika również brak konwergencji wśród państw członkowskich i bardzo powolny postęp od 2014 r. Umiejętności cyfrowe wymagane są (na odpowiednim poziomie) w ponad 90 % obecnie dostępnych miejsc pracy i w niemal wszystkich sektorach gospodarki. Postępy w tym obszarze są kluczowe, jeśli UE ma sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu na umiejętności cyfrowe potrzebne do codziennego funkcjonowania w społeczeństwie, jak również szczególnemu zapotrzebowaniu gospodarki na specjalistów z dziedziny ICT.

Dzięki wyjątkowo szybkiemu wdrożeniu rozwiązań politycznych na szczeblu państw członkowskich i UE pomimo kryzysu związanego z COVID-19 zagregowane dochody gospodarstw domowych pozostały zasadniczo stabilne średnio we wszystkich państwach członkowskich UE w 2020 r. Wraz z nadejściem pandemii dochody gospodarstw domowych gwałtownie spadły w drugim kwartale 2020 r., ale pod koniec roku powróciły do normy i ogólnie pozostały stabilne w latach 2019–2020. Największy spadek zanotowano w przypadku wynagrodzeń pracowników; duże spadki odnotowano również w przypadku dochodów osób samozatrudnionych oraz dochodów netto z tytułu własności. W 2020 r. świadczenia społeczne netto miały duży udział w ogólnym dochodzie i odegrały główną rolę w złagodzeniu ogólnego spadku dochodów gospodarstw domowych w drugim kwartale, do pewnego stopnia wspieranego również przez korekty podatków od dochodów i majątku. W kontekście spadku realnego PKB o 6 % w ujęciu rocznym ta stabilność zagregowanych dochodów gospodarstw domowych w 2020 r. świadczy o wsparciu udzielonym przez wyjątkową politykę dyskrecjonalną wprowadzoną w celu złagodzenia społecznych skutków kryzysu oraz o automatycznych stabilizujących skutkach ochrony socjalnej i systemów podatkowych. W II kwartale 2021 r. zarówno realny PKB, jak i wynagrodzenia pracowników rosły szybko, mniej więcej w tym samym tempie, w jakim zmniejszały się rok wcześniej. Ogólnie rzecz biorąc, realne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych wzrosły w tym kwartale bardziej niż zmniejszyły się w tym samym kwartale rok wcześniej, również dzięki temu, że świadczenia społeczne netto zmniejszały się w wolniejszym tempie niż inne źródła dochodu.

Pomimo kryzysu związanego z COVID‑19 dochody gospodarstw domowych pozostały zasadniczo stabilne średnio we wszystkich państwach członkowskich UE w 2020 r.
W większości państw członkowskich nierówności dochodowe (wskaźnik zróżnicowania kwintylowego S80/S20) nieznacznie zmniejszyły się lub pozostały stabilne Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (wskaźnik AROPE) pozostał stabilny na poziomie około jednej na pięć osób w 2020 r. w UE	Wzrost PKB, wzrost realnych dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych i ich główne elementy (UE-27)	Źródło: Eurostat, rachunki narodowe [ nasq_10_nf_tr ] i [ namq_10_gdp ]. Uwagi: zob. treść sprawozdania.

Systemy ochrony socjalnej pomogły przetrwać kryzys związany z COVID-19 bez znacznego wzrostu zagrożenia ubóstwem lub nierównościami dochodowymi. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (wskaźnik AROPE) i każdy z jego elementów, jak również ogólne nierówności dochodowe pozostały zasadniczo stabilne w latach 2019–2020 w większości państw członkowskich 13 . Jest to odzwierciedleniem wpływu systemów podatkowych i systemów zabezpieczenia społecznego, jak również znacznego wsparcia publicznego, w tym poprzez mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy i inne środki służące utrzymaniu zatrudnienia, wprowadzone lub przedłużone w czasie kryzysu COVID‑19, w szczególności w odniesieniu do grup słabszych społecznie. Wczesne szacunki dotyczące wydatków na ochronę socjalną w 2020 r. dla 19 państw członkowskich 14 wskazują na bezprecedensowe poziomy i duży wzrost w porównaniu z 2019 r. Pomimo pewnych tymczasowych środków mających na celu poprawę dostępu do (odpowiedniej) ochrony socjalnej w wielu krajach nadal istnieją luki, w szczególności w odniesieniu do osób zatrudnionych w niestandardowych formach i osób samozatrudnionych. W krajowych planach przedłożonych przez państwa członkowskie w celu wdrożenia w 2019 r. zalecenia Rady w sprawie dostępu pracowników oraz osób samozatrudnionych do ochrony socjalnej 15 , zapowiedziano określone reformy strukturalne.

Zagrożenie ubóstwem i wykluczeniem społecznym pozostaje jednak wysokie w przypadku niektórych grup społecznych, a zwłaszcza rodzin z dziećmi, osób z niepełnosprawnościami, osób urodzonych poza UE i Romów. Ubóstwo w gospodarstwach domowych o bardzo małej intensywności pracy wzrosło w ciągu ostatniej dekady. W większości państw członkowskich dzieci są bardziej narażone na ubóstwo (w tym długotrwałe ubóstwo) niż dorośli. Dzieci dorastające w ubóstwie lub skazane na wykluczenie społeczne słabiej radzą sobie w szkole, rzadziej cieszą się dobrym zdrowiem, a w dorosłym życiu trudniej jest im realizować w pełni swój potencjał. W Planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych przedstawiono cel uzupełniający w stosunku do głównego celu UE na 2030 r. w zakresie ograniczania ubóstwa, jakim jest zmniejszenie liczby dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym o co najmniej 5 mln do 2030 r. W niektórych państwach członkowskich wskaźnik AROPE w przypadku dzieci wychowywanych przez osobę samotnie wychowującą dzieci lub w rodzinach z większą liczbą dzieci niż troje lub wywodzących się ze środowiska migracyjnego lub romskiego jest do trzech razy wyższy niż w przypadku innych dzieci. W zaleceniu Rady z dnia 14 czerwca 2021 r. ustanowiono europejską gwarancję dla dzieci, właśnie w tym celu, aby zapobiegać wykluczeniu społecznemu dzieci i zwalczać je poprzez zapewnienie dostępu do zestawu kluczowych usług. Osoby urodzone poza UE są także bardziej zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Znaczna większość Romów żyje poniżej krajowego progu ubóstwa. Wskaźnik przeciążenia wydatkami mieszkaniowymi w dalszym ciągu zmniejszał się na poziomie UE przed kryzysem, ale sytuacja osób znajdujących się poniżej progu ubóstwa pozostaje krytyczna. W 2020 r. około jedna dziesiąta ludności UE żyła w gospodarstwach domowych, które przeznaczały przynajmniej 40 % (ekwiwalentnego) dochodu do dyspozycji na opłacenie mieszkania. Wskaźnik przeciążenia wydatkami mieszkaniowymi wśród populacji zagrożonej ubóstwem był znaczenie wyższy, przy czym między państwami członkowskimi występują znaczne różnice.

Od 2015 r. wpływ transferów socjalnych na ograniczanie ubóstwa w UE-27 jest stabilny, ale tuż przed kryzysem wykazywał rozbieżności. W ujęciu średnim transfery socjalne w UE (bez emerytur) zmniejszyły wskaźnik zagrożenia ubóstwem o około jedną trzecią. Istnieją jednak znaczne różnice między państwami członkowskimi, wahające się od około 16 % do ponad 50 %. W latach 2019–2020 różnice między państwami członkowskimi pogłębiły się. Występuje znaczne zróżnicowanie pod względem objęcia ochroną socjalną, w szczególności wśród osób zatrudnionych w niestandardowych formach i osób samozatrudnionych, natomiast świadczenia zapewniające dochód minimalny jako odsetek progu ubóstwa spadły w prawie wszystkich państwach członkowskich w 2019 r. W 12 państwach członkowskich minimalny dochód wynosi znacznie poniżej 60 % granicy ubóstwa. Komisja zamierza przedstawić w 2022 r. wniosek dotyczący zalecenia Rady w sprawie minimalnego dochodu, aby zapewnić skuteczne wsparcie i uzupełnienie strategii politycznych państw członkowskich.

*************

Państwa członkowskie powinny podjąć działania w celu sprostania wyzwaniom związanym z zatrudnieniem, umiejętnościami i polityką społeczną określonym w niniejszym wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu. W analizie przedstawionej w sprawozdaniu podkreślono szereg priorytetowych obszarów środków z zakresu polityki. Powinny one mieć na celu promowanie odbudowy gospodarki sprzyjającej włączeniu społecznemu poprzez wspieranie tworzenia miejsc pracy, ułatwianie przejścia z bezrobocia do zatrudnienia oraz między sektorami, zwiększenie odporności gospodarczej i społecznej oraz zapewnienie sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej, przy jednoczesnym dążeniu do osiągnięcia głównych celów UE na 2030 r. w zakresie zatrudnienia, umiejętności i ograniczenia ubóstwa.

Zgodnie z wytycznymi dotyczącymi polityki zatrudnienia państwa członkowskie zachęca się, aby:

·stopniowo przechodziły od środków nadzwyczajnych do środków naprawczych na rynkach pracy oraz podejmowały działania mające na celu promowanie wyższego współczynnika aktywności zawodowej i reaktywacji pracowników, którzy najbardziej odczuli skutki pandemii;

·opracowały spójne pakiety polityczne obejmujące zachęty w zakresie zatrudniania i zmiany pracy, środki na rzecz podnoszenia i zmiany kwalifikacji oraz większe wsparcie ze strony służb zatrudnienia w zakresie zmiany pracy, zgodnie z zaleceniem EASE;

·zwiększały wydajność i skuteczność aktywnej polityki rynku pracy i publicznych służb zatrudnienia, w tym poprzez inwestowanie w infrastrukturę i usługi cyfrowe (przy jednoczesnym zapewnieniu dostępności); prognozowanie zapotrzebowania na umiejętności i gromadzenie informacji na temat umiejętności (również w odniesieniu do transformacji ekologicznej i cyfrowej); systemy profilowania; oraz odpowiednie szkolenie personelu;

·zwiększały perspektywy osób młodych na rynku pracy poprzez promowanie integracyjnego kształcenia i szkolenia zawodowego wysokiej jakości oraz szkolnictwa wyższego; oferowanie ukierunkowanego wsparcia ze strony służb zatrudnienia (w tym mentoringu, poradnictwa i doradztwa) oraz wspieranie wysokiej jakości przygotowania zawodowego i staży (w szczególności w MŚP), zgodnie ze wzmocnioną gwarancją dla młodzieży;

·zapewniały równość płci i zwiększały współczynnik aktywności zawodowej kobiet, w tym poprzez rozwiązania dotyczące równowagi między życiem zawodowym a prywatnym; dostęp do przystępnych cenowo, wysokiej jakości usług w zakresie opieki długoterminowej oraz wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem oraz zapewnienie rodzicom i innym osobom sprawującym obowiązki opiekuńcze dostępu do urlopu ze względów rodzinnych i elastycznej organizacji pracy, przy jednoczesnym promowaniu zrównoważonego korzystania z tych uprawnień przez kobiety i mężczyzn;

·poprawiały efekty uczenia się i zmniejszały nierówności w zakresie kształcenia i szkolenia; zwiększały dostęp do szkolnictwa wyższego (w szczególności dla grup defaworyzowanych); zapobiegały wczesnemu kończeniu nauki; w dalszym ciągu zwiększały udział szkolnictwa wyższego i jego przydatność na rynku pracy, ze szczególnym naciskiem na sektory takie jak ICT i STEM, w tym poprzez mikrokwalifikacje;

·inwestowały w przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji osób dorosłych, zwłaszcza w zakresie umiejętności niezbędnych w procesie transformacji cyfrowej i ekologicznej, poprzez wzmocnienie przepisów dotyczących indywidualnych uprawnień do szkoleń, w szczególności realizowanych za pośrednictwem indywidualnych rachunków szkoleniowych, wspieranie wielostronnych partnerstw publiczno-prywatnych na dużą skalę w ramach paktu na rzecz umiejętności oraz koalicji na rzecz umiejętności cyfrowych i zatrudnienia, zapewnianie przedsiębiorstwom i pracownikom większych zachęt do angażowania się w podnoszenie i zmianę kwalifikacji, inwestowanie w infrastrukturę i wyposażenie, również cyfrowe;

·podnosiły kompetencje cyfrowe uczniów i osób dorosłych oraz zwiększały pulę talentów cyfrowych na rynku pracy poprzez rozwój ekosystemów kształcenia i szkolenia cyfrowego wspieranych przez kluczowe czynniki, takie jak szybkie łącza dla szkół, sprzęt i szkolenia dla nauczycieli; wspierały instytucje posiadające wiedzę specjalistyczną w zakresie transformacji cyfrowej, ze szczególnym uwzględnieniem włączenia społecznego i zmniejszenia przepaści cyfrowej;

·zreformowały regulację rynku pracy, a także system podatkowy i system zabezpieczenia społecznego, aby zapewnić ograniczenie segmentacji rynku pracy i wspierać tworzenie miejsc pracy o wysokiej jakości; zapewniły dostęp do odpowiedniej ochrony socjalnej pracownikom zatrudnionym w niestandardowej formie oraz osobom samozatrudnionym zgodnie z zaleceniem Rady w sprawie dostępu do ochrony socjalnej;

·zapewniły bezpieczne środowiska pracy, które są dobrze dostosowane do nowych wymogów wprowadzonych po pandemii, oraz dostępność elastycznej organizacji pracy;

·zapewniły sprawiedliwy społecznie proces transformacji;

·promowały rokowania zbiorowe, dialog społeczny i zaangażowanie partnerów społecznych, w tym w odniesieniu do wdrażania planów odbudowy i zwiększania odporności;

·zapewniły wszystkim dzieciom zagrożonym ubóstwem lub wykluczeniem społecznym bezpłatnego i skutecznego dostępu do opieki zdrowotnej, wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, edukacji i zajęć w szkole, skutecznego dostępu do zdrowego odżywiania i odpowiednich warunków mieszkaniowych, zgodnie z zaleceniem ustanawiającym gwarancję dla dzieci;

·inwestowały w odpowiednie i trwałe systemy ochrony socjalnej dla wszystkich, w tym systemy zapewniające dochód minimalny, wspieranie reform mających na celu utrzymanie i zwiększenie poziomów ochrony oraz zwiększenie ochrony osób nieobjętych ochroną lub objętych nią w niewystarczającym stopniu; poprawiły adekwatność świadczeń, możliwości przenoszenia praw, dostęp do wysokiej jakości usług i wsparcia na rzecz integracji osób zdolnych do pracy na rynku pracy; usprawniły świadczenie wysokiej jakości, przystępnych cenowo i trwałych usług w zakresie opieki długoterminowej; dokonywały oceny skutków dystrybucyjnych polityk;

·inwestowały w zdolności systemu opieki zdrowotnej, w tym w zdolności w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej, koordynacji opieki, personelu medycznego i e-zdrowia. ograniczały koszty ponoszone przez samych pacjentów, poprawiać zasięg opieki zdrowotnej oraz promować podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowania pracowników służby zdrowia.

Finansowanie unijne, w tym za pośrednictwem Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, wspiera państwa członkowskie w celu zintensyfikowania środków z zakresu polityki w tych dziedzinach.

Pełna i ambitna realizacja reform i inwestycji w ramach krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności będzie miała kluczowe znaczenie dla zapewnienia skutecznego wsparcia dla odbudowy oraz sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej. Przyczyni się ona w znacznym stopniu do podjęcia wyzwań w zakresie zatrudnienia, umiejętności i polityki społecznej określonych w zaleceniach dla poszczególnych krajów w kontekście europejskiego semestru. Środki związane z tymi obszarami polityki w krajowych planach już zatwierdzonych przez Radę opiewają na kwotę w wysokości ok. 135 mld EUR, co stanowi około 30 % całkowitych alokacji finansowych w tych zatwierdzonych planach i będzie stanowić istotny wkład we wdrażanie Europejskiego filaru praw socjalnych.

OGÓLNY ZARYS TENDENCJI NA RYNKU PRACY ORAZ TENDENCJI I WYZWAŃ SPOŁECZNYCH W UNII EUROPEJSKIEJ

1.1 Tendencje na rynku pracy

Można zaobserwować wzrost ożywienia na rynku pracy, choć zatrudnienie nie wróciło jeszcze do poziomu sprzed kryzysu. W drugim kwartale 2021 r. całkowita liczba osób zatrudnionych w UE wyniosła 207,5 mln 16 . To o 4,1 mln więcej niż w II kwartale 2020 r., ale wciąż o 2 mln poniżej szczytu z IV kwartału 2019 r. Po osiągnięciu najniższego poziomu wynoszącego 71,6 % w II kwartale 2020 r. wskaźnik zatrudnienia (osób w wieku 20–64 lat) podniósł się częściowo do poziomu 72,8 % w II kwartale 2021 r., który jest nadal poniżej szczytowego poziomu 73,3 % z IV kwartału 2019 r. W ujęciu rocznym wskaźnik zatrudnienia w 2020 r. w UE wyniósł 72,5 %, czyli o 0,7 punktu procentowego poniżej wartości z 2019 r. W niektórych rodzajach działalności gospodarczej poziom zatrudnienia pozostaje znacznie niższy niż przed kryzysem. W szczególności – w porównaniu z IV kwartałem 2019 r. – w II kwartale 2021 r. jest nadal o 2,3 mln mniej (spadek o 4,5 %) osób zatrudnionych w handlu hurtowym i sprzedaży detalicznej, transporcie, działalności związanej z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi; na drugim miejscu znalazło się przetwórstwo przemysłowe (spadek o 2,5 %). Natomiast sektory takie jak budownictwo oraz informacja i komunikacja już odzyskały poziom zatrudnienia sprzed pandemii 17 . Ogólnie przewiduje się, że zatrudnienie wzrośnie o 0,8 % w 2021 r. i o 1 % w 2022 r., a następnie nieznacznie spadnie do 0,6 % w 2023 r. 18 Cel UE, aby do 2030 r. co najmniej 78 % ludności w wieku 20–64 lat było zatrudnionych, odzwierciedla wspólne zobowiązanie do ożywienia gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu i odnowy gospodarczej sprzyjającej zatrudnieniu (zob. sekcja 1.4).

Równocześnie, po początkowym spadku w kontekście kryzysu związanego z COVID-19, wskaźnik wakatów wzrósł do niemal rekordowego poziomu 19 . Przed kryzysem, w II kwartale 2019 r., wskaźnik wakatów wynosił 2,4 % w UE-27. Środki powstrzymujące rozprzestrzenianie się pandemii mające na celu reagowanie na pandemię i związane z nią zatrzymanie lub spowolnienie działalności gospodarczej spowodowały spadek wskaźnika wakatów. Wskaźnik ten spadł do 1,6 % w UE-27 w II kwartale 2020 r., osiągając najniższy wynik od I kwartału 2016 r. Od tego czasu rośnie, osiągając poziom 2,3 % w II kwartale 2021 r., niemal całkowicie niwelując wpływ wstrząsu związanego z COVID-19. O ile normalne jest, że wolne miejsca pracy szybciej niż bezrobocie odzwierciedlają cykliczne wahania koniunktury, tendencje i informacje z badań (np. Eurofound) wskazują na potrzebę uważnego monitorowania potencjalnych niedoborów siły roboczej (zob. sekcja 2.1).

Szybkie rozwiązania polityczne pomogły ograniczyć wpływ na rynek pracy w kontekście kryzysu związanego z COVID-19 20 . Pandemia wywołała kryzys zdrowotny, który miał rozległe skutki dla działalności gospodarczej, rynków pracy i społeczeństwa. Stopa bezrobocia (osoby w wieku 15–74 lat) wzrosła z 6,6 % w IV kwartale 2019 r. (najniższy poziom w historii UE-27) do 7,6 % w III kwartale 2020 r. W strefie euro stopa bezrobocia w III kwartale 2020 r. była nieco wyższa i wyniosła 8,5 % (1,1 punktu procentowego powyżej wartości z IV kwartału 2019 r.). W ostatnim czasie złagodzenie środków powstrzymujących rozprzestrzenianie się pandemii oraz rozpoczęcie kampanii szczepień pomogło ożywić gospodarki UE i przyczyniło się do zmniejszenia stopy bezrobocia do 7,3 % w II kwartale 2021 r. (8 % w strefie euro). Ogólnie rzecz biorąc, tempo wzrostu bezrobocia utrzymało się na poziomie niższym, niż można było się spodziewać, biorąc pod uwagę skalę wpływu COVID-19 na gospodarkę. Stało się tak dzięki środkom z zakresu polityki wprowadzonym przez państwa członkowskie, w tym przy wsparciu finansowania unijnego (zwłaszcza SURE, ale także REACT-EU oraz inicjatywy inwestycyjnej w odpowiedzi na koronawirusa, CRII i CRII plus), a także w wyniku opuszczania przez ludzi rynku pracy na rzecz bierności zawodowej, ze względu na trudności w znalezieniu zatrudnienia i zaprzestanie poszukiwań pracy przez wielu z nich. Najnowsze dane miesięczne wskazują na dalszy spadek stopy bezrobocia, która we wrześniu 2021 r. spadła do 6,7 % w UE (7,4 % w strefie euro), zbliżając się do poziomu sprzed kryzysu. Istnieją jednak znaczne rozbieżności wśród państw członkowskich (zob. sekcja 2.1). Również stopa bezrobocia długotrwałego osiągnęła w UE w II kwartale 2021 r. poziom 2,9 % ludności aktywnej zawodowo, wykazując umiarkowany, choć stały wzrost w porównaniu z rekordowo niską stopą bezrobocia w II kwartale 2020 r. (2 %).

Całkowita liczba przepracowanych godzin częściowo powróciła do normy po gwałtownym spadku, jaki nastąpił po wybuchu pandemii, ale nadal znajduje się poniżej poziomu sprzed kryzysu. W II kwartale 2021 r. ich liczba wyniosła 82,8 mld. Jest to o 9,7 mld godzin więcej niż w rekordowo niskim II kwartale 2020 r. (73,1 mld), co w dużej mierze wynika z poprawy warunków na rynku pracy, zwiększenia możliwości pracy zdalnej oraz zmniejszenia tygodniowej absencji w pracy (z 19,4 % ogółu zatrudnionych w II kwartale 2020 r. do 10,5 % w II kwartale 2021 r.). Jest to jednak nadal o prawie 2,5 mld godzin mniej niż szczyt osiągnięty w pierwszym kwartale 2019 r., co nadal podkreśla rolę, jaką dla wielu pracowników odgrywają lub odgrywały zatrudnienie w zmniejszonym wymiarze czasu pracy i programy tymczasowych zwolnień, jak również ograniczenia dotyczące zwolnień nałożone przez kilka państw członkowskich, aby pomóc w utrzymaniu zatrudnienia (zob. sekcja 2.1). W ciągu ostatniej dekady w UE następował powolny, ale stały spadek liczby godzin przepracowanych przez pracownika najemnego, przy czym głównymi czynnikami wpływającymi na ten spadek był rozwój zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy i inne rodzaje elastycznej organizacji pracy (tj. umowy zerogodzinowe lub praca na wezwanie w kontekście pracy za pośrednictwem platform internetowych).

Wybuch pandemii COVID-19 zatrzymał pozytywną tendencję współczynnika aktywności zawodowej obserwowaną w ostatnich latach. Współczynnik aktywności zawodowej w UE dla osób w wieku 20–64 lat wyniósł w 2020 r. 77,8 % i był o 0,5 punktu procentowego niższy niż w 2019 r. W II kwartale 2021 r. wskaźnik ten powrócił jednak do poziomu 78,3 %, czyli do wartości sprzed kryzysu. Ogólnie rzecz biorąc, wzrost obserwowany jest w przypadku kobiet (do 72,7 %, tj. o 0,3 punktu procentowego więcej niż w IV kwartale 2019 r.), natomiast spadek notowany jest w przypadku mężczyzn (do 84 %, tj. o 0,3 punktu procentowego poniżej wartości z IV kwartału 2019 r.). Najbardziej pozytywne wyniki odnotowano w grupie wiekowej 55–64 lat, z jedynie niewielkim spadkiem w szczytowym momencie kryzysu i wartościami z II kwartału 2021 r. powyżej poziomów sprzed pandemii.

Chociaż wskaźnik zatrudnienia kobiet zmniejszył się pod wpływem kryzysu związanego z COVID-19 nieco mniej niż wskaźnik zatrudnienia mężczyzn, nadal utrzymują się znaczne różnice między płciami. W 2020 r. wskaźnik zatrudnienia kobiet (w wieku 20–64 lat) obniżył się do 66,9 % i był o 0,5 punktu procentowego niższy niż w 2019 r., a mężczyzn do 78 % i był o 0,9 punktu procentowego niższy niż w roku poprzednim. W ujęciu kwartalnym wskaźnik zatrudnienia kobiet spadł z 67,4 % w IV kwartale 2019 r. do 66,1 % w II kwartale 2020 r., ale w II kwartale 2021 r. powrócił do poziomu 67,2 %. W II kwartale 2021 r. wskaźnik zatrudnienia mężczyzn wyniósł 78,3 % i był o 0,8 punktu procentowego niższy niż w IV kwartale 2019 r. Zmiany te przełożyły się na nieznaczne zmniejszenie różnicy wskaźnika zatrudnienia kobiet i mężczyzn, na poziomie 11,1 punktu procentowego w II kwartale 2021 r. w porównaniu z 11,6 punktu procentowego w IV kwartale 2019 r. (w ujęciu rocznym odpowiednio 11,1 punktu procentowego i 11,5 punktu procentowego w 2020 r. i 2019 r.).

Kryzys w znacznym stopniu wpłynął na wyniki młodych ludzi na rynku pracy, choć ich sytuacja poprawia się od końca 2020 r. Stopa bezrobocia młodzieży (osób w wieku 15–24 lat) osiągnęła w 2020 r. w UE poziom 17,1 %, czyli o 1,8 punktu procentowego więcej niż w 2019 r. W II kwartale 2021 r. stopa bezrobocia młodzieży wyniosła 17,4 %, tj. o 2,6 punktu procentowego więcej niż w IV kwartale 2019 r., ale 1 punkt procentowy poniżej wartości szczytowej osiągniętej w III kwartale 2020 r. Ogółem w II kwartale 2021 r. w UE bez pracy pozostawało około 3,2 mln młodych ludzi (w wieku 15–24 lat), 5,1 mln, jeżeli uwzględnić również osoby niepracujące, niekształcące się ani nieszkolące się (młodzież NEET), oraz 9,4 mln w szerszym przedziale wiekowym 15–29 lat. Kwartalny wskaźnik NEET dla tej grupy wiekowej wyniósł 13,2 % w UE w II kwartale 2021 r. (o 0,7 punktu procentowego więcej niż w IV kwartale 2019 r., ale o 1,5 punktu procentowego poniżej szczytowego poziomu z II kwartału 2020 r.).

Pracownicy w starszym wieku lepiej niż inne grupy przetrwali wpływ kryzysu związanego z COVID-19 na rynek pracy. Wskaźnik zatrudnienia pracowników w starszym wieku (tj. 55–64 lat) pozostał względnie stabilny od czasu wybuchu epidemii COVID-19. W II kwartale 2021 r. wyniósł on 60,2 %, o 0,4 punktu procentowego powyżej poziomu obserwowanego w IV kwartale 2019 r. z tendencją stale rosnącą w ostatniej dekadzie. Wskaźnik zatrudnienia osób dorosłych w wieku 25–54 lat wyniósł 80,3 % w II kwartale 2021 r., nadal nieco poniżej poziomu sprzed pandemii (80,8 % w IV kwartale 2019 r.). Stopa bezrobocia w UE wśród osób w wieku 55–74 lat wzrosła umiarkowanie, z 4,7 % w IV kwartale 2019 r. do 5,3 % w II kwartale 2021 r.

Wykres 1: Wpływ kryzysu na zatrudnienie różni się w poszczególnych grupach wiekowych

Wskaźniki zatrudnienia według płci i grup wiekowych w UE-27, dane wyrównane sezonowo, nie kalendarzowo (w %)

Uwaga: przerwa w szeregu czasowym od I kwartału 2021 r.

Źródło: Eurostat, badanie aktywności ekonomicznej ludności [lfsi_emp_q].

Kryzys dotknął w szczególności pracowników objętych niestandardowymi formami zatrudnienia oraz osoby samozatrudnione. W stosunku do całkowitej liczby pracowników (w wieku 20–64 lat) w UE w 2020 r. (161,6 mln) około 19,9 mln (12,4 %) było zatrudnionych na podstawie umów o pracę na czas określony (1,3 punktu procentowego poniżej liczby odnotowanej w 2019 r.). Około 21,3 mln pracowników (w wieku 20–64 lat, dane wyrównane sezonowo) było zatrudnionych na podstawie umów o pracę na czas określony w II kwartale 2021 r., czyli nadal o 0,8 mln osób mniej w porównaniu z IV kwartałem 2019 r. Udział ten jest znacznie wyższy wśród młodzieży (w wieku 15–24 lat) niż w przypadku reszty populacji, a także znacznie wyższy w przypadku osób o niskich kwalifikacjach w porównaniu z osobami o średnich i wysokich kwalifikacjach. Udział wymuszonego zatrudnienia na czas określony w zatrudnieniu ogółem nadal spadał (o 1,1 punktu procentowego) w stosunku do 2019 r., osiągając 6,8 % w 2020 r. Udział umów o pracę na czas określony w zatrudnieniu ogółem (osoby w wieku 20–64 lat) wzrósł z niskiego poziomu w II kwartale 2020 r. (10,1 %) do 11,3 % w II kwartale 2021 r. Liczba osób pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy systematycznie rosła w ciągu 2020 r. W rezultacie, udział osób pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy (w wieku 20–64 lat) w zatrudnieniu ogółem osiągnął w II kwartale 2021 r. poziom 17,7 % (0,6 punktu procentowego poniżej wartości z IV kwartału 2019 r.). Udział pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy w sposób wymuszony zmniejszył się do 25 % w 2020 r. (o 1,5 punktu procentowego mniej w porównaniu z 2019 r.). Od początku pandemii w I kwartale 2020 r. liczba osób samozatrudnionych zmniejszyła się o 0,7 mln (z ok. 25,8 mln do 25,1 mln w II kwartale 2021 r.).

Wykres 2: Częstotliwość występowania umów o pracę na czas określony jest różna w zależności od grupy wiekowej i poziomu kwalifikacji

Udział pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę na czas określony według wieku i poziomu wykształcenia w UE-27 (2020 r.)

Źródło: Eurostat, badanie aktywności ekonomicznej ludności [lfsa_etgar], [lfsa_etpgan] i [lfst_r_e2tgaedcu].

Kryzys wywarł silny wpływ na wyniki na rynku pracy osób urodzonych poza UE. W 2020 r. wskaźnik zatrudnienia osób (w wieku 20–64 lat) urodzonych poza UE wyniósł 65,3 %, tj. był o 2,4 punktu procentowego niższy od wartości z 2019 r. i o 8,2 punktu procentowego niższy niż w przypadku osób urodzonych w UE. Stopa bezrobocia osób (w wieku 15–74 lat) urodzonych poza UE wyniosła 12,3 % w 2020 r., w porównaniu z 10,8 % w roku poprzednim. Dane dotyczące bezrobocia również wskazują na wzrost z 13,5 % w II kwartale 2020 r. do 13,9 % w II kwartale 2021 r.

1.2 Tendencje społeczne

Dzięki szybkim rozwiązaniom politycznym pomimo kryzysu związanego z COVID‑19 dochody gospodarstw domowych pozostały zasadniczo stabilne średnio we wszystkich państwach członkowskich UE w 2020 r. Wraz z nadejściem pandemii dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych gwałtownie spadły, o 3,3 % (z roku na rok) w II kwartale 2020 r., ale pod koniec roku powróciły do normy i ogólnie pozostały stabilne w latach 2019–2020 (przy spadku o 0,25 %). Największy był spadek wynagrodzeń pracowników (‑5,5 %), ale duże spadki odnotowano również w zakresie wynagrodzeń osób samozatrudnionych (‑1,4 %) oraz dochodów netto z nieruchomości (‑3,3 %) – zob. wykres 3. W 2020 r. świadczenia społeczne netto miały duży udział w ogólnym dochodzie i odegrały główną rolę w złagodzeniu ogólnego spadku dochodów gospodarstw domowych w drugim kwartale, do pewnego stopnia wspieranego również przez korekty podatków od dochodów i majątku. Tendencja ta utrzymała się w kwartałach II i III 2020 r., a także w I kwartale 2021 r., przy czym wzrost dochodów ze świadczeń społecznych z nawiązką skompensował spadki wynagrodzeń pracowników i osób samozatrudnionych (znacznie ograniczone w porównaniu ze spadkiem w II kwartale) oraz spadek dochodów netto z własności. W kontekście spadku dochodów rynkowych i realnego PKB o 6 % w ujęciu rok do roku, ta stabilność zagregowanych dochodów gospodarstw domowych świadczy o wsparciu udzielonym w ramach wyjątkowej polityki dyskrecjonalnej wprowadzonej w celu złagodzenia społecznych skutków kryzysu oraz o automatycznych stabilizujących skutkach ochrony socjalnej i systemów podatkowych. Zmiany w II kwartale 2021 r. stanowiły punkt zwrotny: zarówno realny PKB, jak i wynagrodzenia pracowników rosły szybko, mniej więcej w tym samym tempie, w jakim zmniejszały się rok wcześniej, w II kwartale 2020 r. Ogólnie rzecz biorąc, realne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych wzrosły bardziej niż zmniejszyły się rok wcześniej, również dzięki temu, że świadczenia społeczne netto zmniejszały się w wolniejszym tempie niż inne źródła dochodu.

Wykres 3: Ogólna stabilność średniego zagregowanego dochodu gospodarstw domowych w UE w kontekście kryzysu związanego z COVID‑19 wynikała z bezprecedensowych rozwiązań politycznych

Wzrost PKB, wzrost realnych dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych i ich główne elementy (UE-27)

Uwagi: obliczenia DG EMPL. Nominalne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych przelicza się przy użyciu indeksu cen spożycia w sektorze gospodarstw domowych. Wzrost realnych dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych w UE szacuje się jako średnią ważoną wartości dla państw członkowskich, które dysponują danymi kwartalnymi na podstawie ESA2010 (ogółem 95 % dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych w UE).

Źródło: Eurostat, rachunki narodowe [ nasq_10_nf_tr ] i [ namq_10_gdp ]. Dane nieskorygowane o czynnik sezonowy.

Ogólnie rzecz biorąc, w większości państw członkowskich nierówności dochodowe utrzymały się na zasadniczo stałym poziomie. Według szybkich szacunków Eurostatu 21 średni wskaźnik zróżnicowania kwintylowego (S80/S20) w UE pozostał stabilny lub odnotował niewielki spadek w 2020 r. Było to ponownie wynikiem wprowadzenia ogromnego wsparcia publicznego i silnej automatycznej stabilizacji, która złagodziła skutki kryzysu, w szczególności dla grup w trudnej sytuacji. Szacuje się, że dochody z zatrudnienia spadły o 10 % w przypadku pierwszych kwantyli dochodów i o 2 % w przypadku piątego kwantyla, jednak ogólny wpływ na dochody do dyspozycji był w dużej mierze ograniczony w całym podziale dochodów, dzięki korzystnemu efektowi wyrównawczemu systemów podatkowych i systemów zabezpieczenia społecznego, a także dzięki funkcjonowaniu zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy i innych programów utrzymania miejsc pracy.

W pierwszym roku kryzysu związanego z COVID-19 odsetek ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczeniem społecznym pozostał zasadniczo stabilny. W 2020 r. około jedna na pięć osób była zagrożona ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) w UE (21,9 %). Wszystkie trzy elementy 22 wskaźnika AROPE były stabilne dla większości państw członkowskich w ujęciu rok do roku. Według szybkich szacunków Eurostatu wskaźnik zagrożenia ubóstwem (AROP) pozostał niezmieniony w co najmniej połowie państw członkowskich w porównaniu z 2019 r. Szacunki te pokazują, że nowo wprowadzone środki z zakresu polityki, w połączeniu z systemami podatkowymi i systemami zabezpieczenia społecznego, złagodziły skutki kryzysu związanego z COVID-19, ustabilizowały dochody i w znacznym stopniu przyczyniły się do zapobiegania wzrostowi zagrożenia ubóstwem. Doprowadziło to również do znacznej stabilizacji wskaźnika deprywacji materialnej i społecznej (6,8 %, wzrost jedynie o 0,2 punktu procentowego). Odsetek osób żyjących w gospodarstwach domowych osób quasi-bezrobotnych również pozostał stabilny (na poziomie 8,2 %, wzrost jedynie o 0,1 punktu procentowego), co odzwierciedla ograniczony wpływ utraty pracy, będący również wynikiem zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy i innych środków służących utrzymaniu miejsc pracy. Ubóstwo energetyczne jest coraz istotniejszą formą ubóstwa. W dniu 13 października 2021 r. Komisja przyjęła komunikat pt. „Reakcja na rosnące ceny energii” 23 , w którym podkreślono, że sprawiedliwe systemy podatkowe i zabezpieczenia społecznego, ukierunkowane środki wsparcia dochodu i polityka odbudowy sprzyjająca włączeniu społecznemu są kluczowymi elementami zestawu narzędzi służących złagodzeniu ubóstwa energetycznego i przeciwdziałaniu bezpośrednim skutkom wzrostu cen.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) wśród dzieci również pozostawał bez zmian, ale z większymi różnicami między krajami i ze wzrostem ubóstwa pieniężnego. Odnotowano większe zróżnicowanie wskaźnika AROPE wśród dzieci w różnych państwach członkowskich: w czterech państwach członkowskich odnotowano wartości powyżej 30 %, a w czterech innych poniżej 15 %. Ponadto ubóstwo dochodowe było mniej opanowane, ponieważ w 2020 r. znacznie wzrosło w jednej trzeciej państw członkowskich. Osoby samotnie wychowujące dzieci i rodziny wielodzietne były znacznie bardziej zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym niż rodziny z posiadające jedno dziecko lub dwoje dzieci (odpowiednio średnio 42,1 % i 29,6 % w UE).

Wyzwaniem pozostaje ubóstwo wśród osób zatrudnionych. W latach 2010–2019 ubóstwo pracujących w UE-27 wzrosło o 0,5 punktu procentowego (z 8,5 % do 9 %). Chociaż dane za 2020 r. nie są jeszcze w pełni dostępne, nie wydaje się, aby sytuacja znacząco zmieniła się od 2019 r. Ogólnie rzecz biorąc, pracownicy znajdujący się w trudnej sytuacji napotykają bardziej niesprzyjające okoliczności: pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas określony są bardziej narażeni na ubóstwo pracujących niż pracownicy zatrudnieni na podstawie umów na czas nieokreślony (odpowiednio 16,2 % i 5,9 %), podobnie jak pracownicy o niskich umiejętnościach w porównaniu z pracownikami o wysokich umiejętnościach (odpowiednio 19 % i 4,9 %) i pracownicy urodzeni poza UE w porównaniu z pracownikami urodzonymi w UE (odpowiednio 20,1 % i 8,1 %).

Pomimo odporności społecznej na poziomie zagregowanym grupy szczególnie wrażliwe bardziej ucierpiały na skutek kryzysu‑ związanego z COVID-19. Ograniczenia w przemieszczaniu się mają nieproporcjonalnie duży wpływ na osoby z niepełnosprawnościami 24 , na przykład w zakresie dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i innych usług wsparcia on-line, a także pogłębiają istniejące wcześniej ograniczenia w dostępie do zatrudnienia. Wobec osób ze środowisk migracyjnych stosuje się wskaźniki AROPE, które są czasami dwukrotnie wyższe niż w przypadku rodowitych mieszkańców 25 . Obostrzenia wprowadzone w związku z pandemią pozbawiły wielu Romów mieszkających w wydzielonych osiedlach jakichkolwiek źródeł dochodu i (formalnej lub nieformalnej) działalności gospodarczej, co doprowadziło do dalszego pogorszenia się wskaźników ubóstwa 26 .

1.3 Zmieniona tablica wskaźników społecznych: przegląd wyzwań związanych z zasadami filaru

Analiza zawarta we wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu z 2022 r. opiera się na zmienionym zestawie wskaźników podstawowych w tablicy wskaźników społecznych zatwierdzonym przez Radę 27 . W opublikowanym w marcu 2021 r. Planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych przedstawiono propozycję zmienionej tablicy wskaźników społecznych, którą następnie omówiono z Komitetem ds. Zatrudnienia (EMCO) i Komitetem Ochrony Socjalnej (SPC) i którą w dniu 14 czerwca 2021 r. zatwierdziła Rada ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (Rada EPSCO). Zmiana ta ma na celu bardziej kompleksowe ujęcie zasad filaru, przy jednoczesnym wzmocnieniu roli tablicy wskaźników społecznych jako głównego narzędzia ilościowego do monitorowania postępów we wdrażaniu filaru w kontekście europejskiego semestru. Zmieniona tablica wskaźników pomoże również uzupełnić istniejące narzędzia monitorowania, zwłaszcza Przegląd sytuacji w dziedzinie zatrudnienia i Przegląd sytuacji w dziedzinie ochrony socjalnej 28 .

Wskaźniki podstawowe w zmienionej tablicy wskaźników społecznych wspierają monitorowanie 18 z 20 zasad filaru 29 (o cztery więcej niż w poprzedniej wersji), przyczyniając się do oceny kluczowych wyzwań związanych z zatrudnieniem i wyzwań społecznych w państwach członkowskich. Zestaw wskaźników podstawowych zmieniono zgodnie z tzw. zasadą ekonomii myślenia („brzytwą Ockhama”), zasadami dostępności, porównywalności i odporności statystycznej. Wskaźniki, powiązane z każdym z trzech rozdziałów filaru, są następujące (nowe wskaźniki oznaczono **, zmienione *) 30 :

·Równe szanse

oUczestnictwo dorosłych w uczeniu się w ciągu ostatnich 12 miesięcy (w wieku 25–64 lat)**

oOdsetek osób wcześnie kończących naukę (w wieku 18–24 lat)

oOdsetek ludności posiadającej podstawowe lub bardziej zaawansowane ogólne umiejętności cyfrowe (w wieku 16–74 lat)

oMłodzież niekształcąca się, niepracująca ani nieszkoląca się (odsetek młodzieży NEET) (w wieku 15–29 lat)*

oRóżnica w poziomie zatrudnienia ze względu na płeć (wiek 20–64 lat)

oNierówności w dochodach mierzone wskaźnikiem zróżnicowania kwintylowego – S80/S20

·Sprawiedliwe warunki pracy

oWskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 31

oStopa bezrobocia osób w wieku 15–74 lat

oStopa bezrobocia długotrwałego osób w wieku 15–74 lat

oRealne dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych na mieszkańca 32

·Ochrona socjalna i integracja społeczna

oWskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (osób w wieku 0+) (AROPE 0+) 33  

oWskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym dzieci (w wieku 0–17 lat) (AROPE 0–17)** 34

oWpływ transferów socjalnych (innych niż emerytury) na ograniczanie ubóstwa 35

oLuka w zatrudnieniu osób z niepełnosprawnościami (w wieku 20–64 lat)** 36

oWskaźnik przeciążenia wydatkami mieszkaniowymi** 37

oDzieci w wieku poniżej 3 lat objęte formalną opieką

oNiezaspokojone potrzeby w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny (osoby wieku 16+) 38

W przypadku wskaźnika podstawowego „luka w zatrudnieniu osób z niepełnosprawnościami” jako źródło danych statystycznych tymczasowo wykorzystuje się EU-SILC, ale od 2022 r., w celu zwiększenia dokładności, zostanie ono zastąpione unijnym badaniem aktywności ekonomicznej ludności, a dane będą dostarczane w 2023 r. Służby Komisji, w tym Eurostat, nadal będą monitorować jego jakość i dokonają przeglądu wskaźnika w perspektywie średnioterminowej, gdy dostępne będą dane oparte na badaniu aktywności ekonomicznej ludności (2023 r.), oraz będą wspierać dalsze działania mające na celu poprawę porównywalności między krajami i zbadają możliwość opracowania dodatkowych wskaźników w tej dziedzinie. Od 2022 r. wskaźnik podstawowy „uczestnictwo dorosłych w uczeniu się w ciągu ostatnich 12 miesięcy” również będzie się opierał na danych z unijnego badania aktywności ekonomicznej ludności. Komisja będzie monitorować ten wskaźnik wraz z Eurostatem i przeprowadzi dokładną analizę danych z dwóch źródeł stanowiących badania, gdy będą one dostępne (2023 r.), aby zapewnić jakość i porównywalność danych. Aby zapewnić monitorowanie wytycznych dotyczących polityki zatrudnienia nr 6 i 7, w tym w odniesieniu do aktywnych polityk rynku pracy, w niniejszym wspólnym sprawozdaniu o zatrudnieniu z 2022 r. wyjątkowo zastosowany zostanie wskaźnik „uczestnictwo dorosłych w uczeniu się w ciągu ostatnich 4 tygodni” (w wieku 25–64 lat).

Wskaźniki podstawowe analizowane są przy użyciu wspólnej metodyki uzgodnionej przez EMCO i SPC (aby uzyskać bardziej szczegółowe informacje, zob. załącznik 4). Metodyka ta pozwala dokonać oceny sytuacji i zmian w państwach członkowskich na podstawie poziomów i zmian w stosunku do poprzedniego roku 39 każdego ze wskaźników podstawowych w tablicy wskaźników społecznych. Poziomy i zmiany sklasyfikowane są na podstawie ich przesunięcia względem odpowiednich (nieważonych) średnich Unii Europejskiej. Wyniki państw członkowskich wyrażone jako poziom danego wskaźnika i jego zmiana są następnie łączone przy zastosowaniu uzgodnionej zasady i każde państwo członkowskie zostaje przypisane do jednej z siedmiu kategorii („najlepsze wyniki”, „wyniki lepsze od średniej”, „wyniki odpowiadające średniej/neutralne”, „wyniki dobre, ale wymagające monitorowania”, „wyniki słabe, lecz poprawiające się”, „wymagające obserwacji” i „sytuacja krytyczna”). Na tej podstawie powstała tabela 1 zawierająca streszczenie tablicy wskaźników zgodnie z najnowszymi danymi liczbowymi dostępnymi w odniesieniu do każdego wskaźnika.

Wskaźniki podstawowe w tablicy wskaźników społecznych wskazują na kluczowe wyzwania w państwach członkowskich w trzech obszarach: równe szanse i dostęp do zatrudnienia, sprawiedliwe warunki pracy oraz ochrona socjalna i integracja społeczna. Jeśli chodzi o „sytuację krytyczną” (kolor czerwony na wykresie 4), stosunkowo duża liczba państw członkowskich nadal boryka się z poważnymi problemami w odniesieniu do sytuacji kobiet na rynku pracy oraz udziału dzieci w formalnej opiece nad dziećmi (w przypadku obu wskaźników dokonaniu pięciu czerwonych oznaczeń). Wyniki na rynku pracy innych grup również budzą obawy w stosunkowo dużej liczby państw członkowskich, przy czym luka w zatrudnieniu osób z niepełnosprawnościami oraz odsetek młodzieży NEET są oznaczone na czerwono odpowiednio w sześciu i czterech krajach. W czterech państwach członkowskich sytuacja jest krytyczna również pod względem wskaźnika osób wcześnie kończących naukę. Ponadto w dziedzinie ochrony socjalnej i włączenia społecznego sytuacja jest krytyczna, jeśli chodzi o wpływ transferów socjalnych (innych niż emerytury) na ograniczanie ubóstwa w wielu państwach członkowskich (6), a aż cztery z nich stoją przed poważnymi wyzwaniami związanymi zarówno z ogólnym zagrożeniem ubóstwem, jak i ubóstwem dzieci w szczególności. Wskaźniki zróżnicowania kwintylowego wskazują na sytuację krytyczną w czterech państwach członkowskich. W przypadku rozszerzenia perspektywy, tak aby oprócz sytuacji „krytycznych” obejmowała ona również sytuacje „wymagające obserwacji”, najbardziej problematyczne przypadki stanowią trzy wskaźniki: młodzież NEET, wpływ transferów socjalnych na ograniczanie ubóstwa oraz dzieci w wieku poniżej 3 lat objęte formalną opieką – dwa pierwsze w dziesięciu państwach, a ostatni – w jedenastu. W rozdziale 2 przedstawiono szczegółową analizę szesnastu wskaźników, w tym, w stosownych przypadkach, bardziej długotrwałych tendencji i wskaźników dodatkowych.

Wykres 4: Wyzwania w zakresie zatrudnienia i umiejętności oraz wyzwania społeczne w państwach członkowskich UE według wskaźników podstawowych w zmienionej tablicy wskaźników społecznych

Uwagi: 1) dane dla wskaźnika uczestnictwa dorosłych w uczeniu się nie są jeszcze dostępne; 2) wskaźnik dotyczący umiejętności cyfrowych odnosi się do danych z 2019 r.; 3) w przypadku niektórych krajów brakuje danych dotyczących niektórych wskaźników: legendy dla wszystkich wskaźników przedstawiono w załączniku.
Tabela 1. Wskaźniki podstawowe w tablicy wskaźników społecznych: przegląd wyzwań w poszczególnych państwach członkowskich

Uwaga: aktualizacja z dnia 28 października 2021 r. Dane dotyczące wskaźnika zróżnicowania kwintylowego, wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w przypadku dzieci, wpływu transferów socjalnych na ograniczanie ubóstwa, przeciążenia wydatkami mieszkaniowymi, dzieci w wieku poniżej 3 lat objęte formalną opieką i niezaspokojonych potrzeb w zakresie opieki medycznej według subiektywnej oceny nie są dostępne w przypadku do Irlandii i Włoch. Dane dotyczące wzrostu dochodów do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych nie są dostępne w przypadku Bułgarii, Estonii, Francji i Rumunii. Dane dotyczące luki w zatrudnieniu osób z niepełnosprawnościami nie są dostępne w przypadku Irlandii, Włoch i Łotwy. Przerwy w szeregu czasowym i pozostałe oznaczenia podano w załącznikach 1 i 2.

1.4 Główne cele UE do 2030 r.

UE wyznaczyła trzy główne cele na 2030 r. w zakresie zatrudnienia, umiejętności i ograniczenia ubóstwa, które przedstawiono w Planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych. Główne cele zostały przyjęte z zadowoleniem przez przywódców UE w deklaracji z Porto z dnia 8 maja i przez Radę Europejską w czerwcu oraz zatwierdzone przez Radę EPSCO w czerwcu 41 . Wraz z celami uzupełniającymi, które przedstawiono poniżej, odzwierciedlają one trzy rozdziały filaru, tj. równe szanse i dostęp do zatrudnienia, sprawiedliwe warunki pracy oraz ochronę socjalną i integrację społeczną 42 . Te trzy cele pomogą ukierunkować działania na opracowanie modelu odbudowy gospodarczej sprzyjającej zatrudnieniu i modelu wzrostu gospodarczego sprzyjającego tworzeniu miejsc pracy, przy czym uczenie się przez całe życie będzie wspierać pracowników w jak najlepszym wykorzystywaniu przemian gospodarczych i społecznych, jednocześnie zwalczając ubóstwo i wykluczenie społeczne w UE oraz przyczyniając się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju. Ustalono je na ambitnym, ale realistycznym poziomie, mając na uwadze kontekst społeczno-gospodarczy, szersze tendencje oraz planowane reformy i inwestycje, w tym w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności. W oparciu o uzgodnione cele do 2030 r. w UE:

·Co najmniej 78 % ludności w wieku 20–64 lat powinno mieć zatrudnienie 43 .

·Co najmniej 60 % osób dorosłych (w wieku 25–64 lat) powinno co roku uczestniczyć w szkoleniach.

·Liczba osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym powinna zmaleć o co najmniej 15 mln.

Państwa członkowskie są obecnie w trakcie ustalania własnych celów krajowych zgodnych z celami zawartymi w głównych celach UE. W Zobowiązaniu społecznym z Porto z dnia 7 maja 2021 r. (podpisanym przez przewodniczących Parlamentu Europejskiego i Komisji Europejskiej, premiera Portugalii, partnerów społecznych UE oraz Platformę Społeczną) państwa członkowskie wezwano do wyznaczenia ambitnych celów krajowych, które – przy należytym uwzględnieniu pozycji wyjściowej każdego kraju – stanowią odpowiedni wkład w osiągnięcie celów europejskich. W lipcu 2021 r. Komisja wezwała państwa członkowskie do przesłania wstępnych wniosków dotyczących celów krajowych na 2030 r. Zarówno główne cele UE, jak i cele krajowe będą monitorowane w kontekście europejskiego semestru.

Jak odzwierciedlono w głównym celu dotyczącym wskaźnika zatrudnienia, wysoki poziom zatrudnienia jest kluczowym priorytetem na 2030 r., aby zapewnić każdemu obywatelowi możliwość pełnego uczestnictwa w gospodarce i społeczeństwie. Uczestnictwo w rynku pracy jest ważne dla wspierania potencjału trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu, promowania aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym oraz przyczyniania się do adekwatności i stabilności budżetowej systemów ochrony socjalnej, również w kontekście starzenia się społeczeństwa. Dla osiągnięcia tego celu istotne będą postępy w zakresie ekologicznych i cyfrowych zmian stanu na rynku pracy. Ogólnounijny wskaźnik zatrudnienia wynosił 72,5 % w 2020 r., tj. był o 5,5 punktu procentowego poniżej założenia na poziomie 78 % na 2030 r. zawartego w głównym celu (zob. wykres 5).

W Planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych wyznaczono cele uzupełniające polegające na zwiększeniu współczynnika aktywności zawodowej kobiet i młodzieży, wspierając w ten sposób ogólny cel w zakresie wskaźnika zatrudnienia. Cele uzupełniające dotyczą zmniejszenia o połowę luki w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami, zapewnienia szerszej oferty formalnej wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem oraz zmniejszenia do 9 % odsetka młodych osób (w wieku 15–29 lat) niepracujących, niekształcących się ani nieszkolących się (młodzież NEET). Zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej kobiet jest ważne dla zwiększenia potencjału wzrostu gospodarczego i sprostania wyzwaniom związanym ze starzeniem się społeczeństwa i zmniejszaniem się siły roboczej. Wspierane przez formalną wczesną edukację i opiekę nad dzieckiem zwiększone uczestnictwo kobiet w rynku pracy może również przyczynić się do zmniejszenia ubóstwa i wykluczenia społecznego, w tym wśród dzieci, poprzez pozytywny wpływ na dochody gospodarstw domowych. Podobnie obniżenie odsetka młodzieży NEET oznacza aktywizację niewykorzystanego potencjału osób młodych, co jest kluczem do zapewnienia ich pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.

Wykres 5. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat w 2020 r.

Źródło: Eurostat, wskaźnik [ tesem010 ].

Główny cel na 2030 r. w zakresie udziału dorosłych w uczeniu się odzwierciedla potrzebę zapewnienia adaptacji i zdolności czerpania korzyści w kontekście szybko zmieniających się potrzeb rynku pracy, w następstwie wstrząsu związanego z COVID-19 oraz w świetle transformacji ekologicznej i cyfrowej. Wpływ pandemii na gospodarkę i społeczeństwo, jak również nadchodzące zmiany strukturalne podkreślają potrzebę przekwalifikowania na wszystkich etapach kariery zawodowej i rozwijania umiejętności przez całe życie. Jest to ważniejsze niż kiedykolwiek, ponieważ oczekuje się, że transformacja cyfrowa i ekologiczna zasadniczo zmienią wymagania dotyczące umiejętności w wielu miejscach pracy i przyczynią się do stworzenia nowych. W tym kontekście główny cel UE w zakresie edukacji dorosłych ustalono na poziomie 60 %, w porównaniu ze wskaźnikiem z 2016 r. wynoszącym 37,4 % 44 (zob. wykres 6). Cel na 2030 r. wyznaczono zatem na ambitnym poziomie, przy wzmożonych wysiłkach UE i państw członkowskich związanych z wprowadzeniem europejskiego programu na rzecz umiejętności, a także znacznych dodatkowych funduszach UE przeznaczonych na szkolenia, w tym w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (zob. rozdział 2.2).

Osiągnięcie celu w zakresie edukacji dorosłych jest możliwe tylko pod warunkiem jego silnego umocowania w systemach kształcenia i szkolenia, a nabywanie umiejętności musi odpowiadać przyszłym potrzebom rynku pracy. Poziom wykształcenia jest głównym czynnikiem decydującym o perspektywach zatrudnienia osób młodych, a także stanowi podstawę uczenia się na późniejszych etapach życia. Mimo to w 2020 r. aż 9,9 % osób młodych w UE nie uzyskało nawet wykształcenia średniego II stopnia. Z tego powodu w planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych wyznaczono cele uzupełniające dotyczące dalszego ograniczania wczesnego kończenia nauki i zwiększania udziału w kształceniu na poziomie średnim. Ponadto cel uzupełniający, jakim jest posiadanie przez co najmniej 80 % osób w wieku 16–74 lat co najmniej podstawowych umiejętności cyfrowych, uznaje kluczową rolę tych umiejętności w zapewnieniu pełnego uczestnictwa w rynkach pracy i społeczeństwach przyszłości. Działania w tym obszarze są szczególnie pilne, biorąc pod uwagę powolne postępy poczynione w całej UE od 2015 r. (z 54 % w 2015 r. do 56 % w 2019 r.).

Wykres 6. Uczestnictwo dorosłych w uczeniu się w ciągu ostatnich 12 miesięcy (%, 2016 r.)

Źródło: specjalny wyciąg, dostępny online z Eurostatu .

Osiągnięcie ambitnego celu, jakim jest zmniejszenie ubóstwa i wykluczenia społecznego, ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu oraz zwiększenia konwergencji społecznej i gospodarczej w UE. Cel na 2030 r. zakłada zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) o 15 mln do 2030 r. 45 W 2020 r. wskaźnik AROPE w całej UE wyniósł 21,9 % (zob. wykres 7). Aby osiągnąć ambitne założenie zawarte w celu UE w zakresie ograniczenia ubóstwa, państwa członkowskie będą musiały podjąć działania w trzech wymiarach: wsparcia dochodu, dostępu do towarów i usług oraz integracji na rynku pracy.

W Planie działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych jako cel uzupełniający wyznaczono zmniejszenie liczby dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Skoncentrowanie się na dzieciach ma kluczowe znaczenie dla przerwania międzypokoleniowego cyklu ubóstwa i przyczynienia się do zapewnienia równych szans w UE. Aby zrealizować to ambitne założenie, w przedmiotowym celu uzupełniającym proponuje się zmniejszenie liczby dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) o co najmniej 5 mln do 2030 r.

Wykres 7: Wskaźnik AROPE dla całej populacji w 2020 r. (%)

Źródło: Wskaźnik Eurostatu [ tepsr_lm410 ]. Cel na 2030 r., jakim jest zmniejszenie liczby osób AROPE o 15 mln, odpowiadałby wskaźnikowi AROPE wynoszącemu 17,6 % zgodnie z wartością bazową w 2019 r. i centralnym scenariuszem demograficznym Eurostatu na dekadę rozpoczynającą się w 2020 r.

REFORMY W OBSZARZE ZATRUDNIENIA I POLITYKI SPOŁECZNEJ – DZIAŁANIA PODEJMOWANE PRZEZ PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE I OSIĄGANE WYNIKI

2,1. Wytyczna 5: Pobudzanie popytu na pracę

2.1.1    Kluczowe wskaźniki 

Po początkowym wstrząsie wywołanym kryzysem związanym z COVID-19 w 2021 r. wyniki na rynku pracy ustabilizowały się. Pomimo spadku unijnego PKB o 6 % w 2020 r. w ujęciu rok do roku stopa bezrobocia wzrosła jedynie o 0,4 punktu procentowego, ze średniej wartości 6,7 % do 7,1 % w tym samym okresie (przy wzroście o 1,4 punktu procentowego w ujęciu miesięcznym z najniższego poziomu przed kryzysem wynoszącego 6,3 % w marcu 2020 r. do najwyższego poziomu 7,7 % we wrześniu 2020 r.). Środki wsparcia w postaci zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy i innych programów utrzymania miejsc pracy przyczyniły się do stosunkowo ograniczonego wzrostu bezrobocia. Niższy udział w rynku pracy, spowodowany głównie obawami przed zarażeniem oraz mniejszymi szansami na znalezienie pracy w obliczu osłabionej aktywności gospodarczej, również ograniczył wzrost stopy bezrobocia. Ożywienie gospodarcze będzie wprawdzie sprzyjać tworzeniu miejsc pracy, jednak nie oczekuje się powrotu do poziomu zatrudnienia sprzed kryzysu przed 2022 r. Dzieje się tak pomimo faktu, że stopa bezrobocia zbliża się do poziomu sprzed kryzysu (6,7 %) we wrześniu 2021 r.

Do połowy 2021 r. liczba pracowników korzystających z mechanizmu zmniejszonego wymiaru czasu pracy i podobnych mechanizmów utrzymania miejsc pracy utrzymywała się na wysokim poziomie. Wszystkie państwa członkowskie wprowadziły lub wzmocniły mechanizm zmniejszonego wymiaru czasu pracy albo podobne mechanizmy utrzymania miejsc pracy w czasie kryzysu związanego z COVID‑19. Podczas pierwszej fali pandemii (kwiecień–maj 2020 r.) wykorzystanie takich mechanizmów osiągnęło bezprecedensowy poziom (do 40 % ogółu pracowników w nawet 60 % wszystkich przedsiębiorstw w państwach członkowskich takich jak Francja i Włochy, zob. wykres 2.1.1). Choć wykorzystanie tych mechanizmów utrzymywało się na niższych poziomach, pozostało ono znaczące w drugiej połowie 2020 r. i pierwszej połowie 2021 r. Te środki wsparcia w znacznym stopniu przyczyniły się do ograniczenia wpływu pandemii na rynek pracy, zwłaszcza pod względem stopy zatrudnienia, a w szczególności w przypadku pracowników o niższych dochodach (Eurostat, 2021 46 ). W niektórych państwach członkowskich (np. w Estonii i na Łotwie) mechanizmy te zostały zamknięte, a następnie ponownie wprowadzone w celu zaradzenia ponownemu pojawieniu się pandemii. W ramach reakcji UE na pandemię w 2020 r. 19 państw członkowskich, łącznie około 31 mln osób i 2,5 mln firm, otrzymało wsparcie w ramach instrumentu SURE 47 . Trzeba będzie upewnić się, że mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy ułatwiają i wspierają procesy restrukturyzacji i nie opóźniają korekt strukturalnych. W tym celu należy stopniowo wycofywać środki nadzwyczajne, gdy nadejdzie odpowiedni czas.

Wykres 2.1.1: Stopniowo zmniejszał się odsetek pracowników i przedsiębiorstw korzystających ze wsparcia w ramach zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy i innych środków służących utrzymaniu miejsc pracy

Zakres środków służących utrzymaniu miejsc pracy różnił się w poszczególnych państwach członkowskich (w %, od I kw. 2020 r. do II kw. 2021 r.)

Uwaga: brak dostępnych danych dotyczących Czech i Rumunii.

Źródło: Eurostat, dane statystyczne dotyczące COVID‑19 48 .

Bezrobocie w większości państw członkowskich wzrosło w 2020 r. w porównaniu z 2019 r. W 2020 r. stopa bezrobocia wzrosła we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem czterech w porównaniu z 2019 r. (zob. wykres 2.1.2), przy czym najwyższy poziom w UE (7,7 %) osiągnięto we wrześniu 2020 r. Sytuacja określona w tablicy wskaźników społecznych pozostaje krytyczna w Hiszpanii, która w 2020 r. odnotowała wzrost i tak już wysokiej stopy bezrobocia, natomiast w Grecji i we Włoszech „wyniki są słabe, lecz poprawiające się”. W 2020 r. sytuacja w zakresie bezrobocia w krajach bałtyckich znacznie się pogorszyła, choć ostatnie dane wskazują, że w 2021 r. nastąpiła poprawa. W pierwszych dziewięciu miesiącach 2021 r. największe spadki bezrobocia odnotowano na Cyprze (-3,5 punktu procentowego), w Grecji (-3,1 punktu procentowego) i Austrii (-2,1 punktu procentowego). W tym samym okresie niewielką poprawę, lecz wciąż wyższą niż o 1 punkt procentowy, odnotowano w Irlandii, Danii, Słowenii, Estonii i Hiszpanii.

Wykres 2.1.2: W 2020 r. bezrobocie wzrosło w większości państw członkowskich

Stopa bezrobocia (osoby w wieku 15–74 lat) i zmiana w skali roku w latach 2019–2020 (wskaźnik podstawowy w tablicy wskaźników społecznych)

Uwaga: umiejscowienie osi odpowiada nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku.

Źródło: Eurostat, [ une_rt_a ] BAEL.

Według wskaźnika w tablicy wskaźników społecznych zatrudnienie w prawie wszystkich państwach członkowskich UE spadło w 2020 r. w porównaniu z 2019 r. Jak pokazano na wykresie 2.1.3, zgodnie z metodą tablicy wskaźników społecznych Grecja, Włochy i Hiszpania nadal znajdują się w sytuacji krytycznej ze względu na dalszy spadek zatrudnienia, który spowodował, że wskaźniki te utrzymują się na poziomie około 65 % lub poniżej. Z drugiej strony Szwecja, Niemcy, Czechy i Niderlandy osiągają „najlepsze wyniki” (ze wskaźnikami na poziomie niemal 80 % lub wyższym w 2020 r.). Ogólnie rzecz biorąc, wskaźnik zatrudnienia w UE (grupa osób w wieku 20–64 lat) spadł do 72,5 w 2020 r. (-0,7 punktu procentowego w porównaniu z 2019 r.). W III kwartale 2020 r. wskaźniki zatrudnienia zaczęły wracać do dawnego poziomu. Mimo to wskaźnik zatrudnienia w UE (pracownicy i osoby samozatrudnione) był o 1 % niższy w II kwartale 2021 r. (według danych z rachunków narodowych) niż w szczytowym momencie w ostatnim kwartale 2019 r., przy utrzymujących się różnicach regionalnych (zob. załącznik 3). Kryzys związany z COVID-19 nie miał wpływu na różnicę między wskaźnikiem zatrudnienia w miastach i na obszarach wiejskich w UE i w 2020 r. wyniósł on 0,9 punktu procentowego dla ludności w wieku 20–64 lat (spadek o 0,1 punkt w stosunku do 2019 r.). Dane z rachunków narodowych pokazują, że w okresie od I do II kwartału 2021 r. wzrost zatrudnienia był dodatni we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem Estonii i Hiszpanii. W dziewięciu państwach członkowskich (Belgia, Dania, Francja, Luksemburg, Węgry, Malta, Niderlandy, Polska i Portugalia) wskaźnik zatrudnienia w II kwartale 2021 r. przekroczył poziom sprzed kryzysu (IV kwartał 2019 r.).

Wykres 2.1.3: W 2020 r. wskaźnik zatrudnienia spadł prawie we wszystkich państwach członkowskich

Wskaźnik zatrudnienia (osoby w wieku 20–64 lat) i zmiana w skali roku w latach 2019–2020 (wskaźnik podstawowy w tablicy wskaźników społecznych)

Uwaga: umiejscowienie osi odpowiada nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku.

Źródło: Eurostat [ lfsi_emp_a ], BAEL.

Od początku kryzysu związanego z COVID-19 wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem dwóch odnotowały spadek liczby przepracowanych godzin na osobę zatrudnioną. W wyniku wprowadzenia środków mających na celu ograniczenie bezpośredniego wpływu kryzysu na zatrudnienie ograniczenie całkowitej liczby przepracowanych godzin wskazuje na poważniejszy spadek niż sugerowałyby to zmiany zagregowanych wskaźników zatrudnienia (wykres 2.1.4). Stopień, w jakim można było uniknąć spadku zatrudnienia, zależał również od cech charakterystycznych poszczególnych zawodów, w tym krytycznego charakteru i stopnia „możliwości wykonywania telepracy” w poszczególnych zawodach oraz wymaganej interakcji społecznej. Po gwałtownym wzroście w II kwartale 2020 r. liczba pracowników nieobecnych w pracy spadła w większości państw członkowskich do poziomu sprzed pandemii. Od początku ożywienia gospodarczego liczba przepracowanych godzin utrzymuje się poniżej poziomu sprzed pandemii we wszystkich krajach z wyjątkiem Danii i Polski. Niski poziom przepracowanych godzin może odzwierciedlać stosowanie mechanizmu zmniejszonego wymiaru czasu pracy w świetle wciąż zmniejszonej aktywności; nie jest jednak również jasne, kiedy liczba godzin przepracowanych na jednego pracownika powróci do poziomu sprzed kryzysu 49 . Podział zmian w zakresie przepracowanych godzin ze względu na płeć przedstawiono w sekcji 2.2.

Wykres 2.1.4: Większość państw członkowskich odnotowała znaczny spadek zatrudnienia i łącznej liczby przepracowanych godzin

Zmiana w zatrudnieniu ogółem i łącznej liczbie przepracowanych godzin w okresie od IV kwartału 2019 r. do II kwartału 2021 r. (w %)

Uwaga: dane wyrównane sezonowo i kalendarzowo, z wyjątkiem sezonowego wyrównania dla CZ, EL, FR, MT, PL, PT, SK (zatrudnienie) i MT, SK (przepracowane godziny). Brak danych dotyczących przepracowanych godzin w przypadku BE. Dane dotyczące LU i IE odnoszą się do I kwartału 2021 r.

Źródło: Eurostat [namq_10_a10_e] rachunki narodowe.

Zatrudnienie spadło w większym stopniu w sektorach bardziej dotkniętych obostrzeniami i koniecznymi środkami powstrzymującymi rozprzestrzenianie się wprowadzonymi w celu zwalczania pandemii. Największe spadki zatrudnienia odnotowano w sektorach najbardziej dotkniętych obostrzeniami, takich jak sektory związane z zakwaterowaniem, wyżywieniem, działalnością biur podróży, kulturą i usługami dla gospodarstw domowych 50 . Z drugiej strony produkcja podstawowych produktów leczniczych, ubezpieczenia, programowanie komputerowe i telekomunikacja należą do działalności, które odnotowały w 2020 r. największy wzrost zatrudnienia (w porównaniu z rokiem poprzednim) 51 . Sektory najbardziej dotknięte obostrzeniami należały również do głównych beneficjentów mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy.

Samozatrudnienie spadło bardziej niż całkowite zatrudnienie, z pewnymi różnicami w poszczególnych krajach. W 2020 r. liczba osób samozatrudnionych w UE spadła o 1,5 %, co stanowiło udział w wysokości 14 %; spadek ten był najbardziej wyraźny wśród osób samozatrudnionych zatrudniających pracowników (-4,7 %). Kryzys dotknął w szczególności osoby samozatrudnione w Niemczech i we Włoszech. Jedenaście państw członkowskich odnotowało jednak wzrost liczby osób samozatrudnionych, w szczególności Polska, Francja, Niderlandy i Węgry. W drugim kwartale 2021 r. liczba osób samozatrudnionych w UE zmniejszyła się o 2,6 % w porównaniu z tym samym kwartałem rok wcześniej, przy czym wśród osób samozatrudnionych odnotowano 5 % spadek. Największe spadki w 2021 r. odnotowano w Rumunii, we Włoszech, w Portugalii i Niderlandach. W okresie od I kwartału 2021 r. do II kwartału 2021 r., podczas gdy odnotowano wzrost całkowitego zatrudnienia w UE, nie odnotowano podobnych tendencji w przypadku samozatrudnienia 52 .

Kryzys związany z COVID-19 tymczasowo zmniejszył historycznie wysokie poziomy niedoborów pracowników, które występowały już wcześniej, ale w większości państw członkowskich wzrastają one ponownie. Niedobór pracowników występuje wtedy, gdy pracodawcy nie mogą znaleźć pracowników potrzebnych do obsadzenia wolnych miejsc pracy. Przed kryzysem, w II kwartale 2019 r., wskaźnik wakatów wynosił 2,4 % w UE-27. Wskaźnik wakatów spadł do 1,6 % w II kwartale 2020 r. i od tego czasu rośnie, osiągając w II kwartale 2021 r. poziom 2,3 %, niemal całkowicie niwelując wpływ wstrząsu związanego z COVID-19. Według europejskich sondaży wśród przedsiębiorstw i konsumentów (EU-BCS) przed pandemią niedobór pracowników osiągnął najwyższy poziom w 15 państwach członkowskich (Austria, Belgia, Bułgaria, Czechy, Estonia, Francja, Grecja, Irlandia, Litwa, Łotwa, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Węgry i Włochy – zob. wykres 2.1.5) 53 . Spadek aktywności gospodarczej spowodowany COVID-19 doprowadził do zmniejszenia niedoborów siły roboczej prawie we wszystkich państwach członkowskich 54 . W 2021 r. po złagodzeniu ograniczeń w przemieszczaniu się i stopniowym ożywieniu gospodarczym, w większości państw członkowskich ponownie zaczęły rosnąć niedobory siły roboczej. W sektorach takich jak budownictwo, ochrona zdrowia i opieka długoterminowa, a także technologie informacyjno-komunikacyjne długotrwałe niedobory wykwalifikowanej siły roboczej wspierają ten proces. W drugim kwartale 2021 r. zakres niedoborów zbliżył się do poziomów sprzed pandemii, natomiast bezrobocie zmniejszyło się tylko w niewielkim stopniu. W niektórych państwach członkowskich niedobory siły roboczej wzrosły bardziej niż w innych. Odsetek pracodawców zgłaszających, że niedobór siły roboczej był głównym czynnikiem ograniczającym produkcję w pierwszych trzech kwartałach 2021 r., był najwyższy (ponad 20 %) w Polsce, Rumunii, na Litwie, w Chorwacji, Grecji i w Niemczech.

Wykres 2.1.5: Zgłoszone niedobory siły roboczej zmniejszyły się w wyniku pandemii w większości państw członkowskich, ale ponownie wzrastają wraz z postępującym ożywieniem gospodarczym

Wskaźnik niedoboru siły roboczej – udział pracodawców z sektora produkcji, usług i budownictwa zgłaszających, że niedobory siły roboczej są głównym czynnikiem ograniczającym ich produkcję (w %, w latach 2013–2021).

Uwagi: Państwa są uszeregowane w porządku malejącym pod względem niedoborów siły roboczej w 2021 r. Dane za 2021 r. są liczone jako średnia z trzech pierwszych kwartałów.

Źródło: Europejskie sondaże wśród przedsiębiorstw i konsumentów (EU-BCS).

Kryzys związany z COVID-19 spowodował duży spadek stopy wzrostu płac nominalnych, po którym nastąpiło ożywienie gospodarcze w pierwszej połowie 2021 r. W porównaniu z 2019 r., kiedy płace 55 rosły w tempie 3,6 % w przypadku UE-27, w 2020 r. wzrost płac był ujemny i wynosił -1,8 %. Spadek ten można przynajmniej częściowo wyjaśnić wpływem zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy, przy czym różnice zależą od struktury środków krajowych 56 . Za ujemną wartością zagregowaną kryje się jednak znaczne zróżnicowanie między państwami. W 2020 r. na Litwie, w Rumunii, Polsce, Niderlandach i Bułgarii odnotowano wysoki wzrost płacy nominalnej na poziomie co najmniej 3 %. Spadek płac nastąpił w południowych krajach europejskich, a także w Belgii, Austrii i Finlandii. Największe tempo spadku płac odnotowano we Włoszech (‑6,9 %), Hiszpanii (-5,4 %), Francji (-3,9 %) oraz na Cyprze (-3,6 %) (wykres 2.1.6). Wynika to głównie ze skrócenia czasu pracy związanego z powszechnym stosowaniem mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy. W pierwszej połowie 2021 r., kiedy szereg państw członkowskich wychodził z recesji, a mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy stopniowo wycofywano, wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem Irlandii i Czech, ponownie odnotowały wzrost płac. Ogółem w pierwszej połowie 2021 r. wzrost płac wyniósł 3,6 % zarówno w UE, jak i w strefie euro.

Wykres 2.1.6: Wzrost płac nominalnych okazał się ujemny w czasie kryzysu w szeregu państw członkowskich, ale w 2021 r. powrócił do normy

Wynagrodzenie nominalne na pracownika (zmiana w % w skali roku, w latach 2019–2020 i w II kwartale 2021 r.)

Uwagi: (1) Płace są mierzone za pomocą wskaźnika „nominalne wynagrodzenie na pracownika”, który oblicza się jako łączne koszty związane z zatrudnieniem podzielone przez łączną liczbę pracowników. Wynagrodzenie całkowite definiuje się jako pełne wynagrodzenie finansowe lub rzeczowe płacone przez pracodawcę na rzecz pracownika w zamian za wykonaną przez niego pracę w okresie obrachunkowym i składa się z dwóch elementów: i) wynagrodzenia finansowego lub rzeczowego; oraz ii) składek na ubezpieczenia społeczne opłacanych przez pracodawców. (2) Wszystkie wykorzystane dane są danymi z rachunków narodowych. Wskaźniki opierają się na wartościach w walucie krajowej. (3) Państwa są uszeregowane w porządku rosnącym według wzrostu płac realnych w 2020 r.

Źródło: Komisja Europejska, baza danych AMECO.

W 2020 r. w wielu państwach członkowskich i łącznie w UE płace realne zmniejszyły się, ale w 2021 r. ponownie zaczęły rosnąć. W 2020 r. w Danii, na Węgrzech, w Niemczech, Austrii, Czechach, na Malcie, Cyprze, w Finlandii, Belgii, Luksemburgu i we Francji odnotowano spadek wzrostu płac realnych w stosunku rocznym (zob. wykres 2.1.7). Największe spadki odnotowano we Francji (-5,2 %) i w Luksemburgu (-3,0 %). Największy wzrost płac realnych odnotowano natomiast w 2020 r. na Litwie (7,0 %), Łotwie (5,3 %) i w Rumunii (3,4 %). W następstwie ujemnego średniego wzrostu płac realnych w 2020 r. (-0,9 %) płace realne w UE wzrosły o 1,1 % w pierwszej połowie 2021 r. Największy wzrost płac realnych w pierwszej połowie 2021 r. odnotowano na Litwie (3,9 %), we Francji (3,7 %) i na Węgrzech (3,1 %). W przyszłości niepewność co do prognoz dotyczących inflacji może wpłynąć na dynamikę płac realnych 57 .

Wykres 2.1.7: W 2020 r. w UE odnotowano średni spadek płac realnych, ale w pierwszej połowie 2021 r. płace realne ponownie zaczęły rosnąć

Realne wynagrodzenie w przeliczeniu na pracownika, deflator PKB (zmiana w % w skali roku; 2018 r., 2019 r., 2020 r. i II kwartał 2021 r.)

Źródło: AMECO.

Stawki godzinowe znacznie wzrosły w 2020 r. ze względu na zdecydowaną korektę w dół liczby przepracowanych godzin związaną z zatrudnieniem w zmniejszonym wymiarze czasu pracy i podobnymi środkami służącymi utrzymaniu miejsca pracy. Stawki godzinowe wzrosły o około 4,6 % i 5,2 % odpowiednio w przypadku UE i strefy euro (najwyższe stawki od 2001 r.) w porównaniu z 2,7 % i 2,2 % w 2019 r. W ujęciu kwartalnym z zaobserwowanych zmian symetrycznych w wynagrodzeniu za godzinę pracy i wynagrodzeniu w przeliczeniu na pracownika wynika, że spadek wynagrodzenia w przeliczeniu na pracownika był spowodowany spadkiem liczby przepracowanych godzin w dużej mierze związanym z zatrudnieniem w zmniejszonym wymiarze czasu pracy. W niektórych państwach członkowskich (Austrii, Grecji, Francji, na Malcie i w Słowenii) wzrost wynagrodzenia za godzinę pracy był ponad czterokrotnie większy niż wzrost nominalnego wynagrodzenia w przeliczeniu na pracownika. W pierwszym kwartale 2021 r. tempo wzrostu wynagrodzenia za godzinę pracy w UE było nieco większe niż w ostatnim kwartale 2020 r. (0,3 %).

Praca nie zawsze zapewnia godziwy dochód pozwalający na utrzymanie. Ubóstwo pracujących wzrosło z 8,5 % w 2010 r. do 9,0 % w 2019 r. w UE-27 58 (zgodnie z wykresem 2.1.8). Zasadniczo pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas określony są bardziej narażeni na ubóstwo pracujących niż pracownicy zatrudnieni na podstawie umów na czas nieokreślony (odpowiednio 16,2 % i 5,9 %), podobnie jak pracownicy o niskich umiejętnościach w porównaniu z pracownikami o wysokich umiejętnościach (odpowiednio 19 % i 4,9 %). Ponadto pracownicy urodzeni poza UE są znacznie bardziej narażeni na ubóstwo pracujących niż rodowici mieszkańcy (20,1 % w porównaniu z 8,1 %). Z wykresu 2.1.8 wynika, że w 2019 r. ponad 10 % pracowników było zagrożonych ubóstwem w Rumunii, Hiszpanii, Luksemburgu, we Włoszech, w Portugalii i Grecji. W tej grupie wskaźnik ubóstwa pracujących wzrósł w 2019 r. w porównaniu z 2010 r. w Hiszpanii, we Włoszech, w Luksemburgu i Portugalii.

Wykres 2.1.8: W ciągu ostatniej dekady w UE wzrosło ubóstwo pracujących.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem wśród osób pracujących w 2019 r. i 2010 r. (w %)

Źródło: Eurostat [ilc_iw01].

Pomimo niedawnych podwyżek minimalnych wynagrodzeń w wielu państwach członkowskich ustawowe wynagrodzenie minimalne często utrzymuje się na niskim poziomie w porównaniu z innymi płacami w gospodarce. W prawie wszystkich państwach członkowskich ustawowe wynagrodzenie minimalne wynosi poniżej 60 % mediany wynagrodzeń i poniżej 50 % średniego wynagrodzenia (zob. wykres 2.1.9). Ponadto w tym samym roku w państwach takich jak Litwa, Irlandia, Niderlandy, Węgry, Estonia, Łotwa i Czechy minimalne wynagrodzenie wyniosło poniżej 50 % mediany wynagrodzeń i poniżej 40 % średniego wynagrodzenia 59 .

Wykres 2.1.9: W prawie wszystkich państwach członkowskich ustawowe wynagrodzenie minimalne wynosi poniżej 60 % mediany wynagrodzeń i poniżej 50 % średniego wynagrodzenia

Ustawowe wynagrodzenie minimalne jako procent mediany brutto i średniego wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy (w %, 2019 r.)

Uwaga: wykres nie obejmuje AT, CY, DK, FI, IT ani SE, które nie posiadają ustawowego wynagrodzenia minimalnego. W tych państwach ochronę w postaci minimalnego wynagrodzenia zapewnia się w ramach układów zbiorowych.

Źródło: Eurostat [earn_mw_cur], OECD.

Negocjacje zbiorowe odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu ochrony adekwatnego minimalnego wynagrodzenia w Unii. W ciągu ostatnich dwudziestu lat w wielu państwach członkowskich zasięg negocjacji zbiorowych wykazywał tendencję spadkową. Tendencja spadkowa była najwyraźniejsza w Grecji, Rumunii, Bułgarii, na Słowacji, Cyprze i w Słowenii (zob. wykres 2.1.10). W szeregu państw członkowskich zmniejszenie zasięgu rokowań zbiorowych można wytłumaczyć ograniczeniem rokowań przy współudziale wielu pracodawców na szczeblu sektorowym lub krajowym w wyniku zmian regulacyjnych, dostosowań w zakresie warunków rozszerzenia zasięgu rokowań zbiorowych lub zmian innych czynników, takich jak gęstość organizacyjna pracodawców 60 i przynależność do związków zawodowych 61 . Ponadto tendencja ta wynika ze zmian strukturalnych w gospodarce w kierunku sektorów, a zwłaszcza usług, w mniejszym stopniu kontrolowanych przez związki zawodowe oraz ze spadku liczby członków związków zawodowych związanego ze wzrostem niestandardowych form pracy, takich jak praca za pośrednictwem platform internetowych. W państwach, w których minimalne wynagrodzenie ustala się wyłącznie w drodze rokowań zbiorowych, poziom zasięgu wynosi ponad 80 %. Jedynym wyjątkiem jest Cypr, gdzie w ciągu ostatnich dwudziestu lat nastąpił znaczny spadek (z 65 % do 43 %), a także zapowiedziano przejście na ustawowe wynagrodzenie minimalne do 2022 r. We Włoszech, w Hiszpanii, Finlandii i Danii zasięg zwiększył się od 2000 r., natomiast w Austrii zasięg rokowań zbiorowych pozostał na tym samym wysokim poziomie (98 % pracowników objętych rokowaniami zbiorowymi). Wniosek Komisji dotyczący dyrektywy w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych 62 jest ukierunkowany na poprawę ich adekwatności również przez upowszechnianie rokowań zbiorowych w sprawie wynagrodzeń. Komisja zapewnia wsparcie w celu zwiększenia zdolności partnerów społecznych w ramach otwarych wyłącznie dla nich zaproszeń do dialogu społecznego, programu Unii Europejskiej na rzecz zatrudnienia i innowacji społecznych (EaSI) oraz EFS+. 

Wykres 2.1.10: W latach 2000–2019 w prawie wszystkich państwach członkowskich odnotowano spadek wskaźnika zasięgu rokowań zbiorowych między pracownikami.

Liczba pracowników objętych zakresem układu zbiorowego podzielona przez całkowitą liczbę pracowników najemnych i pracowników otrzymujących wynagrodzenie (w %, 2000 r. i 2019 r.).

Uwaga: 1) Najnowsze dostępne dane pochodzą z: 2019 r. (AT, BE, CZ, HU, IT, LT, NL, PL, PT), 2018 r. (BG, DE, DK, ES, FR, LU, LV, SE), 2017 r. (EL, FI, IE, SI, RO), 2016 r. (CY, MT), 2015 r. (SK) i 2014 r. (HR). 2) W przypadku Włoch (IT) zasięg zmieniono i wynosi on 100 %, odzwierciedlając fakt, że płace podstawowe ustalone w ramach układów zbiorowych (minimi tabellari) są wykorzystywane przez sądy pracy jako punkt odniesienie dla stosowania konstytucyjnej zasady proporcjonalnego i wystarczającego wynagrodzenia.

Źródło: baza danych OECD/AIAS (2021 r.).

Oczekuje się, że transformacja ekologiczna i cyfrowa będzie miała znaczący wpływ na przyszłe zmiany na rynku pracy. Pandemia przyczyniła się do przyspieszenia obecnych tendencji w zakresie transformacji cyfrowej gospodarek i społeczeństw UE. Technologie cyfrowe oznaczają nowe sposoby uczenia się, pracy i realizacji ambicji oraz pozwalają zapewnić lepszy dostęp do możliwości zdobycia wykształcenia i zatrudnienia. Przyczyniają się one do tworzenia nowych możliwości zatrudnienia na rynku pracy oraz lepszego dopasowania ofert pracy do pracowników. Technologie cyfrowe stanowią jednak również zagrożenie dla istniejących miejsc pracy, w szczególności dla osób wykonujących pracę polegającą w dużej mierze na czynnościach rutynowych oraz dla osób gorzej wykształconych. Może to prowadzić do większej polaryzacji oraz do spadku zatrudnienia w zawodach średnio płatnych i jednoczesnego wzrostu liczby zawodów nisko i wysoko płatnych 63 . Jednocześnie, przy odpowiednich towarzyszących strategiach politycznych, transformacja w kierunku neutralności klimatycznej mogłaby przyczynić się do stworzenia nawet miliona dodatkowych zielonych miejsc pracy do 2030 r. w UE, choć oczekuje się, że skutki będą znów zróżnicowane w zależności od zawodów, sektorów i regionów 64 . Co ciekawe, z analizy wynika, że miejsca pracy będą tworzone w sektorach związanych z energią odnawialną, budownictwem, rolnictwem i leśnictwem oraz głównie w grupie osób o średnich kwalifikacjach, co może pomóc w osłabieniu wspomnianej tendencji w zakresie polaryzacji rynku pracy. Również w tym przypadku są jednak pracownicy, którzy stracą pracę (zwłaszcza w sektorach zasobów wydobywczych i sektorach związanych z wysokim zużyciem energii), co więcej, będą podlegać wymogom związanym ze zmianą zadań i umiejętności. Szybka realokacja siły roboczej może przyczynić się do wzrostu wydajności, przy jednoczesnym zwiększeniu produktywności i płac, zwłaszcza w sektorach zorientowanych na przyszłość, przy czym kluczową rolę odgrywa podnoszenie i zmiana kwalifikacji siły roboczej (zob. 1. ramka dotycząca filaru i rozdział 2.2.1).

Wysoki klin podatkowy może mieć negatywny wpływ zarówno na popyt na pracę, jak i na jej podaż. Za pomocą klina podatkowego mierzy się różnicę między kosztami pracy ponoszonymi przez pracodawców a wynagrodzeniem netto pracowników, wyrażoną jako stosunek do całkowitego kosztu płac. Od 2010 r. średni klin podatkowy w UE‑27 w przypadku osoby stanu wolnego utrzymującej się ze średniego wynagrodzenia stopniowo zmniejsza się i w 2020 r. osiągnął 39,7 %. Od 2010 r. w siedmiu państwach członkowskich UE odnotowano znaczące spadki (o ponad 2 punkty procentowe) klina podatkowego przy średnim wynagrodzeniu, przy czym największy spadek miał miejsce w Rumunii (-6,3 punktu procentowego), na Węgrzech (-5,8 punktu procentowego) oraz w Belgii (-4,4 punktu procentowego) i na Litwie (-3,7 punktu procentowego). Natomiast od 2010 r. znaczny wzrost odnotowano na Malcie (4,6 punktu procentowego), w Portugalii (4,2 punktu procentowego) i Czechach (1,7 punktu procentowego) (zob. wykres 2.1.11).

Wykres 2.1.11. Klin podatkowy w stosunku do średniego wynagrodzenia zmniejszył się w większości państw członkowskich UE w ciągu ostatniej dekady

Klin podatkowy w odniesieniu do osoby stanu wolnego zarabiającej na poziomie średniego wynagrodzenia, zmiany w 2010 r. i 2020 r. (w %)

Uwagi: dane za 2010 r. dotyczące Chorwacji i Cypru nie są dostępne.

Źródło: Komisja Europejska, baza danych dotycząca podatków i świadczeń oparta na wzorze podatek-świadczenie OECD (aktualizacja z marca 2021 r.).

Klin podatkowy w przypadku osób o niskich dochodach jest zazwyczaj niższy niż w przypadku osób o wyższych dochodach. Opodatkowanie osób o niskich dochodach ma znaczące skutki dla rynku pracy (przejście do zatrudnienia, szara strefa (gospodarki); zob. sekcja 2.3) i dla włączenia społecznego (zob. sekcja 2.4). W tym względzie istnieje duże zróżnicowanie między państwami członkowskimi UE. W 2020 r. klin podatkowy dla osób zarabiających 50 % średniego wynagrodzenia wynosił powyżej 40 % na Węgrzech i w Niemczech, a poniżej 20 % na Cyprze i we Francji. W ciągu ostatnich dziesięciu lat w wielu państwach UE zmniejszył się klin podatkowy dla pracowników znajdujących się w dolnym segmencie rozkładu dochodów. W przypadku średniej UE w latach 2010–2020 odnotowano zmniejszenie klina podatkowego o 2,6 punktu procentowego dla osób zarabiających 50 % średniego wynagrodzenia. W sześciu państwach (we Francji, w Belgii, na Łotwie, Litwie, w Estonii, we Włoszech) spadek ten wyniósł ponad 5 punktów procentowych (zob. wykres 2.1.12).

Wykres 2.1.12. W większości państw członkowskich UE obniża się podatki w przypadku pracowników znajdujących się w dolnym segmencie rozkładu dochodów

Kształtowanie się klina podatkowego dla osób o niskich dochodach (50 % i 67 % średniego wynagrodzenia), osób stanu wolnego (wyrażone w punktach procentowych, w latach 2010–2020)

Uwagi: (*) dane dotyczące Chorwacji z 2013 r. i (**) dane dotyczące Cypru z 2014 r.

Źródło: Komisja Europejska, baza danych dotycząca podatków i świadczeń oparta na wzorze podatek-świadczenie OECD (aktualizacja z marca 2021 r.).

Struktura klina podatkowego różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich. Jego elementy (tj. podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie społeczne płacone przez pracownika i pracodawcę), a w szczególności ich wielkość, mogą w różny sposób wpływać na podaż pracy lub popyt na pracę, przynajmniej w perspektywie krótkoterminowej. Na wykresie 2.1.13 przedstawiono rozkład klina podatkowego w przypadku pracownika stanu wolnego otrzymującego średnie wynagrodzenie w 2020 r. We Francji, w Czechach i Estonii obowiązują najwyższe składki na ubezpieczenie społeczne płacone przez pracodawcę, stanowiące ponad 25 % kosztów zatrudnienia. Ogólne łączne składki na ubezpieczenie społeczne (płacone przez pracodawcę i pracownika) są najwyższe – w stosunku do kosztów zatrudnienia – w Austrii (36 %), a w dalszej kolejności we Francji, na Słowacji i w Czechach. Oprócz Danii, gdzie składki na ubezpieczenie społeczne nie są elementem klina podatkowego, w Irlandii (13,6 %) i na Malcie (17,8 %) obowiązują najniższe ogólne składki na ubezpieczenie społeczne w stosunku do kosztów pracy. W Rumunii (29 %) i na Litwie (19,1 %) odsetek klina podatkowego płaconego przez pracowników jest najwyższy. Na Litwie i w Rumunii składki na ubezpieczenie społeczne płacone przez pracodawców wynoszą mniej niż 5 %.

Wykres 2.1.13. Różnice w strukturze obciążeń podatkowych związanych z zatrudnieniem są duże w poszczególnych państwach

Struktura klina podatkowego w odniesieniu do osoby stanu wolnego otrzymującej średnie wynagrodzenie (w %, 2020 r.)

Uwaga: państwa członkowskie uszeregowano w porządku malejącym według poziomu całkowitego klina podatkowego; dodatki rodzinne nie mają wpływu na dane, ponieważ dotyczą one pracownika stanu wolnego, bez współmałżonka lub dzieci.

Źródło: Komisja Europejska, baza danych dotycząca podatków i świadczeń oparta na wzorze podatek-świadczenie OECD (aktualizacja z marca 2021 r.).

W niektórych przypadkach istnieje możliwość zmniejszenia opodatkowania pracy, w szczególności przez zmniejszenie klina podatkowego w odniesieniu do grup osób o niskich i średnich dochodach, na rzecz podstaw opodatkowania bardziej sprzyjających wzrostowi gospodarczemu, przy jednoczesnym odpowiednim uwzględnieniu potencjalnych skutków dystrybucyjnych i zapewnieniu odpowiedniej ochrony socjalnej. Wnioski ustawodawcze przedstawione w pakiecie „Gotowi na 55” 65 z dnia 14 lipca 2021 r., w tym proponowany przegląd unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji i zmiana dyrektywy w sprawie opodatkowania energii, mają umożliwić opłacalną i sprawiedliwą transformację w kierunku czystej energii przez dostosowanie zachęt gospodarczych do podwyższonych i prawnie wiążących celów klimatycznych UE. Z dowodów wynika, że w przypadku gospodarstw domowych o najniższych dochodach podatki od paliw i innych produktów energetycznych stanowią największe obciążenie w stosunku do dochodu do dyspozycji 66 . Konieczne jest zatem staranne opracowanie polityki w celu uwzględnienia skutków dystrybucyjnych, w szczególności w odniesieniu do grup osób o niższych dochodach 67 . W 2019 r. około 7 % ludności UE‑27, tj. 31 mln osób, nie było w stanie w odpowiedni sposób ogrzać swoich domów, przy czym występują znaczne różnice między państwami członkowskimi i grupami dochodowymi, które to różnice mają szczególny wpływ również na grupy osób o niższych średnich dochodach 68   69 .

2.1.2    Rozwiązania polityczne

Europejski instrument tymczasowego wsparcia w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (instrument SURE) w znacznym stopniu pomógł zapobiec wzrostowi bezrobocia w 2020 r. i 2021 r. W ramach instrumentu SURE udzielono pożyczek wzajemnych z pulą środków wynoszącą 100 mld EUR, aby wesprzeć państwa członkowskie w ochronie miejsca pracy i dochodów pracowników w kontekście pandemii COVID-19. Dotychczas Komisja wypłaciła już prawie 95 % całkowitej pomocy finansowej w ramach instrumentu SURE przyznanej przez Radę. Szacuje się, że podczas pierwszej fali pandemii w 2020 r. około 31 mln osób i około 2,5 mln przedsiębiorstw w 19 państwach członkowskich otrzymało wsparcie w ramach instrumentu SURE. Z informacji zwrotnych od beneficjentów wynika, że wsparcie w ramach SURE odegrało ważną rolę w tworzeniu w tych państwach mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy oraz w zwiększaniu ich skali i zasięgu 70 .

Szacuje się, że tylko w okresie od marca do września 2020 r. na mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy i podobne programy na rzecz utrzymania miejsc pracy w UE wydano blisko 100 mld EUR. Szczególny charakter, kryteria kwalifikowalności, poziom i okres obowiązywania wsparcia, a także źródło finansowania oraz uwzględnienie wymogów szkoleniowych i ochrony przed zwolnieniem różniły się w poszczególnych państwach. Przepisy różniły się również pod względem wymogów dotyczących minimalnego zmniejszenia obrotu. Czternaście państw członkowskich ustaliło minimalną obniżkę wynoszącą od 10 % do 50 % obrotu, co potencjalnie może przyczynić się do znacznego ograniczenia udziału kwalifikujących się przedsiębiorstw i pracowników. Poziom dochodów uzyskiwanych w czasie godzin nieprzepracowanych różnił się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich. Stopy kompensacji dochodu wynosiły od 60 % do 100 %, przy czym w większości państw stosowano pewne pułapy 71 . Wszystkie państwa członkowskie, z wyjątkiem sześciu, oferowały pewną formę ochrony przed zwolnieniem dla pracowników zatrudnionych w zmniejszonym wymiarze czasu pracy. W Austrii, Grecji, we Włoszech, w Niderlandach i Portugalii wykluczono zwolnienia całej siły roboczej przedsiębiorstwa, które przez pewien czas korzystało ze wsparcia rządowego. Cztery państwa włączyły wymóg dotyczący oferowania szkoleń w czasie przestoju do swoich przepisów dotyczących zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy (Austria, Węgry, Niemcy i Francja), przy czym Niemcy i Francja oferują również zachęty finansowe w tym zakresie 72 .

Ponad trzy czwarte państw członkowskich wprowadziło w czasie pandemii szczególne środki wsparcia dochodu dla osób samozatrudnionych. We wszystkich państwach, z wyjątkiem trzech, środki te były całkowicie nowe i ograniczone w czasie. Jeżeli chodzi o kwalifikujące się grupy, niektóre państwa w dużej mierze ukierunkowały wsparcie na osoby samozatrudnione w sektorach najbardziej dotkniętych skutkami pandemii (np. Belgia 73 i Francja), inne głównie lub wyłącznie na osoby samozatrudnione (Niderlandy i Polska) lub na określone struktury prawne 74 . Czechy, Grecja, Polska i Portugalia nie zezwoliły na łączenie wsparcia dochodu osób samozatrudnionych z innym wsparciem rządowym. W niektórych państwach wprowadzono również dolne lub górne progi zarobków z tytułu dochodów z pracy na własny rachunek w celu wyodrębnienia grup kwalifikujących się do objęcia ich wsparciem. Jeżeli chodzi o minimalne straty w obrotach, Łotwa i Rumunia ograniczyły dostęp do swoich systemów do osób samozatrudnionych, które odczuły skutki całkowitego zamknięcia określonych sektorów, natomiast progi w niektórych innych państwach wahały się między stratą w obrotach na poziomie 10 % i 5 %. Ogólnie rzecz biorąc, poziom wsparcia dochodu zapewnianego osobom samozatrudnionym był niższy niż poziom wsparcia oferowanego pracownikom w ramach mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy i programów tymczasowego bezrobocia 75 .

W 2021 r. większość państw członkowskich zaczęła wycofywać swoje programy wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych lub ograniczać ich zakres. W Czechach, Estonii, na Węgrzech, Łotwie, Litwie i w Polsce specjalne programy tymczasowe wprowadzone w odpowiedzi na kryzys stopniowo wycofywano w okresie od maja do sierpnia 2021 r.; w Niderlandach i Szwecji we wrześniu 2021 r.; na Cyprze w październiku 2021 r. Oczekuje się, że w Bułgarii, Danii, Grecji, Chorwacji, na Malcie, w Irlandii, na Słowacji i w Rumunii odpowiednie programy pomocy w sytuacjach nadzwyczajnych będą obowiązywać (co najmniej) do końca 2021 r. Państwa członkowskie, w których przed kryzysem związanym z COVID-19 istniały już stałe systemy, zaczęły znosić procedury awaryjne ułatwiające dostęp do wsparcia w zakresie zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy.

Szereg państw członkowskich dostosowało i uzupełniło swoje mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy, aby lepiej reagować na wyzwania związane z rynkiem pracy w okresie ożywienia gospodarczego zgodnie z 4. zasadą filaru (aktywne wsparcie na rzecz zatrudnienia). Austria, Niemcy, Francja, Włochy, Portugalia, Hiszpania i Szwecja zapewniają zachęty do szkolenia pracowników zatrudnionych w zmniejszonym wymiarze czasu pracy. W Portugalii wsparcie w zakresie zatrudnienia w zmniejszonym wymiarze czasu pracy uzupełniono programem ukierunkowanym na zachęcanie pracodawców do wznowienia działalności. W niektórych państwach, np. we Włoszech i we Francji, mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy stosuje się nie tylko w celu rozwiązania problemu tymczasowych zakłóceń działalności, ale również w celu zaradzenia trwałym ograniczeniom działalności w kontekście procesów restrukturyzacji przedsiębiorstw. We Włoszech zakres tego środka obejmuje wsparcie przy podjęciu zatrudnienia w nowym miejscu pracy, natomiast we Francji istnieje odrębny program służący do tego celu (Transco). Niektóre państwa członkowskie (takie jak Słowacja, Czechy i Hiszpania) wprowadzają trwałe reformy swoich mechanizmów zmniejszonego wymiaru czasu pracy.

Państwa członkowskie wdrożyły szereg środków ukierunkowanych na promowanie zatrudnienia w następstwie wstrząsu związanego z COVID-19 (zob. wykres 2.1.14). W większości państw członkowskich powszechnie stosowano zachęty do zatrudniania, takie jak tymczasowe lub jednorazowe dotacje przyznawane przez rząd przedsiębiorstwom zatrudniającym pracowników na określonych warunkach (np. na określony czas, na podstawie konkretnej umowy, koncentrując się na określonych kategoriach), w celu promowania odnowy gospodarczej sprzyjającej zatrudnieniu. Połowę z tych programów zachęt do zatrudniania wdrożono już w 2020 r., podczas gdy inne wprowadzono w 2021 r. Daty zakończenia realizacji tych środków różnią się w poszczególnych państwach członkowskich i przypadają głównie na 2021 r. i 2022 r.

Grupy docelowe przyjętych środków na rzecz wsparcia zatrudnienia są różne, ale większość z nich jest ukierunkowana na osoby bezrobotne, osoby młode, osoby z niepełnosprawnościami i osoby starsze. Zgodnie z wykresem 2.1.14 osoby bezrobotne stanowiły kategorię osób najczęściej obejmowaną wsparciem, a w niektórych przypadkach (Belgia, Dania, Estonia, Grecja, Hiszpania, Chorwacja, Węgry, Austria i Słowacja) zakres wsparcia obejmował przepisy ukierunkowane na długotrwale bezrobotnych. Bardzo często w ramach środków wspierano osoby młode lub młodzież NEET (aż w 16 państwach członkowskich). Wiele programów zachęt było związanych z programami przygotowania zawodowego lub staży, jak na przykład w Austrii, gdzie za każdego zatrudnionego praktykanta wypłacana jest premia w wysokości do 3 000 EUR (i kolejny 1 000 EUR, jeżeli przedsiębiorstwo przejmie praktykantów z niewypłacalnego przedsiębiorstwa). Inne kategorie, które uwzględniono, to kobiety (Bułgaria, Grecja, Włochy, Luksemburg i Austria) oraz osoby z niepełnosprawnościami (Czechy, Dania, Grecja, Hiszpania, Francja, Włochy, Luksemburg, Malta, Austria, Portugalia i Słowacja). W Belgii zastosowano tymczasowe obniżki składek na ubezpieczenie społeczne w odniesieniu do przedsiębiorstw działających w sektorze imprez, hotelarstwa i podróży, a także w odniesieniu do przedsiębiorstw zatrudniających nowych pracowników lub pracowników powracających z tymczasowego bezrobocia. Estonia zapewniła szczególne zachęty w odniesieniu do sektora rolnictwa, a Włochy m.in. wzmocniły środki przyjęte na rzecz południa (Decontribuzione Sud). Ponadto Grecja, Słowenia i Szwecja wprowadziły dotacje na rzecz przedsiębiorstw, które tworzyły zielone miejsca pracy lub prowadziły działalność w sektorach niskoemisyjnych. W sumie 23 państwa członkowskie wprowadziły dofinansowanie zatrudnienia na rzecz określonych grup.

Wykres 2.1.14: Wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem dwóch wprowadziły pewne formy zachęt do zatrudniania w odpowiedzi na kryzys związany z COVID-19

Środki zachęcające do zatrudnienia przyjęte przez państwa członkowskie w odpowiedzi na wstrząs związany z COVID-19 według populacji docelowej (w okresie 2020–2021)

Uwaga: w przypadku Niderlandów i Polski nie wykryto żadnych środków. W przypadku Hiszpanii w tabeli odniesiono się do środków stosowanych w niektórych regionach, oprócz istniejących wcześniej krajowych zachęt do zatrudniania. Źródło: analiza własna Komisji Europejskiej; Eurofound COVID-19 EU PolicyWatch; skrócone sprawozdania EKG ONZ dotyczące prawa pracy oraz przyjęte plany odbudowy i zwiększania odporności państw członkowskich UE.

Szereg państw członkowskich zapowiedziało wprowadzenie środków ukierunkowanych na stymulowanie przedsiębiorczości i samozatrudnienia. Hiszpania ma na celu stworzenie sieci orientacji, przedsiębiorczości i innowacji w ramach środków ukierunkowanych na poprawę koordynacji publicznych służb zatrudnienia w poszczególnych regionach oraz planuje szkolenia przeznaczone dla pracowników publicznych służb zatrudnienia. W ramach tworzenia miejsc pracy w celu wsparcia ekologicznej i cyfrowej transformacji Chorwacja skieruje fundusze i zasoby publicznych służb zatrudnienia na nadanie priorytetu reaktywacji i (samo)zatrudnieniu osób biernych zawodowo, długotrwale bezrobotnych i młodzieży NEET. Podobnie Litwa opracuje projekt pilotażowy w celu wspierania przedsiębiorczości i tworzenia miejsc pracy na rzecz dwojakiej transformacji i gospodarki o obiegu zamkniętym, w połączeniu z podnoszeniem kwalifikacji pracowników publicznych służb zatrudnienia w tym celu. Środki podejmowane przez te państwa otrzymują wsparcie w ramach Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności lub Europejskiego Funduszu Społecznego Plus.

Kilka państw członkowskich podejmuje środki ukierunkowane na wsparcie gospodarki społecznej. W szczególności Hiszpania opracuje co najmniej 30 projektów gospodarki społecznej ukierunkowanych na młodą przedsiębiorczość oraz platformy cyfrowe przeznaczone dla ludności w obszarach wiejskich. Polska zamierza przyjąć w 2022 r. ustawę o gospodarce społecznej, w ramach której do polskiego porządku prawnego zostaną wprowadzone definicje m.in. przedsiębiorstwa społecznego, zostaną określone zasady dotyczące funkcjonowania sektora gospodarki społecznej i przedstawione ramy dotyczące jego współpracy w innymi podmiotami publicznymi i prywatnymi. Ustawa zapewni wsparcie na rzecz zatrudnienia i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, tworzenie nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych oraz ułatwi świadczenie usług społecznych na rzecz społeczności lokalnej przez podmioty gospodarki społecznej.

W 2021 r. ustawowe wynagrodzenia minimalne wzrosły w większości państw członkowskich w porównaniu z poprzednim rokiem 83 , zgodnie z zasadą filaru nr 6 (dotyczącą wynagrodzeń). Największy procentowy wzrost minimalnego wynagrodzenia nastąpił na Łotwie (16,3 %), chociaż nadal pozostaje ono najniższe spośród państw bałtyckich. Ponadto inne państwa Europy Środkowo-Wschodniej, w których minimalne wynagrodzenie jest zazwyczaj stosunkowo niskie, dość znacznie je podniosły (np. Słowenia o 8,9 %, Polska o 7,7 %, Słowacja o 7,4 %, Litwa o 5,8 %, Chorwacja o 4,6 %). Na Słowacji minimalne wynagrodzenie ustalono na poziomie 57 % średniego wynagrodzenia w 2021 r. 84 W państwach członkowskich, w których minimalne wynagrodzenie wylicza się na podstawie wzorów (m.in. we Francji, w Luksemburgu, na Malcie i w Niderlandach), odnotowano raczej umiarkowany wzrost (w Luksemburgu o 2,8 %, a w pozostałych wymienionych państwach poniżej 2 %) i nie doszło do znacznych odstępstw od wzoru w związku z kryzysem. Jedynie Estonia i Grecja zdecydowały się zamrozić swoje stawki minimalnego wynagrodzenia na rok 2021. Belgia podniesie ustawowe wynagrodzenie minimalne w latach 2022, 2024 i 2026. We wrześniu 2021 r. Hiszpania podniosła minimalne wynagrodzenie o 1,6 %, przy czym jej celem jest zwiększenie go do poziomu 60 % średniego wynagrodzenia przed końcem kadencji obecnego rządu.

Wprowadzono szereg środków mających na celu zmniejszenie klina podatkowego, aby zwiększyć dochody netto pracowników i rodzin o niższych dochodach, a w niektórych przypadkach pobudzić podaż pracy. Na przykład Grecja zmieniła podstawę obliczania zobowiązań z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych i obniżyła składki na ubezpieczenie społeczne dla pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy o 0,9 p.p. ze skutkiem od czerwca 2020 r. oraz o kolejne 3 p.p. ze skutkiem od stycznia 2021 r. We Włoszech obniżono klin podatkowy dla pracowników zależnych: w przypadku dochodu do 28 000 EUR rocznie za ostatnie sześć miesięcy 2020 r. przyznano dodatek w wysokości 600 EUR, który od 2021 r. wyniesie 1 200 EUR rocznie. W przypadku wyższych dochodów, do 40 000 EUR, przewiduje się niższe dodatki. W Belgii (Region Flamandzki) od 2021 r. „premia za zatrudnienie” powiększy wynagrodzenia netto osób nisko uposażonych, których miesięczne wynagrodzenie (brutto) w pełnym wymiarze czasu pracy wynosi 1 700 EUR miesięcznie, o maksymalnie 50 EUR miesięcznie. Celem tej premii jest rozwiązanie problemu bezrobocia i pułapek socjalnych, przy czym będzie ona stopniowo obniżana, by w odniesieniu do osób otrzymujących miesięczne wynagrodzenie brutto w wysokości co najmniej 2 500 EUR osiągnąć wartość zerową. Francja obniżyła stawkę podatku dochodowego od osób fizycznych w przypadku pierwszego progu z 14 % do 11 % i dostosowała mechanizm ulg podatkowych („décote”), aby uprościć stosowanie podatku dochodowego od osób fizycznych. Austria zwiększyła maksymalną wysokość zwrotu składek na ubezpieczenie społeczne dla osób o niskich dochodach z 400 EUR do 700 EUR i od stycznia 2020 r. obniżyła stawki podatku dochodowego w przypadku pierwszego progu z 25 % do 20 %, a ponadto w jej RRP przewidziano zobowiązanie do podjęcia dalszych działań na rzecz obniżenia stawek podatku dochodowego. Chorwacja obniżyła zobowiązania z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych o 100 % dla osób poniżej 25. roku życia i o 50 % dla osób w wieku 26–30 lat w przypadku rocznych wynagrodzeń poniżej 360 000 HRK (około 50 000 EUR). Od 2022 r. na Węgrzech młodzież w wieku poniżej 25 lat zostanie zwolniona z obowiązku uiszczania podatku dochodowego od osób fizycznych do wysokości średniego dochodu brutto z roku poprzedniego, co ma na celu zwiększenie aktywności i wskaźnika zatrudnienia młodych ludzi. Bułgaria wprowadziła ulgi podatkowe dla rodziców wychowujących dzieci. Komisja opublikowała zestaw narzędzi dla zainteresowanych stron, aby wesprzeć odejście od opodatkowania pracy na rzecz podatków na ochronę środowiska 85 .  

2.2 Wytyczna 6: Zwiększanie podaży pracy i poprawa dostępu do zatrudnienia, umiejętności i kompetencji

Niniejsza sekcja jest poświęcona stosowaniu się do wytycznej dotyczącej zatrudnienia nr 6, w której zaleca się państwom członkowskim stworzenie warunków sprzyjających podaży pracy i doskonaleniu umiejętności i kompetencji, zgodnie z zasadami Europejskiego filaru praw socjalnych nr 1 (kształcenie, szkolenie i uczenie się przez całe życie), 2 (równouprawnienie płci), 3 (równe szanse), 4 (aktywne wsparcie na rzecz zatrudnienia), 9 (równowaga między życiem zawodowym a prywatnym), 11 (opieka nad dziećmi i wsparcie dla dzieci) oraz 17 (integracja osób niepełnosprawnych). W sekcji 2.2.1 przedstawiono najważniejsze zmiany w obszarze kształcenia i umiejętności, a także sytuacji na rynku pracy, zwłaszcza w odniesieniu do słabszych i niedostatecznie reprezentowanych grup. W sekcji 2.2.2 przedstawiono środki z zakresu polityki wprowadzone przez państwa członkowskie w tych obszarach.

2.2.1    Kluczowe wskaźniki

W ostatnich latach uczestnictwo we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem w dalszym ciągu wzrastało, choć w poszczególnych państwach członkowskich nadal występują znaczne różnice pod względem dostępności i jakości. Uczestnictwo we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem ma istotny wpływ na przyszłe ścieżki kształcenia dzieci, ich perspektywy zawodowe i aktywne uczestnictwo w życiu społecznym, a także na zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej ich rodziców. W 2021 r. państwa członkowskie uzgodniły unijny cel, zgodnie z którym do 2030 r. 96 % dzieci w przedziale wiekowym od trzech lat do wieku rozpoczęcia obowiązkowej edukacji na poziomie podstawowym powinno uczestniczyć we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem 86 . W 2019 r. odsetek uczestnictwa we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem w tej grupie wiekowej wynosił 92,8 % w całej UE, co stanowi wzrost o 1,6 punktu procentowego w porównaniu z 2014 r. Cel ten uzupełnia cel barceloński dotyczący opieki nad dziećmi, ustalony w celu wsparcia uczestnictwa kobiet w rynku pracy i wykorzystany w zmienionej tablicy wskaźników społecznych 87 . Jak pokazano na wykresie 2.2.1, najniższe wskaźniki uczestnictwa odnotowano w Grecji (68,8 %), na Słowacji (77,8 %), w Rumunii (78,6 %), Chorwacji (79,4 %) i Bułgarii (79,9 %), natomiast w Irlandii i Francji uczestnictwo było powszechne. W ujęciu średnim wskaźniki uczestnictwa dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym są znacznie niższe niż w przypadku ich rówieśników z bardziej zamożnych rodzin 88 . Aby zapewnić jakość wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem, do roku szkolnego 2019/2020 większość państw ustanowiła kryteria kwalifikacji pracowników lub ich ustawicznego doskonalenia zawodowego 89 .

Wykres 2.2.1: Nieco ponad połowa państw członkowskich poprawiła dostęp do wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem przypadku dzieci w wieku od trzech lat do wieku rozpoczęcia obowiązkowej edukacji

Uczestnictwo we wczesnej edukacji i opiece nad dzieckiem w przypadku dzieci w przedziale wiekowym od trzech lat do wieku rozpoczęcia obowiązkowej edukacji na poziomie podstawowym (2014 r. i 2019 r.) a cel EOG na 2030 r. (w %)

Uwaga: dane dotyczące IE, PL są szacunkowe; dane dotyczące FR mają charakter wstępny, definicja różni się dla UE-27, BE, MT. Brak dostępnych danych w przypadku PT.

Źródło: Eurostat (UOE) [ educ_uoe_enra21 ].

Odsetek osób wcześnie kończących naukę znacznie się zmniejszył, chociaż ta pozytywna tendencja uległa spowolnieniu i nadal utrzymują się różnice między poszczególnymi państwami. Wskaźnik wczesnego kończenia nauki w UE spadł z 13,8 % w 2010 r. do 9,9 % w 2020 r., ale w latach 2015–2020 odnotowano jedynie niewielką poprawę o 1,1 punktu procentowego. Pandemia będzie prawdopodobnie miała dalszy negatywny wpływ, w szczególności na gospodarstwa domowe znajdujące się w trudnej sytuacji 90 . Wskaźnik podstawowy w tablicy wskaźników społecznych pokazuje, że w przypadku sześciu państw członkowskich (Cypr, Litwa, Szwecja, Luksemburg, Czechy i Finlandia) w latach 2019–2020 odnotowano wzrost wczesnego kończenia nauki o około lub powyżej 1 punktu procentowego. Ogólnie rzecz biorąc, różnice między państwami pozostają widoczne (wykres 2.2.2). Oczekuje się, że cel europejskiego obszaru edukacji dotyczący wczesnego kończenia nauki spowoduje obniżenie tego wskaźnika do mniej niż 9 % do 2030 r. Cel ten osiągnęło już osiemnaście państw członkowskich, natomiast sześć państw nadal zgłasza wskaźniki przekraczające 12 % (Hiszpania, Rumunia, Włochy, Bułgaria, Malta i Węgry). W niektórych regionach południowej Hiszpanii i Włoch, a także we wschodniej Bułgarii i Rumunii odnotowano wskaźniki wczesnego kończenia nauki przekraczające 15 % (zob. załącznik 3). Podczas gdy w ujęciu uśrednionym w UE w 2020 r. 8 % młodych kobiet wcześnie ukończyło naukę, w przypadku młodych mężczyzn wskaźnik ten wynosił 11,8 %. Różnica ta jest szczególnie widoczna (ponad 5 punktów procentowych) w Hiszpanii, Portugalii, na Cyprze i we Włoszech. Rumunia i Czechy są jedynymi państwami członkowskimi, w których wskaźnik ten jest niższy w przypadku mężczyzn niż w przypadku kobiet.

Wykres 2.2.2: Pomimo poczynionych postępów wczesne kończenie nauki nadal pozostaje wyzwaniem

Osoby wcześnie kończące naukę, ludność w wieku 18–24 lat (w %, w 2020 r. i zmiana w stosunku do 2019 r., wskaźnik podstawowy w tablicy wskaźników społecznych)

Uwaga: umiejscowienie osi odpowiada nieważonej średniej dla UE. Legenda znajduje się w załączniku. W szeregu czasowym dotyczącym DE za 2020 r. i NL za 2019 r. występują przerwy. Dane dotyczące HR za lata 2019 i 2020 nie są wiarygodne. Dane dotyczące DE za 2020 r. mają charakter wstępny.

Źródło: Eurostat ( edat_lfse_14 ).

Wskaźnik wczesnego kończenia nauki jest znacznie wyższy wśród uczniów urodzonych poza UE. W 2020 r. unijny wskaźnik wczesnego kończenia nauki wśród rodowitych mieszkańców w wieku 18–24 lat wynosił 8,7 %, natomiast w przypadku osób młodych urodzonych poza UE był on niemal trzykrotnie wyższy (23,2 %). Problem wczesnego kończenia nauki był szczególnie zauważalny wśród młodych mężczyzn urodzonych poza UE w porównaniu z ich rówieśnikami będącymi rodowitymi mieszkańcami (25,2 % w porównaniu z 10,5 %). W 2020 r. we Włoszech, w Niemczech, Hiszpanii, na Malcie, Cyprze i w Grecji ponad jedna czwarta osób młodych urodzonych poza UE wcześnie skończyła naukę 91 . Na Słowenii (7,4 %) i w Czechach (8 %) odnotowano dobre wyniki w przypadku uczniów urodzonych poza UE, które utrzymują się na poziomie poniżej wartości docelowej wynoszącej 9 %, ale nadal są wyższe niż w przypadku rodowitych mieszkańców.